# data[].attributes.body
"Mały sabotaż,, była to Akcja nalepiania na plakatach z obwieszczeniem o utworzeniu Generalnej Guberni nalepek z tekstem: „Marszałek Piłsudski powiedziałby: - A my was w dupie mamy!” (akcja przeprowadzona przez PLAN).

Akcja przeciwko warszawskim fotografom – wysyłanie listów upominawczych do fotografów, którzy w witrynach wystawiali zdjęcia niemieckich żołnierzy, a następnie wybijanie szyb wystawowych.

Akcja mająca na celu zniechęcenie Polaków do chodzenia do kin i oglądania niemieckich filmów propagandowych – wypisywanie na murach sloganu: „Tylko świnie siedzą w kinie” oraz wrzucanie do sal kinowych gazu.

Akcja „przeciwko Paprockiemu” – akcja prowadzona przeciwko właścicielowi restauracji, Paprockiemu, który pośredniczył w prenumeracie niemieckich czasopism. Polegała na wysyłaniu listów upominawczych, tłuczeniu szyb, rozlepianiu ogłoszeń, że mężczyzna sprzedaje tanio słoninę. Paprockiego nękano również telefonami. Następnie zamieszczono w gazecie ogłoszenie, że ma na sprzedaż węgiel po okazyjnej cenie, a na drzwiach restauracji nalepiano klepsydrę żałobną z informacją o śmierci właściciela.

Akcja rozlepiania plakatów ośmieszających Hitlera: „Führer powiedział…”.

Rysowanie na murach żółwia, propagującego powolną pracę w zakładach, pracujących na rzecz okupanta.

„Wojna” z Goebbelsem za pomocą litery „V”, oznaczającej „zwycięstwo”. W odpowiedzi na to propaganda niemiecka zaczęła rozpowszechniać tę samą literę jako symbol przyszłego zwycięstwa niemieckiego. Mały Sabotaż rozpoczął wówczas akcję zamiany liter na niemieckich afiszach, co zmieniało zasadniczo treść propagandy z „Deutschland siegt an allen Fronten” („Niemcy zwyciężają na wszystkich frontach”) na „Deustchland liegt an allen Fronten” („Niemcy leżą na frontach")

# data[].attributes.body
Miały one na celu propagować powolną robotę w zakładach, pracujących na rzecz okupanta

# data[].attributes.headline
Równie interesujące murale/akty wandalizmu  

# data[].attributes.subject
Równie interesujące murale/akty wandalizmu  

# data[].attributes.body
Każdy z tych murali opowiada o złości i nienawiści wskazanej w strone hitlerowców

# data[].attributes.body
Jest to scena z filmu "Kamienie na szaniec" spod skrzydła znanego reżysera Roberta Glińskiego

# data[].attributes.body
Dzieje Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie są bardzo burzliwe. Szkoła nazywana wzorcową dwukrotnie była likwidowana, wielu jej uczniów i profesorów oddało życie w czasie wojny i okupacji, część z nich była represjonowana już po 1945 roku. Pomimo wszystko w każdym okresie swego istnienia i działania cieszyła się dużą renomą. Nie mamy wątpliwości, że cały bagaż doświadczeń, Tradycji i historii Batorego wart jest zachowania i ciągłego poznawania. To właśnie jest celem istnienia Muzeum.

# data[].attributes.body
Batorackie archiwalia dzieliły losy Szkoły. Były wielokrotnie w latach: 1939, 1944, 1952 niszczone, lub rozpraszane. Dlatego każdy, choćby najmniejszy, dokument lub pamiątka są dla nas bardzo ważne.

# data[].attributes.body
Tablica pamiątkowa z pierwszą nazwą Szkoły

# data[].attributes.body
Tadeusz Zawadzki, pseudonim Zośka, Kajman jest jednym z głównych bohaterów książki pt. ,,Kamienie na Szaniec".Chłopiec urodził się 21 stycznia 1921 roku, a zmarł 20 sierpnia 1943. Przez całe życie mieszkał w Warszawie. Zginął jako ostatni z całej trójki, walcząc o Wolną Polskę, pod Sieczychami. Ojciec Zośki zaistniał jako profesor chemii. Matka, do której był bardzo przywiązany wiodła swoje życie jako działaczka społeczna. Tadeusz miał również siostrę - Hanię.Swoją działalność zaczynał już w samorządzie szkolnym i drużynie harcerskiej, w późniejszych latach został komendantem Grup Szturmowych. Chłopiec dwukrotnie odznaczony krzyżem walecznych. Zośka, ten pseudonim wymyślili mu przyjaciele, ponieważ charakteryzowałgo dziewczęca uroda. Jasnoniebieskie źrenice, złociste kosmyki włosów i długie, subtelne palce.Bohater ten był jednak typem samotnika, pisał coś w rodzaju pamiętnika. Nie szukał przyjaźni lecz zainteresował swoją osobą wielu kolegów. Doskonały przywódca, genialny organizator będący jednak trochę nieśmiałym i skrytym.Miał sto pomysłów na minutę, a każdy inny. Opanowany, stanowczy i uparty jak osioł, co czasem drażniło jego przyjaciół. Tadeusz Zawadzki tolerancyjny dla innych, wymagający dla samego siebie. Uczył się dobrze, odnosił ogromne sukcesy w strzelectwie.Ciężko było by zapomnieć o malowanych przez niego na murach kotwicach i dowodzeniu akcją w Celestynowie.Zośka człowiek o złotym sercu. Odważny jak lew. Broniący swej ojczyzny do upadłego.Patriota będący wspaniałym przyjacielem i wzorem do naśladowania.

# data[].attributes.body
Jednym z głównych bohaterów ,,Kamieni na Szaniec" A. Kamińskiego był Jan Bytnar urodzony 6 maja 1921 r. w Warszawie. Pochodził z rodziny inteligenckiej, matka jego była pedagogiem, ojciec opiekował się niepełnosprawnymi dziećmi.
W swoim krótkim życiu był harcmistrzem, członkiem podziemnej organizacji ,,Wawer", dowódcą plutonu GSS i porucznikiem AK. Jan był drobnym i szczupłym młodzieńcem. Miał piegowatą twarz, rudawe włosy.
Był chłopcem wyjątkowo uzdolnionym. Jeśli do czegoś się zabrał, wykonywał to najlepiej ze wszystkich.
Jako harcerz zrobił najlepszy kajak i przodował w pracach saperskich. W trzy miesiące nauczył się tańczyć stają się najlepszym tancerzem w szkole. W kucharstwie stał też się doskonały. Udowodnił, że jeśli się chce to można pokonać własne słabości, nauczyć się wszystkiego.
Posiadał naturę refleksyjną, interesowały go problemy moralne, filozoficzne, religijne, kulturalne i społeczne.
Bardzo przeżył rozpoczęcie wojny, wiedział, że musi przeciwstawić się okupantom. Szybko przyłączył się do podziemnej organizacji ,,Wawer" i brał udział w wielu akcjach ,,Małego Sabotażu".
Janek bardzo cenił sobie przyjaźń, szczególnie z Zośką i Alkiem.
23 marca 1943 r. został aresztowany przez gestapo. Katowano go Pawiaku. Został odbity przez swoich przyjaciół lecz był w krytycznym stanie.
Rudy zmarł 30 marca 1943 r. otoczony rodziną i przyjaciółmi. Mimo bólu odczuwał szczęście, że był wśród najbliższych, nie bał się śmierci, choć był jeszcze młody. Pośmiertnie został odzna-czony Krzyżem Walecznych.

# data[].attributes.headline
Szare Szeregi to kryptonim Związku Harcerstwa Polskiego działającego w konspiracji od 27 września 1939 r. Były one najliczniejszą młodzieżową organizacją konspiracyjną, która w połowie 1944 r. skupiała ponad 15 tys. członków, w tym ok. 7 tys. harcerek. Pierwotnie nazwa Szare Szeregi odnosiła się jedynie do Organizacji Harcerzy. Na czele Głównej Kwatery Harcerzy "Pasieki" stał naczelnik. Funkcję tę pełnili kolejno: Florian Marciniak "NowakNa potrzeby konspiracji chorągwie podlegające "Pasiece" zamieniono na "ule", hufce na "roje", drużyny na "rodziny", a zastępy na "pszczoły". Program organizacji został oparty na haśle "Dziś-Jutro-Pojutrze". "Dziś" było tożsame z działalnością podziemną, "Jutro" oznaczało podjęcie zbrojnej walki, a "Pojutrze" działalność w niepodległej Polsce.Początkowo do Szarych Szeregów przyjmowano tylko młodzież od 17 roku życia, jednak w związku z dużym zainteresowaniem osób młodszych ramy te postanowiono poszerzyć. Od listopada 1942 r. stopniowo reorganizowano konspiracyjne struktury.

# data[].attributes.subject
Szare Szeregi to kryptonim Związku Harcerstwa Polskiego działającego w konspiracji od 27 września 1939 r. Były one najliczniejszą młodzieżową organizacją konspiracyjną, która w połowie 1944 r. skupiała ponad 15 tys. członków, w tym ok. 7 tys. harcerek. Pierwotnie nazwa Szare Szeregi odnosiła się jedynie do Organizacji Harcerzy. Na czele Głównej Kwatery Harcerzy "Pasieki" stał naczelnik. Funkcję tę pełnili kolejno: Florian Marciniak "NowakNa potrzeby konspiracji chorągwie podlegające "Pasiece" zamieniono na "ule", hufce na "roje", drużyny na "rodziny", a zastępy na "pszczoły". Program organizacji został oparty na haśle "Dziś-Jutro-Pojutrze". "Dziś" było tożsame z działalnością podziemną, "Jutro" oznaczało podjęcie zbrojnej walki, a "Pojutrze" działalność w niepodległej Polsce.Początkowo do Szarych Szeregów przyjmowano tylko młodzież od 17 roku życia, jednak w związku z dużym zainteresowaniem osób młodszych ramy te postanowiono poszerzyć. Od listopada 1942 r. stopniowo reorganizowano konspiracyjne struktury.

# data[].attributes.body
Młodych ludzi zgłaszających się do organizacji dzielono na trzy grupy wiekowe. Najmłodsi, tzw. Zawiszacy, chłopcy w wieku 12-14 lat, byli szkoleni w ratownictwie i łączności. Nie brali udziału w bezpośrednich działaniach przeciw okupantowi. Zespoły starszych chłopców, w wieku 15-17 lat, tworzyły Bojowe Szkoły  Szare Szeregi były najliczniejszą konspiracyjną organizacją młodzieżową, w połowie 1944 r. skupiały ponad 15 tys. członków, w tym ok. 7 tys. harcerek. Poza Warszawą aktywnie działały m.in. w Radomiu, Gdyni, Krakowie i na Śląsku. Rozwiązane zostały 17 stycznia 1945 roku.

