# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Վահան Տերյան
1903-1908
1. Էլեգիա
2. Անծանոթ աղջկան
3. Երգ
4. "Արդյոք կապրե՞ս սիրտըս մաշող կարոտը հեզ..."
5. Հրաժեշտ
6. Ցնորք
7. Վիհի եզերքին
8. "Իմ գերեզմանին դուք չըմոտենաք..."
9. "Չարտասանված տխուր խոսքեր..."
10. "Ես սիրում եմ քո մեղավոր աչքերը խոր..."
11. "Քո աչքերի դեմ իմ աչքերը՝ կույր..."
12. Մթնշաղ
13. Աղոթք
14. Շիրակի դաշտերից
15. "Եվ մոռացված և անմոռաց հեքիաթներ..."
16. "Ինձ թաղեք, երբ կարմիր վերջալույսն է մարում..."
17. Կարոտ
18. Անջատման երգ
19. Տխուր զրույց
20. "Որպես ծաղիկն է անխոս գունատվում..."
21. "Կա խորհրդավոր մի հըրապուրանք..."
22. Հրաժեշտի խոսքերից
23. Սենտիմենտալ երգ
24. 14 տող
25. "Դժկամ նայում են ժայռերը խոժոռ..."
26. Սոնետ
27. "Սիրտըս ցավում է անցած գնացած..."
28. "Քո մազերի ցնորական փայլը պայծառ..."
29. "Տխուր մեռան կապուտաչյա..."
30. Էստոնական երգ
31. Fatum
32. Աշնան երգ
33. Աշնան մեղեդի
34. Լուսնոտ
35. Հրաշք-աղջիկ
36. Ցանկություն
37. "Օտար երկնքի կամարների տակ..."
38. Աշուն
39. "Խաղաղ գիշերով դու կըզաս ինձ մոտ..."
40. "Դու քնած ես քո տաքուկ անկողնում"
41. "Սև գիշերն իջավ իր անհայտ գահից..."
42. Իրիկնաժամ
43. "Թովիչ քնքշությամբ հանգչող աշխարհում..."
44. "Երբ պայծառ օրըդ տխուր կըմթնի..."
45. 14 տող
46. Աշնան տրտմություն
47. Հիվանդ
48. Թափառական
49. Ձմռան գիշեր
50. "Սև գիշերն է գրկել ինձ, մութն է պատել իմ ուղին..."
51. Հուշերի երկրում
52. "Հեռավոր, անել լեռնագագաթներ..."
53. Տխրություն
54. "Սարի ետևում շողերը մեռան..."
55. "Բյուր մարդոց մեջ..."
56. "Դու դեռ չես մեռել իմ հիվանդ սրտում..."
57. "Ես անջատված եմ հայրենի հողից..."
58. "Անանց կարոտն է իմ սիրտը տանջում..."
59. Երեկո
60. "Ես չըգիտեմ` ո՛ւր են տանում հեռավոր..."
61. "Իմ մոլոր ճամփին դու անկարծ իջար..."
62. Դարձ
63. "Մոռանա՜լ, մոռանա՜լ ամեն ինչ..."
64. Գարուն
65. "Ես կըգամ, երբ դու մենակ կըմնաս..."
66. "Արծաթ-կարկաչուն..."
67. "Ցերեկը լռեց... Երկինքը վառեց ոսկե բուրվառներ..."
68. "Մռայլ թաղումի ջահերի նըման..."
69. "Դյութեցին ինձ քո մազերը ալեծածան..."
70. "Ապրելուց քաղցր է մեռնել քեզ համար..."
71. Կանչ
72. "Երբ վարդ ամպերի հրդեհն է դողում..."
73. "Արդյոք ո՞ւր ես դու... Ա՜խ, արդյոք դու ո՞ր..."
74. Սիրահարվածը
75. Անանուն սեր
76. "Իմ խաղաղ երեկոն է հիմա..."
77. "Հեռու ես անհաս, իմ լուսե երազ..."
78. "Հեռու երկրի լուսե հովտում..."
79. Հին պարտիզում
80. "Կրկին հնչում է թունավոր լեզուդ..."
81. "Անուշ անուրջով պաճուճիր հոգիս..."
82. "Դու շրջում ես ամենուրեք, դու չըկաս..."
83. Գարնանամուտ
Մեկնաբանություններ 1903
2. ԱՆԾԱՆՈԹ ԱՂՋԿԱՆ
1903
Կուրծքը հեւ առած, հավքից թեւ առած,- ե՞րբ կըգա նա.
Իմ սրտում սառած այս աշունը թաց - ե՞րբ կըգնա նա։

Իմ թախծոտ հոգին, ցավըս անմեկին կամոքե՞ նա,
Իմ հիվանդ կրծքին, իմ արնոտ վերքին կըմոտենա՞...

