# data[].attributes.headline
Қазақ хандығы

# data[].attributes.subject
Қазақ хандығы

# data[].attributes.body
Сенің қолыңнан келеді,мен саған сенемін!

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.question
Керей мен Жәнібек хан Қазақ хандығын қай жылы құрды?

# data[].attributes.headline
Movie Time-Бірге кино көрейік!

# data[].attributes.subject
Movie Time-Бірге кино көрейік!

# data[].attributes.attachment_link.title
Қазақ хандығы . Алмас қылыш.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.question
Слайд бойынша Қазақ хандығының астаналары?

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.poll_choices[].choice_text
Сығанақ,Созақ,Түркістан

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.poll_choices[].choice_text
Алмалық,Сарайшық,Ясы

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.poll_choices[].choice_text
Отырар,Сығанақ

# data[].attributes.headline
Хандардың хронологиялық кестесімен танысу!

# data[].attributes.subject
Хандардың хронологиялық кестесімен танысу!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Иран шахымен соғыста қаза тапты. Осы жеңістен соң Сыр бойындағы қалалар Қасымханға, яғни қазақтарға бағындырылды. 1513ж. көктемде Қасымхан Сайрамды басып алды. Қасымхан өзі билік билік құрған жылдары алғаш рет заңдар жинағын енгізді. Ол: "Қасымханның қасқа жолы" деп атады.
Бұл заң 5 бөлімнен тұрады.
1. Мүлік заңы.
2. Қылмыс заңы.
3. Әскери.
4. Елшілік.
5. Жұршылық.
Қасымхан тұсында қазақ халқының саны 1 млн.-ға жетіп, 300 мың атты әскер шығара алатын мүмкіндік болды.
Хақназар хан - 1538-1580ж.ж.
Қасым хан қайтыс болған соң қазақ хандығына Хақназар хан таққа отырады. Қазақ жерін одан әрі күшейтіп, жерін ұлғайтқан - Хақназар хан болды.
Моғолстан ханы Абдар Рашит Жетісу мен Ыстық көл маңын жаулап алу үшін, 1550-1560ж. қазақ хандығына соғыс ашады. Жетісуға Ойраттардың тонаушылық жорықтарының жиелеуі, Жетісу қазақ жерлерінің жағдайын ауырлатты. Ойраттар Батыс Моңғолия мекендеген тайпа, оларды кейде жоңғарлар деп те атаған. Мағол хандығына қарсы соғыстың сәтсіздігі ойраттардың шапқыншылығы салдарынан, Хақназар хан Жетісудың бірталай жерінен айрылып қалады.
Сібір ханы мен Моғолстан билеушілері қазақтарқа қарсы шапқыншылығы жиелеп кетті.
Хақназар ертеден жауласып келе жатқан Шайбани ұрпағымен қарым-қатынас жасауға ұмтылып,Бұхара ханы ІІ Абдаллах
пен одақтасады. Ташкент маңы билеушісі Баба сұлтан, Бұқара ханына бағынбай соғыс ашады. 1579ж. қазақ хандығы Абдаллах ханды жақтамақ болған әрекетін Баба сұлтан сезіп қалып, Хақназар ханның екі ұлын өлтіртеді. 1580ж. Баба сұлтанның жасырын жіберген қарақшылыры, аулына келіп Хақназар ханды, туыстарын тегіс өлтіреді.
Шығай хан - 1580-1582ж.
Хақназар хан мен Жалын сұлтанды өлтіргеніне өшігіп, Абдаллах пен бірігіп Баба сұлтанның көзін жоюға кірісті. Баба сұлтанға қарсы күреске Шығай ханның баласы Тәуекел сұлтанда тартылды. 1582ж. Баба сұлтанға қарсы бірлескен жорық жасауға шешім қабылдады. Нәтижесінде Баба сұлтан жеңіліс тауып, өзбек-қазақ әскерлері Баба сұлт. өкшелей қуып Срысу мен Ұлытаудан асырады. Осы жорықта Шығай хан қайтыс болады.
Тәуекел хан 1582-1598ж.
1582ж. маусымда Шығайдың ұлы Тәуекел бастаған қазақ әскерлері Түркістан түбінде болған шешуші шайқаста Баба сұл. өлтіреді. Қазақ әскерлрінің жеңісін Абдаллах хан өз пайдасына шешті. Сыр бойындағы қалалар Абдаллах ханға бағынды. 1583ж. Тәуекел хан өзбек ханымен жасасқан антты бұзады. Тәуекел ханның шабуылы: Сауран, Түркістан, Отырар, Сайрам қалаларын басып алып, Ташкентке қатер төндіреді. 1597-98ж. қысында Абдаллах пен оның ұлы арасындағы қайшылықты пайдаланған Тәуекел хан соғыста дер кезінде шығып Ташкент қаласының түбінде Абдаллах ханды өлтіреді. Абдаллах ханның тағына отырған баласын бүлікші әмірлер өлтіреді. Өзбек хандығында билікке талас болады, осы шиеленісті сырттай бақылап отырған Тәуекел хан, 1598ж. жазда Мәуренахырға баса көктеп кіреді. Өзбек сұлтандары қолдаған Тәуекел хан Ақши, Искендір, Ташкент, Самарқант қалаларын басып алады. Есім сұлт. 20 мең әскерімен Самарқантта қалдырады. Өзі 80 мың қолмен Бұқараны қоршауға алады. Бұқара қаласын 20 күн қоршауда ұстаса да басып алалмайды. Осы шайқаста Тәуекел хан қайтыс болады. Екі жағы да хансыз қалған, өзбек ханы мен қазақ хандары бас қосып соғысты тоқтату шартына қол қояды. Сыр бойындағы қалалар және Ташкент қазақ хандығының құрамына қосылады. Тәуекел хан қайтыс болған соң інісі Есім хан таққа отырады.
Есім хан 1598-1628ж.
Есім хан Орта Азия қалаларымен бейбіт эканомикалық байланыс орнатуға ұмтылады. Қазақ хандығын бір мемлекет етіп құруға мақсат етеді.
ХVIIғ. Басында қазақ хандығы бөлшектене түседі. Есім хан Түркістан қаласын өзіне астана етсе, Тұрсын хан өзін тәуелсіз
хан жариялап, Ташкент қаласын астана жариялайды. Осы ішкі тартысты аңдып отырған Бұқара ханы қазақ хандығына жорық ұйымдастырады. 1603-1624ж. Айғыржан деген жерде шайқас болады. Бұл шайқаста Бұқара әскері жеңіліс тауып Самархан бекінісіне келіп тығылады.
1611ж. Бұқара әскерін Иманкули хан басқарып келді. Ташкент түбіндегі ұрыста Есім хан әскері жеңіске жетіп, Бұқара ханы келісімге келеді. 1620-21ж. 4,5,6 Қазақ, Бұхар соғысында, қазақ әскерін Тұрсын хан бастап жеңіске жетеді.
1627ж. ең соңғы 7 қанды шайқаста да жеңіске жетеді. Бұхар ханы Иманкули жеңілісін мойындайды.
Жәңгір хан - 1628-1652ж.
Жәңгір хан тұсында, жоңғарлардың күшейген кезі. 1643ж. Жоңғарлар қалың қолымен қазақтың жеріне баса көктеп кіреді. Жәңгір хан бастаған 600 жауынгер 50 мың Жоңғар әскеріне қарсы шығады. 1652ж. Жоңғарлар қазақ жерін тағыда баса көктеп кіреді. Осы соғыста Жәңгір хан қаза табады. Жәңгір қайтыс болған соң, хан тағына оның ұлы Тәуке отырады.
Тәуке хан 1680-1715ж.
Тәуке хан тұсында қазақ хандығы күшейді. Үш жүз орталықтандырып, бір тудың астына жиналды. Осы 1680ж. жоңғарлар
Тәуке хан отырған Түркістанға бата алмады. Тәуке ханның заңдары "XVIIIғ. әдет ғұрып заңдары" яғни "Жеті жарғы" заң жобасы жасалынды. Бұл заңда "Қанға қан, жанға жан" принципі жойылып, енді құн төлеу заңына енгізілді.
Ердің құны - 1000 қой, әйелдің құны - 500 қой, ал Ақсүйектерге 7 есе артық төледі.
Қазақ арасында абыройы күшті жүздер:
1. Ұлы жүз - Төле би.
2. Орта жүз - Қаз дауысты Қазыбек би.
3. Кіші жүз - Әйтеке би.
Осы билер алдында заңдар дүниеге келді: Қасым ханның тұсында шыққан "Қасым ханның қасқа жолы", деген заң жинағының 5 тарауына екі тарау қосып "7 жарғы" заң жинағы шықты.
1680ж. Жоңғарлар оңт. қазақстанға шабуыл жасады. Осы шабуылда Түркістан қаласығана аман қалды. 1710ж. Жоңғарларға тойтарыс беру мәселесін талқылау үшін, Қарақұм маңында үш жүздің басын қосты. Осы жерде хандық жасақтар құралып, Жоңғарларға қарсы соғысқа шықты. Басқыншылар оларды талқандап шығысқа қарай ығыстырды.
1716ж. Жоңғарлар Іле өзенінен Аягқзге қарай бет алды. 1718ж. көктемінде Аягөз маңында 3 күнге созылған қан төгіс
соғыс болды. Үшінші күні қазақ әскері жеңіліске ұшырады, себебі әскер басқарған Әбілқайыр сұлт. мен Қайып сұлтандар арасында ауыз біршілік болмады.
1723ж. Қазақ даласын "Ақмешін" жұты шарпыды.Жұттан шыққан елге жоңғарлардың 70 мың әскері тұтқиылдан шабуыл жасайды.
1724-1725ж жоңғарлар Түркістан мен Ташкент қалаларын басып алды.Осы кездегі жоңғар шабуылы қазақ тарихында "Ақтабан шұбырынды,Алқакөл сұлама"д.а. 1728ж қазақ әскері Бұланты өзенінің жағасында жоңғар әскеріне қуатты соққы берді.Осы жеңісте халық жігерлене түсті.Ордаьасы тауына жиналған қазақ жүздерінің өкілдері жауғу қарсы тұруға бірауыздан шешім қабылдады.Әбілқайырхан барлық жасақтардың бас қолбасшысы болды. 1729ж Балқаш көлі маңында Аңырақай маңында қазақ әскерлері жеңіске жетіп,кіші жүз бен орта жүздің көп бөлігін азат етеді.
Әбілхайыр хандығы 1715-1748ж. Кіші жүздің Ресей империясының құрамына кіруі.
1729ж. Балқаш көлінің маңында, жеңіске жеткеннен кейін 1730ж. Әбілхайыр хан Ресей империясының үміт артуына себеп болды.Олармен бірігіп бар күшті қалмақтарға қарсы күреске күшті жұмылдыру еді. 1731ж. ақпанның 31 күні қазақ
елшілері Сейтқұл Құндағұлұлы, Құлымбет Қоштайұлының кіші жүзді, империя құрамына алуды, императрица Анна
Ионовна қабыл алды. Анна Ионовна Әбілхайырдан ант алу үшін қабілетті дипломат - Тефкелефті жібереді. 1731ж.
қазанның 10 күні Әбілхайырдың саясатын қолдаған сұлтандар Ресейдің қоластында кіруге ант берді. 1734ж. орыс үкметі
Кирилов басқарған арнайы экспедиция жабдықталды. 1737ж. Башқұрт халқының көтерілісін басуда орыс үкіметі кіші жүздің жасақтарын пайдаланады. 1738ж. тамыз айында Орынбор комиссиясының басшысы, көрнекші тарихшы Татишев Орынборда қазақ сұлтандарының сьезін шақырды. Кіші жүзден 25, орта жүзден 27 старшина Ресейге жіберілгендігін қуаттап антқа қол қойды. 1740ж. орта жүздің билеушілері Абылай мен Әбілмәмбет Ресейдің қарамағына кіруге ант берді.