# data[].attributes.body
Każdy kraj posiada swego rodzaju bohaterów – symbole patriotyzmu, ideały, z którymi pragnie utożsamiać się całe społeczeństwo. Polska - nasza ojczyzna, która po latach nieobecności na mapach odrodziła się w czasach, w których narody Europy zmuszone były mordować się nawzajem, jest tego najlepszym przykładem. Obywatele, którzy odbudowywali, dwudziestoletnią wolną Rzeczpospolitą zostali rzuceni naprzeciw hitlerowskiej agresji, by własną piersią bronić tej raczkującej jeszcze Ojczyzny – to właśnie oni stali się dla nas wzorem, to właśnie oni sprawili, że Polska nie tylko przetrwała czas wojny, lecz dała całemu światu przykład waleczności i odwagi, o której powinniśmy pamiętać i być z tego dumni.

# data[].attributes.body
Arsena

# data[].attributes.body
Akcja pod Arsenałem – akcja zbrojna Grup Szturmowych Szarych Szeregów o kryptonimie „Meksyk II” przeprowadzona 26 marca 1943 w pobliżu Arsenału u zbiegu ulic: Bielańskiej, Długiej i Nalewek w Warszawie. W jej wyniku uwolniono podharcmistrza Jana Bytnara „Rudego” oraz 20 innych więźniów przewożonych po przesłuchaniach z siedziby Gestapo w alei J. Ch. Szucha 25 do więzienia Pawiak przy ul. Dzielnej 24/26.

Wiadomość o aresztowaniu „Rudego” wywołała alarm w Szarych Szeregach. Zawiadomiono wszystkich, których adresy znał „Rudy”, oraz tych, którzy znali jego adres (w mieszkaniu Bytnarów Gestapo urządziło tzw. kocioł). Oczyszczono z obciążających materiałów wykorzystywane lokale. Przeniesiono także magazyn broni i materiałów minerskich[11].

Jeszcze tego samego dnia „Zośka” opracował plan i skompletował grupę gotową do przeprowadzenia ataku na więźniarkę przewożącą Bytnara późnym popołudniem po przesłuchaniu z al. Szucha na Pawiak. Informację o tym, że „Rudy” znajdował się w transporcie powrotnym – mógł on bowiem również zostać zatrzymany na noc w niewielkim więzieniu śledczym mieszczącym się w suterenie lewego skrzydła centrali Gestapo – przekazał telefonicznie z pobliskiej kawiarni „Rival” Zygmunt Kaczyński„Wesoły”[12]. Kaczyński pracował jako akwizytor firmy E. Wedel i jego częste wizyty ze słodyczami dla zatrudnionych na Szucha Niemców pozwalały mu w miarę swobodnie poruszać się po gmachu. To z kolei umożliwiało prowadzenie obserwacji i zdobywanie informacji dla polskiego ruchu oporu[13].

Zbiórka uczestników i wydanie broni odbyło się w pożydowskim mieszkaniu przy ul. Ciepłej, wynajętym przez Feliksa Pendelskiego[14]. Jednak akcja, której później nadano kryptonim „Meksyk I”, została odwołana, kiedy członkowie oddziału zajęli już wyznaczone stanowiska pod Arsenałem. Nie zdołano bowiem uzyskać wymaganej zgody na jej przeprowadzenie ani od dowódcy Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu Komendy Głównej AK Jana Kiwerskiego „Lipińskiego”, który wyjechał na kilka dni z Warszawy[b], ani od jego zastępcy Mieczysława Kurkowskiego„Mietka”. Za radą „Zośki” członków oddziału poinformowano jednak, że przyczyną odwołania ataku był fakt, że Bytnara nie było wśród więźniów znajdujących się w nadjeżdżającej ciężarówce[15].

Tymczasem w wyniku okrutnych metod stosowanych przez Niemców podczas śledztwa, „Rudy” drugiego dnia po aresztowaniu z ciężkimi obrażeniami ciała i pierwszymi objawami mocznicy trafił do szpitala więziennego na Pawiaku. Ponieważ nie był już w stanie poruszać się o własnych siłach, na kolejne przesłuchanie na Szucha został zabrany na noszach[16].

Do dnia uwolnienia Bytnar był przesłuchiwany w centrali Gestapo trzykrotnie – we wtorek, czwartek i piątek[17]. Miał być również przesłuchiwany w sobotę[18].

Miejsce ataku wybrano bardzo starannie. Specyficzny układ ulic w tym punkcie Warszawy powodował, że auto nadjeżdżające od strony placu Teatralnego musiało pokonać jeden po drugim dwa zakręty – najpierw wjeżdżając z ulicy Bielańskiej w Długą, a następnie, ok. 10 metrów dalej, skręcając z Długiej w ulicę Nalewki. Na tym krótkim odcinku trasy, który miał kształt litery „S”, konieczne było zatem znaczne zmniejszenie prędkości przez kierowcę więźniarki. To zwiększało szanse na zatrzymanie poruszającego się z dużą prędkością niemieckiego auta, co było podstawowym warunkiem powodzenia całej akcji. Bardzo istotnym argumentem za wyborem skrzyżowania Długiej i Nalewek była również największa z możliwych odległość od siedziby Gestapo w al. Szucha – dalej więźniarka wjeżdżała za mury warszawskiego getta, gdzie nie można było przeprowadzić ataku. Maksymalne oddalenie od siedziby Gestapo zapewniało największą ilość czasu na telefoniczne powiadomienie o wyjeździe na Pawiak samochodu z więźniami. Ponieważ bezpośredni atak na dobrze uzbrojony niemiecki konwój przejeżdżający szybko przez centrum miasta mógł spowodować straty wśród ludności cywilnej, starano się również wybrać miejsce, w którym można było rozstawić grupę ok. 20 młodych mężczyzn, jednak gdzie natężenie ruchu przechodniów nie było największe[25].

Ze względu na emocjonalne zaangażowanie „Zośki”, 23 marca naczelnik Szarych Szeregów Florian Marciniak „Nowak” podjął decyzję, że dowództwo akcji odbicia „Rudego” obejmie komendant Chorągwi Warszawskiej Stanisław Broniewski „Orsza”[28].

Akcja pod kryptonimem „Meksyk II” została przeprowadzona w piątek 26 marca 194

O 17.20 wiadomość o wyjeździe więźniarki otrzymała sekcja „Sygnalizacja”[34]. Ok. 17.30 od strony placu Teatralnego nadjechała ciężarówka Gestapo i ustawieni po przeciwnych stronach ulicy Bielańskiej: Witold Bartnicki „Kadłubek” (stojący na chodniku przed gmachem Banku Polskiego) i Konrad Okolski „Kuba” (czekający u wylotu ulicy Tłomackie, odwrócony tyłem i obserwujący ulicę w szybie wystawowej[35]) przekazali kolejno umówione sygnały – głębokie ukłony kapeluszem lub czapką – o zbliżaniu się więźniarki. Punktualnie o 17.30 „Orsza” dźwiękiem gwizdka rozpoczął akcję[36].

Kolejne wydarzenia nie potoczyły się zgodnie z planem. Kierujący ciężarówką Niemiec, zaalarmowany strzałami oddanymi przez „Zośkę” do interweniującego polskiego granatowego policjanta, zamiast skręcić z ulicy Bielańskiej w Nalewki, gdzie na chodniku po stronie Pasażu Simonsa czekali – tworząc kolejne linie ataku – członkowie sekcji „Sten I”, „Sten II” i „Granaty”, przerwał wykonywanie rozpoczętego manewru skrętu w prawo, i pojechał na wprost ulicą Długą.

Samochód nie uniknął jednak ataku ze strony ustawionych najbliżej skrzyżowania członków sekcji „Butelki”. Pierwsza butelka z benzyną, rzucona przez Jana Rodowicza „Anodę”, minęła szoferkę i upadła na jezdnię. Druga trafiła w auto, jednak zsunęła się z szyby na maskę silnika, i dalej na chodnik. Dopiero trzecia, rzucona przez Tadeusza Chojko„Bolca”, rozbiła przednią szybę renault i samochód zaczął płonąć[37]. Dwaj gestapowcy siedzący obok ciężko rannego, leżącego twarzą na kierownicy kierowcy, wyskoczyli z szoferki i próbowali gasić palące się na nich mundury, a auto siłą rozpędu potoczyło się wolno łagodnie nachyloną ulicą Długą w stronę – obecnie nieistniejącej – ulicy Przejazd i murów getta. Umożliwiło to przez kilka kolejnych minut prowadzenie skutecznej obrony przez dwóch siedzących w tyle wozu Niemców, którzy wykazali się wysokim poziomem wyszkolenia i przygotowania do walki ulicznej[38][39]. Jeden z przewożonych więźniów, mjr Władysław Wyssogota-Zakrzewski, podjął próbę zorganizowania wypchnięcia gestapowców z auta, jednak ranny w ramię musiał się wycofać[40]. Ranna została również Józefa Obórko[41].

Płonący samochód zatrzymał się za Arsenałem[42][43] (według innego źródła – naprzeciwko wejścia do budynku[44]). To spowodowało, że członkowie grupy „Atak” musieli przemieścić się ze swoich stanowisk zajmowanych na chodniku pod Pasażem Simonsa na drugą stronę ulicy Nalewki, gdzie zgrupowali się – powstrzymywani ogniem broniących się Niemców – w podcieniach przy południowo-wschodnim narożniku gmachu Arsenału. Jednak w czasie zmiany pozycji postrzelony wcześniej przez Zawadzkiego i leżący na ziemi granatowy policjant ranił w brzuch i w nogę przebiegającego przez ulicę Tadeusza Krzyżewicza „Buzdygana”[45].

W sytuacji przedłużającej się wymiany ognia o sukcesie akcji zadecydował bezpośredni atak poprowadzony przez „Zośkę”, który wraz z kolegami podbiegł do samochodu. Jeden z członków niemieckiego konwoju, który ranny wyskoczył z więźniarki, próbując schronić się z drugiej strony auta, został unieszkodliwiony. Eugeniusz Koecher „Kołczan” otworzył klapę ciężarówki, z której zaczęli wyskakiwać uwolnieni więźniowie. Wtedy na jezdnię osunął się siedzący nieruchomo drugi z gestapowców, który, jak się okazało, został zastrzelony podczas ataku[46]. W czasie wymiany strzałów zginęła również ciotka „Zośki” Halina Siemieńska. Ranną w nogę Marię Szyfers (vel Schiffers) udało się umieścić w zatrzymanym oplu i wywieźć z miejsca akcji[47].

Niektórzy z oswobodzonych więźniów zaczęli uciekać ulicą Długą w kierunku Starego Miasta, inni szukali schronienia na terenie Arsenału, gdzie wskazówek co do kierunku dalszej ucieczki udzielili im pracownicy mieszczącego się tam Archiwum Miejskiego. Poprzez ruiny znajdującej się naprzeciwko zburzonej w 1939 kamienicy przy ul. Długiej zdołali przedostać się na Tłomackie i rozproszyć w różne strony na ulice Leszno, Rymarską i Bielańską[48].

Ani przejeżdżający tędy krótko po 17.30 na rowerze żołnierz niemiecki, ani załoga osobowego samochodu Wehrmachtu, nie włączyli się do walki[49]. Również pilnująca murów getta policja niemiecka nie interweniowała i ograniczyła się do ostrzeliwania miejsca akcji z dużej odległości[50]. Oficer SS, który w towarzystwie kobiety przechodził ulicą Nalewki, i który słysząc strzały sięgnął po broń, został celnie trafiony przez „Alka”. Raniono także drugiego granatowego policjanta, który chwilę później pojawił się na Nalewkach[51].