Իմ թախծոտ հոգին, ցավըս անմեկին կամոքե՞ նա,
Որ սիրտս ցաված, հոգիս բեզարած հանգստանա։
1903-1904
Արդյոք կապրե՞ս սիրտըս մաշող կարոտը հեզ...
Չարտասանված, սրտում թաղված երազներըս աստեղաշող
Արդյոք կապրե՞ս...

Արդյոք կըզգա՞ս սիրտըս այրող սերը երազ...
Այն խոսքերը, այն երգերը, որ քեզ ասել ես չեմ կարող.
Արդյոք կըզգա՞ս...
1904
5. ՀՐԱԺԵՇՏ

Դու գնում ես՝ չգիտեմ ուր,
Լուռ ու տխուր,
Հեզ գունատվող աստղի նըման։

Ես գնում եմ տրտում-մենակ,
Անժամանակ
Ծաղկից ընկած թերթի նըման։

Դու գնում ես՝ չգիտեմ ուր,
Սրտակըտուր
Լացըդ պահած իմ հայացքից։

Ես գնում եմ լուռ անտրտում,
Բայց իմ սրտում
Ցավ է անվերջ, մահո՜ւ կսկիծ...
1904 1904
7. ՎԻՀԻ ԵԶԵՐՔԻՆ
1904 1904 1904 1904-1905 1904-1905
Ես սիրում եմ մթնշաղը նրբակերտ,
Երբ ամեն ինչ երազում է հոգու հետ,
Երբ ամեն ինչ, խորհրդավոր ու խոհուն,
Ցրնորում է կապույտ մութի աշխարհում...
Չըկա ոչ մի սահման դնող պայծառ շող,
Աղմուկի բեռ, մարդկային դեմք սիրտ մաշող.-
Հիվանդ սիրտըդ չի՛ տրտնջում, չի՛ ցավում,
Որպես երազ մոռացումի անձավում.
Եվ թվում է, որ անեզր է ամեն ինչ -
Ու ողջ կյա՛նքդ - մի անսահման քաղցր նինջ...
1904-1905
Քո պայծառ գահի անհաս բարձունքից
Սի՛ մերժիր սրտիս աղոթքը անբիծ ...
ՍԱՖՈ
1904-1905
14. ՇԻՐԱԿԻ ԴԱՇՏԵՐԻՑ
1905 1905 1905 1905
18. ԱՆՋԱՏՄԱՆ ԵՐԳ
1905
19. ՏԽՈՒՐ ԶՐՈԻՅՑ
Շիրակ, 1905 1905 1905
22. ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԽՈՍՔԵՐԻՑ
1905
23. ՍԵՆՏԻՄԵՆՏԱԼ ԵՐԳ
1905 1905 1905 1905 1905-1906 1905-1906 1905-1907
30. ԷՍՏՈՆԱԿԱՆ ԵՐԳ
1906 1906
32. ԱՇՆԱՆ ԵՐԳ
1906
33. ԱՇՆԱՆ ՄԵՂԵԴԻ

Աշուն է, անձրև... Ստվերներն անձև
Դողում են դանդաղ... Պաղ, միապաղաղ
Անձրև՜ ու անձրև ...
Սիրտըս տանջում Է ինչ-որ անուրախ
Անհանգստություն...
Սպասիր, լսիր, ես չեմ կամենում
Անցած լույսերից, անցած հույզերից
Տառապել կրկին.
Նայիր, ա՜խ, նայիր, ցավում է նորից
Իմ հիվանդ հոգին...

Անձրև է, աշուն... Ինչո՞ւ ես հիշում,
Հեռացած ընկեր, մոռացած ընկեր,
Ւնչո՞ւ ես հիշում.

