# data[].attributes.body
Ouders van jonge kinderen moeten hulp krijgen in vierde coronagolf

# data[].attributes.body
goede en duidelijke claims!
****

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rechtspraak via een jury houdt in dat een groep burgers de schuldvraag van een verdachte mag beoordelen. Met een jury wordt eigenlijk de huidige maatschappij nagebootst, er is dus meer sprake van democratische participatie wat weer zorgt voor meer legitimiteit en geloofwaardigheid van een vonnis. We zien dat er tegenwoordig steeds meer kloven ontstaan tussen burgers en overheid, ook hiervoor zou juryrechtspraak een oplossing kunnen bieden.[1] De jury krijgt de taak om feiten van de zaak te beoordelen. De strafoplegging wordt in de meeste landen overgelaten aan rechter(s). In sommige landen moet de jury ook meebeslissen in de strafoplegging, denk bijvoorbeeld aan de Verenigde Staten; hier kan de doodstraf alleen worden opgelegd als ook de jury hier unaniem mee eens is. Wanneer de jury naast de schuldvraag ook mee mag beslissen in de strafmaat wordt dit de lekenrechtspraak genoemd.

Veel Europese landen gebruiken een vorm van jury- of lekenrechtspraak. In Frankrijk oordeelt de jury alleen over de ernstige misdrijven uit het Wetboek van Strafrecht. De jury in België wordt ingesteld voor alle criminele zaken, alsmede voor politieke misdrijven en drukpersmisdrijven. Hiervoor worden 12 willekeurige juryleden geselecteerd van minimaal 30 jaar. Burgers met een strafblad komen niet in aanmerking voor een deelname aan de jury.[2] In verschillende staten in Amerika worden verschillende jurysystemen gebruikt, de jury wordt gekozen uit een doorsnee van de bevolking van de desbetreffende staat. Hier moeten de leden van de jury minimaal 18 jaar zijn en mogen ze ook geen strafblad hebben. Afhankelijk van de zaak worden er minimaal 6 en maximaal 12 juryleden gekozen. In de Verenigde Staten geldt er een plicht om aan de jury deel te nemen. In Engeland is er een eeuwenoude traditie van juryrechtspraak, hier worden er 12 willekeurige 'gezworene' uitgekozen om recht te spreken in civiele- en strafzaken. Bij de strafzaken wordt een jury meestal alleen gebruikt als de verdachte niet bekent. [3]

Na de Bataafse omwenteling in 1795 werd in Nederland hevig gediscussieerd over juryrechtspraak, dit zou namelijk passen bij de democratische staatsvorm. De juryleden werden gekozen uit dezelfde rechtskringen als de verdachten, de verdachten zouden hierdoor meer vertrouwen hebben in een jury dan in rechters. Het volk was niet enthousiast, de jury zou bijvoorbeeld meer verdachten vrijspreken waardoor de misdaad zou stijgen. Daarnaast moesten juryleden afkomstig zijn uit dezelfde plaats als de verdachte, maar in sommige plaatsen waren er niet genoeg deskundige juryleden te vinden. Toch werd in 1810 de juryrechtspraak ingevoerd. Napoleon lijfde het koninkrijk Holland in bij het Franse keizerrijk waardoor de Franse strafrechtspraak ook hier ging gelden. Op 11 december 1813 heeft koning Willem I de juryrechtspraak afgeschaft. Vele rechtspolitici denken dat dit te maken had met de 'regentenmentaliteit'. De Nederlandse cultuur draaide voornamelijk om de hang naar gezag. Daarnaast was de juryrechtspraak nooit zo populair in Nederland, door de afschaffing schafte men ook het symbool van wantrouwen in de rechterlijke macht af. Toch laat de huidige Grondwet nog ruimte over voor eventuele juryrechtspraak. Artikel 116 lid 3 stelt: De wet kan bepalen, dat aan rechtspraak door de rechterlijke macht mede wordt deelgenomen door personen die niet daartoe behoren. In 1983 werd nog hevig gediscussieerd of hiermee een opening was gecreëerd voor juryrechtspraak, maar dit werd ontkennend beantwoord.[4]

Op 13 juli 2007 werd het onderwerp nogmaals onder de loep genomen door minister Hirsch Ballin (minister van Justitie en Veiligheid, CDA), hij gaf aan dat de Tweede Kamer afzag van het invoeren van een vorm van lekenrechtspraak in het strafrecht. Deze vorm van rechtspraak zou niet passen in onze cultuur. Is dit eigenlijk daadwerkelijk ook het geval? In vele sectoren van de Nederlandse samenleving krijgen burgers een behoorlijke stem bij overheidsbesluitvorming, en toch wil Nederland niet meedoen aan burgerlijke inspraak bij strafzaken.[5]

De jury krijgt in Nederland veel kritiek, zo zou de rechtspraak eerder op basis van emoties worden gedaan waardoor er sneller een foute beslissing wordt genomen. Rechters zijn er om op basis van feiten besluiten te nemen, hier hoort emotie geen rol te spelen omdat dit de rechtszekerheid in de weg staat. Daarnaast zou de jury ook sneller beïnvloedbaar zijn omdat ze niet genoeg kennis hebben, een verdachte met een (dure) advocaat kan hierdoor de jury sneller overtuigen. Ook wordt betoogd dat de zogenoemde representatieve afspiegeling van de samenleving niet wordt waargemaakt met het inzetten van lekenrechters of juryleden. In Zweden en Duitsland zijn leken bijvoorbeeld bovengemiddeld hoogopgeleid en zijn de vijftigplussers oververtegenwoordigd. Tot slot zijn leken en jury's te duur en inefficiënt, zij moeten namelijk worden geselecteerd en geïnstrueerd.

Toch krijgen de juryrechtspraak en lekenrechtspraak ook genoeg lovende woorden. De rechters zouden te ver van de maatschappij staan. Door een jury in te stellen komt de maatschappij dichter bij de rechter, dit verhoogt ook het democratische effect van rechtspraak. Vaak zijn vonnissen onbegrijpelijk voor gewone burgers, door het invoeren van leken in dit proces wordt het waarschijnlijk ook duidelijker voor de burger. Hierdoor krijgen burgers meer inzicht en daarmee ook meer begrip voor de redenen van de uitspraak en de opgelegde straf. Daarnaast brengen leken een nieuw niet-juridisch perspectief in de rechtspraak, dit kan de kwaliteit van de rechtspraak bevorderen. Dat de juryrechtspraak een duur proces is klopt, maar voor het bevorderen van de democratie van onze rechtstaat zou geen prijs te hoog moeten zijn. Tot slot helpt de participatie van leken of jury's voor een vergroting van rechtskennis onder de burgers. Zoals we hebben gezien blijft dit onderwerp een eindeloze discussie die nog steeds weinig duidelijkheid met zich meebrengt. Veel Europese landen hebben dit systeem met open armen ontvangen, maar of Nederland zich in de toekomst hierbij aansluit blijft nog de vraag. Het is in ieder geval wel duidelijk dat dit onderwerp weer een plaats op de agenda verdient.