W wyniku ataku uwolniono 21 więźniów, w tym „Rudego” oraz „Heńka” (w meldunku z 29 marca 1943 Florian Marciniak „Nowak” podał liczbę 25 uwolnionych[52], taką samą informację zamieścił również „Biuletyn Informacyjny”[53]; została ona jednak później zmniejszona do 21 osób[54][55][56]). Blisko połowę z nich stanowiły kobiety[c].

Nie mogącego poruszać się o własnych siłach „Rudego” przeniesiono na rękach do samochodu ewakuacyjnego, który ze skrzyżowania Długiej i Bielańskiej na wstecznym biegu podjechał w pobliże płonącej karetki więziennej. Chwilę wcześniej w aucie umieszczono także ciężko rannego „Buzdygana”. Samochód, do którego wsiadł również „Zośka”, odjechał do punktu sanitarnego na ul. Ursynowską 46[57].

Gwizdek „Orszy” o 17.45 zakończył akcję[58]. Jej uczestnicy rozpoczęli odwrót w kierunku Starego Miasta. Nie był to jednak

# data[].attributes.body
1. Maciej Aleksy Dawidowski, ps. „Alek”, „Glizda”, „Kopernicki”, „Koziorożec” ur.

3 listopada 1920 w Drohobyczu zm. 30 marca 1943 w Warszawie - instruktor harcerski członek Szarych szeregów jeden z bohaterów książki Aleksandra Kamińskiego ,, Kamienie na Szaniec".Ze swoją dziewczyną Barbarą Sapińską oraz Danutą Zdanowiczówną i Anną Pyrzykowską w majątku Olesinek koło Góry Kalwarii. Wyróżniał się dużą sprawnością fizyczną, brał udział w zawodach lekkoatletycznych.

# data[].attributes.body
1. Maciej Aleksy Dawidowski, ps. „Alek”, „Glizda”, „Kopernicki”, „Koziorożec” ur.

3 listopada 1920 w Drohobyczu zm. 30 marca 1943 w Warszawie - instruktor harcerski członek Szarych szeregów jeden z bohaterów książki Aleksandra Kamińskiego ,, Kamienie na Szaniec".Ze swoją dziewczyną Barbarą Sapińską oraz Danutą Zdanowiczówną i Anną Pyrzykowską w majątku Olesinek koło Góry Kalwarii. Wyróżniał się dużą sprawnością fizyczną, brał udział w zawodach lekkoatletycznych.

# data[].attributes.body
Kamienie na szaniec – polski dramat wojenny w reżyserii Roberta Glińskiego, zrealizowany na podstawie książki Aleksandra Kamińskiego o tym samym tytule.

Okres zdjęciowy trwał od 4 sierpnia do 3 października 2013. Premiera filmu miała miejsce 7 marca 2014

# data[].attributes.body
Film jest adaptacją napisanej jeszcze w czasie okupacji niemieckiej (1943) książki Aleksandra Kamińskiego. Opowiada on o losach grupy warszawskich harcerzy, którzy w momencie wybuchu II wojny światowejwchodzili w okres dorosłości, i których wojna postawiła przed trudnymi wyborami. Głównymi bohaterami są trzej przyjaciele – członkowie Chorągwi Warszawskiej Szarych Szeregów Jan Bytnar ps. „Rudy”, Tadeusz Zawadzki ps. „Zośka” oraz Aleksy Dawidowski ps. „Alek”.

Akcja filmu toczy się wokół kształtowania się Szarych Szeregów oraz włączania Grup Szturmowych w działalność dywersyjną Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej. Najwięcej miejsca poświęcono wątkom aresztowania i przesłuchiwania „Rudego” przez funkcjonariuszy warszawskiego Gestapo, Herberta Schulza i Ewalda Langego (te role zagrali niemieccy aktorzy Heiko Raulin i Wolfgang Boos), oraz zorganizowanej przez Tadeusza Zawadzkiego akcji odbicia Bytnara i przewożonych wraz z nim 20 więźniów pod Arsenałem. Film kończy się sceną śmierci „Zośki” w akcji pod Sieczychami.

Reżyser podzielił „Kamienie na szaniec” na trzy części. Pierwsza z nich to film obyczajowy, kiedy bohaterowie stają przed wyborem, czy brać udział w walce zbrojnej. Pokazano w niej organizowane przez harcerzy akcje „małego sabotażu” (m.in. rozpylenie gazu w kinie „Atlantic”, ściągnięcie z jednego z gmachów hitlerowskich flag i zastąpienie ich polskimi, zawieszenie kukły niemieckiego żołnierza na ulicznej latarni), próby zdobywania broni, a także – po podporządkowaniu Grup Szturmowych Kedywowi – szkolenie wojskowe i składaną w lesie przysięgę. W tle można zobaczyć codzienność okupowanej Warszawy, m.in. „Zośka” i „Rudy” są świadkami jednej z ulicznych egzekucji przeprowadzonej przez Niemców pod kościołem św. Marcina. W filmie pokazano również domy rodzinne dwóch głównych bohaterów.

Druga część, którą rozpoczyna aresztowanie „Rudego” i jego ojca przez Gestapo, to film akcji: przygotowania do operacji odbicia Bytnara, pierwsza próba odbicia podjęta 23 marca 1943, uwolnienie „Rudego” i pozostałych więźniów pod Arsenałem 26 marca, a także odwet Niemców – nocna egzekucja 140 Polaków i Żydów na dziedzińcu Pawiaka.

Ostatnia część „Kamieni na szaniec” to obraz psychologiczny, w którym po śmierci przyjaciela i kolegów „Zośka” przeżywa konflikt wewnętrzny.

Film nie jest wierną ekranizacją książki Aleksandra Kamińskiego. Było to celowe zamierzenie Roberta Glińskiego, który skupił się na przedstawieniu wątku przyjaźni i braterstwa. Chciał on również „odbrązowić” książkowe postacie-legendy i przybliżyć je ich współczesnym rówieśnikom. Stąd też bohaterowie filmu zachowują się często jak zbuntowani młodzi ludzie. Przejawia się to m.in. w scenach konfliktów, w podważaniu autorytetu dowódców czy też w braku dyscypliny konspiracyjnej. Nie są urodzonymi bohaterami. Początkowo traktują „mały sabotaż” jak przygodę, robią sobie kawały, opowiadają dowcipy i spotykają z dziewczynami. Pokazano także ich rozterki i wątpliwości moralne dotyczące zabijania.

W filmie zarysowano także mniej znane fakty z historii Szarych Szeregów, np. nieporozumienia pomiędzy komendantem Chorągwi Warszawskiej, Stanisławem Broniewskim ps. „Orsza” a Tadeuszem Zawadzkim[8](wniosek o odebranie „Zośce” dowództwa po pokazanej w filmie akcji na ulicy Brackiej 23, której celem było ewakuowanie materiałów i przedmiotów z mieszkania aresztowanej przez Gestapo rodziny Błońskich) czy też brak reakcji harcerzy na aresztowanie Henryka Ostrowskiego ps. „Heniek”, dowódcy hufca „Praga” (w strukturach Grup Szturmowych „Heniek” zajmował takie samo stanowisko jak „Rudy”, tymczasem w filmie koledzy nie zauważają nawet jego zniknięcia).

# data[].attributes.body
Tomasz Ziętek – Jan Bytnar ps. „Rudy”

Marcel Sabat – Tadeusz Zawadzki ps. „Zośka”

Kamil Szeptycki – Maciej Aleksy Dawidowski ps. „Alek”

Danuta Stenka – Zdzisława Bytnarowa, matka „Rudego”

Artur Żmijewski – Stanisław Bytnar, ojciec „Rudego”

Irena Melcer – Danuta Bytnar ps. „Duśka”, siostra „Rudego”

Magdalena Koleśnik – Maryna Trzcińska (Monia), dziewczyna „Rudego”

Krzysztof Globisz – Józef Zawadzki, ojciec „Zośki”

Sandra Staniszewska – Halina („Hala”) Glińska, dziewczyna „Zośki”

Wojciech Zieliński – Stanisław Broniewski ps. „Orsza”

Andrzej Chyra – Jan Wojciech Kiwerski ps. „Lipiński”

Karol Górski – Henryk Ostrowski ps. „Heniek”

Krzysztof Chodorowski – Hubert Lenk ps. „Hubert”

Dawid Czupryński – Tadeusz Chojko ps. „Bolec”

Eryk Kulm – Jan Rodowicz ps. „Anoda”

Paweł Krucz – Józef Saski ps. „Katoda”

Jakub Konieczny – Tadeusz Krzyżewicz ps. „Buzdygan”

Michał Wanio – Władysław Cieplak ps. „Giewont”

Franciszek Gurgul – Konrad Okolski ps. „Kuba”

Krzysztof Szczepaniak – Sławomir Bittner ps. „Maciek”

Michał Poznański – Jerzy Zborowski ps. „Jeremi”

Krzysztof Rogucki – Witold Bartnicki ps. „Kadłubek”

Paweł Janyst – Wiesław Krajewski ps. „Sem”

Mateusz Trembaczowski – Jerzy Trzciński ps. „Tytus”

Piotr Bondyra – Kazimierz Pawelski ps. „Paweł”

Wojciech Marcinkowski – Janek Błoński

Maria Kania – Hania

Paulina Gałązka – Baśka

Jakub Wróblewski – gołębiarz

Filip Pławiak – Zygmunt Kaczyński ps. „Wesoły”

Szymon Roszak – Jerzy Gawin ps. „Słoń”

Marian Dziędziel – Ślązak

Olgierd Łukaszewicz – dr Andrzej Trojanowski ps. „Andrzej”

Wolfgang Boos – SS-Rottenführer Ewald Lange

Heiko Raulin – SS-Oberscharführer Herbert Schulz

Daniel Faust – podoficer Wehrmachtu

Anna Dereszowska – kobieta oficera SS

Andrzej Mastalerz – więzień na Pawiaku

Przemysław Redkowski – lekarz na Pawiaku

Agata Pykowska – Hilde (sekretarka)

# data[].attributes.body
Przez Pawiak przeszło w latach okupacji około 100 tysięcy osób. Trafiali tam głównie więźniowie polityczni, potem wożeni byli na przesłuchania na al. Szucha do siedziby Gestapo. W egzekucjach na Pawiaku zginęło 37 tysięcy osób.

# data[].attributes.body
W filmie znalazło się wiele scen, których nie ma w książce Kamińskiego, i które często nie mają potwierdzenia w źródłach historycznych. Jest to np. scena samochodowego pościgu „Zośki” za więźniarką jadącą z Pawiaka do siedziby Gestapo w alei J.Ch. Szucha 25. W filmie Jan Kiwerski wydaje zgodę na przeprowadzenie akcji odbicia więźniów pod Arsenałem pod pałacem Staszica (w rzeczywistości miało to miejsce pod Instytutem Głuchoniemych)[10]. SS-Rottenführer Ewald Lange ginie na klatce schodowej kamienicy (został zastrzelony na ulicy Wiejskiej przy pl. Trzech Krzyży). a wykonawcą wyroku – inaczej niż w maju 1943 – jest Jan Rodowicz „Anoda”.