1741-1742ж. Жоңғар қоңтайшысы Қалдан Цэрен орта жүзбен кіші жүзге "ақтабан шұбырындыдан" кем түспейтін шабуыл жасады. 1742ж. 20 мамыр күні Ресейдің сенаты қазақтарды қорғау жөнінде арнайы жарлық шығарады. 1747ж. Әбілхайыр хиуа тағындағы бақталасы Батыр сұлтанның баласы Қайыптық, қазақ хандығын әлсіретеді. 1748ж. Әбілхайыр Барақ сұлтанның қолынан қайтыс болады. Әбілхайыр қайтыс болғаннан кейін, оның орнына хан тағына Нұралы хан отырады. Ресей империясы Нұралының билігіне шек қояды. Кіші жүздің бір бөлігі Батыр сұлтанды хан деп таныды.
1745ж. Қалмақтардың билеушісі Қалдан Цэрен қайтыс болғаннан кейін, жоңғария мемлекеті құлады. Орта Азияда шиеленіс басталды, осы жағдайды патша үкіметі бекініснер салына бастады.
Ресей ең алғашқы сәттен ақ бүкіл қазақ жерлерін біртіндеп қосып алуды мақсат етті. Осы ниетпен 1734 жылы И.К.Кирилов басқарған арнайы Орынбор экспедициясы құрылды. 1735 жылы Орынбор бекінісі салына бастады. Қазақ жерін айналдыра қоршай әскери шептер құрылды, олар: Горкая, Ертіс, Колыван, Есіл, Орек т.б. шептер.
1755 жылы арнайы Орынбор қазақ әскерлері құрылды. Ол Жайық қалашығына (Қәзіргі Орал қаласы) жоғары Жайық бекінісіне дейінгі дейінгі жерлерді алып жатқан Жоғарғы Жайық әскери шебіне орналасты. Ал, Жайық қалашығынан Каспий теңізіне дейінгі аралықта, Жайық қазақ әскерлері (1591жылы құрылған) орналасқан болатын. Еділ мен Жайық аралығында Каспий теңізінің солт. жағалауын орыс помещиктері Безборотко мен Юсупов иеленді. 1775ж. жалпы қазақтарға Ертіс өзенінен өтуге тыйм салды. 1764ж. қазақтарға Ертіс өзеніне 10 шақырым жақындап көшуге тыйм салды.
Осылайша Кіші жүз және Орта жүз қазақтары өздерінің ең жақсы қысқы және жазғы жайылымдарынан айрылды. Бұл жағдай Жайық және Орынбор қазақтары мен қазақтардың қарым-қатынасын шиеленістері мен ауылдарды ойраңдап, тұтқын алып,малдарын мыңдап айдап кетіп отырды. Сыртқы істер колегиясы 1755ж. 11 көкекте казатарды, қазақтарды қас-дұшпан ретінде қарауға рұхсат берді.
Қорыта айтқанда, XVIIІ ғасырда Ресейдің орталық әкімшілігі қазақ жеріне белсенді түрде тереңдеп ене бастады және қазақ халық қоғамының эканомикалық негізін шиқалтатын шараларды іске асырды. Бұл қазақ халқының отаршылдыққа қарсы күресіне алып келді. Күрес сонымен бірге патша үкіметінің құйыршықтарына айналған кейбір қазақ билеушілеріне де қарсы бағытталды.
Абылай хандығы 1771-1781ж.
Орта жүздің сұлтаны Уәлидің баласы, азан шақырып қойған аты "Әбілмәнсүр". 1711ж. дүниеге келген, атасы Түркістан қаласының билеушісі, оның есімі Абылай болған. Әбілмәнсүрдің қашып жүргендегі лақап аты Сабалақ. 1771ж. орта жүздің ханы Әбілмәмбет дүние салады. Абылай 3 жүздің басын біріктіріп, өзін қазақ ханымын деп жариялайды. 1781 ж. Абылай қайтыс болады. Одан 30 ұл, 40 қыз тарайды. Абылайдың бас мирасқоры Уәли сұлтан Ресей мемлекеті орта жүз ханын танығанымен, ол қабілетсіз басқарушы болады.
XVIIғ. әлуметтік-экономикалық жағдайы.
Қазақстанның оңт. аудандарында феодалдық жер иеленудің - Сойырғал деп аталатын түрі болды. Оны билеуші хан соғыстағы ерлігі үшін немесе азаматтық өмірдегі еңбегі үшін сыйға берді.
Сырдария қалаларында мұсылман дінбасылары - Шайхы ислам, Қазы, Шайхы, Молда т.б. болды. Оларда сойырғал, ихта, милкь, уахф деп аталатын тұрақты түрлері болды.
Алым салықтың түрлері:
Малшыларда - соғым, сыбаға, ерулік, беруге.
Егіншілер мен қолөнершілерде - ұшыр, баж, тағар, харадж деп аталатын салықтарды төлеп отыру міндеттенді. Тағы бір міндеттері - Сауын деп аталды. Оның мәні бай адамдар малын кедейге берді. Ол оны бағып, күтіп бұзаумен бірге қайтарады. Сауын малын жаюды көршіге беру.
Ақша түрлері
1. Алтын динарлар.
2. Күміс дирхемдер.
3. Мыс теңгелер.
Қазақстан мен Орта Азияда ақшаның осы үш түрі де шығарған жалғыз қала - Отырар.
Қазақстан тарихы пәнінің мақсаты мен міндеттері және дерек көздері.
Тарих адамзат қоғамының өткенін зерттейтін ғылым. Ол жер бетіндегі барлық халықтардың матералдық және рухани өмірі саласындағы сан ғасырлар бойындағы тәжірибесінің жиынтығы, бүгінге дейін өткен меңдаған ұрпақтардың кейінге қалдырған мұрасы. Қоғамның әрбір мүшесі ұрпақтар зердесінің, бір сөзбен айтқанда, тарихи зерденің негізінде қалыптасады. Тарихи сана қоғамдық сананың жеке бір бөлігі болып табылады, және дүниеге көзқарас жүйесінде маңызды орын алады. Тарихи сананы қалыптастыру жас ұрпақты өз халқының рухани өмірімен жақындастыруға, оның
мәдениеті мен тарихының бастауларын түсініп өсуіне көмектесуі тиіс.
Қазақ халқының тарихы дүние жүзлік тарихтың маңызды бір бөлігі болып табылады. Түрік халықтарының қатарына
жататын қазақтар саны жағынан олардың ішінде төртінші орын алады, ал териториясы жағынан дүниежүзі халықтарының ішінде алғашқы ондыққа кіреді. Тарихта әртүрлі этнонимдермен белгілі болған қазақтардың арғы ата-бабалары әрқилы қиын-қыстау жолдардан өтті, жат елдің басқыншыларға қарсы өз тәуелсіздігі үшін күрес жүргізді және дүниежүзлік өркениетке өздерінің лайықты үлесін қосты. Алайда қасырларға созылған орталық езгі кезеңінде үстемдік етушілер халықтардың бостандығын, жерін,табиғи байлық -тарын, мәдени ескерткіштерін тартып алып қана қоймай олардың тарихи зердесін де өшіруге тырысты. Жаулап алынған
елдердің халқын өздерінің тарихи дәстүрінде тәрбиелеу орталық саясаттың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Қазақ халқының тарихын ревалюцияға дейін де, одан кейінде Ресей тарихшылары жазды және империялық ұлы державалық идеология тұрғысынан түсіндірілді. Өз халқының тарихын шындық тұрғысынан қарастыруға ұмтылған ұлттық тарихшылар жазалауға ұшырап отырды.
Бүгінгі күні тәуелсіз Қазақстанның тарих ғылымының алдында үлкен де жауапты міндеттер тұр. Көп ғасырлар орталық бұғауынан құтылған ол халықтың шындыққа негізделген тарихи санасын қалыптастыру, жас ұрпақты отан сүйгіштік рухында тәрбиелеуі тиіс. Өткенді қайта жаңғыртуға тарихи деректер көмектеседі.
Олар мынадай топтарға бөлінеді.
1. Заттай ескерткіштер (еңбек құралдар, қол өнер бұйымдары, үй тұрмысында пайданылатын бұйымдар, ыдыс-аяқ, киім-кешек, әшекей заттар, металдан жасалған ақшалар, қару-жарақ, тұрғын үйлердің қалдықтары және т.б.). Ежелгі
замандардан қалған заттай ескерткіштерді зерттеумен арнайы тарихи археологиялық ғылым айналысады. Жер қыртысының қабаттарында заттай деректердің бай қорлары сақталған. Олар қазба жұмыстары арқылы бізге жетеді. Археологиялық ескерткіштер әлі жазу болмаған өте ерте дәуірлерді зерттеуде баға жетпес деректер болып табылады.
2. Этнографиялық ескерткіштер, яғни халқымыздың ежелгі тұрмыс салтының бүгінге дейін жеткен қалдықтары: салт-дәстүрлері, діни сенім-нанымдары. Оларды зерттеумен этнография ғылымы айналысады.
3. Лингвистикалық ескерткіштер немесе халқымыздың тілінде сақталған тарихи деректер. Географиялық атаулар, жеке адамдардың есімдері, басқа тілден кірген сөздер, ескі тілдердің қалдықтары халқымыздың шығу тегін анықтауда, миграциялық процестер мен ежелгі қоғамдық қатынастырды зерттеуде көп көмегін тигізді.
4. Фольклордық материялдар, яғни халқымыздың ауыз әдебиетінің ескерткіштері әртүрлі аңыз әңгімелер, ертегілер, мақал-мәтелдер, тарихи жырлар, шежірелер.
5. Жазба деректер: тасқа, металға, сүйекке, керамикаға жазылған ежелгі жазулар мен қағаз бетіне түскен әртүрлі қолжазба және баспа құжаттар. Қазақстан тарихи жөнінде мәліметтер түрлі тілде: көне парсы, көне грек, латын, қытай, көне түрік, арап, парсы және орыс тілдерінде жазып қалдырылған.
6. Кино-фото-фоноқұжаттар деректердің ең жаңа түрлері болып табылады. Бұлар бізге және келешек ұрпақтарға ХХ ғ-да
болып өткен аса ірі тарихи оқиғалардың тынысын, тарихи қайраткерлердің бет бейнесі мен үнін жеткізді.
Қазақ халқының қалыптасуы және қазақ жүздері.
Қазақ және Орта Азияның басқа да Түрік тілдес халықтарының этникалық негізін осы аймақты сонау тас және қола дәуірінен бері мекендеп келе жатқан ежелгі адамдар, одан бері сақ Скиф, Үйсін, Қаңлы, Ғұн, Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ, Найман, Арғын, Керей т.б. тайпалар құрады. Қазақ халқының қалыптасуын ХІІІ ғасырдағы моңғол шапқыншылығы біраз кейінге шегерді. Осы кезеңде қазақ даласына біраз моңғол тайпалары да келді. Бірақ олар жергілікті халықпен сіңісіп кетті.
Этнос немесе халық дегеніміз түр тұлғасы, мәдениеті, тілі мен салт-дәстүрі ортақ адамдардың тарихи қалыптасқан тұрақты қауымы. Этностың қалыптасуындағы ең маңызды, басты белгі жер тұтастығы. Қазақ халқы және оның этникалық териториясының қалыптасуы негізінен XV-XVIғ. Аяқталды.
Қазақстанның бір ерекшелігі мұнда тайпалық бірлестіктер жезден пайда болды. Қазақ жүздері туралы мәліметтер жазба деректерде XVI ғасырданбастап кездеседі. Олардың пайда болуы Қазақстанның табиғи климаттық жағдайларына, халқының көшпенді өмір сүруіне байланысты. Ұлы жүз Жетісу мен Оңт. Қазақстанда, Орта жүз Орталық және Солт. Қазақстанда, Кіші жүз Батыс Қазақстанда мекендеді.