# data[].attributes.attachment_link.title
Juryrechtspraak de oplossing voor Nederland?

# data[].attributes.attachment_link.description
Rechtspraak via een jury houdt in dat een groep burgers de schuldvraag van een verdachte mag beoordelen. Met een jury wordt eigenlijk de huidige maatschappij nagebootst, er is dus meer sprake van democratische participatie wat weer zorgt voor meer legitimiteit en geloofwaardigheid van een vonnis.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zonnepanelen zijn goed voor het klimaat. Maar eerder dit jaar bleken ze ineens niet zo goed voor de arbeiders in Xinjiang. Mogelijk worden in die regio leden van de Oeigoerse minderheid door de Chinese overheid onder dwang tewerkgesteld in fabrieken voor polysilicium, de grondstof voor zonnepanelen. En er is bijna geen ontkomen aan. Want zo'n 80 procent van alle polysilicium in de wereld komt uit China. Mensenrechten versus klimaat - zeg het maar.

Dit soort dilemma's bestaat niet alleen voor zonnepanelen. Burgers die een duurzame keuze willen maken, komen ze ook tegen bij de aanschaf van kleding of elektronica, bij de verbouwing van hun huis, de koop van een auto en bij winkelen in de supermarkt.

Wat te denken van modemerk H&M, dat trots is op zijn duurzaamheidsbeleid en tegelijkertijd alles in het werk stelt om mensen aan te zetten tot kopen van kleren die ze vaak niet echt nodig hebben? In ruil voor een zak oude kleding deelt het bedrijf kortingsbonnen uit voor nog meer fast fashion. De tweedehands kleding wordt verkocht, en als dat niet kan, worden de vezels zo mogelijk teruggewonnen als grondstof voor nieuwe kleren. De rest wordt omgezet in energie - een vriendelijke manier om te zeggen dat die de vuilverbranding ingaat.

Is een iPhone een verantwoorde keuze nu moederbedrijf Apple heeft beloofd in 2030 al zijn producten koolstofneutraal te produceren én alle stroom die nodig is om ze te gebruiken duurzaam op te wekken? Als klant vraag je je af hoe ze dat laatste voor elkaar willen krijgen. En hoe duurzaam zijn al die software-updates die ervoor zorgen dat de hardware veel sneller veroudert dan nodig is?

Zijn elektrische auto's werkelijk goed voor het klimaat? Volgens The International Council on Clean Transportation zijn ze over de hele levenscyclus ongeveer de helft zuiniger. Die conclusie is drie jaar oud, dus het zal nu wel iets meer zijn dan de helft. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) telt Nederland zo'n 8,8 miljoen auto's. Stel dat die allemaal elektrisch zouden zijn, dan is het Nederlandse wagenpark omgerekend zo 'zuinig' als ruim 4 miljoen benzineauto's. Dat klinkt nog steeds als veel.

Hoezeer ze inmiddels ook koketteren met hun duurzaamheidsbeleid, veel bedrijven kijken eerst met een schuin oog naar de winstmarges van dat beleid

Een plantaardig dieet is goed voor klimaat en milieu. Maar de opmars van de avocado is toch problematisch. De Nederlandse import is volgens het CBS de afgelopen twintig jaar gegroeid van 15 miljoen kilo naar 373 miljoen kilo, veelal uit Latijns-Amerikaanse landen. Daarvan wordt 33,5 miljoen kilo in Nederland geconsumeerd (de rest gaat verder Europa in). Voor een kilo avocado is ongeveer 2.000 liter water nodig, dus importeert Nederland met al die vruchten voor eigen gebruik ook 67 miljard liter water uit gebieden die regelmatig geteisterd worden door droogte. De avocadoteelt in Latijns-Amerika is bovendien steeds vaker in handen van criminele bendes. Die hebben niet zoveel met duurzame teelt.

De voorbeelden laten zien hoe moeilijk het voor consumenten is om duurzame keuzes te maken. Ze laten ook zien dat het nog maar de vraag is of een beter milieu bij jezelf begint, zoals het oude adagium luidt, zolang bedrijfsleven en overheid niet de juiste voorwaarden creëren.

In zijn boek Een beter milieu begint niet bij jezelf schrijft klimaatjournalist Jaap Tielbeke over wat hij noemt „de mythe van de schuldige mensheid". Het kwam bedrijven en overheid lange tijd goed uit om de verantwoordelijkheid bij de consument te leggen. Maar daarmee werd volgens Tielbeke de politieke aard van de klimaatcrisis ontkend en bleven economische en maatschappelijke machtsverhoudingen buiten beschouwing. Dat burgers hun levensstijl willen verduurzamen, prima. Maar de echte bijdrage moet komen van bedrijven die de impact van hun productieketen op klimaat en milieu tot een minimum beperken. En van een overheid die daar met strenge richtlijnen op toeziet.

Hoezeer ze inmiddels ook koketteren met hun duurzaamheidsbeleid, veel bedrijven kijken eerst met een schuin oog naar de winstmarges van dat beleid. Shell-topman Ben van Beurden stelde bijvoorbeeld jarenlang dat de verantwoordelijkheid van zijn bedrijf stopt bij de pomp. Wat kan Shell er aan doen dat zijn klanten vragen om diesel en benzine? Indirect legde Van Beurden zo de verantwoordelijkheid voor het beleid van Shell - oppompen wat we kunnen oppompen - bij het individu.

Dit voorjaar maakte de rechtbank in Den Haag korte metten met dat standpunt. In een rechtszaak tegen Shell eiste Milieudefensie dat het bedrijf zich volledig committeert aan het klimaatakkoord van Parijs. De rechter was het daarmee eens en concludeerde dat Shell niet alleen verantwoordelijk is voor de manier waarop olie en gas worden gewonnen en verwerkt (in technische termen: scope 1) en voor de samenwerking met toeleveranciers ( scope 2), maar ook voor de milieugevolgen van al zijn producten ( scope 3).

Bedrijven zijn door die uitspraak gewaarschuwd. Allemaal kunnen ze op termijn worden afgerekend op de volledige impact van hun beleid voor klimaat en milieu - dus ook op wat er met hun producten en diensten gebeurt. En dat heeft verstrekkende gevolgen. Critici van de uitspraak tegen Shell vroegen zich af of de oliemaatschappij vanaf nu bij al zijn tankstations een bord moet plaatsen met de tekst: rij hier voorbij.

Het klinkt als een grap, maar in feite is dit wat energiemaatschappijen al lang doen. Zij roepen hun klanten op hun huis te isoleren, de thermostaat lager te zetten, apparaten niet op stand-by te laten staan. Alsof ze echt het liefst zo min mogelijk van hun elektriciteit en warmte willen verkopen.

De noodzaak om duurzaam te produceren is door het snel veranderende klimaat zo hoog dat bedrijven veel verder zullen moeten gaan dan CO ₂-uitstoot compenseren of statiegeld vragen op plastic flesjes. Misschien moet Volkswagen wel veranderen van een autoproducent in een aanbieder van individuele mobiliteit. En misschien moet een supermarkt wel een groot deel van zijn assortiment uit de schappen verwijderen en alleen de duurzaamste varianten van een product overhouden. Zo gek is dat niet; winkels als Green Up in Utrecht en Van Nature in Nijmegen werken al met dat uitgangspunt.

Bedrijven die deze verandering uitstellen, zullen een toenemend risico lopen. In de financiële wereld zijn ' stranded assets ' inmiddels een begrip. Het gaat daarbij om investeringen in bedrijven die passen bij de oude, fossiele economie en waarvan het in toenemende mate de vraag is of dat geld nog zal worden terugverdiend - bijvoorbeeld omdat de overheid de uitstoot van broeikasgassen verder aan banden legt, of omdat er domweg geen vraag meer is naar het product van zo'n bedrijf.