W filmie pojawia się także sugestia, że pomiędzy 23 a 26 marca 1943 Kiwerski przebywał w Warszawie – czyli zgoda Kedywu na odbicie „Rudego” mogła zostać wydana wcześniej, co mogło mu uratować życie. Kiwerski informuje również „Zośkę” i „Orszę”, że Bytnar otrzymał pośmiertnie Order Virtuti Militari (po akcji pod Arsenałem ten order nadano tylko Aleksemu Dawidowskiemu).

Inaczej niż w książce, w filmie „Alek” jest tylko postacią drugoplanową[. Reżyser przedstawił także własną interpretację okoliczności śmierci „Zośki”, stanowiącą nawiązanie do piątego przykazania Nie zabijaj.

W filmie znalazły się również dwie subtelne sceny erotyczne, których brak jest w książce Kamińskiego .

# data[].attributes.body
Pawiak został zbudowany jeszcze przez Rosjan w latach 1829 -1835, między ulicami Dzielną i Pawią, według projektu Henryka Marconiego. W październiku 1939 roku niemiecki okupant utworzył na Pawiaku jedno z głównych więzień śledczych Gestapo.

– Pawiak był depozytem alei Szucha – podkreślał historyk Józef Garliński w 2001 roku. – Codziennie rano szedł transport na aleję Szucha, gdzie prowadzono śledztwo, a wieczorem się wracało.

– W czasie okupacji byli tu przede wszystkim więźniowie polityczni, ale zdarzało się, że trafiali tutaj mieszkańcy Warszawy i okolicznych miejscowości, zatrzymani podczas łapanek – zaznaczała Joanna Gierczyńska, kustosz Muzeum Więzienia "Pawiak" w audycji z 2013 roku.

# data[].attributes.body
Aleksander Kamiński (1903-1978) – pseudonimy: „Kamyk”, „Bambaju”, „Juliusz Górecki”.
Dzieciństwo i młodość:
Urodzony w Warszawie, syn Jana Kamińskiego i Petroneli Kaźmierczak. W 1905 wyjechał wraz z rodzicami do Kijowa, gdzie ukończył rosyjską 4-klasową szkołę powszechną, potem w 1914 przeniósł się do Rostowa, a w 1916 do Humania.Kamiński był żołnierzem Armii Krajowej, harcmistrzem, pedagogiem, historykiem, pisarzem. Wrócił do kraju w 1921 roku. Studiował historię na Uniwersytecie Warszawskim. Po zakończeniu studiów pracował jako nauczyciel i członek ZHP, a po wybuchu wojny był jednym z organizatorów Szarych Szeregów i komendantem głównym Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Brał czynny udział w akcjach propagandowych Małego Sabotażu.
Twórczość:
W czasie okupacji powstała najbardziej znana powieść Kamińskiego – „Kamienie na szaniec” – oparta na wspomnieniach „Zośki” (Tadeusz Zawadzki) o „Rudym” (Jan Bytnar).Napisał też kilka innym książek takich jak..
1932 – „Antek Cwaniak”
1933 – „Książka wodza zuchów”
1934 – „Andrzej Małkowski”
1935 – „Krąg rady”
1942 – „Wielka gra”

1947 – „Narodziny dzielności”

# data[].attributes.body
Po wojnie od 1945 do 1950r. był asystentem przy katedrach pedagogiki społecznej i pedagogiki ogólnej Uniwersytetu Łódzkiego. W międzyczasie, w 1947r., został doktorem filozofii.W 1972r. przeszedł na emeryturę. Powrócił do Warszawy i tam zmarł 15 marca 1978r. Został pochowany na Powązkach obok bohaterów "Kamieni na szaniec".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
stolica i największe miasto Polski

Warszawa, miasto stołeczne Warszawa[2] (m.st. Warszawa) - stolica Polski[3] i województwa mazowieckiego[4], największe miasto w kraju, położone w jego centralnej części[5], na Nizinie Środkowomazowieckiej, na Mazowszu, nad Wisłą.

Na fotografiach (zgodnie z ruchem wskazówek zegara): ul. Emilii Plater nocą, bazylika św. Krzyża, Stadion Narodowy, Pałac Kazimierzowski, Teatr Wielki i plac Zamkowy

Dewiza: Semper invicta
( Zawsze niezwyciężona)

Państwo

Polska

Województwo

mazowieckie

Aglomeracja

warszawska

Data założenia

XIII wiek

Prezydent

Rafał Trzaskowski

Powierzchnia

517,24[1] km²

Wysokość

78-121 m n.p.m.

Populacja (1.01.2020)
* liczba ludności
* gęstość

1 790 658[1]
3462[1] os./km²

Strefa numeracyjna

22

Kod pocztowy

od 00-xxx do 04-xxx oraz 05-075 i 05-077

Tablice rejestracyjne

WA, WB, WD, WE, WF, WH, WI, WJ, WK, WN, WT, WU, WW...A/C/E/X/Y, WW...F/G/H/J/W, WW...K/L/M/N/P/R/S/U/V, WX...Y/X, WX, WY

Położenie na mapie województwa mazowieckiego

Położenie na mapie Polski

52°13′56″N 21°00′30″E / 52,232222 21,008333

TERC ( TERYT)

1465011

SIMC

0918123

Hasło promocyjne: Zakochaj się w Warszawie

pl. Bankowy 3/5
00-950 Warszawa

Strona internetowa

BIP

Prawa miejskie uzyskała przed 1300[6]. W 1569 mocą unii lubelskiej Warszawa została ustanowiona miejscem obrad sejmów Rzeczypospolitej Obojga Narodów[a]. Od 1573 odbywały się tam wolne elekcje. Po 1596 do Warszawy przeniesiono dwór królewski i urzędy centralne, a w 1611 w rozbudowanym Zamku Królewskim na stałe zamieszkał król Zygmunt III Waza. Miejsce obrad sejmików generalnych województwa mazowieckiego i sejmików ziemskich ziemi warszawskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku[7].

Warszawa jest największym miastem w Polsce pod względem liczby ludności i powierzchni[1]. Jest również jedynym polskim miastem, którego ustrój jest określony odrębną ustawą. Od 2002 jest gminą miejską mającą status miasta na prawach powiatu[8]. W jej skład wchodzi 18 jednostek pomocniczych - dzielnic m.st. Warszawy[9].

Warszawa została wyróżniona Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[10], Orderem Krzyża Grunwaldu I klasy[11][12], Krzyżem Niepodległości z mieczami[13] i Warszawskim Krzyżem Powstańczym[14].

W 2010 think tank Globalization and World Cities (GaWC), badający wzajemne stosunki pomiędzy miastami świata w kontekście globalizacji, uznał Warszawę za metropolię globalną (Alpha-)[15]. W 2016 ocena ta została podwyższona do kategorii Alpha[16].

Nazwa miasta zaczęła pojawiać się w dokumentach w XIV wieku jako Warszewa, a od XV wieku również jako Warszowa[17]. Najprawdopodobniej pochodzi od formy dzierżawczej imienia Warsz (skróconej formy staropolskiego imienia Warcisław lub Wrocisław)[17]. Było ono używane m.in. przez przedstawicieli rodu Rawów (Rawiczów) herbu Rawa, którzy byli właścicielami terenów w rejonie współczesnego Solca[18]. Prawdopodobnie Warsz z rodu Rawów otrzymał w XIII wieku nadanie książęce, z którego powstała wieś nosząca jego imię[19].

Zmiana nazwy na Warszawa w XV wieku wynikała z mazowieckiej wymowy dialektycznej. Do końca XV wieku samogłoska -a- przechodziła w -e- po spółgłoskach miękkich (-sz- była w tamtym okresie spółgłoską miękką). W XV wieku formy z wtórnym -e- zaczęły być postrzegane jako gwarowe[17]. Dlatego też zastępowano -e- przez -a-. Taka zmiana nie była uzasadniona etymologicznie, stąd takie formy nazywa się hiperpoprawnymi (np. siadlisko, królawski). Zmiana nazwy z Warszewa na Warszawa upowszechniła się w XVI wieku[20].

Warszawa leży w środkowym biegu Wisły, na Nizinie Środkowomazowieckiej, w odległości około 350 km od Karpat i Morza Bałtyckiego. Jest jedyną w Europie stolicą leżącą w bezpośrednim sąsiedztwie parku narodowego[22] ( Kampinoski Park Narodowy).

Miasto leży po obu stronach Wisły i jest nieznacznie wydłużone wzdłuż jej brzegów (rozciąga się na ok. 30 km w kierunku północ-południe i ok. 28 km w kierunku wschód-zachód). W obrębie miasta znajduje się 28 km biegu rzeki[23]. Szerokość koryta Wisły waha się od 1000 m na południu do 600 m na północy, zwężając się w części środkowej w pobliżu mostu Śląsko-Dąbrowskiego do 350 m[24].

Pozostała część miasta leży w Dolinie Środkowej Wisły oraz na Równinie Wołomińskiej (częściowo dzielnice wschodnie) i w Kotlinie Warszawskiej (częściowo dzielnice północne). Na Bielanach, Białołęce, w Wawrze i Wesołej występują porośnięte lasem, wysokie na kilka-kilkanaście metrów wydmy śródlądowe, z najwyższym naturalnym punktem wysokościowym - 122,11 m n.p.m. (w rejonie planowanej ul. Stanisława Wigury na osiedlu Groszówka w Wesołej)[25].

Charakterystyczna dla krajobrazu miasta jest wysoka na 6-25 m skarpa wiślana, stanowiąca lewobrzeżną krawędź erozyjną Równiny Warszawskiej[28]. W północnej części Warszawy skarpa biegnie w pobliżu Wisły natomiast w południowej ( Mokotów, Ursynów) odsuwa się od rzeki[29]. Najwyższą wysokość (ok. 25 m) ma w części środkowej, na odcinku od kościoła św. Anny do Belwederu[30].

Na obszarze miasta znajduje się kilka wzgórz usypanych przez człowieka, m.in. Kopiec Powstania Warszawskiego (wysokość 121,0 m n.p.m.), Górka Szczęśliwicka (wysokość 152,0 m n.p.m. - najwyższy punkt wysokościowy w Warszawie), Kopa Cwila (wysokość 108 m n.p.m.), a także składowiska odpadów, m.in. Góra Śmieciowa na Radiowie (wysokość 144 m n.p.m.)[31] i hałda popiołów z Elektrociepłowni Siekierki na Siekierkach.

Klimatogram dla Warszawy

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Weatherbase[32]

Na jednostki imperialne

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Temperatury w °F
Opad całkowity w calach

Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Warszawa leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Warszawa leży w strefie Dfb - klimatu kontynentalnego wilgotnego[33].

Cechami charakterystycznymi klimatu Warszawy są dość równomierne opady o średniej wieloletniej około 519 mm/rok z maksimum w lipcu (73,2 mm) i minimum w lutym (22 mm). Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +8,2 °C z maksimum w lipcu (+18,3 °C) i minimum w styczniu (-2,2 °C)[34]. Okres wegetacyjny w Warszawie wynosi od 200 do 210 dni w roku. Warszawa jest najczęściej pod wpływem mas powietrza polarno-morskiego (około 60% dni w roku) oraz polarno-kontynentalnego (około 30% dni w roku).