Қазақ хандығының құрылуы. "Қазақ" атауы туралы.
Қазақ хандығын құрушылар Жәнібек пен Керей сұлтандар болды. Олар 1457ж. Әбілхайыр хандығынан бөлініп Моғолстанға көшіп барды. Моғолстан ханы Есенбұға Жәнібек пен Керейге Жетісудың батысындағы Шу өңірінен қоныс бөліп берді және оларды өз мемлекетінің батыс шекарасын қорғау үшін пайдаланбақ болды. Олармен бірге мұнда 200 мыңнан астам халық көшіп келген еді. 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болды. Осындай жағдайда 1465 жылы қазақ хандығы құрылды. Жәнібек пен Керейдің күшейуінен сескенген Әбілхайыр 1468 жылы оларға қарсы жорыққа аттанып бара жатқанда қайтыс болады.
"Қазақ" деген термин бастапқы кезде көшпенділердің хан билігіне бағынғысы келмей тәуелсіз, еркін жүрген топтарын білдіретін әлуметтік мағынада қолданылды. Жәнібек пен Керей хандығы нығая келе олардың қол астындағы барша халық қазақтар деп атала бастады. Бірте-бірте бұл термин этникалық мәнге ие болып халық атауына айналды.
Осылайша қазақ хандығының дүниеге келуімен бірге "қазақ" этнонимі халық атауы пайда болды.
XVII ғасырдағы қазақ қоғамы.
Жазба әдебиет діни және тарихи кітаптардан тұрады. Қадырғали Жалайридің "Жамиғат туарих" (Жылнамалар жинағы) XV-ХVIIғ. Қазақ тарихына арналды. XVІғ. өмір сүрген Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің "Тарихи Рашиди" деген еңбегінде қазақ хандығының тарихы туралы баға жетпес мәліметтер жазып қалдырды.
XIVғ. аяғы мен XVғ. бас кезінде Түркістан қаласында салынған Қожа Ахмет Яссауи кесенесі сәулет өнерінің үздік ескерткіші болып табылды. Оның ұзындығы 65,5м, ені 45,5м, биіктігі 35,7м.
1726ж. Кіші жүз ханы Әбілхайыр, Ағамандар Сүгір, Едікбай, Қажыбай, Құлынбай және басқалары Ресейден кіші жүз қазақтары үшін "қорғаушылық сұрауға" елші Қойбағарды жөнелтті. Бірақ оның бұл сапары нәтижесіз қалды. Әйтседе
Әбілқайыр өзінің көздеген мақсатын аяқсыз тастамай 1730ж. қыркүйекте УФА арқылы Петербуркке орыс әйел императоры Анна Иоанновнаға өздерінің бодандыққа және қорғаушылыққа алуды сұраған өтінішін хатпен жолдап әрі ауызекіде айтуды тапсырып, қайтадан елшілік жіберді. 1731ж. 19 ақпанда имератор әйел Анна Иоанновна кіші жүзді Ресейдің бодандығына қабылдайтыны жөніндегі сенім грамотасына қол қойды. Тиісті ант қабылдау үшін қазақстанға Әбілқайыр ханға тапсырылатын грамотамен сыртқы істер комиссиясының тілмашы А.И.Тевкелев бастаған елшілер жіберілді. Елшілік 1731ж. 5 қазанында Әбілқайырдың ордасына келді. Кіші жүз билеушілерінің көпшілігі ант
беруге қарсы екені белгілі болды. Тевкелев әртүрлі алдап-арбау, паралау арқылы қулығына асырып Әбілқайыр мен оның жақтастарынан ант қабылдады. Бұл оқиға қазақ жерін біртіндеп қосып алудың бастамасы болды.
Ресей ең алғашқы сәттен-ақ бүкіл қазақ жерлерін біртіндеп қосып алуды мақсат етті. Осы ниетпен 1734ж. И.К.Кирилов басқарған арнайы Орынбор экспедициясы құрылды. 1735ж. Орынбор бекінісі салына бастады. Қазақ жерін айналдыра
қоршай әскери шептер құрылды, олар: Горькая, Ертіс, Колыван, Есіл, Орек т.б. шептер.
1755ж. арнайы Орыньор қазақ әскерлері құрылды. Ол Жайық қалашығынан (қазіргі Орал қаласы) жоғарғы Жайық бекінісіне дейінгі жерлерді алып жатқан жоғарғы Жайық әскери шебіне орналасты. Ал, Жайық қалашығынан Каспий теңізіне дейінгі аралықта Жайық қазақ әскерлері(1591ж. құрылған) орналасқан болатын. Еділ мен Жайық аралығындағы Каспий теңізінің солтүстік жағалауын орыс помещиктері Безбородко мен Юсупов иеленді. 1775ж. жалпы қазақтарға Ертіс өзенінен өтуге тыйм салды. 1764ж. қазақтарға Ертіс өзеніне 10 шақырым жақындап көшуге тыйм салынды.
Осылайша кіші жүз және орта жүз қазақтары өздерінің ең жақсы қысқы және жазғы жайылымдарынан айырылды. Бұл
жағдай Жайық және Орынбор казактары мен қазақтардың қарым -қатынасын шиеленістері мен қоймады. Патша үкіметі қазақтарды жуасыту үшін дүркін-дүркін жазалай экспедицияларын ұйымдастырып, ауылдарды ойрандап, тұтқын алып, малдарын мыңдап айдап әкетіп отырды. Сыртқы істер коллегиясы 1755ж. 11 көкекте казактарды, қазақтарды қас дұшпан ретінде қарауға рұқсат берді.
Қорыта айтқанда, ХVIIIғ Ресейдің отарлық әкімшілігі қазақ жеріне белсенді түрде тереңдеп ене бастады және қазақ қоғамының экономикалық негізін шайқалтатын шараларды іске асырды.
Бұл қазақ халқының отаршылдыққа қарсы күресіне алып келді. Күрес сонымен бірге патша үкіметінің құйыршықтарына айналған кейбір қазақ билеушілеріне де қарсы бағытталды.
Қазақтардың Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысына қатысуы.
Қазақ жерлерінің тартып алыну жайылымдық жерлердің өрісін тарылтып, мал шаруашылығына үлкен зиян тигізді. Бұл жағдай отаршылдарға қарсы күреске шығуға мәжбүр етті. Кіші жүз және орта жүз қазақтарының қозғалысының басталуы
Е.Пугачев жетекшіл еткен шаруалар соғысымен(1773-1775ж.ж.) тұспа-тұс келді.
Өзін ІІІ Петр патшамын деп жариялаған Пугачев қазақтар арасында "манифестер" таратты . Бұл манифестерде ол
қазақтарға бостандық және бұрынғысынша еркін өмір сүру құқығын беруге уәде берді.
Бұл манифестер қазақтардың Пугачев әскеріне жаппай қосыла бастауына ықпал етті. 1773ж. қыркүйегінде көтерілісшілер орыс қамалдары мен бекіністеріне шабуылдай бастады. Жылдың соңында Жайық өзенінің төменгі бойы қазақтардың бақылауында болды. Абылай хан көтерілісшілерді қолдай отырып, жазалау отрядтарына көмек көрсетуден бас тартты. Кіші жүз қазақтары Жайық, Орынбор қалаларын қоршауға және Клагин қамалын алуға қатысты. Орта жүз қазақтары Преснегорький, Петропавл қамалдарына шабуыл жасады.
1775ж. қаңтарында Пугачев дарға асылғаннан кейін патша әскерлері көтерілісшілерді жазалауға кірісті. Оларға Нұралы хан белсене көмек көрсетті. Жазалаушыларға қарсы күресте Сырым Датұлы бастаған Байбақты руының жасағы ерекше ерлігімен көзге түсті.
1775ж. күзінде отаршылдыққа қарсы қозғалыс жаңа күшпен өрістеді. Оны табын руынан шыққан 22 жастағы Сапура Мәтен қызы басқарды. Сапура күресті басқарушы өзі, емес Көктемір Әулие деген аңыз таратты. Кейбір сұлтандардың сатқындығы салдарынан қозғалыс 1776 ж. жазында уақытша бәсеңдеді.
Сырым Датұлының бастауымен болған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі.
Сырым Датұлының бастаған көтерілісі 1783-1797ж.ж. болды. Кіші жүз қазақтарын көтеріліске шығуға мәжбүр еткен себептер: Ресейдің орталық саясаты, қазақтардың жерін тартып алу, жер мәселесінің шиеленісуі, көшіп қонудың тарихи қалыптасқан маршруттарының бұзылуы, Ресейдің жергілікті әкімшілігі және орыс-қазақ әскерлерінің шектен шыққан зорлық-зомбылығы мен қарақшылығы.
Көтеріліс бірде өршіп, бірде бәсеңдеп отырды. Ресей үкіметі көтерілісшілерді алдаусырату мақсатымен жаңа тактика қолданып хан кеңесін құрды. Оған старшындар, сұлтандар кірді. Көтеріліс осыдан соң бірте-бірте бәсеңдеп, 1797ж. аяғында тыңшыды. Сырым Датұлы серіктерімен Хиуа хандығына өтіп кетті. Сол жерде 1802 жылы қайтыс болды.
1822-1824ж.ж. Әкімшілік реформалар. Исатай мен Махамбет бастаған көтеріліс.
1801ж. І Павел патшаның жарлығымен Еділ мен Жайық арасында Ішкі Орда немесе Бөкей хандығы құрылды. Оның ханы болып Нұралының ұлы Бөкей тағайындалды. Ол бүтіндей Ресей үкіметіне тәуелді болды.
Сырым Датұлының көтерілісі хан үкіметі Ресей империясының Қазақстандағы орталық саясатын толығымен қамтамассыз ете алмайтындығын көрсетті. Сондықтан Қазақстанды Ресей мүддесіне сай басқару жүйесін енгізу мақсатымен Сібір генерал-губернаторы М.Сперанский жасағын "Сібір қазақтары туралы ереже" 1822 жылы қабылдады. Сперанскийдің реформасы бойынша Сібір екі бөлікке Шығыс (орталығы Иркутск) және Батыс (орталығы Тобольск, 1839 жылдың Омск) Сібір болып бөлінді. Батыс Сібірге Орта жүз және Ұлы жүз қазақтарының бір бөлігі мекендеген територияға қарады. Ол "Сібір қазақтарының облысы" деп аталды.
Ережеге сәйкес Сібір қазақтарының облысы окруктерге, окруктер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді. Сөз жүзінде окрукті аға сұлтан, болысты болыс, ауылды старшын басқарды, ал іс жүзінде олар Ресей әкімшілігіне толық тәуелді болды. Сол жүйесі ресей мүддесіне сәйкестендірілді. Хан өкіметі жойылды.
1824ж. Ресей үкметі "Орынбор қазақтары туралы ереже" қабылдады. Кіші жүз бірнеше бөліктерге бөлініп, оларды Орынбор генерал-губернаторы тағайындаған сұлтандар басқарды. Бұл бөліктер дистанциялардан, дистанциялар ауылдардан тұрды. Оларды басқарушылардың бәрін де шекаралық комиссия тағайындады.
Орта жүзбен кіші жүзде хандық биліктің жойылуы қазақ халқының саяси тәуелсіздігінің жойылуы еді. Ресейдің отарлық саясатының барған сайын күшеюі халықтың қарсылығын туғызып, 1836-1838ж.ж. Бөкей Ордасында жаңа көтеріліске алып келді. Бұл ұлт-азаттық көтерілісті Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарды. Көтерілісшілерге қарсы тұрақты әскер отрядтары мен қазақ әскерлері жіберілді. Көтерілісшілер мен жазалаушылар арасында негізгі шайқастар 1837 жылы Тастөбе, 1838 жылы Ақбұлақ деген жерлерде болды.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс.