Nu wordt nog vooral gekeken naar mogelijke stranded assets van grote vervuilers als kolencentrales, olieconcerns en andere multinationals. Maar waarom zouden investeringen in kleinere bedrijven niet ook kunnen stranden, bijvoorbeeld als ze te veel energie of water gebruiken, als ze te veel vervuiling veroorzaken en hun milieubeleid niet op orde hebben?

Dat legt een grote verantwoordelijkheid bij de overheid. Die zal de voorwaarden moeten scheppen om bedrijven de juiste kant op te duwen. Ook moet ze maatregelen nemen om te voorkomen dat achterblijvers, bedrijven die treuzelen met duurzaamheidsbeleid, kunnen profiteren van dat lakse milieubeleid. De overheid heeft de verantwoordelijkheid gelijke concurrentievoorwaarden voor bedrijven te scheppen, zodat het niet langer financieel aantrekkelijk is om duurzaamheidsbeleid uit te stellen.

We hebben onszelf ervan overtuigd dat ons leven heel normaal is. Maar de getallen vertellen een ander verhaal

Kevin Anderson onderzoeker klimaatbeleid

Dat vraagt nogal wat. Het gaat al lang niet meer over de vraag hoe je burgers uitlegt dat het geen kwaad kan af en toe vlees te laten staan - en zelfs dat advies durfde het ministerie van Economische Zaken en Klimaat in 2019 niet op te nemen in de publiekscampagne 'Iedereen doet wat'. Het vereist een visie op een toekomst die er heel anders uit zal zien. „Wie dat eenmaal tot zich laat doordringen", schrijft Tielbeke, „begrijpt ook op welke manier we naar antwoorden moeten zoeken." Het gaat volgens hem dan niet meer over compensatie van de CO ₂-uitstoot van vliegreizen, maar over het aan banden leggen van het luchtverkeer. Niet over veganisme, maar over afschaffing van de intensieve veehouderij. Niet over subsidie voor elektrische auto's, maar over investeren in openbaar vervoer.

Maar kun je als individu dan achteroverleunen en afwachten tot de voorwaarden zijn geschapen voor je eigen duurzame leven? Nee. Volgens Ingrid Robeyns, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in klimaatethiek, heeft het individu wel degelijk een verantwoordelijkheid. In een interview in dagblad Trouw zei ze: „Eigenlijk is het heel simpel: mensen in rijke landen stoten meer schadelijke stoffen uit dan de atmosfeer kan opnemen. We nemen dus meer dan onze fair share, meer dan wat de aarde per bewoner kan opbrengen. En met die levensstijl brengen we anderen schade toe."

Wetenschappers van het Sustainability Research Institute van de universiteit van Leeds becijferden in maart 2020 in een artikel in Nature Energy op basis van onderzoek in 86 landen dat het verschil tussen arm en rijk in het energieverbruik heel groot is. De armste helft van de mensheid gebruikt slechts zo'n 20 procent van alle energie, en dat is nog steeds minder dan wat de rijkste 5 procent gebruikt. „We hebben onszelf ervan overtuigd dat ons leven heel normaal is", zei Kevin Anderson, hoogleraar aan het Tyndall Centre voor onderzoek naar klimaatbeleid in Manchester, naar aanleiding van het onderzoek tegen de BBC. „Maar de getallen vertellen een ander verhaal."

Wie zich dat realiseert, beseft ook dat dit geen discussie is over afval scheiden of bloembollen kopen die ' On the way to PlanetProof ' zijn, zoals een bekend milieukeurmerk het noemt. Dat helpt allemaal óók. Maar de echte verandering vindt plaats in een heel andere arena, waar niet de consument, maar de burger - als activist, aandeelhouder of deelnemer in een pensioenfonds - zijn stem laat horen en verandering afdwingt.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 27 november 2021

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC in de ochtend van 27 november 2021

# data[].attributes.attachment_link.title
Bij wie begint een beter milieu nou echt?

# data[].attributes.attachment_link.description
Zonnepanelen zijn goed voor het klimaat. Maar eerder dit jaar bleken ze ineens niet zo goed voor de arbeiders in Xinjiang. Mogelijk worden in die regio leden van de Oeigoerse minderheid door de Chinese overheid onder dwang tewerkgesteld in fabrieken voor polysilicium, de grondstof voor zonnepanelen. En er is bijna geen ontkomen aan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De afgelopen tien jaar heeft de verduurzaming van de automobiliteit ruim 11 miljard euro gekost. De teller loopt steeds verder op. In de komende jaren zal de overheid wederom enkele miljarden euro's investeren in elektrische auto's. Dit in de vorm van subsidies aan eigenaren en gebruikers van elektrische auto's en door derving van belastinginkomsten en accijnzen. Maar waarom eigenlijk? Waarom moet een klein deel van de automobilisten worden beloond?

Verplaatsing kost geld. Men betaalt voor de aanschaf van het vervoermiddel en de energie om zich van A naar B te verplaatsen. Het is een persoonlijke keuze dat met een auto te doen. De maatschappij maakt daarbij kosten, bijvoorbeeld met de aanleg van een weginfrastructuur. Het wordt daarom logisch gevonden dat automobilisten betalen voor het gebruik van de weginfrastructuur.

Belasting betalen voor een fiets

Maar we hebben de keus om ons te verplaatsen met bijvoorbeeld een motor, een scooter, het openbaar vervoer of met een fiets. Wie van deze vervoermiddelen gebruik maakt, betaalt ook één of andere vorm van belasting: bij het kopen van een treinkaartje of de aanschaf van een fiets.

Door de toenemende verbreiding van de elektrische auto's nemen de kosten van de infrastructuur om deze voertuigen te laten rijden toe. Deze auto's zijn gemiddeld niet alleen (veel) zwaarder dan vergelijkbare conventionele auto's en belasten daarmee de weginfrastructuur zwaarder, ze vragen ook om de verbetering/verzwaring en aanleg van een andere infrastructuur, namelijk die van een landelijk elektriciteitsnetwerk. Die kosten worden in komende jaren eveneens op honderden miljoenen geschat. Deze kosten komen amper ten laste van de elektrische rijder, maar voor ons allemaal.

E-rijders en overheidsinkomsten

Het is merkwaardig dat de overheid miljarden investeert in een relatief welvarend deel van de automobilisten die zich van A naar B wil begeven en hierdoor minder voor hun verplaatsingen hoeft te betalen. Zij krijgen, vergeleken met andere automobilisten in vergelijkbare auto's, korting op (of zelfs vrijstelling van) de aanschafbelasting, de motorrijtuigenbelasting en de bijtelling.

Daarbij hoeven zij ook veel minder of, in sommige gevallen, helemaal niets te betalen voor de energie die zij gebruiken om zich te verplaatsen. Ook worden geen brandstofaccijnzen betaald en dragen zij daardoor, in tegenstelling tot andere automobilisten, nauwelijks bij aan overheidsinkomsten. Net als voorheen leiden lagere autokosten tot meer automobiliteit. En dit allemaal omdat deze automobilisten een elektrische auto rijden en dit duurzaam heet te zijn.