Դու այնտեղ էիր, այն աղմկահեր
Կյանքի մշուշում...
Դու կյա՛նքն ես տեսել, դու կյա՛նքն ես հիշում -
Ոսկե տեսիլնե՜ր, անուրջների լո՜ւյս...
Ես ցուրտ մշուշում.
Իմ հոգու համար չկա արշալույս -
Անձրև՜ է, աշո՜ւն...
1906 1906
35. ՀՐԱՇՔ-ԱՂՋԻԿ
1906
36. ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ
1906 1906 1906-1907 1906-1907
1907

Գերի է նավըս անակնկալին.
Մութով կտրված երկնից ու հողից...
1907
42. ԻՐԻԿՆԱԺԱՄ
1907 1907 1907 1907
46. ԱՇՆԱՆ ՏՐՏՄՈԻԹՅՈԻՆ

II pleure dans mon cœur
Comme il pleut sur la vil e...
Paul Verlaine

Կրկին իմ հոգում
Ւջավ մշուշոտ, արցունք անձրևող
Տրտում իրիկուն.
Իմ սրտում անցավ
Մահացող ծաղկանց բույրը ցավ բերող,
Համբույրը խոնավ.
Կրկին պաղ միգում
Ամպոտ երկինքը մեռած լույսերի
Թաղումն է սգում։
Հողմը սրարշավ
Հոգուս դալկացած ծաղիկ հույսերի
Թերթերը տարավ...
Անջատման ցավոտ
Ձայներ դողացին ու հեզ դալկացան
Հեռվում անծանոթ.
Կըրակներն անձայն
Լացող ամպերի միգում անսահման
Թոշնեցի՜ն, անցա՜ն.
Անձրևն անընդհատ
Մաղում է վհատ թաղումի կոծով,-
Տխուր, հուսահատ...
Իմ հոգու մեջ է՛ լ
Աշուն է իջել անամոք լացով,
Ւմ հոգու մեջ է՛լ...
1907 1907
48. ԹԱՓԱՌԱԿԱՆ
1907-1908
49. ՁՄՌԱՆ ԳԻՇԵՐ
Ձմեռ, 1907-1908
Սև գիշերն է գրկել ինձ, մութն է պատել իմ ուղին,
Քեզ եմ կանչում ես նորից, իմ հեռավո՛ր, իմ անգին...

Ես մոլորված մի կրակ, ես անհաստատ մի հոսանք,
Վիհե՜ր, վիհե՜ր անհատակ - տրտմություն ու ափսոսանք։

Օտար, երկիր, օտար հող, թախիծով լի երազներ,
Անրջանքներ մեղմ մարող, անվերադարձ հիացքներ։

Քաղցր է մութը քո գրկում, լույսը սև է առանց քեզ.
Այնպե՜ս մեղմ ես դու գգվում, դու լուսեղեն ես այնպե՜ս։

Դու իջնում ես որպես հուշ, որպես ուրիշ կյանքի լույս,
Քո հայացքում կա անուշ մեղմություն ու արշալույս։

Սև գիշերն է գրկել ինձ, մութն է պատել իմ ուղին,
Քեզ եմ կանչում ես նորից, իմ հեռավո՛ր, իմ .անգին...
1907-1908
51. ՀՈՒՇԵՐԻ ԵՐԿՐՈԻՄ
1907-1908
Հեռավոր, անել լեռնագագաթներ,
Պայծառ արևի գահեր հիասքանչ,
Սիրտըս մեռնում է, լեռնագագաթներ,
Ներքևում նիրհող դաշտերում կանաչ։
Ւմ երազները ձեր գիրկն են թռչում -
Բա՜րձր, դեպի վե՜ր, արեգակին մոտ,
Ուր խենթ բոցերի խուրձեր դողդոջուն
Լուռ դալկանում են երկնում անաղոտ։
Հեռո՜ւ, օ՜, հեռո՜ւ այս ունայնաշունչ
Տխուր դաշտերից, հանդարտ ու անկյանք.-
Գրկի՛ր ինձ, անել գագաթների շունչ,
Սիրտըս բորբոքի՛ր, բարձրության բերկրանք։
Թող իմ աչքերը լույսից կուրանան,
Թող սիրտըս լցվի արևի բոցով.
- Օ՜, երջանկություն անել բարձրության,
- Լուսեղեն երկնի անեզրական ծո՜վ...
1907-1908
53. ՏԽՐՈՒԹՅՈՒՆ
1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 25/I 1908
Մոռանա՜լ, մոռանա՜լ ամեն ինչ,
Ամենին մոռանալ.
Չըսիրել, չըխորհել, չափս՛ոսալ -
Հեռանա՜լ...
Այս տանջող, այս ճնշող ցավի մեջ,
Գիշերում այս անշող
Արդյոք կա՞ իրիկվա մոռացման,
Մոռացման ոսկե շող...
Մի վայրկյան ամենից հեռանալ,
Ամենին մոռանալ.-
Խավարում, ցավերում քարանալ
Մեն-միայն...
Մոռանալ, մոռանալ ամեն ինչ,
Ամենին մոռանա՜լ...
Չըսիրել, չըտենչալ, չըկանչել,
Հեռանալ...
1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908 1908
74. ՍԻՐԱՀԱՐՎԱԾԸ
1908
75. ԱՆԱՆՈԻՆ ՍԵՐ
1908 1908 1908
79. ՀԻՆ ՊԱՐՏԻԶՈԻՄ
1908 1908 1908 1908
83. ԳԱՐՆԱՆԱՄՈՒՏ
1908 ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
ՄԹՆՇԱՂԻ ԱՆՈՒՐՋՆԵՐ - Վ, Տերյանի բանաստեղծությունների անդրանիկ գրքույկը։
Ներկա հրատարակությամբ* լույս է տեսնում 6-րդ անգամ. առաջին անգամ՝ 1908 թվականին, առանձին գրքով, ապա՝ 1912-ին "Բանաստեղծություններ" ժողովածուում, 1923-ին "Երկերի ժողովածուի" առաջին հատորում, 1940-ին "Բանաստեղծություններ" ժողովածուում, 1950-ին "Երկերի ժողովածուի" I հատորում։