1837-1847ж. Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің ерекшелігі ол қазақтың үш жүзінде, бүкіл қазақ жерлерін қамтыған көтеріліс болдыжәне хандық қайта қалпына келтірілді, көтерілісшілердің саны 20 мыңға дейін жетті. Көтерілістің мақсаты қазақ жерлерінің территориялық тұтастығын қалпына келтіру,қазақ елінің мемлекеттік сақтау болды.
Кенесарыға екі майданда соғысуға тура келді: солтүстікте патшаның жазалаушы әскерлеріне, ал оңт. қоқандықтардың зорлық-зомбылықтарына қарсы. 1841 жылы үш жүз көлдерінің бас қосқан құрылтайында Кенесары ақ киізбен хан көтеріліп, қазақ хандығы қайта қалпына келтірілді. Бір өкініштісі, өздерінің жеке басының қамын көздеп сатқындық жолға түскен кейбір ел билеушілері Кенесарыға қарсы шығып, отаршылдарға қызмет етті.
Ұлт-азаттық қозғалыстың кең қанат жаюынан қатты сескенген патша үкіметі оны басып жаныштауға үлкен әскери күш бөлді. Көтерілісшілер оңт. қарай ығысуға мәжбүр болды. Кенесары күресте қырғыз халқын тартқысы келді, бірақ ол мақсаты орындалмады. Ол 1847 жылы қырғыз жерінде апат болды.
Ұлы жүздің Ресейге қосылуы.
Кіші және Орта жүздердің територияларының Ресей қол астына өтуі аяқталса да, бірқатар қазақ жерлері Орта Азия хандықтарына тәуелді еді. 1812-1816-1820ж. хиуа ханы Мұхаммед Рахым қазақ қоныстарын жан шошырлық күйзеліске ұшыратты. Қазақ шаруаларының Тентек Төре бастаған 1821ж. халық көтерілісі азаттық сипат алды. Көтерілісшілер саны 10 мың адамнан асады. 1871ж. Сұлтан Сүйік Абылайхан ұлы патша үкіметі өзіне қараған руларды Ресей құрамында болуын қалайды деп мәлімдеді. Осы жайлы Жалайыр руынан 66 мың адам қоныс тепкен территориясымен Ресей құрамына алынды. 1825ж. Жетісудың 50 мың адамы бар,Үйсін болысындағы қазақ-р Ресей құрамына кіруге келісім берді.
1848ж. Ұлы Жүз қазақтарын басқару туралы нұсқаулар, 1848ж. қаңтардың 10 күні ұлы жүз қазақтарын басқару туралы
пристав тағайындалды. 1854ж. көктемде Ресей әскерлері Верный деп аталған бекіністің ірге тасын көтерді. Бекініске Іле отрядының 470 солдатымен, офицерлер келіп қоныстанды. 1855ж. Қапалдан ұлы жүз приставасының резиденциясы Верныйға орын ауыстырды. ХІХғ. 1860 жылдары бекініске Ш. Уәлиханов тұрады.
Қазақстанның Ресейге қосылуының аяқталуы. ХІХғ.
60-90ж.ж. Қазақстанда жүргізілген әкімшілік реформалар.
ХІХғ. Бірінші жартысында Ресей Қазақстанның оңтүстігінде өзінің ықпалын күшейту мақсатымен Ақтау, Алатау, Қапал, Аягөз, Лепсі бекіністерін салды. 1854ж. көктемінде Верный бекінісі салына бастады.
Орыс әскерлері 1860 жылы Пішпек, 1863 жылы Созақ, 1864 жылы Әулие ата, Түркістан, Шымкент қалаларымен бекіністерін алды. Осылайша Ресей империясының қазақ жерлерін жаулап алуы толық аяқталды. Ендігі жерде ол Орта Азияны жаулап алуға кірісті.
1867ж. 11 шілдесінде "Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы уақытша ереже"; 1868 жылғы 21 қазанда "Орынбор және батыс Сібір генерал-губернаторлықтарының далалық облыстарын басқару туралы уақытша ереже" қабылданды. Осы реформаға сәйкес қазақ жері бөлшектеніп үш генерал-губернаторлыққа: Түркістан, Орынбор, Батыс
Сібір генерал-губернаторлықтарына бөлініп берілді. Бүкіл үкімет билігі генерал-губернатордың қолына жинақталды. Қазақстанды басқару жүйесі әскери сипат алды. Генерал-губернаторлықтар облыстардан, облыстар уездерден тұрды. Қазақтар өзін-өзі басқару құқығынан айырылды, барлық билік Ресей чиновниктеріне берілді.
1868ж. желтоқсанда Орал мен Торғай облыстарында отаршылдарға қарсы көтеріліс басталды. Оны С. Түркебаев пен Б.Оспанов басқарды. 1870ж. Маңғыстауда болған көтерілісті И.Тіленбаев пен Д.Тәжиев басқарды.
1886ж. 2 маусымында "Түркістан өлкесін басқару туралы ереже", 1891ж. 25 наурызында "Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже" қабылданды. Қазақстан териториясы 2 бөлінді.
ХІХғ. Екінші жартысында жүргізілген әкімшілік реформалар Қазақстанды біржола Ресей империясының отарына айналдырды. Реформаның ең ауыр зардыбы бүкіл қазақ жерін Ресей империясының меншігі деп жариялау болды.
ХІХғ. Екінші жартысында Ресей үкіметі Қазақстанға орыс шаруаларын қоныстандыру саясатын күшейте түсті. Орыс шаруаларына қазақтың ең құнарлы, жақсы жерлері тартып алынып берді.
Қазақстан азаматтық қарсыластық кезеңінде (1917-1920ж.ж.)
Қазақстанда Кеңес өкіметі ең алғаш орнаған қала Перовск (1917ж. 30 қазан). 1917ж. қазан айынан 1918ж. нурызына дейін Кеңес өкіметі Орынборда, Оралда, Жетісуда қарулы көтеріліспен, қалған аймақтарды бейбіт жолмен жеңді.
1917ж. 5-13 желтоқсанда Орынборда 2-ші жалпы қазақ сьезі өткізілді. Сьезі қазақ облыстарының териториялық-ұлттық автономиясын құру туралы шешім қабылдады, оны "Алаш" деп атады. 25 адамнан тұратын Алашорда үкіметінің басшысы болып Ә.Бөкейханов сайланды.
1918ж. мамыр, маусым айларында Петропавловск, Ақмола, Атбасар, Қостанай, Семей қалаларында Кеңес үкіметі құр.
Ақ гвардияшыларды оңтүстікке өткізбеу үшін 1918 жылдың жазында, Ақтөбе майданы құрылды. Ақ гвардияшыларды Сібір жақтан оңт. қарай өткізбеу үшін Солт. Жетісу майданы құрылды.
1920 жылы наурызына дейін Қазақстан жері ақтардан тазартылды.
Қазақстан 20-30 жылдарда.
1920ж. 26 тамызында қырғыз-қазақ АКСР-ін құру туралы декрет жарияланды. Ол РСФСР-дің құрамында болды, астанасы Орынбор қаласы болды. 1924 ж. қазақтар мекендеген Жетісу мен Сырдария облыстары Қазақ АКСР-нің құрамына қосылды. Астана Қызылорда қаласына көшірілді.
1925-1933 ж.ж. Қазақстан партия ұйымын Ф.Голощекин басқарды. Ол "Кіші қазан" идеясының авторы. Оның ойынша социалисттік революция қазақ ауылына соқпай, жанай өтті, онда большевиктердің ықпалы әлсіз, содықтан тап күресін өршітіп жаңа революция жасау қажет. Осы идеяны ол өзіне қарсы келген Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, Қожанов, Мыңбаев сияқты қазақ ұлтының бетке шығарларын қудалау үшін пайдаланды.
Қазақстандағы индустрияландырудың алғашқы құрылысы Сібір мен Орта Азияны жалғастырған Түркістан-Сібір (Түркісип) темір жолы болды. Оның құрылысы 1927ж. көкек айында басталып, 1930ж. көкегінде аяқталды. Ұзындығы 1445км. Индустрияландыру жылдарында Шымкент қорғасын зауыты, Ащысай полиметалл комбинаты салынып, Текелі полиметалл, Жезқазған мыс қорыту комбинатының, Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының құрылысы басталды. Нәтижесінде Қазақстан түсті металдан өндіру жөнінен Одақ бойынша 2-ші орынға, мұнай өндіру жөнінен 3-ші орынға шығып, Қарағанды КСРО-ның үшінші көмір базасына айналды.
Бірақ Қазақстандағы индустрияландыру тек шикі зат өндірі бағытында болды. Республиканың қазба байлықтары орталыққа тасылды. Мұнай, газ, металл өндіру, машина жасау, станок жасау, прибор жасау кәсіпорындары болған жоқ.
Ресейден қазақстанға көшіп келушілер көбейді. 20-30 ж.ж. аштық пен миграция салдарынан 1939ж. Қазақстанда қазақтардың үлес салмағы 38% төмендеді.
Қазақстанда ауыл шаруашылығын ұйымдастыру дөрекі әкімшілік шаралар қолданып, күшпен зорлау арқылы, республиканың ерекшеліктері ескерілмей, алдын-ала дайындықсыз жүргізілді. Жергілікті халықты күштеп отырықшыландыру етек алды.
1928ж. 675 қазақ байларының мал-мүлкі тәркіленіп, өздері жер аударылды. Осының салдырынан 1931-1933ж. Қазақстанда бұрын болып көрмеген ашаршылық жайлап, республикада тұратын 6,2 миллион тұрғындардың 2,1 миллионы аштан қырылып, 1 миллионы шет елдерге көшіп кетті.
Мал шаруашылығы орны толмас шығынға ұшырады. Егер республикада ұжымдастыру қарсаңында 40,5 миллион мал боған болса, 1933ж. соның 4,5 миллионы қалды. Ұжымдастыруға қарсы республикада 372 көтеріліс болды. 20-30ж. республика мәдениеті үшін күрделі жылдар болды. Үлкен жетістіктермен қатар репрессиялар қазақ интеллигенциясын баудай түсіп, қырып жіберді.
1928ж. 44 бұрынғы "Алаш Орда" қайраткерлеріне "буржуазияшыл-ұлтшылдар" деген айып тағылып тұтқынға алынды. Олардың ішінде А.Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж.Аймауытовтар бар еді. 1930ж. ішінде М.Тынышбаев және
Х.Досмұхаммедовтар бар, тағы да 40 адам тұтқындалды. 1937-1938ж. репрессиялау жаппай сипат алды. Саяси қайраткерлер Т.Рысқұлов, С.Сәдуақасов, О.Исаев, О.Жандосов ақын-жазушылар С.Сейфуллин, Б. Майлин, І.Жансүгіров ғылымдар Қ.Жұбанов, С.Аспандияров атылып кетті. Қазақстанда 7 тұтқын лагерлері құрылды. Олардың ішіндегі ең ірілері "КарЛаг" және "Алжир" болды.
1937ж. Қиыр Шығыстан 100 000 кәрістер Қазақстанға көшіріп әкелінді. Осы жылы мыңдаған күрділер, түрктер, әзірбайжандар мен ирандықтар қазақстанға зорлап жер аударылды.
Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында.
1941ж. 22 маусым күні Ұлы Отан соғысы басталды. Соғыс жылдарында Қазақстаннан майданға 1млн. 366 000 адам қатысты. 20-дан астам атқыштар дивизиялары мен басқа да Әскери бөлімдер құрылды. Қазақстаннан майданға