Een elektrische auto is niet duurzaam. Dat is een misvatting. Bij de productie van een elektrische auto wordt meer CO ₂ uitgestoten dan bij de productie van een conventionele auto (2 tot 4 ton meer). De elektrische auto is vanaf een zeker gebruik 'duurzamer' dan een vergelijkbare conventionele auto. Maar om een elektrische fiets te maken wordt gemiddeld ongeveer zo'n 160 kg CO ₂ geproduceerd. De productie van een elektrische auto kost zo'n 9 tot 14 ton CO ₂. Dat is 60 tot 90 keer meer dan een fiets. Ook in het gebruik veroorzaakt de elektrische fiets veel minder CO ₂-uitstoot dan een elektrische auto (zo'n 3 procent van die van een elektrische auto).

Elektrisch rijden is ook vervuilend

Wanneer het autoverkeer teveel CO ₂ uitstoot, moet je de oorzaak ervan aanpakken. Dat begint met de afweging welk vervoermiddel mensen aanschaffen, met welk vervoermiddel zij zich van A naar B verplaatsen, over welke afstand mensen zich verplaatsen, met welke snelheid mensen dat doen en tot slot hoe vaak men dat wil doen. Het beleid moet gericht zijn op het terugdringen van de aankoop van vervuilende vervoermiddelen, van het gebruik van vervuilende vervoermiddelen, het terugdringen van grote afstanden, het verlagen van de maximumsnelheid en het verminderen van de frequentie.

Het fiscale beleid is daarbij één van de middelen waarmee de overheid op de CO ₂-uitstoot kan sturen. Dit kan ook met maatregelen gericht op de inrichting van ons land, de fietsinfrastructuur of het (bevorderen van) thuiswerken. Hierdoor zullen mensen opnieuw keuzes maken bij hun verplaatsingen van A naar B.

Het fiscaal belonen van een vervuilend vervoermiddel (elektrische auto) ten opzichte van een ander minder vervuilend vervoermiddel (fiets), omdat weer een ander vervoermiddel in het gebruik nog vervuilender is (benzineauto) werkt verstorend. Dat lost problemen niet op, maar houdt deze in stand.

Vincent van der Vinne is mobiliteitshistoricus.
Lees ook

# data[].attributes.attachment_link.title
Opinie: Als we ons blindstaren op elektrisch rijden, houden we het probleem juist in stand

# data[].attributes.attachment_link.description
De afgelopen tien jaar heeft de verduurzaming van de automobiliteit ruim 11 miljard euro gekost. De teller loopt steeds verder op. In de komende jaren zal de overheid wederom enkele miljarden euro's investeren in elektrische auto's. Dit in de vorm van subsidies aan eigenaren en gebruikers van elektrische auto's en door derving van belastinginkomsten en accijnzen.

# data[].attributes.body
Renee Bosch

# data[].attributes.attachment_link.description
Avondlockdown: Het verbieden van sporten na vijf uur is een onverstandige maatregel, aldus Gerard Adelaar.

# data[].attributes.body
Kies een actueel opinie-artikel (max. 3 A4-tjes)
Waaruit je de 7 vragen van Kritisch Lezen kunt opmaken
Waarin je minimaal 2 claims kunt vinden (en uitwerken)
Aanleveren als PDF  - Inleveren op Its Learning

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rechtspraak via een jury houdt in dat een groep burgers de schuldvraag van een verdachte mag beoordelen. Met een jury wordt eigenlijk de huidige maatschappij nagebootst, er is dus meer sprake van democratische participatie wat weer zorgt voor meer legitimiteit en geloofwaardigheid van een vonnis. We zien dat er tegenwoordig steeds meer kloven ontstaan tussen burgers en overheid, ook hiervoor zou juryrechtspraak een oplossing kunnen bieden.[1] De jury krijgt de taak om feiten van de zaak te beoordelen. De strafoplegging wordt in de meeste landen overgelaten aan rechter(s). In sommige landen moet de jury ook meebeslissen in de strafoplegging, denk bijvoorbeeld aan de Verenigde Staten; hier kan de doodstraf alleen worden opgelegd als ook de jury hier unaniem mee eens is. Wanneer de jury naast de schuldvraag ook mee mag beslissen in de strafmaat wordt dit de lekenrechtspraak genoemd.

Veel Europese landen gebruiken een vorm van jury- of lekenrechtspraak. In Frankrijk oordeelt de jury alleen over de ernstige misdrijven uit het Wetboek van Strafrecht. De jury in België wordt ingesteld voor alle criminele zaken, alsmede voor politieke misdrijven en drukpersmisdrijven. Hiervoor worden 12 willekeurige juryleden geselecteerd van minimaal 30 jaar. Burgers met een strafblad komen niet in aanmerking voor een deelname aan de jury.[2] In verschillende staten in Amerika worden verschillende jurysystemen gebruikt, de jury wordt gekozen uit een doorsnee van de bevolking van de desbetreffende staat. Hier moeten de leden van de jury minimaal 18 jaar zijn en mogen ze ook geen strafblad hebben. Afhankelijk van de zaak worden er minimaal 6 en maximaal 12 juryleden gekozen. In de Verenigde Staten geldt er een plicht om aan de jury deel te nemen. In Engeland is er een eeuwenoude traditie van juryrechtspraak, hier worden er 12 willekeurige 'gezworene' uitgekozen om recht te spreken in civiele- en strafzaken. Bij de strafzaken wordt een jury meestal alleen gebruikt als de verdachte niet bekent. [3]

Na de Bataafse omwenteling in 1795 werd in Nederland hevig gediscussieerd over juryrechtspraak, dit zou namelijk passen bij de democratische staatsvorm. De juryleden werden gekozen uit dezelfde rechtskringen als de verdachten, de verdachten zouden hierdoor meer vertrouwen hebben in een jury dan in rechters. Het volk was niet enthousiast, de jury zou bijvoorbeeld meer verdachten vrijspreken waardoor de misdaad zou stijgen. Daarnaast moesten juryleden afkomstig zijn uit dezelfde plaats als de verdachte, maar in sommige plaatsen waren er niet genoeg deskundige juryleden te vinden. Toch werd in 1810 de juryrechtspraak ingevoerd. Napoleon lijfde het koninkrijk Holland in bij het Franse keizerrijk waardoor de Franse strafrechtspraak ook hier ging gelden. Op 11 december 1813 heeft koning Willem I de juryrechtspraak afgeschaft. Vele rechtspolitici denken dat dit te maken had met de 'regentenmentaliteit'. De Nederlandse cultuur draaide voornamelijk om de hang naar gezag. Daarnaast was de juryrechtspraak nooit zo populair in Nederland, door de afschaffing schafte men ook het symbool van wantrouwen in de rechterlijke macht af. Toch laat de huidige Grondwet nog ruimte over voor eventuele juryrechtspraak. Artikel 116 lid 3 stelt: De wet kan bepalen, dat aan rechtspraak door de rechterlijke macht mede wordt deelgenomen door personen die niet daartoe behoren. In 1983 werd nog hevig gediscussieerd of hiermee een opening was gecreëerd voor juryrechtspraak, maar dit werd ontkennend beantwoord.[4]

Op 13 juli 2007 werd het onderwerp nogmaals onder de loep genomen door minister Hirsch Ballin (minister van Justitie en Veiligheid, CDA), hij gaf aan dat de Tweede Kamer afzag van het invoeren van een vorm van lekenrechtspraak in het strafrecht. Deze vorm van rechtspraak zou niet passen in onze cultuur. Is dit eigenlijk daadwerkelijk ook het geval? In vele sectoren van de Nederlandse samenleving krijgen burgers een behoorlijke stem bij overheidsbesluitvorming, en toch wil Nederland niet meedoen aan burgerlijke inspraak bij strafzaken.[5]