_________________
* Վահան Տերյան - Երկեր։ Հայպետհրատ - Երևան, 1956թ.։
_________________

Տերյանը 1908 թվականին "Մթնշաղի անուրջներից" դուրս է թողել այդ շրջանում գրած մի շարք անտիպ և պարբերականներում լույս տեսած բանաստեղծություններ ("Գլուխը", էմիլ Վերհարնից, "Կոշմարը", "Հոկտեմբերին"), իսկ 1912-ին՝ 6-ը, դրանք համարելով թերի.

Դրանց փոխարեն ավելացրել է 11 նոր բանաստեղծություն՝ № 69-78։

Տերյանի "Բանաստեղծությունների" առաջին հատորի ձեռագրերում (էջ 24-25) պահպանված է "Հեռու լեռներում" տողով սկսվող անտիպ մի բանաստեղծություն, սև մատիտով ջնջված, որը տալիս ենք այստեղ.
Հեռու լեռներում
Արծաթ կարկաչուն
Աղբյուրն է հնչում՝
Ցայտերով խոսուն
Հեռու լեռներում։ Կյանքի երազում
Քո սերն է կանչում
Արծաթ կարկաչուն
Լուսեղեն հնչում
Իմ ուղիներում,
Հեռվում ու հեռվում։ Մշուշ ծովերում
Աստղերի քարվան,
Ոսկե զանգակներ՝
Մեղմ ու քաղցրախոս
Մոլորված հեռվում
Մի անհանգրվան... Ցնորքներ ցոլուն,
Անուրջներ անուշ
Տխուր անցյալում
Հեռու և անհուշ
Անհայտ անցյալում... Լալկան սգավոր
Անձրևն է երգում -
Ցրտաշունչ մեգում.
Աշնանային օր
Լալկան սգավոր... Լուսեղեն երազ -
Արդյոք ո՞ւր ես դու
Պայծառ ու անհաս
Հավիտյան սիրած
Անհայտ ու կորած
Լուսեղեն երազ...
2. "Մ. ա-ում" տպված է առանց վերնագրի։
6. Ներկա հրատարակության մեջ 10-րգ տողի "մաքուր" բառը փոխարինված է Տերյանի ձեռագրերում եղած "լուսե" բառով (Գրականության և արվեստի թանգարան, Վ. Տերյանի ֆոնդ, № 1)։
12. 10-րդ տողում վերականգնված է բնագիրը՝ Ողջ կյա՛նքդ - մի անսահման քաղցր նինջ (Գրականության և արվեստի թանգարան, Տերյանի ֆոնդ, № 1 )։
14. "Մ. ա-ում" տպված է "Իրիկվա երգերից" վերնագրով։
17. "Մ. ա-ում" տպված է առանց վերնագրի։
18. "Մ. ա-ում" տպված է "Հրաժեշտ" վերնագրով։
23. "Մ. ա-ում" տպված է առանց վերնագրի։
24. Առաջին անգամ տպվել է "Մուրճում", 1906 թ., № 10, Վահան Տեր-Գրիգորյան ստորագրությամբ, "Աշնան սոնետներից" (նվիրում եմ Ն.-ին) վերնագրով, "Մ. ա-ում"՝ "Սոնետ"։
28. "Մ. ա-ում" ունեցել է "Կիրք" վերնագիրը, 1912 թվի "Բանաստեղծություններ" ժողովածուից Տերյանը բաց է թողել վերջին քառատողը.
Ու թող հետո կոհակները մահասարսուռ
Իմ դիակը նետեն կյանքի ափն ամայի
Եվ թող հետո ինձ չշոյե և ոչ մի հուր,
Ոչ մի ժըպիտ իմ հոգու մեջ թող չըսահի...
30. Աոաջին անգամ լույս է տեսել "Մուրճում", 1906 թ., № 9, Վահան Տ.-Գր. ստորագրությամբ, "Երգ" (էստոներենից) վերնագրով։ Վերամշակումից հետո մտել է "Մ. ա-ի" մեջ։
32. Տպված է "Մուրճում", 1906 թ., 1611-12, Վահան Տեր-Գրիգորյան ստորագրությամբ, առանց վերնագրի։
41. "Մ. ա-ում" տպված է "Սոնետ" վերնագրով։
44. "Մ. ա-ում" տպված 2-րդ քառատողը՝