W Warszawie wyraźnie zaznacza się wpływ dużej aglomeracji miejskiej na klimat (tzw. miejska wyspa ciepła)[35]. Objawia się to poprzez wyższe średnie temperatury w centrum miasta, częstsze opady (nagrzanie powietrza powoduje powstawanie silnych prądów wstępujących i chmur konwekcyjnych, którym towarzyszą ulewne opady i burze). Badania przeprowadzone w latach 2001-2002 pokazały, że w ciepłej porze roku średnia intensywność miejskiej wyspy ciepła w centrum Warszawy dochodziła do 2,5-3,0 °C, a w miesiącach zimowych 1,0-1,5 °C[36]. Ze względu na większą szorstkość podłoża w centrum miasta zmniejsza się prędkość wiatru.

Miesiąc

Sty

Lut

Mar

Kwi

Maj

Cze

Lip

Sie

Wrz

Paź

Lis

Gru

Roczna

Źródło: climatebase[37] (od 2000 r.), weather2travel (nasłonecznienie)[38], pogodaiklimat.ru (wilgotność)[39]

Historia miasta sięga IX wieku. Zasadniczy układ urbanistyczny współczesnej Warszawy ukształtował się podczas odbudowy ze znacznych zniszczeń po II wojnie światowej.

Pierwszymi osadami powstałymi w obecnych granicach administracyjnych Warszawy były: Bródno (IX/X wiek)[40], Kamion (II połowa XI wieku)[41], Solec (XI wiek)[41] i Jazdów (XIII wiek)[41]. Po zdobyciu i zniszczeniu w 1262 Jazdowa przez wojska Mendoga, książę płocki Bolesław II mazowiecki założył ok. 4 km na północ od Jazdowa nowy gród książęcy i nowe miasto (podgrodzie), które wspólnie nosiły nazwę Warszowa[18][42]. Około 1300 nastąpiła lokacja miasta Stara Warszawa na prawie chełmińskim[43].

Pierwsza wzmianka o Warszawie pochodzi z 23 kwietnia 1313, kiedy to miejscowość pojawiła się w tytulaturze książęcej Siemowita II[43][44]. W 1339 Warszawa została wybrana na miejsce procesu polsko-krzyżackiego o Pomorze i Kujawy[45].

W 1406 przeniesiono do Warszawy kolegiatę z Czerska, co potwierdziło powstanie tam centrum władzy świeckiej i duchownej[46]. W 1408, w związku z dynamicznym rozwojem Starej Warszawy, na północ od miasta lokowano Nową Warszawę[43]. Z 1427 pochodzą pierwsze udokumentowane wiadomości o Żydach mieszkających w Warszawie[47].

W 1527 roku Warszawa uzyskała przywilej de non tolerandis Judaeis[49]. Uchwalona w 1559 ustawa sejmowa zezwoliła szlachcie na zakup nieruchomości w miastach, co zapoczątkowało rozwój jurydyk[50].

W 1569 podczas sejmu walnego w Lublinie podjęto decyzję o stałym odbywaniu w Warszawie sejmów walnych Rzeczypospolitej[51]. Była ona bardzo dogodnie położona w stosunku do stolic obydwu zjednoczonych państw, Krakowa i Wilna, u zbiegu szlaków handlowych, nad główną spławną rzeką Korony, którą łatwo można było dostać się do mającego bardzo duże znaczenie gospodarcze Gdańska[52]. Istotną rolę odegrał także fakt, że miasto znajdowało się na Mazowszu, które stosunkowo niedawno zostało włączone do Korony i było postrzegane jako neutralne w relacjach polsko-litewskich[52]. Jego kandydatura jako miejsca sejmów walnych była więc łatwiejsza do zaakceptowania przez Litwinów[52]. Ogółem w Warszawie odbyło się 145 sejmów walnych (w Piotrkowie 38, w Krakowie 29, a w Grodnie 11)[53].

Korzystne położenie geograficzne zadecydowało także o wyznaczeniu Warszawy jako miejsca elekcji królów[55]. W 1573 na polach wsi Kamion pod Warszawą miała miejsce pierwsza wolna elekcja[51]. W tym samym roku miała miejsce konfederacja warszawska w sprawie uprawomocnienia tolerancji religijnej w Rzeczypospolitej[51]. W 1575 na polach podwarszawskiej wsi Wielka Wola odbyła się elekcja Anny Jagiellonki i Stefana Batorego[51]. Od tego czasu Wielka Wola stała się stałym miejscem elekcji królów polskich[51].

W Warszawie do końca życia rezydowała Anna Jagiellonka, dość często przebywali tam również królowie Zygmunt II August i Stefan Batory[56]. Po pożarze Zamku na Wawelu, chcący znajdować się jak najbliżej Szwecji Zygmunt III Waza wybrał w 1596 Warszawę jako miejsce rezydencji królewskiej[51]. Przeniesiono tam również z Krakowa urzędy centralne, tj. urząd marszałkowski, kanclerski i podskarbiński, które zostały umieszczone w rozbudowanym po 1598 na rozkaz króla Zamku Królewskim[57]. Sam Zygmunt III Waza na stałe zamieszkał w Zamku w po powrocie z kampanii smoleńskiej w 1611[58]. W ten sposób Warszawa, nazywana oficjalnie „miastem rezydencjonalnym Jego Królewskiej Mości", stała się centralnym punktem wielkiego, wielonarodowościowego państwa, de facto jego stolicą[59].

Okres szybkiego rozwoju Warszawy przerwała wojna polsko-szwedzka (1655-1658) podczas której była ona trzykrotnie okupowana przez obce wojska[62]. Zniszczone miasto odbudowano, powstały tam liczne rezydencje magnackie oraz obiekty sakralne[63]. Pomimo kryzysu, chaosu i zniszczeń spowodowanych przez wojnę północną oraz klęsk elementarnych i kryzysu politycznego ( konfederacja warszawska, wojna o sukcesję) Warszawa w okresie panowania Sasów przeżywała rozwój terytorialny i architektoniczny, m.in. powstało wtedy wielkie założenie urbanistyczne, Oś Saska[64]. W 1727 król August II Mocny udostępnił mieszkańcom część Ogrodu Saskiego, który stał się pierwszym parkiem publicznym w Warszawie[65].

W 1740 roku Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium[66]. Siedem lat później, bracia biskupi Józef Andrzej i Andrzej Stanisław Załuscy otworzyli dla publiczności bibliotekę z jednym z największych księgozbiorów w Europie[67]. W 1765 powstał Teatr Narodowy (pierwszy teatr publiczny) i założono Szkołę Rycerską[68]. W 1770 wokół miasta usypano okopy Lubomirskiego[69]

Po upadku I Rzeczypospolitej w wyniku klęski insurekcji kościuszkowskiej (u jego schyłku miała miejsce rzeź ludności praskiej przez wojska rosyjskie) oraz III rozbioru w 1795 roku Warszawę włączono do Królestwa Prus[72]. Została ona ogłoszona stolicą prowincji Prus Południowych (zarządzanej wcześniej z Poznania)[72].

W 1834 utworzono zawodową straż pożarną - Warszawską Straż Ogniową[74]. W 1837 roku Warszawa utraciła tytuł miasta stołecznego[75]. W 1845 oddano do użytku pierwszy odcinek linii kolejowej do Grodziska, będący częścią Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej[76].

Od 1856 zaczęto na szerszą skalę stosować oświetlenie gazowe, w miejsce wcześniej stosowanych lamp olejowych. Dostawy gazu zapewniała wybudowana w tym samym roku Gazownia Warszawska[77]. W latach 1859-1864 wybudowano most Kierbedzia, pierwszy stalowy most na Wiśle[78]. W 1862 roku utworzono Muzeum Narodowe[79]. W 1881 w kamienicy przy ul. Próżnej 10 amerykańskie towarzystwo International Bell Telephone uruchomiło pierwszą centralę telefoniczną[80]. W 1883[81] z inicjatywy prezydenta miasta Sokratesa Starynkiewicza rozpoczęto budowę zaprojektowanego przez Williama Lindleya jednego z najnowocześniejszych w Europie systemów wodociągów i kanalizacji[82]. W 1897 roku Warszawa liczyła 626 tys. mieszkańców i była największym po Petersburgu i Moskwie miastem w Cesarstwie Rosyjskim.

Podczas I wojny światowej wycofujące się na wschód wojska rosyjskie wysadziły 5 sierpnia 1915 wszystkie cztery warszawskie mosty ( Kierbedzia, Poniatowskiego oraz obydwa mosty przy Cytadeli)[83]. Do listopada 1918 roku Warszawa znajdowała się pod okupacją niemiecką. Charakteryzowało ją ożywienie życia politycznego i pewna swoboda w życiu kulturalnym[84]. Jednocześnie bezwzględna eksploatacja gospodarcza miasta spowodowała upadek przemysłu, handlu i sektora finansowego oraz pauperyzację jego mieszkańców[84].

8 kwietnia 1916 generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler wydał rozporządzenie zwiększające (od 1 kwietnia tego roku) ponad trzykrotnie powierzchnię miasta, z 3273 do 11 483 ha (bez Wisły, z rzeką - do 12 100 ha)[85][86]. Do miasta przyłączono w całości dwie gminy: Mokotów i Czyste, a także Czerniaków i Siekierki (z gminy Wilanów), folwark Rakowiec (z gminy Pruszków), Młociny, Kaskadę, Marymont, Potok i Powązki (z gminy Młociny), Pelcowiznę, Ustronie, Nowe Bródno, Targówek i Utratę (z gminy Bródno) oraz Grochów I, Grochów II i Kępę Gocławską (z gminy Wawer)[87].

1 września 1939 niemiecka Luftwaffe rozpoczęła bombardowanie Warszawy[89]. Dowództwo nad obroną stolicy powierzono gen. Walerianowi Czumie (od 3 września komendantowi obrony miasta)[89] oraz gen. Juliuszowi Rómmlowi (od 8 września dowódcy Armii Warszawa)[90]. Komisarzem Cywilnym przy Dowództwie Obrony Warszawy został komisaryczny prezydent Stefan Starzyński[90]. Bohaterska obrona miasta z dużym udziałem ludności cywilnej zakończyła się kapitulacją 28 września[91].

W październiku 1939 Warszawa stała się siedzibą władz dystryktu warszawskiego, jednej z czterech (od 1941 pięciu) jednostek administracyjnych Generalnego Gubernatorstwa ze stolicą w Krakowie[92]. Celem Niemców było całkowite zgermanizowanie miasta (m.in. tzw. plan Pabsta), czego środkiem była masowa eksterminacja warszawian (egzekucje, wysyłki do obozów koncentracyjnych, obozu zagłady w Treblince i na roboty do Rzeszy).