De jury krijgt in Nederland veel kritiek, zo zou de rechtspraak eerder op basis van emoties worden gedaan waardoor er sneller een foute beslissing wordt genomen. Rechters zijn er om op basis van feiten besluiten te nemen, hier hoort emotie geen rol te spelen omdat dit de rechtszekerheid in de weg staat. Daarnaast zou de jury ook sneller beïnvloedbaar zijn omdat ze niet genoeg kennis hebben, een verdachte met een (dure) advocaat kan hierdoor de jury sneller overtuigen. Ook wordt betoogd dat de zogenoemde representatieve afspiegeling van de samenleving niet wordt waargemaakt met het inzetten van lekenrechters of juryleden. In Zweden en Duitsland zijn leken bijvoorbeeld bovengemiddeld hoogopgeleid en zijn de vijftigplussers oververtegenwoordigd. Tot slot zijn leken en jury's te duur en inefficiënt, zij moeten namelijk worden geselecteerd en geïnstrueerd.

Toch krijgen de juryrechtspraak en lekenrechtspraak ook genoeg lovende woorden. De rechters zouden te ver van de maatschappij staan. Door een jury in te stellen komt de maatschappij dichter bij de rechter, dit verhoogt ook het democratische effect van rechtspraak. Vaak zijn vonnissen onbegrijpelijk voor gewone burgers, door het invoeren van leken in dit proces wordt het waarschijnlijk ook duidelijker voor de burger. Hierdoor krijgen burgers meer inzicht en daarmee ook meer begrip voor de redenen van de uitspraak en de opgelegde straf. Daarnaast brengen leken een nieuw niet-juridisch perspectief in de rechtspraak, dit kan de kwaliteit van de rechtspraak bevorderen. Dat de juryrechtspraak een duur proces is klopt, maar voor het bevorderen van de democratie van onze rechtstaat zou geen prijs te hoog moeten zijn. Tot slot helpt de participatie van leken of jury's voor een vergroting van rechtskennis onder de burgers. Zoals we hebben gezien blijft dit onderwerp een eindeloze discussie die nog steeds weinig duidelijkheid met zich meebrengt. Veel Europese landen hebben dit systeem met open armen ontvangen, maar of Nederland zich in de toekomst hierbij aansluit blijft nog de vraag. Het is in ieder geval wel duidelijk dat dit onderwerp weer een plaats op de agenda verdient.

# data[].attributes.attachment_link.title
Juryrechtspraak de oplossing voor Nederland?

# data[].attributes.attachment_link.description
Rechtspraak via een jury houdt in dat een groep burgers de schuldvraag van een verdachte mag beoordelen. Met een jury wordt eigenlijk de huidige maatschappij nagebootst, er is dus meer sprake van democratische participatie wat weer zorgt voor meer legitimiteit en geloofwaardigheid van een vonnis.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dit artikel wordt u aangeboden door:
Tbs; wanneer vrijheidsrechten en veiligheid botsen. Dit rechtsfilosofische essay kijkt op meta-niveau naar systemen en theorieën, maar niet op detailniveau van wat misgegaan is in deze specifieke casus. Zodoende zijn de actualiteiten niet verwerkt in dit essay. Inleiding
"Het hof heeft zich onvoldoende ingespannen om de maatschappij, mijn dochter, te beschermen."[1] Dit zijn de woorden van Wim Faber, de vader van de vermoorde Anne Faber. Had de rechter de dood van Anne kunnen voorkomen? Zijn rechters huiverig om tbs op te leggen?[2] Vragen die een jaar na de moord op Anne Faber nog steeds spelen. Als Michael P., de veroordeelde van doodslag, eerder tbs had gekregen voor de door hem gepleegde zedendelicten in 2010, hadden zij hoogstwaarschijnlijk nooit op die fatale 29 september 2017 elkaars wegen gekruist en had Anne nu dus nog geleefd.

De reden dat er destijds geen tbs is opgelegd had te maken met de weigering van P. om mee te werken aan een persoonlijkheidsonderzoek in het Pieter Baan Centrum (PBC). Er kon dus niet worden vastgesteld dat P. psychisch niet in orde was. Het OM heeft om deze reden louter gevangenisstraf geëist. De rechtbank is hierin meegegaan en heeft P. veroordeeld tot 16 jaar gevangenisstraf.

Na de moord op Anne Faber ontstond er een enorme volkswoede. Een online petitie die de dood van Anne verweet aan het rechtssysteem, haalde meer dan 270 duizend handtekeningen.

De woede, het onbegrip en het verdriet zijn begrijpelijk. Maar stond Michael P. niet in zijn volste recht om niet mee te werken aan dat onderzoek?[3]

De vraag die we ons zelf moeten stellen is: heeft het systeem gefaald, was er een andere uitkomst binnen het systeem mogelijk of is dit de keerzijde van een goed systeem?
Tbs
Tbs staat voor terbeschikkingstelling van de staat. In tegenstelling tot wat velen denken, is dit geen straf maar een maatregel die kan worden opgelegd voor onbepaalde duur. Er moet aan drie voorwaarden zijn voldaan om over te gaan tot tbs-oplegging. Ten eerste moet er sprake zijn van een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens. Ten tweede moet het om een strafbaar feit gaat waar vier jaar of meer gevangenisstraf op staat en ten derde moet de veroordeelde een gevaar zijn voor anderen, dan wel voor de algemene veiligheid.[4]

Vooral het aantonen van de eerste voorwaarde, kan moeilijk zijn. De rechter dient zich te laten adviseren door rapporten van specialisten.[5]

Hier zit ook meteen de crux, want in lid 3 van artikel 37 Sr staat: 'Het tweede lid blijft buiten toepassing indien de betrokkene weigert medewerking te verlenen aan het onderzoek dat ten behoeve van het advies moet worden verricht. [...] De rechter doet zich zoveel mogelijk een ander advies of rapport, dat hem over de wenselijkheid of noodzakelijkheid van een last [...] kan voorlichten en aan de totstandkoming waarvan de betrokkene (verdachte red.) wel bereid is om medewerking te verlenen, overleggen.'

Een onderzoek naar de geestelijke gesteldheid van een verdachte kan dus alleen makkelijk worden meegewogen als hij hieraan meewerkt. Doet hij dit niet, dan moet de rechter, indien aanwezig, andere - vaak oudere - rapporten raadplegen of bewijs voor een stoornis op een andere manier vergaren. Hieruit volgt ook meteen het 'probleem', een verdachte hoeft er niet aan mee te werken. Toch?
Nemo-teneturbeginsel
Het antwoord op bovengenoemde vraag luidt inderdaad bevestigend. Michael P. stond in zijn volste recht om medewerking aan zo'n onderzoek te weigeren. In Nederland hoef je niet mee te werken aan je eigen veroordeling.