Ու դեմըդ ոսկրոտ մահը կկանգնի,
Տխուր շիրիմը կըբացվի քո դեմ,
Պաղ կսկիծները սիրտդ կըխայթեն՝
- Դու որոնածդ բնավ չես գտնի...

Տերյանը դուրս է թողել 1912 թվականի հրատարակությունից։

45. "Մ. ա-ում" տպված է "Սոնետ" վերնագրով։
46. 1923 և 1940 թթ. հրատարակություններում տպված է "Աշնան երգ" վերնագրով, իսկ 1912-ին "Բանաստեղծություններ" ժողովածուում՝ "Աշնան տրտմություն", որը և վերականգնված է։
49. "Մ. ա-ում" տպված է առանց վերնագրի։
56. "Մ. ա-ում" տպված է "Սոնետ" վերնագրով։
59. "Մ. ա-ում" տպված է առանց վերնագրի։
61. Տերյանի ձեռագրերում կա և 5-րդ քառատողը՝
Եվ եթե հեռվում չըկա ոչ մի հույս
Եվ եթե չկա ոչ մի հիացում՝
Օրհնված ես դու, խաղաղ առկայծում,
Միրաժների լո՜ւյս, անուրջների կո՜ւյս...
4-րդ տողում վերականգնված է բնագիրը.
Իմ տխուր կյանքի մշուշը խավար;

63. 11-րդ տողում վերականգնված է Տերյանի ձեոագիրը.
Խավարում, ցավերում քարանալ
մեն-միայն...
65. "Մ. ա-ում" տպված է "Սոնետ" վերնագրով, հետագայում Տերյանը հրաժարվել է այդ վերնագրից, նկատելով, որ սոնետի ձևը չի պահպանված, ինչպես՝ № 24, 44, 55 բանաստեղծություններում։
71. Հին հրատարակություններում տպվել է առանց վերնագրի, ձեռագրում դրված Է "Կանչ" վերնագիրը։
73. 5-րդ տողում վերականգնված է ինքնագիրը.
Արդյոք քո սրտում ի՞նչ հույս է փայլում...
83. "Մ. ա-ում" տպված Է "Գարուն" վերնագրով։

Լրացուցիչ տեղեկություններ

# data[].attributes.attachment_link.title
Վահան Տերյան - Մթնշաղի անուրջներ

# data[].attributes.attachment_link.description
Վահան Տերյան

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
- Գիտե՞ք ինչ, - կամաց սկսում եմ եռ գալ - Գիտեք ինչ... Ինձ համար դժվար է վիճել, ես այդ մյուսներին չեմ կարդացել, բայց ձեզ մի բան կասեմ. եթե դուք գոնե մասամբ ճիշտ եք, եթե գտնվեն այդ մակարդակի երկուսը կամ երեքը, ապա հաշվի առնելով հայերի թվաքանակը՝ դուք աշխարհի ամենգրական երկիրն եք, և նույնիսկ արդի Ռուսաստանը ձեզնից շատ է հետ...

Յու. Կարաբչիևսկի

# data[].attributes.attachment_link.description
Գիտե՞ք ինչ, - կամաց սկսում եմ եռ գալ - Գիտեք ինչ... Ինձ համար դժվար է վիճել, ես այդ մյուսներին չեմ կարդացել, բայց ձեզ մի բան կասեմ. եթե դուք գոնե մասամբ ճիշտ եք, եթե գտնվեն այդ մակարդակի երկուսը կամ երեքը, ապա հաշվի առնելով հայերի թվաքանակը՝ դուք աշխարհի ամենգրական երկիրն եք, և նույնիսկ արդի Ռուսաստանը ձեզնից շատ է հետ...