14,1000автомобиль, 1,5000 трактор, 110,4000 ат пен 16,2000 арба жіберілді.
500 қазақстандық жауынгер Совет Одағының Батыры атағын алды. 4 қазақстандық Т.Бигелдинов, С.Луганский, И.Павлов және Л.Беда осындай атаққа екі рет ие болды. 2-кі қазақ қызы Ә.Молдағұлова мен М.Мәметова батыр атағын алды. Алғашқылардың бірі болып Рахымжан Қошқарбаев Рейстагқа ту тікті.
КСРО-ның батыс аймақтарын жаудан басып алуына байланысты Қазақстанның экономикалық маңызы арта түсті. Республикаға 200 кәсіпорын көшіріп әкеліп, қысқа мерзім ішінде майданға қажетті өнім бере бастады. Соғыс жылдарында Қазақстан бүкіл Одақта өндірілген мыстың 30% , марганец рудасының 60%, мыс рудасының 50%, висмуттың 65%, полиметалл рудаларының 70%, қорғасынның 85% берді.
Соғыс жылдарында бүтін бір халықтар Қазақстанға күштеп жер аударылды. 1941ж. күзінде 361 мың Еділ бойында тұратын немістер, 1943-1944ж. 507 мың балқар, қарашай, ингуш, чечен халақтары, 110 мың месхет түріктері, 180 мың қырым татарлыры жазалауға ұшырап, Қазақстанға депортациаланды.
Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда.
Соғыстан кейінгі интеллегенцияны қудалау қайта басталып, "Бекмахановтың ісі" деген науқат ұйымдастырылды. Соғыс жылдарында ол белгілі тарихшылар А.П.Кучкин, А.М.Панкратова, Б.Д.Греков, Н.М.Дружининдермен бірге Қазақстан тарихын жазуға қатымды. 1947 жылы "Қазақстан ХІХ ғ. 20-40-шы жылдарында" атты кітабын жариялады. Осыдан соң
болған ұлтшыл деген айып тағылып, 1952 жылы 2 желтоқсанда 25 жылға созылды. Ғылымдар А.Жұбанов, Қ.Жұмалиев, Б.Сүлейменов, Қ.Сәтбаев жазушылар М.Әуезов, Ю.Домбровский қудалауға ұшырады.
Тіптен қазақ халқының ұлттық эпосы да айыпталып, "Қобыланды", "Ер Сайын", "Шора батыр", "Ер Едіге" сияқты тарихи жырларға тиым салды.
Ақын-жазушылардың творчествосына идеологиялық бақылау күшейтілді.
1949ж. 29 тамызда Семей полигонында ең алғашқы ядролық заряд жарылды. 1964ж. дейін атмосферада 113 жарылыс жасалып, 1964 жылдан кейін сынақ жер астында өткізіле басталды. Барлығы 143 жарылыс жасалды. Бұл жарылыстар қазақстанға орасан зор экологиялық зардаптар алып келді.
1954ж. Қазақстанда Тың және тыңайған жерлерді игеру басталды. Тек 1954-1955ж. екі жылдың ішінде ғана республикада 18 млн. гектар тың жерлер игерілді. Осының нәтижесінде астық өндіру артып, ол жан басына шаққанда 2 мың кг. жетті.
Сонымен қатар тың игерудің жағымсыз жақтары да болды. 1960ж. дейін Қазақстанда 9 млн.-ға жер, жел эрозиясына ұшырап, құнарсызданды. 1954-1962ж. аралығына Қазақстанға Одақтың европалық бөлігінен 2 млн. жуық адам көшіп келді. Республикада қазақтардың үлес салмағы 30% қана болып, қазақ тілінің сақталуына қатер төнді.
Қазақстанның 70-80-ші ж.ж. әлуметтік-экономикалық дамуы.
1970-1985ж. аралығында республикада өнеркәсіп өнімі екі есе өсті. Павлодар және Шымкент мұнай өңдеу, Екібастұз және Ермак жылу электр станциялары, Қапшағай су электр станциясы, Жәйрем таукен байыту комбинаттары іске қосылды. Республиканың экономикалық потенциялы жаңа шикізат көздері мен отын энергетикалық ресурстарын игеру есебінен өсті. Қазақстан өнеркәсібінің 50 пайызы одақтық министірліктерге қарады. Олар республиканың табиғи байлықтары аяусыз тонап, орасан зор пайда тауып отырғанымен, өз пайдасының бір процентінен де аз бөлігін Қазақстан бюджетіне бөлді. Пайда табудың соңына түскен одақтық министрліктер республика мүддесін көзге де ілген жоқ . Әлуметтік салаларды дамыту, ұлттық кадрлар даярлау, қоршаған ортаны қорғау мәселелерінен бойларын аулақ салды.
Қазақстан өнеркәсібі шикізат өндіру бағытында ғана дамып, өңдеу салалары арта қалғандықтан, республика өз шикізатынан жасалған халық тұтынатын таурларын басқа республикалардан әлденеше есе қымбат бағаға сатып алуға мәжбүр болды. Осының салдарынан ұлттық табыс жылдан-жылға кеміп, өнеркәсіп дағдарысқа ұшырады.
Дағдарыс ауыл шаруашылығында да байқалды. Республика колхоз-совхоздарының өз шаруашылығынан пайда емес, зиян шегетіндерінің үлес салмағы 1985ж. 51 пайызға жетті. 1970-1985ж. аралығында қой етін өндіру 19 пайызға азайды. Әр гектарынан астық жылдан-жылға кеми түсті. Халықты азық-түлікпен қамтамассыз ету нашарлады.
Шаруашылықты басқарудың әміршіл-әкімшіліктің әдісі, орталықтың өктемдігі 80-ші жылдардың ортасында Қазақстан экономикасын дағдарысқа ұшыратты.
50-80 жылдардағы Қазақстан мәдениеті.
50-ші жылдың аяғында ой еңбегі мен дене еңбегін жақындастыру туралы Н.Хрущевтің идеясын іске асыру басталды. Жоғары оқу орындарына тасу үшін ендігі жерде талапкерлердің білімі емес, өндірістік стажы шешуші роль атқарды. Ғылымдар мен интеллегенция өкілдері жиі-жиі әртүрлі дене жұмыстарына жұмылдырылып отырды. Жоғары білімнің беделі төмендеді.
Қазақ әдебиетінің дамуына көрнекті жазушы М.Әуезов зор рөль атқарды. Оның 4 томдық "Абай жолы" романы 1959ж.
Лениндік силыққа ие болды. І.Еснберлин, Ә.Әлімжанов,Б.Момышулы, Ш.Мұртазаев, Ә.Кекілбаев,М.Мақатаев сияқты ақын-жазушылар халық арасынан кеіңінен табылды. Сонымен қатар ақындар мен жазушылар үстінен партия бақылау күшейе түсті. 1975ж. жарияланған О.Сүлейменовтың "АзиЯ" атты кітабы қатаң сынға ұшырап,тиым салынуы осының айғағы.
Екінші бір экологиялық проблема республикада су ресурстарының қатты азаюы. Арал теіңізіндегі су көлемі 2,5 есе кеміп, ұшырған тұзды жауын төңірегіндегі 1000-ған шақырым жерлерді улауда. Балқаш көлінде де осындай жағдай қалыптасуда. Көлдің су деңгейі 3 метрге төмендеп кетті.
Еліміздегі жер ресурстары да қиын жағдайда. 69,7 млн.гектар жер эррозияға ұшырап,жыл сайын шөл далаларға айналуда. Байқоңыр космодромы да Қазақстан экологиясына үлкен зиян тигізуде.
КСРО-ның ыдырауы. Республиканың тәуелсіздігін жариялау.ТМД-ның құрылуы.
1991ж. 19 тамыз күні елде мемлекеттік төңкеріліске әрекет жасалып, төтенше жағдай жөніндегі комитет құрылғандығы жарияланды. Президент М.С.Горбачев биліктен шеттетілді. Бірақ тамыз бүлігі жеіңіліске ұшырап,оған қатысушылар қамауға алынды. Бұл оқиға КСРО-ның біржола ыдырауын тездетті.
Қыркүйек айының жеті күні Қазақстан комунистік партиясы таратылып, республика іс жүзінде дербестіккеқол жеткізді. 1991ж. 1 желтоқсанында өткен бүкілхалықтық сайлауда Н.Назарбаев республика болып сайланды. 10 желтоқсанда Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атын өзгертіп оны Қазақстан Республикасы деп атау туралы шешім қабылданды. 1991ж. 16 желтоқсанында "Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы" констититутциялық заң қабылданды және бұл күн "Тәуелсіздік күні"ретінде атап өтіледі.
1991ж. 8 желтоқсанда Минск қаласының маңындағы Беловежьеде Рессей, Белоруссия, Украйна басшылары бас қосып КСРО мемлекетінің таратылғанын жариялады. 13 желтоқсанда болған Қазақстан және орта Азия Республикалары жетекшілерінің кездесуінде" Беловежье" келісіміне қолдау көрсетілді. Әзірбайжан, Армения, Белорусь, Грузия, Қазақстан. Қырғызстан, Молдава, Рессей, Тәжікстан, Түркменстан, Өзбекстан республикаларының жетекшілері 21 желтоқсанда Алматы бас қосып, тәуелсіз мемлекеттер достастығые (ТМД) құру туралы қол қойды.
1992ж. наурызында Қазақстан Біріккен Ұлттар ұйымының (БҰҰ) мүшелікке алынып, оны дүнме жүзі қауымдығы таныды.
Қазақстан Республикасының конститутциясы.
1993ж. қаңтар айында тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Конституциясы қабылданды. Уақыт өткен сайын, реформалар тереңдеген сайын бұл Конституцияның әлсіз жақтары сезіле бастады. Сондықтан 1995ж. 30 тамызда болған бүкіл халықтық референдумда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды.
Оның ең бірінші бабында Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет болып табылды,оның ең жоғарғы құндылығы адам, оның өмірі, құқығы мен бостандықтары деп атап көсетілген. Қазақстан унитарлық мемлекет болып табылады,яғни оның территориясында басқа ұлттық құрылымдарға жол берілмейді. Мемлекеттік тілі қазақ тілі. Орыс тілі ресми тіл ретінде қолданылды.
Басқару формасы жағынан Қазақстан Президенттік Респулика болып табылады. Президент - мемлекет басшысы, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілі және мемлекеттің ішкі, сыртқы саясатының негізгі бағыттарын белгілейді, мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының үйлесімді қызмет етуін қамтамассыз етеді. Президент 7 жылға сайланады. Республиканың Жоғарғы Заң шығарушы органы Парламент болып табылады. Ол екі палатадан - Сенат және Мәжілістен тұрады. Атқарушы билік қызметін Республика Үкіметі атқарады. Сот билігін сот органдары атқарады.
Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясаты.
1992ж. наурызында Қазақстан Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшесі болып қабылданып, оны дүние жүзлік
қауымдастық тәуелсіз, дербес мемлекет ретінде таныды. Қазақстан сыртқы саясатының ең басты мақсаты тәуелсіздікті сақтау. Сондықтан да Қазақстан дүние жүзінің барлық елдерімен де достық қатынастар орнатып, олармен саяси, экономикалық мәдени байланыстарды дамыту.
Ең жақын көршілеріміз Ресей, Қытай, Орта Азия республикаларымен достық қатынастардың маңызы зор. Таяу және
Орта Шығыс елдерімен де байланыстар дамуда. Әсірісе ірі демократиялық өнеркәсіпті елдермен байланыстарды нығайту аса қажет. АҚШ бастаған бұл елдер Қазақстанның тәуелсіз болуы өздерінің ұлттық мүддесіне сай келетіндігін түсіне бастады. Олар республикамызға көптен инвестиция әкелуде.
Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымы, Халқаралық валюта қоры, дүние жүзлік банк, Азия банкі, Ислам банкі сияқты халқа - ралық ұйымдардың да қолдануына сүйенуде.
Қазақстандағы демократиялық өзгерістер.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін саяси реформалар қолға алынып, заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарын ажыратуға бағытталған шаралар жасалды. 1993 жылдың қаңтарында тәуелсіз қазақстанның тұңғыш конституциясы қабылданды. Қазақстан унитарлық, зайырлы және демократиялық республика деп жарияланды. Саяси жүйені онан әрі реформалау 1995ж. 30 тамызда жаңа Конституция қабылдауға алып келді. Заң шығару билігі екі палатадан, Сенат және Мәжілістен тұратын парламентке берілді. 1995ж. 29 көкегінде болған референдум президент Н.Назарбаевтың өклеттігін 2000ж. 1 желтоқсанына дейін ұзартты.
1998ж. соңында президент өз өклеттігінен бас тартатынын жариялап, жаңа сайлау белгіледі. 1999ж. 10 қаңтарында өткен сайлауда Қазақстан халқының көпшілігі реформаларды онан әрі жалғастыруға бағытталған саясатты қолдайтынын көрсетіп, Н.Назарбаевті қайта президент етіп сайлады. Сайлау қазақстан тарихында тұңғыш рет баламалы түрде өтті.
1995ж. наурыз айында Қазақстан халықтарының Асамблеясы құрылды. Қазақстан көп ұлтты ел болғандықтан Асамблея осы ұлттардың мүддесін білдіріп, олардың ынтымағын, бірлігін сақтайтын кеңесші орган. Қазақстан халықтарының тілі мен мәдениетін, әдет-ғұрыптарын дамытуға ұлттық мәдени орталықтар көмектеседі.
Қазақстанның қазіргі экономикалық жағдайы.
Қазақстан КСРО-ның терең саяси-экономикалық дағдарысы жағдайында тәуелсіздік алды. Сондықтан басты мақсат финанс және кредит жүйелерін тұрақтандырып, өндіріс деңгейінің құлдырауын азайтатын рыноктык механизмдер құру болды. Экономикалық реформаның басты бағыты экономикалық қатынастарды либераландыру, жекешелендіру негізінде меншіктің түрлерін өзгерту, кәсіпкерлікті дамыту, шетел инвестициясын көптеп тарту болды. Финанас жүйесін тұрақтандыру 1993ж. қараша айында ұлттық валюта-теңгені енгізу арқылы жүзеге асырылды. Осының нәтижесінде 1995ж инфляция деңгйін айына 4 процентке дейін төмендетуге қол жетті.
Алайда басталған дүниежүзілік экономикалық дағдарыс, әсіресе Ресейдегі дағдарыс Қазақстан экономикасына да кері әсер етті. Ресей рублінің қатты құнсызданып кетуі Қазақстан рыногын арзан Ресей таурларына толтырып, жергілікті тауар өндірушілерге зиянын тигізді. Екінші жағынан дүниежүзілік мұнай бағасының күрт арзандауы да көп зиян әкелді. Осындай қолайсыз жағдайларды бастан кешірген Қазақстан экономикасы енді-ендң ғана тұрақтанып, есін жия бастады, соңғы кезде өндірістің өсуі байқалады.
Президент Н.Назарбаев республика халқына жолдауы:"Қазақстан-2030"
Ел Президенті 1997ж. аяғында өзінің Қазақстан халқына Жолдауында республикамыздың ұзақ мерзімге арналған стратегиялық даму бағдарламасын ұсынды. Бұл бағдарлама бойынша шамамен 30 жыл ішінде халқының әл-ауқаты жоғары, саяси жағынан тұрақты, тәуелсіз елге айналуы тиіс. Белгіленген мақсатқа жету үшін жеті басымдылықты іске асыруы қажет.
1. Ұлттық қауіпсіздік. Қазақстанның территориялық тұтастығын сақтай отырып, оның тәуелсіз мемлекет ретінде дамуын қамтамассыз ету.
2. Қоғамның ішкі саяси тұрақтылығы мен ұлттық бірлікті сақтай білсек қана мақсатқа жетуіміз мүмкін.
3. Ашық рыноктың экономика, шетелдік инвестиция мен ішкі қаржыға негізделген экономикалық өсу.
4. Қазақстан азаматтарының денсаулығы мен білім алуы.
5. Энергетикалық ресурстар. Еліміздің бай энергетикалық ресурстарын экономиканың дамуы мен халықтың тұрмысын жақсартуға тиімді жасау.
6. Инфрақұрылым, әсіресе көлік пен байланыс.
7. Кәсіпқой мемлекет.
Қойылған стратегиялық мақсатқа жету үшін қажетті нәрсенің бәрі елімізде бар.
1-ден: Еліміз тәуелсіздік алып, дербес даму жолына түсті.
2-ден: Еліміздің экономикалық және саяси жүйесі түбірінен өзгеріске ұшырады.
3-ден: Халқымыздың білім деңгейі мен творчестволық потенциялы жоғарылады.
4-ден: Еліміздің бай табиғи ресурстары.
5-ден: Еліміздің ұлан байтақ жерлері.
Міне, осы аталған жағдайлар тиімді пайдаланып, алға қойылған мақсаттарға жетуге жұмылдыруы тиіс. Бүгінгі жас ұрпақтар алдынан даңғыл жол ашылып отыр. Олардың әрқайсысының ортақ іске өз үлесін қосу мүмкіндігі бар.