W 1939 Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie, a na świecie - największym po Nowym Jorku[93]. Według spisu ludności żydowskiej przeprowadzonego 28 października 1939 w Warszawie mieszkało wtedy 359 827 Żydów[94]. W pierwszych latach okupacji stali się oni głównym celem niemieckiego terroru. W październiku 1940 utworzono getto, które zostało zamknięte i odizolowane od reszty miasta w listopadzie tego roku[95]. Od lipca do września 1942 ok. 75% mieszkańców getta wywieziono i wymordowano w komorach gazowych obozu zagłady w Treblince[96]. W 1943, po powstaniu, getto zostało zlikwidowane[97]. W trakcie powstania mieszkańców dzielnicy zamkniętej wymordowano lub wywieziono do obozu zagłady w Treblince i obozów w dystrykcie lubelskim, a cały teren dzielnicy zamkniętej zrównano z ziemią, do czego byli wykorzystywani więźniowie z utworzonego w lipcu 1943 obozu koncentracyjnego KL Warschau[98].

15 września 1944[100] Armia Czerwona wraz z 1 Armią Wojska Polskiego zdobyły prawobrzeżną Warszawę[101].

W październiku 1944 na gruzach zburzonego miasta Niemcy rozpoczęli budowę Festung Warschau ( Twierdzy Warszawa)[102]. W wyniku rozpoczętej 14 stycznia 1945 ofensywy, 17 stycznia 1945 wojska radzieckie i Ludowe Wojsko Polskie opanowały lewobrzeżną Warszawę, kończąc niemiecką okupację miasta[103][104].

W 1944 ze względu na zniszczenia rozważano przeniesienie stolicy państwa do Krakowa, Łodzi lub Poznania[105]. W grudniu 1944 w Lublinie podjęto uchwałę o odbudowie Warszawy[106]. 14 lutego 1945 utworzono Biuro Odbudowy Stolicy[107], 3 maja 1945 otwarto wystawę Warszawa oskarża[108] a 11 czerwca 1945 utworzono Społeczny Fundusz Odbudowy Stolicy[109].

Według szacunków historyków, podczas oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 zniszczono ok. 10% zabudowy miasta, ok. 12% w czasie likwidacji getta w 1943, ok. 25% podczas powstania warszawskiego, a kolejne ok. 30% w wyniku burzenia miasta już po kapitulacji powstania[110]. Zagładzie uległo 782 z 957 zabytków architektury, a 141 zostało uszkodzonych[111].

Odbudowano historyczne Stare i Nowe Miasto, Trakt Królewski oraz wiele obiektów zabytkowych. W pozostałych przypadkach budowano w duchu modernizmu i socrealizmu, czego przykładem jest Pałac Kultury i Nauki. Do 1949 m.in. odbudowano mosty kolejowe i drogowe i zbudowano Trasę W-Z[113]. W lipcu 1949 prezydent Bolesław Bierut plac sześcioletni odbudowy Warszawy[114]. W maju 1955 w Pałacu Rady Ministrów (obecnie Pałac Prezydencki) został podpisany Układ Warszawski[115].

Przez cały okres PRL-u w Warszawie kształtował się ruch opozycyjny. Rozwijała się współczesna awangarda w sztuce, oprócz „Zachęty" nowymi wielkimi centrami sztuki nowoczesnej stały się m.in. Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdowskim, Galeria Foksal. W 1973 rozpoczęła się odbudowa Zamku Królewskiego. 2 czerwca 1979 w Warszawie rozpoczęła się pierwsza pielgrzymka papieża Jana Pawła II[116]. Od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 w Pałacu Rady Ministrów toczyły się obrady Okrągłego Stołu, które zapoczątkowały transformację ustrojową w Polsce.

Warszawa jest największym polskim miastem pod względem liczby ludności (1 790 658 mieszkańców według GUS, stan na 1 stycznia 2020[1]) i powierzchni (517,24 km²)[1]. Liczba osób zameldowanych w mieście jest jednak niższa niż liczba osób podawana przez GUS[117].

Szacowana całkowita liczba mieszkańców spędzająca noc w mieście wynosi w przybliżeniu 1,91-1,96 mln osób[118]. Również według szacunków Mazowieckiego Biura Planowania Regionalnego z 2014 liczba ludności Warszawy była wyższa o 118-221 tys. od danych w rejestrach[119]. Ponadto wiele osób codziennie dojeżdża do Warszawy z obszaru metropolitalnego, Łodzi i Radomia. Liczba ludności przebywająca w granicach miasta w ciągu dnia szacowana jest na 2,41-2,46 mln[118].

Warszawa poniosła duże straty ludnościowe w wyniku II wojny światowej z 1289 tys. mieszkańców w 1939 do 478 755 w 1946[120]. Na początku lat 50. XX wieku przyrost ludności rocznie wynosił ok. 5-7% (ok. 45-60 tys. osób wobec 41 tys. nowych mieszkań w ramach planu sześcioletniego oddanych w latach 1950-1955), wprowadzono więc ograniczenia meldunkowe obowiązujące w Warszawie, w których wyniku tempo migracji spadło (w 1976 wynosiło 22 tys. ludzi)[121]. W okresie ograniczeń meldunkowych po liberalizacji przepisów[122] możliwe stało się meldowanie m.in. współmałżonków stałych mieszkańców miasta, wybitnych fachowców itp. Ograniczenia te wpłynęły na rozwój miejscowości podwarszawskich, gdzie osiedlali się ludzie przybywający z całej Polski i niespełniający wymagań ustawowych. Usunięcie ograniczeń meldunkowych spowodowało ponowny niekontrolowany napływ ludności do miasta.

Wykres liczby ludności miasta Warszawa na przestrzeni 3 ostatnich stuleci (w tys.)[123]:

Piramida wieku mieszkańców Warszawy w 2014 roku[124]:

Barwami m.st. Warszawy są kolory: żółty i czerwony[125]. Zostały wprowadzone w 1938 wraz z nowym wzorem herbu[127].

Po kolejnej nowelizacji tzw. ustawy warszawskiej z 2002 Warszawa stała się jednolitą gminą na prawach powiatu, składającą się z 18 jednostek pomocniczych - dzielnic. Prezydent Warszawy jest odtąd wybierany nie przez Radę m.st. Warszawy, ale w wyborach bezpośrednich, przez mieszkańców. Pierwszym prezydentem wybranym w ten sposób i pełniącym tę funkcję w nowym ustroju miasta był Lech Kaczyński. Burmistrzowie dzielnic są wybierani przez rady dzielnic.

Zakres działania władz miasta, władz dzielnic i zasady gospodarki finansowej określa Statut m.st. Warszawy, przyjęty przez Radę Warszawy w dniu 10 stycznia 2008[130].

Prezydent m.st. Warszawy jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców stolicy na podstawie Kodeksu wyborczego[132]. Do prerogatyw prezydenta należy m.in. zarządzanie własnością miejską oraz nadzorowanie pracy wszystkich podległych mu samorządów dzielnicowych - zakres obowiązków określa tzw. ustawa warszawska z 15 marca 2002[133].

Wszystkie decyzje Rady podejmowane są zwykłą większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu Rady.

Każda z 18 dzielnic Warszawy posiada własną radę dzielnicy. Pełnią one funkcje stanowiące i kontrolne oraz zarządzają szkołami i własnością miejską na podległym im obszarze[130]. Na czele rady dzielnicy stoi przewodniczący, ponadto wybiera ona burmistrza. Łącznie w radach warszawskich dzielnic i w Radzie m.st. Warszawy zasiada 469 radnych.

Z dniem 1 grudnia 2009 Rada m.st. Warszawy powołała Młodzieżową Radę m.st. Warszawy[146].

Młodzieżową Radę m.st. Warszawy tworzą uczniowie - przedstawiciele młodzieżowych rad z 18 dzielnic miasta wybierani co 2 lata. Każdej z dzielnic przysługują 2 mandaty w Radzie. Swoich 2 przedstawicieli delegują do niej także przedstawiciele szkół i placówek oświatowych, w stosunku, do których zadania organu prowadzącego wykonuje Biuro Edukacji Urzędu m.st. Warszawy[147].

Dzielnica

Liczba mieszkańców
(1.01.2020)[1]

Gęstość zaludnienia
[osób/km²](1.01.2020)[1]

Powierzchnia
[km²](1.01.2020)[1]

Od kwietnia 1990 dotychczasowych 7 dzielnic warszawskich uzyskało status gmin miejskich i nowe nazwy, przy czym gminy te nie były osobnymi miastami, a łącznie tworzyły jedno miasto. W 1994 dokonano zmiany gmin-dzielnic - 7 dotychczasowych zastępując 11.

W wyniku zmian wprowadzonych przez tzw. ustawę warszawską z 2002, Warszawa stanowi obecnie jedną gminę mającą status miasta na prawach powiatu. Istniejące wcześniej dzielnice gminy Warszawa-Centrum, gminy warszawskie oraz przyłączona do stolicy gmina Wesoła zostały przekształcone w 18 jednostek pomocniczych - dzielnic m.st. Warszawy[9]. Dzielnice, chociaż są wyodrębnione instytucjonalnie i funkcjonalnie, posiadają ograniczone kompetencje samorządowe i nie posiadają osobowości prawnej. Nazwę każdej dzielnicy, jej granice, zadania i kompetencje oraz zasady i tryb funkcjonowania jej organów określa statut nadany przez Radę m.st. Warszawy[149].

Najgęściej zaludnioną dzielnicą jest Ochota (8516 osób/km²), a najrzadziej - Wawer (969 osób/km²). Średnia dla całego miasta wynosi 3462 osób/km² (stan na 1 stycznia 2020)[1].

Warszawa jako stolica kraju jest siedzibą większości centralnych krajowych organów władzy, ministerstw, urzędów i instytucji centralnych.

W 2005 przyjęto Strategię rozwoju miasta stołecznego Warszawy do 2020 r.[150] Kolejną strategię, pod nazwą #Warszawa2030, przyjęto w 2018[151][152].

W 2019 Warszawa uzyskała certyfikat ISO 37120 Zrównoważony rozwój społeczny. Wskaźniki usług miejskich i jakości życia na poziomie platynowym[153].

W celu poznania opinii warszawian na różne tematy związane głównie z jakością życia w mieście, od 2003 na zlecenie Urzędu m.st Warszawy na losowej reprezentatywnej próbie mieszkańców stolicy przeprowadzane jest badanie nazywane Barometrem Warszawskim[154].

Historyczna zabudowa Warszawy wielokrotnie była niszczona podczas wojen. Szczególnie ucierpiała podczas II wojny światowej. Miasto odbudowano dużym wysiłkiem społeczeństwa całego kraju. Za wzorcową uznaje się rekonstrukcję Starego Miasta, które 2 września 1980 zostało umieszczone na liście światowego dziedzictwa UNESCO jako wyjątkowy przykład całkowitej rekonstrukcji zespołu historycznego[155]. Rekonstrukcję prowadziło Biuro Odbudowy Stolicy, którego akta (14 679 teczek) w 2011 wpisano na listę Pamięć Świata prowadzoną przez UNESCO[156][157].