" Nemo tenetur prodere se ipsum."Letterlijk vertaald: "Niemand kan gehouden worden zichzelf te belasten." Het nemo teneturbeginsel is weliswaar niet in de wet opgenomen, maar uit jurisprudentie van onder andere het Europese Hof van de Rechten van de Mens (EHRM) blijkt dat dit beginsel wel uitmaakt van het recht op een eerlijk proces dat tot uitdrukking komt in artikel 6 van het EVRM.[6]

Het beginsel dient ter waarborging van de onschuldpresumptie, dat behelst dat de bewijslast ligt bij de vervolgende instantie en dat niet willekeurig ongeoorloofde dwang wordt toegepast. Door te verbieden dat de vervolgende instantie een verdachte van een strafbaar feit kan worden gedwongen mee te werken aan diens eigen veroordeling wordt justitiële dwaling voorkomen. Het zwijgrecht, dat in artikel 29 Sv staat, is het meeste duidelijke voorbeeld van nemo-tenetur binnen het Nederlandse positieve recht.

Als we dit toepassen op de casus, zien we dat Michael P. gebruik heeft gemaakt van het nemo-teneturbeginsel door middel van zwijgen tijdens de onderzoeken. Hierdoor konden de forensisch specialisten geen goed beeld krijgen van zijn geestelijke gesteldheid. De rechter kon dus niet op basis van de adviezen van de specialisten tbs opleggen, omdat daaruit niet bleek dat Michael P. (gedeeltelijk) ontoerekeningsvatbaar was.

Maar wat als nou evident is dat er bij de verdachte een steekje loszit? Mag een rechter dan, met de veiligheid van de samenleving in het geding, niet gewoon tbs opleggen? Zou dit niet recht doen aan de situatie? Moet het uiteindelijke doel - de samenleving beschermen en behoeden voor nog meer leed - niet prevaleren boven het waarborgen van dit beginsel en individuele rechten? In hoeverre is dit rechtstatelijk te verantwoorden? Heeft de staat de macht om zulke maatregelen op een individu toe te passen? Op deze vragen zal ik nader ingaan door middel van het uitwerken en toepassen van verschillende rechtsfilosofische theorieën. Om te beginnen kijken we naar de verhouding van enerzijds de individuele rechten van burgers en anderzijds de macht van de overheid aan de hand van de verschillende theorieën van het sociaal contract. Daarna kijken we nog naar ethiek en de discretionaire ruimte van de rechter.
Sociaal contract
In deze casus is het belangrijk om te kijken naar rechtstatelijke aspecten. Dit zal gebeuren door de sociaalcontracttheorieën van Hobbes en Locke uiteen te zetten, te vergelijken en toe te passen op deze casus.
Natuurtoestand
Als er geen regels waren en mensen in onbeperkte vrijheid zouden leven, zou er sprake zijn van een natuurtoestand. Men zou het recht in eigen hand nemen. Deze natuurtoestand is volgens de contractdenkers het vertrekpunt van hun idee over hoe een samenleving hoort te zijn.
Hobbes
Hobbes (1588-1679) was de eerste die met een theorie kwam over hoe deze natuurtoestand heeft geleid tot een contract tussen burgers en de staat. Dit sociaal contract had als strekking dat burgers bepaalde vrijheden overdragen aan een gemeenschap of soeverein heerser.

Bij Hobbes ging het om die laatste variant, de soevereine heerser. Om orde en veiligheid te waarborgen en vrede te stichten en te bewaren moet de gemeenschap hun rechten afstaan aan een absoluut heerser. Om te waarborgen dat iedereen naar vrede zou streven, moest de superieure macht belast worden met het geweldsmonopolie om dit af te dwingen. Alleen dan is vrede en veiligheid gewaarborgd en kan er in harmonie met elkaar worden samengeleefd.[7] Het eventueel inperken van individuele vrijheden is volgens Hobbes dan ook geen probleem als hiermee de veiligheid wordt gewaarborgd. Dit zou in deze casus betekenen dat P. de tbs opgelegd had kunnen krijgen zonder dat hij daar zelf maar iets over te zeggen had gehad. Minder individuele rechten, zoals nemo tenetur, is voor Hobbes geen enkel probleem, zolang dit maar leidt tot veiligheid, orde en stabiliteit.
Locke
Locke (1632-1704) keek hier anders tegenaan. In plaats van een vorstelijk absolutisme was hij voorstander van een volksvertegenwoordiging. Het sociaal contract onder Locke is er een die tussen vrije en gelijke burgers en de overheid is gesloten met als toevoeging dat bij contractbreuk door de overheid de burgers het recht behouden om de heerser af te zetten. Hier is dus de heerser niet de soeverein, maar het volk.[8] De mens is vrij om te doen wat hij wil, totdat de vrijheid van anderen in het geding komt. Dit beginsel van Locke is later door Mill uitgewerkt tot het schadebeginsel. Burgers hebben dus veel vrijheid, maar deze is niet onbeperkt, want de vrijheid eindigt daar waar de vrijheid van een ander begint. Op deze wijze wordt ook de veiligheid geborgd. Er moet dus een balans zijn tussen vrijheid en veiligheid. In deze casus moet dus worden gekeken of er een juiste balans tussen vrijheid en veiligheid is als de rechter toch besluit om Michael P. tbs op te leggen zonder zijn medewerking. Locke is voorstander van individuele rechten, waaronder ook nemo tenetur, want dit beschermt je tegen de staat. Maar deze rechten eindigen wanneer het leidt tot schade bij een ander. Het dilemma vanuit deze positie is dat er enerzijds al sprake is van schade, anderzijds was Michael P. in de eerste zaak nog niet veroordeeld.
Hobbes vs. Locke
Resumerend kan worden gesteld dat op basis van Hobbes' theorie Michael P. aan het kortste eind zou trekken als de absoluut heerser van mening was dat tbs het doel - vrede, veiligheid en stabiliteit - zou realiseren. De individuele vrijheid is ondergeschikt aan een absolute overheid die orde en veiligheid moet garanderen. Hobbes stelt dat de kwade gevolgen van onbeperkte macht minder verstrekkende consequenties hebben dan bij het ontbreken van deze onbeperkte macht. Namelijk een situatie van onafgebroken oorlog van allen tegen allen. Locke verdedigt daarentegen een rechtstaat waarin de overheid juist individuele vrijheden moet waarborgen. Deze vrijheden zijn in de huidige samenleving ook terug te zien. Door het individuele recht om niet aan je eigen veroordeling mee te werken te waarborgen, konden er geen rapporten van specialisten worden gebruikt om als bewijs te dienen en zodoende werd het opleggen van tbs veel moeilijker gemaakt. Wel benadrukt Locke dat vrijheden kunnen worden ontnomen wanneer je de vrijheden van anderen schade toebrengt. Op deze wijze zouden vrijheid en orde verenigbaar moeten zijn.
Ethiek
Over hoe een samenleving of mens dient te handelen bestaan verschillende ethische theorieën. Moet je in het leven geluk nastreven en je dus richten op hoe jij als mens zou moeten zijn? Of moet dit geluk juist voor zoveel mogelijk mensen gelden en hoe bereik je dat? Of moet je handelen op basis van de algemeen geldende normen en plichten?

De zaak Michael P. zal ik beschouwen vanuit het utilitarisme (gevolgenethiek) en de deontologie (plichtsethiek).
Utilitarisme
Een van de grondleggers van het utilitarisme is Bentham (1748-1832). Het utilitarisme gaat uit van maximaliseren van nut; het grootste geluk voor zoveel mogelijk mensen. Bij deze theorie wordt er gekeken naar de gevolgen van de daden en hoe deze het meeste nut of geluk opleveren.