ХХғ. Қазақстандағы әлуметтік демографиялық процестер.
1897ж. халық санағы бойынша Қазақстан территориясында қазақтар 81,7%, орыстар 10,9%, Украйндар 1,9% пройтті болған болса, 1914ж. шығыс Словяндардың үлес салмағы 29,6% дейін көбейді. Патша үкіметі қазақ жерлеріне басқа ұлт өкілдерін қоныстандыруды жоспарлы түрде жүргізіп отырды.
Осындай саясат Кеңес өкіметі тұсында да жалғасты. Егер қазақтардың республикадағы үлес салмағы 1926ж. 75,6% болған болса, 1939ж. 38% болды. Осылайша қазақ халқы өз жерінде ашшылыққа айналды.
Орталықтың қоныстандыру саясатының келесі кезеңі тың игерумен байланысты. Тек 1954-1962ж. ішінде Қазақстанға 2млн. адам көшіп келді. Осының салдарынан 1959ж. республикада қазақтардың үлес салмағы 42,7% көтерілді. Бұл жағдай қазақ халқының болашағына үлкен қатер төндірді. 1991ж. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін халықтың көшіқон процесінде жаңа құбылыс басталды. Ол республикадан басқа ұлт өкілдерінің көшіп кете бастауымен және тағдырдың айдауымен шет елдерде жүрген қазақтардың тарихи отанына қайта оралу процесінің бастауымен байланысты.
Қазақстан республикасының мемлекеттік рәміздері.
1992ж. 4 маусымында Қазақстан республикасының мемлекеттік рәміздері бекітілді. Сол жағында ұлттық өркен салынған, ортасында алтын түстес күн мен шарықтаған бүркіттің бейнесі бар, тудың түсі ашық көгілдір. Бұл түс жалпы адамдық біртұтастықты, оларға көгілдір аспанның бір екенлігін көрсетеді. Әлем көптеген ұлттармен діндерге бөлінеді, бірақта аспан олар үшін біреу-ақ. Күн өмір мен энергияның көзі. Сол себепті күннің бейнесі тіршіліктің бейнесі болып табылады. Бүркіт бостандықтың, биікке ұмтылудың, болашаққа қол созудың белгісі, жас, тәуелсіз Қазақстанның әлемдік өркениет биігіне ұмтылуын білдіреді. Тудың авторы суретші Шәкен Ниязбеков.
Елтаңба толық шеңбер кескінін береді, ол тіршілік, мәңгілік белгісі. Шаңырақ от басы амандығының, бейбітшілік пен тыныштық айғағы елімізде тұратын барлық ұлттардың ынтымығының белгісі. Елтаңба композициясын құрып тұрған және бір маңызды элемент ай мүйізді, алтын қанатты қос пырақ бейнесі. Жылқы пір тұтар қазақ халқы үшін айрықша қасиетті жануар. Елтаңбаның ортасында орналасқан бес бұрышты жұлдыз біздің құшағымыз бен жүрегіміз, бес құрлыққа ашық екендігін көрсетеді. Көк аспан болса әлемнің барша халықтарына ортақ деген сөз. Бұл біздің жер бетіндегі барлық
елдермен бейбітшілікке, достық пен бірлікке өмір сүргіміз келетіндігін аяндайды.
Елтаңбаның авторлары: Жандарбек Мәлібеков пен Шотаман Уәлиханов.
Ән ұранның сөзін жазғандар: Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев, Жадыра Дәрібаева.
Музыкасын 1944ж. компазиторлар: Мұқан Төлебаев, Евгени Брусиловский, Латив Хамиди жазған.
Ән ұранның басты идеясы қазақ халқы бостандық пен тәуелсіздік үшін ғасырлар бойы күрес жүргізген, ар-ұят, әділеттік, шындық ұғымдарын жоғары қойған қазақ даласы көптеген халықтарға пана болған дегенге келіп саяды және еліміздің барлық тұрғындарын бірлікке, ынтымаққа үндейді.