Władze komunistyczne przyczyniły się jednak do dalszych zniszczeń - burzono całe kwartały zabudowy (rejon Pałacu Kultury i Nauki), wyburzano dobrze zachowane budynki z XIX i początków XX wieku, a elewacje pozbawiano zdobień, uznawanych za burżuazyjny przeżytek. Niejednokrotnie zniekształcano przedwojenny układ urbanistyczny. W późniejszym okresie kolejnym władzom brakowało wizji rozwoju przestrzennego miasta i konsekwencji w planowaniu przestrzennym.

26 października 1945 roku wydany został Dekret o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy[158], potocznie nazywany Dekretem Bieruta. Na mocy dekretu na własność gminy m.st. Warszawy przechodziły wszelkie grunty w przedwojennych granicach miasta (ok. 14,146 ha)[159]. Dekret w założeniach miał ułatwić odbudowę stolicy. Dotychczasowi właściciele mogli składać wnioski o przyznanie wieczystej dzierżawy, jednak nie wszyscy zdołali złożyć takie wnioski, a niektórych wniosków nie rozpatrywano[159] i ich własność odbierano, łamiąc dekret[160]. W praktyce odebrano ok. 25 tys.[160] prywatnych właścicieli (według różnych źródeł) od 20[161] do 40[potrzebny przypis] tys. nieruchomości. Całość odebranego dekretem mienia po odbudowie miasta według cen nieruchomości po 2000 roku szacowana jest na ok. 40 mld zł[potrzebny przypis].

Po upadku PRL dekret Bieruta pozostał w mocy, nie przeprowadzono systemowej reprywatyzacji, poszczególne nieruchomości były i są zwracane po długotrwałych procesach sądowych. Wskutek braku ustawy reprywatyzacyjnej w Warszawie skupowano roszczenia od przedwojennych właścicieli. Obecnie ok. 2/3 gruntów w przedwojennych granicach miasta objęte są ujawnionymi lub potencjalnymi roszczeniami. Nieuregulowanie własności gruntów bardzo utrudnia procesy inwestycyjne i rozwój miasta[159].

Do rozwiązania kwestii własnościowej niezbędne jest zaangażowanie władz państwowych i środków z budżetu państwa (dekret Bieruta był aktem prawa stanowionym przez ówczesną władzę ustawodawczą - prezydenta Krajowej Rady Narodowej). Wartość przewidywanych odszkodowań (przy wysokości 20% wartości utraconych nieruchomości) szacuje się obecnie na ok. 15 mld zł[161], co znacznie przekracza roczny budżet miasta. Tylko w ciągu 5 miesięcy 2012 roku wojewoda mazowiecki wypłacił 52 mln zł odszkodowań, a Urząd m.st. Warszawy - 70 mln[160]. W latach 1990-2015 złożono ponad 7 tys. wniosków reprywatyzacyjnych, dokonano ponad 4 tys. zwrotów, a miasto wypłaciło na odszkodowania ponad 1,13 mld zł[162].

Prace nad ustawą reprywatyzacyjną zapowiadano od początku transformacji ustrojowej w Polsce (w 2001 projekt ustawy uchwalony przez Sejm RP został zawetowany przez ówczesnego Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego) i kilkakrotnie wstrzymywano[163]. Dopiero w 2016 uchwalono tzw. małą ustawę prywatyzacyjną[164].

Po kilku głośnych sprawach, w których decyzje reprywatyzacyjne budziły kontrowersje, powołana została Komisja do spraw usuwania skutków prawnych decyzji reprywatyzacyjnych dotyczących nieruchomości warszawskich, wydanych z naruszeniem prawa.

Zamek Królewski, będący wcześniej jedną z głównych rezydencji książąt mazowieckich w obecnym stanie jest wierną rekonstrukcją barokowej budowli z XVII i XVIII wieku, dzieła m.in. Matteo Castellego, następnie Joachima Jaucha, Gaetana Chiaveriego, Carla Friedricha Pöppelmanna, Dominika Merliniego. Pomimo zniszczeń w latach 1939 i 1944, dzięki systematycznym ewakuacjom zachował się bogaty wystrój sal (m.in. Balowa, Audiencjalna, Tronowa, Marmurowa) z XVIII wieku, w tym liczne dzieła sztuki związane z dworem króla Stanisława Augusta (m.in. zespół wedut Canaletta, poczet królów Polski Marcella Bacciarellego, ponadto obrazy Rembrandta Uczony przy pulpicie i Dziewczyna w kapeluszu). Od strony południowej do Zamku przylega barokowy pałac Pod Blachą, dzieło Jakuba Fontany budowane do 1730 roku. Przed zamkiem wznosi się kolumna Zygmunta III Wazy ustawiona w 1644 ( Clemente Molli, Augustyn Locci, i Constantino Tencalla). W obrębie placu zachowały się kamienice z XVI-XVIII wieku m.in. zespół czterech kamienic np. pod 1/13, Mansjonaria i kilka innych.

Ukształtowana wzdłuż traktu do Zakroczymia Nowa Warszawa (obecne Nowe Miasto) uzyskała w 1408 przywilej książęcy wyłączający ją spod jurysdykcji wójta Starej Warszawy[167]. Po II wojnie światowej odbudowano kościół parafialny Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (XV wiek) wraz z wolnostojącą dzwonnicą. Pozostałe kościoły Nowego Miasta wzniesiono w stylu barokowym. Kościół Świętego Jacka (Dominikanów) posiada XVII-wieczne prezbiterium o formach gotyckich. Wewnątrz zachował się częściowo wystrój barokowy (m.in. kaplica Kotowskich proj. Tylmana z Gameren, zespół rzeźb, w tym Ecce Homo Antoniego Osińskiego). Przy Rynku Nowego Miasta kościół i klasztor sakramentek proj. Tylmana z Gameren (w kościele zachował się nagrobek Marii Karoliny z Sobieskich). Kościół Franciszkanów (proj. Karol Bay, Jakub Fontana i inni) zachował XVIII ołtarze z XVII-wiecznymi obrazami (m.in. przeniesiony z Lubiąża Chrystus w Ogrójcu Michaela Willmanna). Z dawnych rezydencji magnackich zachowały się barokowe pałace Raczyńskich z 1786 roku (proj. Jan Chrystian Kamsetzer), Sapiehów z 1731-1736 (proj. Jan Zygmunt Deybel) oraz klasycystyczny pałac Sierakowskiego (proj. Jakub Kubicki).

W obrębie Śródmieścia zachowały się do dziś zespoły zabytkowe tworzące poszczególne ulice (m.in. Trakt Królewski, Długa, Miodowa) i place (m.in. Teatralny, Bankowy, Krasińskich). Zespoły te składają się z obiektów sakralnych, rezydencjonalnych i mieszkalnych, pochodzących głównie z okresu baroku i klasycyzmu.

We wschodniej części dzielnicy znajduje się cmentarz Powązkowski z licznymi zabytkowymi nagrobkami i rzeźbami.

Od XIV w. funkcjonowało w Warszawie rzemiosło, z którego w 2. połowie XVIII w. rozwinął się przemysł manufakturowy - przed rozbiorami istniało kilkadziesiąt manufaktur. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i rozbiorach ponowny rozwój przemysłu nastąpił w okresie Królestwa Polskiego, gdy do Warszawy przybyło wielu przedsiębiorców z Europy Zachodniej, zaczęły też powstawać fabryki wyposażone w maszyny parowe, z częściowo zmechanizowanym procesem produkcyjnym. W strukturze przemysłu dominował przemysł włókienniczy, ponadto maszynowo-metalowy i spożywczy. Rozwój przemysłu ponownie zahamowały zniszczenia i represje celne po powstaniu listopadowym. W latach 60. XIX w. rozwinął się transport kolejowy, co umożliwiło zbyt towarów w całym Cesarstwie Rosyjskim. Budowa kolei obwodowej i mostu kolejowego pod Cytadelą przyspieszyła proces uprzemysłowienia Pragi umożliwiając dostarczanie do fabryk na prawym brzegu Wisły węgla oraz innych surowców z Zagłębia Dąbrowskiego[168].

W okresie międzywojennym wybudowano wiele nowoczesnych zakładów. Do największych należały: Lilpop, Rau i Loewenstein, Państwowe Zakłady Tele- i Radiotechniczne, Fabryka Samochodów Osobowych i Półciężarowych Państwowych Zakładów Inżynierii, Państwowa Fabryka Karabinów oraz zakłady związane z lotnictwem. W 1938 w przemyśle Warszawy zatrudnionych było 108 tys. pracowników.

W obu wojnach światowych przemysł Warszawy poniósł olbrzymie straty - w I wojnie z powodu ewakuacji urządzeń produkcyjnych, w II wojnie wskutek bombardowań i wywozu urządzeń i materiałów przez okupanta.

Po II wojnie światowej władze przeprowadziły nacjonalizację przemysłu, w rękach prywatnych pozostały tylko zakłady rzemieślnicze. Produkcję skoncentrowano w wielkich fabrykach, z których największymi były Huta Warszawa w obecnej dzielnicy Bielany, ZPC Ursus oraz Fabryka Samochodów Osobowych (FSO) na Pradze-Północ. Dużymi skupiskami przemysłu były też Wola i Służewiec. Do lat 80. XX w. dominował przemysł maszynowo-metalurgiczny[170]. Po 1989 rozpoczął się proces prywatyzacji przemysłu, niektóre zakłady upadły z powodu niskiej konkurencyjności ich wyrobów, inne rozwijały się dzięki inwestycjom firm zagranicznych.

W 2018 dochody miasta wyniosły 17 mld 4,6 mln zł, a wydatki 16 mld 622,3 mln zł[171]. W planie budżetu na 2019 dochody Warszawy zaplanowano w wysokości 17 mld 196,2 mln zł, a wydatki 19 mld 218,2 mln zł[172]

Według danych Związku Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL) biorąc pod uwagę kryterium zatrudnienia Warszawa jest drugim (po Krakowie) największym skupiskiem przedsiębiorstw z sektorów nowoczesnych usług biznesowych w Polsce[175]. W I kwartale 2019 w Warszawie prowadziło działalność 238 przedsiębiorstw z tego sektora, które zatrudniały ogółem ok. 56,3 tys. pracowników[176]. W ostatnich latach rozszerzyły one zakres i poziom zaawansowania swojej działalności[177].

W stolicy działają centra BPO, ITO oraz centra usług wspólnych m.in. spółek Accenture, Avon, BNP Paribas, Colgate-Palmolive, Citibank, Mars, J.P. Morgan i Roche[178].

Swoje centra badawczo-rozwojowe posiadają w Warszawie m.in. Samsung[179], General Electric (Engineering Design Center - wspólnie z Instytutem Lotnictwa)[179] i Google[180].

Z rozwojem tego sektora związany jest rozwój rynku nieruchomości komercyjnych. Warszawa jest największym rynkiem powierzchni biurowej w Polsce (ok. 5,5 mln m² w 2019)[181].

W Warszawie znajdują się zakłady produkcyjne należące m.in. do spółek: Procter & Gamble, ArcelorMittal, Lotte Wedel, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, Polfa Tarchomin, Polpharma, Servier (Anpharm), Agora, Coca-Cola, Grupa Powen-Wafapomp, Fabryka Obrabiarek Precyzyjnych Avia, Smurfit Kappa, Novartis i Essilor.