Maar hoe vul je dit geluk in? Bentham gebruikte hiervoor kwantitatieve termen als intensiteit, duur en hoeveel aan personen.[9] In het onderwerp van dit essay zou de vraag kunnen zijn of de bevolking meer genot ervaart als Michael P. tbs zou krijgen en lang uit de maatschappij verdwijnt. Een eenvoudige rekensom biedt hier dan uitkomst. In deze situatie zou Michael P. het hoogstwaarschijnlijk verliezen, omdat zijn belang niet leidt tot een optimalisatie van nut, het meeste nut zal worden ervaren wanneer de grootste groep mensen het grootste geluk ervaart. "The greatest measure of happiness of the greatest number[10] " De overgrote meerderheid van het volk, zal het gevaar voor de samenleving, in casu Michael P. voor een lange tijd buiten de maatschappij willen plaatsen.
Dictatuur van de meerderheid
Hier ligt ook meteen een groot punt van kritiek, want het geluk van, in dit geval P., wordt weggestreept tegenover het geluk van de maatschappij. Ervan uitgaande dat het geluk van de maatschappij veelal door de meerderheid van de bevolking wordt bepaald, ontstaat er zo een dictatuur van de meerderheid. Individuele rechten doen er niet meer toe als de meerderheid er anders over denkt. Het geluk en genot van de meerderheid prevaleert boven het geluk en de rechten van het individu.

Volgens het utilitarisme zou het dus geoorloofd zijn om Michael P. tbs op te leggen zonder dat hier een wettelijke grondslag voor is, omdat dit de bevolking meer genot zou opleveren. Dit gegeven blijkt onder andere uit de petitie die in de inleiding staat beschreven.
Deontologie
De deontologie is een plichtenleer die door de Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) veel is beschreven. De deontologie gaat uit van absolute gedragsregels als normen. De norm en de plicht zijn het belangrijkst volgens Kant.

Kant beredeneerde dat de mens vrij is omdat hij kan denken. De mens is dus ook vrij om zijn eigen wetten te maken. Dit geeft de mens waardigheid - de praktische rede - en vermogen te denken. Die praktische rede moet altijd worden gerespecteerd. Kant noemde dit de categorisch imperatief, de hoogte regel.

Wanneer de mens deze hoogste regel schond, had hij toegegeven aan de natuur en niet op basis van zijn wil en het vermogen tot keuzeafweging een beslissing gemaakt.

Een schending van de plicht moest in de ogen van Kant dan ook worden bestraft. De mens heeft volgens Kant een vrije wil en door die vrije wil kan iemand verantwoordelijk gehouden worden voor zijn daden. Door bestraffing erken je de menselijke waardigheid van de dader en zijn morele besef, want je geeft hem het recht om verantwoordelijk gesteld te worden voor zijn gedrag.[11]

Door Michael P. te straffen voor zijn misdrijven erkennen wij eigenlijk zijn menselijke waardigheid en zijn morele besef. Hoe tegenstrijdig dit misschien klinkt jegens zijn slachtoffers, zorgt het er wel voor dat hij niet zonder proces voor gek wordt verklaard en in een gesticht wordt geplaatst. Als dit laatste het uitgangspunt zou zijn, zou het recht op terechtstelling en daarmee de erkenning van een vrije wil, wat Kant bepleit, vervallen.
Deontologie vs. het recht
Kant voert zijn theorie dan ook door in het recht. Kant geeft aan dat het recht bestaat uit normen, regels en wetten. Deze rechtsregels moeten altijd worden gehoorzaamd, ook als er sprake is van 'onrechtvaardig' recht. Had Michael P. zijn recht om niet mee te werken aan een onderzoek na het plegen van meerdere ernstige feiten niet verspeeld? Als je deze vraag aan de bevolking zou stellen, zal waarschijnlijk een groot deel dit bevestigend beantwoorden. Kant is het hier niet mee eens want je moet niet naar de gevolgen kijken, maar de norm - in casu nemo tenetur - handhaven. Je mag de mens dus niet als middel inzetten voor ultiem geluk of genot. Daarnaast zou het recht zijn geordende functie verliezen als iedereen de wet naar zijn hand mocht zetten en voor eigen rechter mag spelen.
Deontologie vs. Utilitarisme
Als we met een deontologische en utilitaristische bril naar de casus van Michael P. kijken en beide theorieën tegenover elkaar zetten zien we, deontologisch gezien, dat niet op basis van het geluk van de meerderheid, maar op basis van rechtsregels besloten moet worden of Michael P. tbs mag worden opgelegd. Michael P. heeft het recht om niet aan zo'n onderzoek mee te werken. Hoewel dit utilitaristisch gezien in de ogen van de meerderheid als onrechtvaardig wordt beschouwd, want zij streven zoveel mogelijk geluk na. Volgens Kant mag de mens niet als middel worden ingezet, ongeacht de eventuele gevolgen. De norm is waar je naar kijkt. Hier botsen de plichtsethiek en de gevolgenethiek met elkaar. In andere woorden botst het handhaven van de norm, het nemo-teneturbeginsel, met het bereiken van 'het grootste' geluk.

Om mede te bepalen waaraan de voorkeur wordt gegeven zal ik hieronder deze casus vanuit een laatste invalshoek benaderen.
Rechtsvinding: discretionaire ruimte
Om enige duidelijkheid binnen de wirwar van regels en wetten te krijgen moet er tot slot naar de rol van de rechter gekeken worden, want in hoeverre heeft de rechter ruimte tot toepassing en eventuele interpretatie van de wet? Hoever reikt de discretionaire bevoegdheid - als die er al is - van de rechter als het gaat om tbs-oplegging zonder dat er een recent rapport van medisch specialisten in het strafdossier te vinden is?

Om deels tot antwoord hierop te komen, moet er eerst worden gekeken naar theorieën rondom rechtsvinding. En in bijzonder de theorieën van de rechtsfilosofen Hart en Dworkin.
Hart
Volgens Hart (1907-1992) moet een rechter bij moeilijke gevallen speelruimte hebben bij de interpretatie van het recht (want in makkelijke gevallen, moet de letter van de wet worden gevolgd in het belang van de rechtszekerheid). Hij noemt dit discretie. Omdat de rechter het laatste woord heeft over de zaak, is zijn discretie vrij groot. Maar dit wil niet zeggen dat de rechter volledige keuzevrijheid heeft.Volgens Hart is de rechter tot zekere hoogte aan rechtsregels gebonden maar in deze moeilijke gevallen, waar het positieve recht geen duidelijkheid geeft, heeft de rechter discretie om nieuw recht te scheppen binnen de kaders die hem geboden worden.[12]
Dworkin
In tegenstelling tot Hart vindt Dworkin (1931-2013) dat de rechter bij de afwezigheid van duidelijk positief recht niet recht moet scheppen, maar op rechtsbeginselen moet terugvallen. De afweging tussen de beginselen zijn volgens Dworkin slechts voor één interpretatie vatbaar en daarom is er dan ook geen sprake van discretionaire ruimte. De beginselen wijzen in een bepaalde richting waarin het recht moet worden gevonden.[13]
Discretionaire ruimte anno 2018
Uit jurisprudentie blijkt dat de rechter zich best wat vrijheid kan permitteren. Een psychische stoornis hoeft bijvoorbeeld niet geclassificeerd te zijn in een medisch handboek en beslist de rechter uiteindelijk en niet de medisch specialist of de verdachte een stoornis heeft. Daarnaast hoeft de stoornis niet aantoonbaar te hebben geleid tot het delict. Dit wordt in vakjargon het 'gelijktijdigheidsverband' genoemd. Hier geldt dat er dus geen zekerheid hoeft te zijn van een stoornis ten tijde van het delict, maar een waarschijnlijkheid is genoeg.[14]
Hoogerheide-zaak
Een maand voor de uitspraak in de zaak van Michael P. is er door het Hof in Arnhem een arrest gewezen waarin de beslissingsruimte van de rechter om tbs op te leggen aanzienlijk is vergroot. Het ging hier om de vervolging van een 22-jarige man die een 8-jarige jongen om het leven had gebracht. De medisch specialisten vonden veel aanwijzingen voor een stoornis maar konden die niet bevestigen, omdat ook in deze casus medewerking door de verdachte werd geweigerd. Uiteindelijk heeft het Hof toch besloten om tbs op te leggen. Dit is gedaan op basis van aanwijzingen uit een ouder psychiatrisch rapport, de aard van het misdrijf en het gegeven dat de verdachte een eerdere behandeling niet had afgemaakt. Tot slot werden belastende verklaringen van directbetrokkenen van de verdachte meegewogen.[15] Dit was de eerste keer dat de rechter naast rapportages van specialisten ook gebruik maakte van andere bronnen om een stoornis vast te stellen.