Тарихи оқиғалар көрсеткіші.
Б.з.б. 2,5 млн. 700 мыңыншы жылға дейін Олдувей дәуірі.
Б.з.б. 700 мыңнан 150-120 мыңыншы жылға дейін Ащел дәуірі.
Б.з.б. 150-120 мыңнан 35 мың жылға дейін Мустье дәуірі.
Б.з.б. 35 мыңнан 12-10 мың жылға дейін Кейінгі Палеолит.
Б.з.б. ХІІ мың жылдықтан V мың жылдыққа дейін Мезолит.
Б.з.б. V-ІІІ мың жылдықтар Неолит.
Б.з.б. ХVІІІ-ІХғ.ғ. Қола дәуірі.
Б.з.б. VІІІ-VІғ.ғ. Қазақстан аумағындағы тайпалық одақтардың құрылуы.
Б.з.б. 518ж. - І Даридің Сақтарға жорығы.
Б.з.б. VІ-ІІІғ. - "Есік" облысынан табылған " Алтын киімді адам " жерленген.
Б.з.б. ІVғ. - Б.з. ІІІғ. - Ғұндардың тайпалық бірлестігінің құрылуы.
Б.з.б. ІІІ-ІІғ.ғ. б.з. Vғ. - Үйсіндер мен Қаңлылар бірлестігі.
Б.з.б. ІІғ. Б.з. ХVғ. бас кезі - Ұлы Жібек жолы қызмет істеп тұрған.
542 ж. - "Түрік" атауының шығуы.
552 ж. - Түрік қағанатының құрылуы.
568 ж. - Тараздың жазба деректемелерінде алғаш рет аталуы.
603 ж. - Түрік қағанатының Батыс және Шығыс қағанаттарға бөлінуі.
603-704 ж.ж. - Батыс Түрік қағанаты.
704-756 ж.ж. - Түргеш қағанаты.
ХVІІІғ. 30 жылдары деректемелерінде Отырар (Фарап) туралы алғаш рет айтылуы.
766-940 ж. ж. - Қарлұқтар мемлекеті өмір сүрген.
VІІІғ. - Қазақстан тұрғындарының Ислам дінін қабылдай бастауы.
ІХғ. соңы - ХІғ. басы Оғыздар мемлекеті.
870-950 ж.ж. - Әбу Насыр Мұхаммед Әл-Фараби өмір сүрді.
893 ж. ХІғ. басы Қимақ мемлекеті.
942-1212 ж.ж. - Қарахандар мемлекеті.
960 ж. - Исламның Қарахандардың мемлекеттік діні болып жариялануы.
965 ж. - Оғыз Жабғуының Киев князьі Святаславпен әскери одағы; Хазар қағанатының талқандауы.
985 ж. - Князь Валдимирдің Түріктермен (Оғыздармен) одақтасып, Еділ Булгариясына жасаған жорығы.
ХІғ. басы 1219 ж. - Қыпшақ хандығы.
ХІғ. ІІ жартысы - Дешті Қыпшақ (Қыпшақ даласы) атауының пайда болуы.
ХІғ. - Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашқари өмір сүрді.
ХІ-ХІІғ.ғ. - Айша Бибі кесенесінің салуы.
1206-1227 ж. - Шыңғыс ханның ел билеуі.
1219-1224 ж. Қазақстан мен Орта Азияны моңғолдардың жаулап алуы.
1219-1220 ж. Моңғолдардың Отырарды қоршап алуы және қиратуы.
1227-1242 ж.ж. Шағатай ханның ел билеуі.
1227-1255 ж.ж. Батый ханның ел билеуі.
1236-1242 ж.ж. Батыйдың Руське және Шығыс Еуропаға жорығы.
1243 ж. Алтын Орданың құрылуы.
1245-1247 ж.ж. - Плано Карпинидің Қазақстан аумағы арқылы Моңғолияға сапары.
1257-1266 ж.ж. - Берке ханның (Алтын Орда) ел билеуі.
1269 ж. - Шағатай әулеті мемлекетінің құрылуы.
1271-1272 ж.ж. - Отырарда күміс теңгелерінің шығарыла бастауы.
1312-1342 ж.ж. - Өзбек ханның (Алтын Орда) ел билеуі.
1346 ж. - Моғолстанның құрылуы.
ХІVғ. ІІ ширегі - Ақ Орданың Алтын Ордадан бөлінуі.
1370 ж. - Асан Қайғы жырлаудың шамамен алынған туған жылы.
1370-1405 ж.ж. Темірдің ел билеуі.
ХІVғ. 70-90 жылдары - Темірдің Ақ Орда мен Моғолстан аумағына жорықтары.
1380-1395 ж.ж. - Тоқтамыс ханның (Алтын Орда) ел билеуі.
1397-1398 ж.ж. - Қожа Ахмет Яссауи кесенесінің салына бастауы.
ХІVғ. аяғы ХVғ. ІІ ширегі - Ноғай Ордасы.
ХІVғ. - ХVғ. алғашқы ширегі - Қазақстанның оңт. мен солт. шығысында қала мәдениеті, егіншілік пен қол өнердің жандануы.
1409-1449 ж.ж. - Ұлықбектің Орта Азияда ел билеуі.
1422 (23) 1428 ж.ж. - Барақ ханның (Ақ Орда) ел билеуі.
1428-1468 ж.ж. - Әбілхайырдың Шығыс Дешті Қыпшақта ел билеуі.
1433 (35) - 1462 ж.ж. - Есен-Бұға ханның (Моғолстан) ел билеуі.
1457 ж. - Әбілхайыр хан әскерлерінің Ойраттармен шайқасы.
ХV ғ. 50-60 ж. - Қазақ халқы қалыптасуының аяқталуы.
1466 ж. - Қазақ хандығының құрылуы.
1468 ж. - Әбілхайыр ханның Моғолстанға жорығы.
1480-1411 ж.ж. - Бұрындық ханның ел билеуі.
ХV ғ. аяғы - Сібір хандығының құрылуы.
ХV ғ. аяғы - ХVІ ғ. басы - Моғолстан мемлекетінің өмір сүруін тоқтатуы.
ХV ғ. аяғы - ХVІ ғ. басы - Жалпы ұлттық қазақ тілінің қалыптасуының аяқталуы.
1500-1508 ж.ж. - Мұхаммед Шайбанидің Орта Азияны жаулап алуы. Темір әулетінің құлауы.
1509-1510 ж.ж. - Мұхаммед Шайбани ханның қазақ жерлеріне жорығы.
1511-1518 ж.ж. - (немесе 1523) - Қасым ханның ел билеуі.
1538-1580 ж.ж. - Хақназар ханның ел билеуі.
1581-1582 ж.ж. - Ермактың Сібірге жорығы.
1583 ж. кейін - Тәуекел ханның ел билеуі.
1598-1628 ж.ж. - Есім ханның ел билеуі.
1635 ж. - Жоңғар хандығының құрылуы.
1643 ж. - Орбұлақ шайқасы.
1680-1718 ж.ж. - Тәуке ханның ел билеуі.
XVII ғ. аяғы - Тәуке ханның "Жеті жарғы" заңдары.
1718 ж.- Семей қаласы салана бастады.
1720 ж. - Өскемен қаласы салына бастады.
1723-1729 ж.ж. - "Ақтабан шұбырынды - Алқакөл сұлама."
1728 ж. - Бұланты өзенінің жағасындағы қазақтардың жоңғарлар мен шайқасы.
1731 ж. - Кіші жүздің Ресейге қосыла бастауы.
1748 ж. - Әбілхайыр ханның өлтірілуі.
1748-1786 ж.ж. - Нұралы ханның кіші жүзде билік құруы.
1753 ж. - Петропавол қаласының салынуы.
1771-1781 ж.ж. - Абылай ханның билігі.
1781-1819 ж.ж. - Уәли ханның орта жүздегі билігі.
1783-1797 Сырым Датұлы бастаған қазақ шаруаларының көтерілісі.
1791-1794 ж.ж. - Ералы ханның кіші жүздегі билігі.
1797 ж. тамыз - Кіші жүзде хан кеңесінің құрылуы.
1801 ж. Бөкей хандығының (Ішкі орда) құрылуы.
1821 ж. - Оңт. Қазақстан қазақтарының Қоқон феодалдарының қанауына қарсы көтерілісі.
1822 ж. - "Сібір қазақтары туралы ереженің" жүзеге асып, Орта жүзде хан билігінің жойылуы.
1822-1854 ж.ж. - Бөкей ордасындағы Жәңгір ханның билігі.
1824 ж. - Ақмола қаласының орнауы.
1824 ж. - Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы.
1824-1844 ж.ж. - Орта жүзде сыртқы окруктардың құрылуы.
1836-1837 ж.ж. - Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс.
1837-1847 ж.ж. - Кенесары Қасымұлының Ресей отаршылығына қарсы азаттық қозғалысы.
1854 ж. - Верный (қазіргі Алматы) бекінісінің іргесі қаланды.
1854 ж. - Семей облысының құрылуы.
1856 ж. қыркүйек - 1857 ж., қаңтар - Сырдария қазақтарының көтерілісі.
1860 ж. Ұзынағашта (Жетісу) Қоқан әскерінің күйрей жеңілуі.
1864 ж. Патша әскерінің Меркі, Түркістан, Әулиеата, Шымкентті алу.
1867 ж. Түркістан генерел-губернаторлығының құрылуы.
1869 ж. Орал, Торғай облыстарындағы көтеріліс.
1872 ж. Бөкей хандығының Астрахань губерниясының жеріне қосылу.
1881-1884 ж.ж. - Ұйғыр мен Дүнгендердің Жетісуға қоныс аударуы.
1889-1905 ж.ж. - Орынбор Ташкент темір жолының салынуы.
1901 ж. - Успен руднигіндегі ереуіл.
1911 ж. - Доссорда мұнай кәсіпшілігінің ашылуы.
1916 ж. - Маусым Қазақстанда ұлт азаттық қозғалыстың басталуы.
1916 ж. - Маусым,көкек Орынборда, Верныйда, (Алматы), Әулиеатада (Жамбылда), Перовскіде (Қызылордада), Семейде, Шымкентте жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің құрылуы.
1917 ж. қазан,қараша айлары - Перовскіде, Әулиеатада, Шымкентте, Орынборда кеңес үкіметінің орнауы.
1917 ж. - "Алаш" партиясы құрылды.
1918 ж. - қаңтар,наурыз Ақтөбеде, Павлодарда, Семейде, Верныйда (Алматыда), Кеңес өкіметі орнады.
1919 ж. 10 шілде - РКСФР халық комиссарлар кеңесінің "Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитеті туралы" декретке В.И. Ленин қол қойған.
1920 ж. 26 тамыз В.И.Ленин мен М.И.Калинин "Афтономиялы Қырғыз (Қазақ) Кеңес Социалисттік Республикасын құру туралы" декретке қол қойды.
1921 ж. - Жаңа экономикалық саясатқа көшу.
1921 ж. - ақпан Жетісу мен Сырдария облыстарында жер-су реформасының жүргізіле бастауы.
1925 ж. - 15-19 көкек Қазақ АКСР Кеңестерінің V сьезі. Қазақ халқының тарихи атын қалпына келтіріп Қырғыз АКСР-ін Қазақ АКСР-і деп атау туралы қаулы.
1925 ж. 20 мамыр Қазақ АКСР Орталық атқару Комитеті мен Халық комиссарлары Кеңесінің егістік және шабындық жерлерді қайта бөлу туралы қаулысы
1928 ж. 27 тамыз қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің ірі байлардың мал-мүлкін конфескілеп, оларды жер аудару туралы декретті.
1928 ж. 20 желтоқсан - Қазақ АКСР Орталық Атқару Комитетінің латын алфавитіне көшу туралы қаулысы.
1929-1932 ж.ж. - Күштеп ұжымдастыру саясаты.
1929 ж.1 мамыр - Түркістан Сібір (Түркісіб) темір жолының ашылуы.
1931-1933 ж.ж.- Жаппай ашаршылық.
1932 ж. ақпан Қазақстанда алты облыстың: Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Батыс Қазақстан және Оңт. Қазақстан облыстарының құрылуы.
1934 ж. қаңтар Шымкент қорғасын зауытының бірінші кезегінің іске қосылуы.
1936 ж. Қазақ АКСР-ң Одақтас Республика болып қайта құрылуы.
1937-1938 ж.ж. - Жаппай жазалау науқаны.
1940 ж. 10 қараша Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің қазақ тілін орыс графикасына негізделген жаңа алфавитке көшіру туралы заң қабылдау.
1941-1945 ж.ж. - Ұлы Отан соғысы.
1941 ж. 16 қараша 28 гвардияшылардың Мәскеу түбіндегі Дубосекова резьезіндегі қаһармандық ерлігі.
1945 ж. 26 қазан КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Қазақ КСР Ғылым академиясын ұйымдастыру туралы қаулысы.
1954 ж. 28 ақпан - Тың игерудің басталуы.
1956 ж. 10 қазан - Қазақстанның колхоздары мен совхоздары мемлекетке 1 миллиард 340 мың пұт астық тапсырды.
1957 ж. шаруашылық реформалар, Совнорхоздардың құрылуы.
1965 ж. шаруашылық реформалар. Шаруашылық есептің енгізілуі.
1978 ж. - Қазақ АКСР Конституцияның қабылдануы.
1979 ж. - Целиноград оқиғасы.
1985 ж. - Қайта құрудың басталуы.
1986 ж. 17 желтоқсан - Г.В.Колбиннің Қазақстан комунисттік партиясы Орталық Комитеті бірінші хатшысы болып сайланумен байланысты республика жастарының наразылығы.
1989 ж. маусым - Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің хатшысы болып Н.Ә.Назарбаев сайланды.
1990 ж. 24 көкек Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Н.Ә.Назарбаевты республиканың алғашқы президенті етіп сайлады.
1990 ж. - Қазақстанда "Азат", "Желтоқсан" және т.б. саяси қозғалыстар мен партиялар құрылды.
1990 ж. қазан - Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің IV сессиясында мемлекеттік меншікті жекешелендіру жөнінде арнайы Заң қабылданды.
1991 ж. қыркүйек - Қазақстан компартиясының төтенше сьезінде оның қызметі тоқтатылды деп жарияланды.
1991 ж. - Қазақстан Социалистік, Халық Конгресі партияларының құрылуы.
1991 ж. 16 желтоқсан - Қазақстан республикасы егеменді, өз алдына тәуелсіз мемлекет деп жариялады.
1991 ж. 21 желтоқсан - Алматы қаласында 11 республикалардың (Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Қазақстан,
Қырғыстан, Молдава, Ресей, Украйна, Өзбекстан, Түркменстан) өкілдері қатысқан кездесу болды. Онда тең құқықтық жағдайдағы Тәуелсіз мемлекеттер Достастығы құрылғандығы жөніндегі шартқа қол қойды.
1992 ж. наурыз - Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болып қабылданды.
1992 ж. 4 маусым - парламент отырысында Қазақстан республикасының мемлекеттік рәміздері - Ту, Елтаңбасы және Ән ұраны қабылданды.
1992 ж. тамыз - Бүкіл дүние жүзіндегі қазақтардың саны 10 млн. 500 мың адамға жетті.
1992 ж. қазан - Алматыда дүние жүзі қазақтарының құрылтайы болып өтті.
1993 ж. 28 қаңтар - Егемен Қазақстанның тұңғыш Конституциясы қабылданды.
1993 ж. ақпан - Саяси ұйым "Қазақстанның халық бірлігі одағы" құрылды.
1993 ж. қазан - Ұлттық теңгенің енгізілуі.
1995 ж. 30 тамыз - Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды.
1997 ж. - Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған "Қазақстан 2030" жолдауы жарияланды.
1998 ж. - Қазақстанның астанасы Ақмола қаласына көшірілді.
1999 ж. 10 қаңтар - Н.Ә.Назарбаев жеті жылға президент болып қайта сайланды.