Naar aanleiding van dit arrest zegt een betrokken rechter het volgende: „ We bleken meer ruimte te hebben dan gedacht", Maar ook met het Hoogerheide-arrest in de hand kan een rechter niet zelfstandig beslissen dat iemand een stoornis heeft, zegt hij. „ Er zal áltijd een medische diagnose moeten zijn. Wij rechters zijn nu eenmaal niet van de witte jas. Wij kunnen alleen de rechtsontwikkelingen volgen. Die laten niet toe dat je iemand zonder deskundigenoordeel tbs oplegt."[16]
Conclusie
Had de rechter in 2011 voldoende aanknopingspunten om een stoornis bij Michael P. vast te stellen met mogelijke tbs-oplegging als gevolg? Het antwoord op deze vraag zal ons schuldig blijven.

Lang bestond er binnen de rechtspraak het misverstand dat tbs sowieso niet mogelijk was als medewerking aan een onderzoek door de verdachte werd geweigerd. Dit was ook de mening van de officier van justitie bij de behandeling in eerste aanleg van de zaak van Michael P. in 2010. Na het Hoogerheide-arrest is het aantal tbs-opleggingen aan weigerachtige verdachten dan ook gestegen. Maar de rechter blijft voorzichtig en onderbouwt zijn beslissing in veel gevallen met meerdere oudere rapportages, blijkt uit onderzoek, en anders met het rapport van specialisten die in staat bleken een stoornis vast te stellen.

Concluderend kan er dus worden gezegd dat de rechter tot een ander oordeel had kunnen komen op basis van de oudere rapporten en de jurisprudentie die daarover bestaat. Maar de rechter koos ervoor om geen tbs op te leggen omdat er op dat moment geen stoornis kon worden vastgesteld. Op deze manier worden de rechten van de verdachte om niet mee te werken aan zijn veroordeling, zoals eerder uitgebreid beschreven, gerespecteerd. Het mag duidelijk zijn dat de theorie van Locke en de deontologie van Kant de voorkeur genieten boven de theorie van Hobbes en het utilitarisme van Bentham.

Toont dit aan dat het systeem fout is? Ik denk het niet. Een goed systeem betekent niet dat het onfeilbaar is. Binnen een goed werkend systeem kunnen incidenten ontstaan waarvan later kan worden betoogd dat er ook een andere meer wenselijke uitkomst mogelijk was geweest. De rechter heeft ruimte om tbs op te leggen, maar ook de ruimte om dat niet te doen. Het feit dat de rechter niet lichtzinnig met tbs omgaat, laat zien dat de individuele rechten van een verdachte een groot goed zijn in Nederland. Het klakkeloos opleggen van zo'n maatregel met of zonder medewerking zou de rechten van de verdachte tenietdoen. Er vervalt daarmee een grote mate van rechtszekerheid weg, zoals Kant eerder al beweerde. Hoewel in sommige gevallen de gevolgen - al dan niet te overzien - niet in verhouding zouden staan tot hetgeen besloten wordt, moeten de rechten van het individu hier prevaleren. Als tegenhanger hierop kan de rechter binnen de kaders en bevoegdheden van de wet zulke rechten inperken. Het recht is geen exacte wetenschap: de uitkomst staat niet vast. Er kan daarom ook niet zwart-wit worden gesteld dat het systeem heeft gefaald. Als Michael P. toch tbs had gekregen, had dit ook al beëindigd kunnen zijn of hij had op proefverlof kunnen zijn. Om al dit soort scenario's uit te sluiten zouden we iedereen preventief buiten de samenleving moeten plaatsen, maar juist onze individuele vrijheidsrechten voorkomen zo'n scenario. Hierin volgen wij terecht de opvattingen van Locke en Kant over vrijheidsrechten.

Desalniettemin blijft de zaak van Anne Faber buitengewoon treurig, welk standpunt dan ook wordt ingenomen. Had Anne bij een ander oordeel nog geleefd? Niemand zal het weten, want als hadden komt is hebben te laat.

[1] Wim Faber in zijn open brief in de Volkskrant: 'De moord op onze Anne had voorkomen moeten worden', 26 mei 2018.

[2] F. Schravesande, 'Rechters zijn huiverig om tbs op te leggen', NRC 8 juni 2018

[3] P. Hotse Smit & M. Misérus, 'is de dood van Anne Faber de schuld van het systeem?', De Volkskrant 15 oktober 2018

[5] Art. 37 lid 2 en lid 3 Sr.

[6] EHRM 25 februari 1993, NJ 1993/485 (Funke).

[7] T. Hobbes, Leviathan, (vertaald door W.E. Krul), Amsterdam: Boom 1997, p. 174

[8] J. Locke, Over het staatsbestuur, (vertaalt door F. Zetten), Amsterdam: Boom 1998, hst. 19.

[9] C.W. Maris & F.C.L.M. Jacobs, Recht, orde en vrijheid, Groningen: Wolters Noordhoff 1997, p. 257.

[10] J. Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789

[11] E.H. Schotman, Ethiek en recht in kort bestek, Den Haag: Boom 2011, p. 77-78.

[12] C.W. Maris & F.C.L.M. Jacobs, Rechtsvinding en de Grondslagen van het recht, Assen: Van Gorcum 2011, p. 151-152.

[13] P. Westerman, Inleiding, Heerlen: Open Universiteit/Van Gorcum 1998, p.133-138.

[14] ECLI:NL:HR:1943:154

[15] ECLI:NL:RBBRE:2007:BB3032, ECLI:NL:GHARN:2011:BQ4981

[16] F. Schravesande, 'Rechters zijn huiverig om tbs op te leggen ', NRC 8 juni 2018

# data[].attributes.attachment_link.title
TBS; wanneer vrijheidsrechten en veiligheid botsen - Rechtennieuws.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit artikel wordt u aangeboden door: Tbs; wanneer vrijheidsrechten en veiligheid botsen. Dit rechtsfilosofische essay kijkt op meta-niveau naar systemen en theorieën, maar niet op detailniveau van wat misgegaan is in deze specifieke casus. Zodoende zijn de actualiteiten niet verwerkt in dit essay.