# data[].attributes.attachment_link.title
Қазақстан тарихы. Хронологиясы

# data[].attributes.attachment_link.description
Иран шахымен соғыста қаза тапты. Осы жеңістен соң Сыр бойындағы қалалар Қасымханға, яғни қазақтарға бағындырылды. 1513ж. көктемде Қасымхан Сайрамды басып алды. Қасымхан өзі билік билік құрған жылдары алғаш рет заңдар жинағын енгізді. Ол: "Қасымханның қасқа жолы" деп атады.Бұл заң 5 бөлімнен тұрады. 1. Мүлік заңы.2. Қылмыс заңы.3. Әскери.4. Елшілік.5. Жұршылық.

# data[].attributes.attachment_caption
қазақ хандығы

# data[].attributes.headline
қазақ эмблемасының суретін салып көрейік,достар!

# data[].attributes.subject
қазақ эмблемасының суретін салып көрейік,достар!

# data[].attributes.headline
Қызықты деректерге шолу!

# data[].attributes.subject
Қызықты деректерге шолу!

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Sputnik Қазақстан

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Қазақ хандығының негізін қалаған екі тарихи тұлғаның бірі, қазақтың алғашқы ханы Керей туралы дерек аз болса да, оның қазақ халқының тарихында алар орны зор. Жәнібек хан екеуі үлкен өзгерістерді бастап берді. Картада қазақ хандығы пайда болды. Sputnik Қазақстан бірінші ханның өмірі мен тарихи жолына қатысты қызықты деректерді ұсынады.Орыс ханның ұрпағыКерей - Ақ Орданы басқарған Орыс ханның ұрпағы. Орыс ханнан Тоқтақия, одан Болат, ал Болаттан Керей хан тараған. "Тауарих-и гузида-йи нусратнаме" еңбегінде көрсетілген деректерге сәйкес, Керей хан - Болаттың жалғыз баласы.15 ғасырдың ортасына дейінгі тарихи оқиғаларда Керей хан туралы мәліметтер кездеспейді. Ал Мұхаммед Хайдар Дулатидің "Тарих-и Рашиди" атты еңбегінде 15 ғасырда 50-жылдардың аяғына қарай Қазақ хандығының құрылуына қатысқан Керей хан мен оның туысы Жәнібек хан туралы нақты деректер бар."Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен шыққан сұлтандарға күн көрсетпеді. Нәтижесінде Жәнібек хан мен Керей Моғолстанға көшіп барды. Есенбұға хан оларды құшақ жая қарсы алып, Моғолстанның батыс шетіндегі Шу мен Қозыбас аймақтарын берді. Олар барып орналасқан соң Әбілхайыр хан дүние салды да, өзбек ұлысының шаңырағы шайқалды. Ірі-ірі шиеленістер басталды. Оның үлкен бөлігі Керей хан, Жәнібек ханға көшіп кетті. Сөйтіп олардың маңына жиналғандардың саны 200 мыңға жетті. Қазақ сұлтандары 870 жылдары (1465-1466) билей бастады", - деп жазды Дулати.Керей мен Жәнібек қоныстанған аймақ Моғолстан билеушісі Есенбұға хан мен оның туған ағасы Жүніс хан иеліктерінің арасы болды.Қазақ хандығы қалай құрылды1457 жылдың күзінде Болатұлы Керей мен Барақұлы Жәнібек қол астындағы ру-тайпалармен бірге Шу өңіріне көшіп келген. Бұл оқиғаның себебі де тарихтан белгілі.1428 жылы Ақ Орданың ақырғы ханы Барақ ішкі феодалдық қырқыста қаза болды. Содан Ақ Орда мемлекеті ыдырап, ұсақ феодалдық иеліктерге бөлініп кетті, өзара қырқыс үдей түсті. Бұрынғы Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы құрылды. Шайбани тұқымынан шыққан Әбілхайыр хан бұрын Орда Ежен ұрпағы билеген Ақ Орда территориясы - Шығыс Дешті-Қыпшаққа 40 жыл (1248-1468) үстемдік етті. XV ғасырдың ортасында Әбілхайыр хандығында толассыз орын алған қан төгіс соғыстар мен ішкі феодалдық қырқыстар одан сайын үдеп, феодалдық езгі мен қанау халық бұқарасын ауыр күйзеліске түсірді. Аласапыран соғыстар мен феодалдық бытыраңқылық салдарынан Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан мал жайылысын пайдаланудың дағдылы көшіп-қону тәртіптері бұзылды, көшпелі тайпалар мезгілінде жайлау-қыстауларына бара алмайтын болды. Бұл көшпенді мал шаруашылығына ауыр зардабын тигізді. Осындай ауыр тауқымет тартқан халық бейбіт өмірді, Әбілқайырдың үстемдігінен құтылып, өз алдына тіршілік етуді армандады.Керей хан мен Жәнібек хан бөлініп кеткеннен кейін көшпелі өзбектер мемлекетінде ыдырау процесі басталады. 1458 жылдың көктемінде Керейді хан етіп көтерді. Ал Әбілқайыр ханға наразы сұлтандар, әмірлер, ру-тайпа басылары Керей хан мен Жәнібекке келіп қосылады. Аз уақыт ішінде Қазақ хандығында халықтың саны 200 мыңнан асып кетеді.Қазақ-Моғолстан қатынасыМоғолстан ханы Есенбұға Керей мен Жәнібектерге жер бергеннен кейін ағасы Жүніске қарсы күресте сенімді, әрі мықты одақтасты тапты. Ал 1461-62 жылы Есенбұға хан қайтыс болады. Оған дейін Жүніс Моғолстан тағына қарсы ешқандай әрекет жасай алмайды.1461/62 -1469 жылдары Моғолстанды Досмұхаммед басқарды. Оның жүргізген саясаты салдарынан Керей хан Жүніске қолдау көрсете бастайды. Ақыры 1469 жылы Досмұхаммед хан қайтыс болғаннан кейін Моғолстандағы билік басына еш қиындықсыз Жүніс хан келеді.Керей хан тұсында негізі қаланған Қазақ-Моғолстан қатынасы 16 ғасырдың 30-жылдарына дейін достық, бейбіт сипатта болды.Әбілқайыр хан қазақ хандығына қарсы шыққанӘбілхайыр хан Керей хан мен Жәнібек хан ықпалының күшейе бастағанынан қауіптенді. Содан 1468-69 жылы оларды дер кезінде талқандау мақсатымен жорық ұйымдастырады. Бірақ жорық кезінде ауырып, қайтыс болады. Ал оның әскері кері қайтады.Хан қайтыс болғаннан кейін Көшпелі өзбектер мемлекетінде билік үшін талас-тартыс басталып кетеді. Кешегі Әбілхайырдың қарсыластары - Ахмет пен Махмұт хандар, ноғай мырзалары Мұса мен Жаңбырлы, Сібір ханы Ибақ, шайбанилық Берке сұлтан және қазақ хандары Әбілхайыр ханның мұрагері Шайх Хайдар ханға қарсы шығады.Қазақ хандығының жеріАлғашында қазақ хандығының территориясы батыс Жетісу жері, Шу өзені мен Талас өзенінің алабы еді. Дәл осы территорияға деректемелерде тұңғыш рет "Қазақстан" деген атау қолданылды, ежелден осы алапты мекендеген қазақтың ұлы жүз тайпалары Дешті-Қыпшақтан қоныс аударған қазақ тайпаларымен етене араласып кетті. Әбілхайыр хандығындағы аласапыран соғыс салдарынан қанжілік болған қазақ халқы бұл араға келіп ес жиып, етек жауып, экономикалық тұрмысы түзеле бастады. Мұны көрген Дешті-Қыпшақ көшпенділері Әбілхайыр хан қоластынан шығып, бөгеуін бұзған судай ағылып, қазақ хандығына келіп жатты.Амасанжы Тайшы бастаған ойрат жоңғарларының жасаған шабуылы салдарынан Моғолстан мемлекетінің шаңырағы шайқалған кезде Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының қазақ хандығына келіп қосылуы да үдей түсті. Олар жаңадан құрылған Қазақ хандығының үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери, саяси күш-қуатын арттыра түсті.Алайда жаңадан құрылған қазақ хандығының экономикалық негізі әлі де әлсіз еді. Бірсыпыра қазақ тайпалары Әбілхайыр хандығының, Моғолстанның, Ноғай одағының және Батыс Сібір хандығының қол астында төрт хандыққа телі болып отырған. Он шақты жылдың айналасында батыс Жетісу өңіріне екі жүз мың жан саны бар көшпелі тайпалардың жиналуы кең өріс, қоныс керек етті. Ал көшпелі елдің отырықшы-егіншілігі көркейген аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы дамыған экономикалық орталық - Сырдария жағалауындағы қалалармен сауда-саттық қарым-қатынастарына қолайлы жағдай жасау халық тұрмысындағы маңызды мәселеге айналды. Бұл қарым-қатынастың оңалуына тек көшпелі халықтар ғана емес, отырықшы аймақтардағы егіншілік өнімдерін өткізіп, егіс көлігін алуды аңсаған егіншілер де, қолөнер өнімдерін өткізіп, шикізат (жүн, тері, т.б.) алуды аңсаған қолөнершілер де, сауда тауарын өткізіп пайда табуға саудагерлер де мүдделі болды.Түркі тайпалары қазақ халқын құрадыӘбілхайыр хан өлгеннен кейін хан тағы үшін болған өзара қырқысулар Дешті-Қыпшақта өрши түсті, оған туған жерге оралуды көздеп жүрген Жәнібек хан мен Керей хан да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері Шейх-Хайдар ханмен кескілескен шайқасқа түсті. Өз әміршілері тарапынан ешқандай көмек ала алмаған Шейх-Хайдар билік үшін күресте жеңіліске ұшырады. Бұдан кейін Дешті-Қыпшақтағы билік Орыс ханның тұқымдары - Жәнібек хан мен Керей ханның қолдарына өтті, олар тағы да отыз жыл бойы шайбанилықтармен табан тіресе шайқасты.Биліктің Орыс хан тұқымдарының қолына өтуі де "Көшпелі өзбектер мемлекетіндегі" саяси жағдайды өзгерткен жоқ. Дегенмен бұл оқиға "Көшпелі өзбектер мемлекеті" атының Дешті-Қыпшақ болып өзгеруіне ықпал етті. Бір кездері Моғолстанға қоныс аударған адамдар Өзбек ұлысында "қазақтар" деп атала бастады және бұл атау бүкіл хандыққа тарай бастады.XVғасырдың орта шенінде ежелден Жетісу өңірін мекендеген түркі тайпалары бір этникалық топқа бірігіп, қазақ халқын құрады. Керей мен Жәнібек хандар Жетісу өңірі, Шу мен Талас өзендерінің бойын мекендеген қазақтардың басын қосуда көп еңбек сіңірді. Бұл мақсатпен олар өзара қырқысуларды басып, ірі феодалдарды маңайына топтастырды.Керей ханнан кейін билікке кім келді?"Тауарих-и гузида-йи нусратнаме" дерегінде қазақ хандары ретінде Керей хан мен Жәнібектің есімдері аталса, "Фатхнама", "Шайбанинаме" деректерінде тек қана Жәнібек ханның есімі кездеседі. Дегенмен Керей хан есімі тарихи деректерде соңғы рет 1472-1473 жылдары, Жүніс хан ордасына Бұрыш оғлан деген сұлтанның шабуыл жасауына байланысты аталады. Соған қарағанда Керей хан 1470 жылдың бас кезінде қайтыс болған. Аңыз бойынша, Керей хан Қазақ хандығын 10 жылдай билеген және Хан тауы етегінде жерленген.Керей ханның қандай жағдайда және қай жылы қайтыс болғаны белгісіз. Оның үш баласы қалған. Олар: Бұрындық хан, Қожа-Мұхаммед және Сұлтан Әлі. Олардың ішінде 30 жылдан астам Қазақ хандығын билеген Бұрындық ханнан соң тақ билігі түпкілікті түрде Жәнібек ханның ұрпақтарының қолына өтеді. Керей ханның қалған екі ұлы жөнінде деректер кездеспейді."Керей" сөзінің мағынасыЖазба деректер мен тарихи зерттеулерде алғашқы қазақ ханының есімі - "Гирей", "Герей", "Кирай", "Керей" түрінде кездеседі. Қазақ тілінде жазылған әдебиеттер мен зерттеулерде соңғы есім жиі және тұрақты пайдаланылатындықтан, тарихшылар осы есімді өз зерттеулерінде қолданады.Бұл сөздің түп-төркініне келсек, В.Бартольд ол жөнінде былай деп жазады: "Өзінің деректерін көрсетпей, Ахмед Вефик-паша өз сөздігінде "гирей" - моңғол сөзі, моңғолша "гарай" делініп, "еңбегі сіңген", "лайықты", "құқылы" деген мағынада қолданылады"."Гарай" - көне моңғол сөзі, оның екі мағынасы бар. Біріншісі - "биік"," "еңселі", "алып" дегенді білдірсе, екіншісі - "ержүрек", "батыл", "еркін", "берік" деген мағынаны білдіреді. Араб тілінде бұл мағыналардың "хайдар", "ғайдар" деген сөздермен берілетінін ескере келе, моңғол тіліндегі - "керей" сөзі мен араб тіліндегі - "хайдар" сөздерінің мағынасы ортақ, бірдей деген қорытындыға келеді тарихшылар.Тарихшы Берекет Кәрібаев бұл жөнінде былай дейді: "Мұндай есімнің Алтын Орда дәуіріне дейінгі араб, парсы тілдеріндегі шығармаларда кездеспеуіне және де тек қана осы дәуірде ғана Шыңғыс ұрпақтары мен көшпелі қоғамның жоғарғы тобы арасында жиі кездесуіне қарағанда бұл сөздің түп-төркіні моңғолдық, ал мағынасы жоғарыда айтып өткен "ержүрек", "батыл", "алып", "берік" деген мағынаны білдіреді".

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
керей хан казахское ханство қазақ хандығы жәнібек хан ақ орда алтын орда орыс хан әбілқайыр хан бұрындық хан

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Sputnik Қазақстан

# data[].attributes.attachment_link.title
Қазақтың тұңғыш ханы Керей хан туралы қызықты деректер

# data[].attributes.attachment_link.description
Керей - Ақ Орданы басқарған Орыс ханның ұрпағы. Орыс ханнан Тоқтақия, одан Болат, ал Болаттан Керей хан тараған. "Тауарих-и гузида-йи нусратнаме" еңбегінде көрсетілген деректерге сәйкес, Керей хан - Болаттың жалғыз баласы.

# data[].attributes.headline
Керей мен Жәнібек қай хандықтан бөлініп шықты?

# data[].attributes.subject
Керей мен Жәнібек қай хандықтан бөлініп шықты?

# data[].attributes.headline
Тарих туралы аудио тыңдаймыз!

# data[].attributes.subject
Тарих туралы аудио тыңдаймыз!

# data[].attributes.attachment_caption
Қазақ хандығы кітап. Ақниет Нұрғалиқызы

# data[].attributes.headline
Қазақ хандығы кітабы. Ақниет Нұрғалиқызы

# data[].attributes.subject
Қазақ хандығы кітабы. Ақниет Нұрғалиқызы

# data[].attributes.headline
Қазақ хандығы саунтрек

# data[].attributes.subject
Қазақ хандығы саунтрек

# data[].attributes.headline
Сабаққа қатысқандарға рахмет!

# data[].attributes.subject
Сабаққа қатысқандарға рахмет!

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Wordwall - Быстрее создавайте лучшие уроки

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1) Қазақ хандығының тағында ең көп отырған хан? a) Кенесары b) Тәуекел c) Тәуке d) Қасым e) Хақназар f) Бұрындық 2) Қазақ хандығы қай мемлекеттің көмегімен құрылды? a) Моғолстан b) Бұқар хандығы c) Өзбек хандығы d) Хиуа хандығы e) Қоқан хандығы f) Әбілхайыр хандығы 3) Қазақ хандығы қай жылы құрылды? a) 1565 b) 1566 c) 1465 d) 1266 e) 1265 f) 1365 4) Қазақ хандығы қай өзен бойында құрылды? a) Іле b) Ертіс c) Еділ d) Шу,Талас e) Сырдария,Әмудария f) Жайық,Жем 5) Қазақ хандығының халқын 1млн ға жеткізген хан? a) Кенесары b) Тәуекел c) Тәуке d) Қасым e) Хақназар f) Бұрындық 6) Қасым хан кезіндегі қазақ хандығының территориясы? a) Шу өзені бойы b) Дешті қыпшақ c) Сырдария өзені бойы d) Балқаш маңы e) Сарыарқа f) Тұран жазығы 7) Абылай ханның шын есімі? a) Әбілхайыр b) Мұхамедқанапия c) Тәуекел d) Қасым e) Бұрындық f) Әбілмансұр 8) Хақназарға қастандық жасаған Ташкент билеушісі? a) Абдаллах b) Баба c) Абд ар Рашид d) Есен бұға e) Тоғылық темір f) Әмір Темір әулеті 9) Шығай хан тақта қанша жыл отырды? a) 1 b) 2 c) 3 d) 4 e) 5 f) 6 10) Есім ханмен таққа талас жүргізген хан? a) Тәуке b) Барақ c) Тұрсын d) Болат e) Қасым f) Мұхаммед 11) Қазақ хандығының құрылуы туралы жазған тарихшы: a) М.Х.Дулати b) Бабыр c) Жалайыри d) Махмұд Қашқари e) Ж.Қарши f) Геродот 12) Қазақ хандығының негізі қай жерде қаланды? a) Оңтүстік Қазақстан b) Солтүстік Қазақстан c) Батыс Қазақстан d) Шығыс Қазақстан e) Жетісу f) Аягөз 13) Абылай ханның лақап аты a) Әбілмансұр b) Ерасыл c) Бикеш d) Сабалақ e) Абылай f) Ыбырай 14) Кенесары Қасымұлы қай жылы хан сайланды: a) 1845 b) 1844 c) 1841 d) 1860 e) 2024 f) 1905 15) Қазақ хандығы қай хандықтан қай жылы бөлінді? a) Моғолстан b) Кыпшақ c) Әбілқайыр d) Өзбек e) Хиуа f) Ноғай

# data[].attributes.attachment_link.title
Викторина. Қазақ хандығы

# data[].attributes.attachment_link.description
1) Қазақ хандығының тағында ең көп отырған хан? 2) Қазақ хандығы қай мемлекеттің көмегімен құрылды? 3) Қазақ хандығы қай жылы құрылды?

# data[].attributes.headline
Қазақ хандығының алып жатқан аумағы

# data[].attributes.subject
Қазақ хандығының алып жатқан аумағы