W 1993 przy al. Witosa 31 otwarto pierwszą w Warszawie galerię handlową Panorama[184], a w 1994 przy ul. Górczewskiej 218 pierwszy hipermarket, należący do niemieckiej sieci HIT (w 2002 przejęty przez brytyjskie Tesco)[185].

W Warszawie od 2015 działa Google for Startups Campus Warsaw (do 2018 pod nazwą Campus Warsaw), wspierający programy i inicjatywy spółki Google na rzecz startupów technologicznych w Polsce oraz w państwach Europy Środkowej i Wschodniej[187]. Jest to jedna z siedmiu takich przestrzeni na świecie[188].

Przedsiębiorczość innowacyjną od lat wspiera Urząd m.st. Warszawy, m.in. finansując programy akceleracyjne dla startupów i udostępniając powierzchnię biurową i konferencyjną w miejskich inkubatorach przedsiębiorczości[189]. Jest on także wydawcą przewodnika po ekosystemie startupowym Warszawa - miasto startupów (2. wydanie w 2019)[190].

W 2017 Warszawę odwiedziło ok. 9,7 mln turystów, w tym 2,6 mln turystów zagranicznych[191]. W mieście działały wtedy 92 hotele[191].

Władze Warszawy stosują marketing terytorialny. Budowaniu wizerunku marki miasta służą: własny system identyfikacji wizualnej, logo i hasło Zakochaj się w Warszawie[192]. Według badania opinii Polaków TNS Polska z 2013 Warszawa ma najsilniejszą markę wśród wszystkich polskich miast (118 pkt na 300 możliwych). Na drugim miejscu sklasyfikowano Kraków (107 pkt), natomiast 3 miejsce zajął Gdańsk (89 pkt)[193].

W mieście i jego sąsiedztwie funkcjonuje kilka centrów targowo-konferencyjnych: Ptak Warsaw Expo, Warszawskie Centrum Expo XXI i Global Expo, pokazy i imprezy targowe odbywają się również na stadionie Stadionie Narodowym (PGE Narodowy)[194].

Wiele inwestycji i projektów realizowanych na terenie miasta otrzymało wsparcie ze środków Unii Europejskiej.

Największe środki finansowe pozyskano na realizację dużych projektów infrastrukturalnych: dokończenie linii M1 i budowę linii M2 metra (7,5 mld zł), budowę mostu Południowego wraz z Południową Obwodnicą Warszawy (1,7 mld zł), przebudowę mostu gen. Stefana Grota-Roweckiego wraz z fragmentem drogi ekspresowej S8 (1,5 mld zł), rozbudowę i unowocześnienie Oczyszczalni Ścieków „Czajka"(1,2 mld zł), budowę mostu Marii Skłodowskiej-Curie (375 mln zł) oraz budowę łącznicy i stacji kolejowej Warszawa Lotnisko Chopina (177,4 mln zł)[197]. Beneficjentami wsparcia są także m.in. Centrum Nauki Kopernik, Zarząd Dróg Miejskich ( budowa dróg rowerowych) oraz Szybka Kolej Miejska (zakup taboru)[197].

Warszawa jest największym w Polsce węzłem komunikacyjnym w zakresie pasażerskiego ruchu samochodowego, kolejowego i lotniczego[198].

Jednym z głównych zadań miasta jest rozwój sieci transportu miejskiego, mogącego stać się alternatywą dla prywatnego transportu samochodowego, którego rola w centrum miasta będzie ograniczana. W 1999 powstała strefa płatnego parkowania w śródmieściu. Jednocześnie od początku XXI w. prowadzone są działania mające na celu zintegrowanie różnych środków transportu. Przy dużych węzłach przesiadkowych powstały parkingi typu Parkuj i jedź ( Park and Ride).

Obecnie na znajdującym się w granicach administracyjnych miasta 28-kilometrowym odcinku Wisły istnieje 10 stałych mostów: 8 drogowych ( Skłodowskiej-Curie, Grota-Roweckiego, Gdański, Śląsko-Dąbrowski, Świętokrzyski, Poniatowskiego, Łazienkowski i Siekierkowski) oraz 2 kolejowe - most przy Cytadeli i most średnicowy. W 2017 rozpoczęła się budowa 9. mostu drogowego - Południowego[200].

Władze miasta planują w przyszłości budowę kolejnych mostów i kładek: Krasińskiego, Na Zaporze oraz mostów dla ruchu lokalnego na przedłużeniu ulic Ratuszowej[166] oraz kładki na Wiśle na wysokości ulic: Karowej i Stefana Okrzei[201].

System transportu miejskiego w Warszawie składa się z linii autobusowych, tramwajowych, metra oraz Szybkiej Kolei Miejskiej. Wszystkie linie koordynowane są przez Zarząd Transportu Miejskiego. Do przejazdów środkami komunikacji miejskiej uprawniają bilety z paskiem magnetycznym i Warszawska Karta Miejska. W 2018 miasto we współpracy z zainteresowanymi samorządami, organizowało komunikację miejską w aglomeracji liczącej 33 podwarszawskie gminy, które partycypowały w jej finansowaniu[202].

W 2018 z komunikacji miejskiej skorzystało blisko 1,184 mld pasażerów (o ok. 40 mln więcej niż w 2017)[203]. 51,4% z nich wybrało autobusy, 24,2% tramwaje, 19,8% metro, 1,6% pociągi Szybkiej Kolei Miejskiej, a 3% stanowili pasażerowie ze wspólnym biletem ZTM-KM-WKD[203].

W badaniu przeprowadzonym w 2018 84 proc. osób oceniło komunikację miejską w Warszawie dobrze i bardzo dobrze[204].

ZTM prowadzi ok. 250 linii autobusowych: zwykłych, przyspieszonych i okresowych, strefowych (podmiejskich) i nocnych[205]. Okresowo uruchamiane są linie dodatkowe, np. linie cmentarne w okresie Wszystkich Świętych. W 2018 w granicach miasta znajdowało się 3765 przystanków autobusowych[206].

Sieć liczy ponad 130 km torów (ok. 276,5 km toru pojedynczego). Około 25 linii tramwajowych obsługiwanych przez kilkaset pociągów[207]. W 2018 w granicach miasta znajdowało się 577 przystanków tramwajowych[206].

Pierwsze plany budowy metra w Warszawie powstały w latach 20. XX wieku. Kilkakrotnie je zmieniano, rozpoczynano i przerywano prace.

Budowę istniejącej dziś kolei podziemnej rozpoczęto dopiero 15 kwietnia 1983 r. Pierwszy odcinek został otwarty 7 kwietnia 1995 r., a budowę całej pierwszej linii o przebiegu północ-południe i długości 23,1 km, z 21 stacjami, zakończono 25 października 2008 r. (budowa kolejnych dwóch stacji została odłożona na bliżej nieokreśloną przyszłość). We wrześniu 2010 r. rozpoczęła się budowa II linii (docelowo 31 km, 28 stacji), której odcinek centralny został uruchomiony 8 marca 2015 r[208]. 15 września 2019 oddano do użytku trzy stacje na Pradze-Północ i Targówku[209], a 4 kwietnia 2020 trzy stacje na Woli[210].

Transport trolejbusowy funkcjonował w Warszawie w okresach 1946-1973 i 1983-1995.

Warszawski węzeł kolejowy skupia 8 linii dalekobieżnych oraz podmiejskie koleje dojazdowe wykorzystujące, z wyjątkiem Warszawskiej Kolei Dojazdowej, tę samą infrastrukturę. Jest on w całości zelektryfikowany[198]. Zespół stacji i przystanków kolejowych tworzy Warszawski Węzeł Kolejowy. Cechuje go układ gwiaździsty, w obrębie miast równoleżnikowy z liniami: średnicową dla ruchu osobowego oraz obwodową dla ruchu towarowego i tranzytowego[198].

Lotnisko Chopina jest położone ok. 8 km od centrum Warszawy, w południowo-zachodniej części miasta, w dzielnicy Włochy. Jest największym portem lotniczym w Polsce pod względem liczby obsługiwanych pasażerów i wykonywanych operacji lotniczych. Składa się z dwóch terminali pasażerskich („A" oraz General Aviation), dworca towarowego (cargo) i wojskowego portu lotniczego.

W 2018 łączna długość szlaków rowerowych w Warszawie wynosiła 585 km, z tego 432,5 km stanowiły drogi rowerowe, 74 km ciągi pieszo-rowerowe, a 78,5 km pasy rowerowe i ruch „pod prąd"[211]. W budowie znajdowało się kolejnych 70 km tras rowerowych[212]. U strukturze Urzędu m.st. Warszawy utworzono stanowisko pełnomocnika prezydenta miasta ds. komunikacji rowerowej[213]. Działają również organizacje społeczne wspierające rozwój ruchu rowerowego, m.in. Warszawska Masa Krytyczna[214].

W granicach administracyjnych miasta działają dwie oczyszczalnie ścieków, Zakład „Czajka" i Zakład „Południe", będące częścią miejskiej spółki pod nazwą Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie[216]. „Czajka" jest największą oczyszczalnią ścieków w Polsce[217].

W 1960 z połączenia Stołecznego Przedsiębiorstwa Gospodarki Cieplnej i Przedsiębiorstwa Warszawskich Inwestycji Cieplnych powstało Stołeczne Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (SPEC)[218]. W 2011 85% akcji SPEC zostało sprzedanych Dalkia Polska, spółce z większościowym udziałem kapitału francuskiego[219]. Od 2015 świadczy ona usługi pod nazwą Veolia Energia Warszawa i dostarcza ciepło systemowe i ciepłą wodę do ok. 80% budynków w mieście[220]. Ciepło jest wytwarzane w dwóch stołecznych elektrociepłowniach, Żerań i Siekierki, oraz, w przypadku dużego zapotrzebowania, dodatkowo w dwóch ciepłowniach ( Wola i Kawęczyn)[221].

W 2013 uruchomiono wspólne centrum kontaktu Urzędu m.st. Warszawy, urzędów dzielnic i miejskich jednostek pod nazwą Warszawa 19115, którego zadaniem jest usprawnienie i uproszczenie komunikacji między mieszkańcami i warszawskim samorządem[222]. Centrum działa 24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu i umożliwia kilkoma kanałami uzyskanie informacji o usługach realizowanych przez Urząd Miasta i jednostki podległe, zgłoszenie problemu, którym powinny zająć się służby miejskie, oraz jego monitorowanie, a także zgłaszanie pomysłów na ulepszenie miasta[223].

W Warszawie znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego (CPR), które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do europejskiego numeru alarmowego 112 z terenu m.st. Warszawy[224]. Centrum, jedno z 17 w Polsce, ma siedzibę w Biurze Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego Urzędu m.st. Warszawy przy ul. Młynarskiej nr 43/45[225][226]. Stołeczne CPR jest jedynym w kraju centrum zorganizowanym poza strukturami Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji i prowadzonym przez samorząd[224].

W 2018 roku 90% mieszkańców Warszawy w wieku 15 i więcej lat dobrze oceniało bezpieczeństwo w mieście[227]

W 2014 w Warszawie działało 58 szpitali[228].

Do warszawskich placówek oświatowych - 844 przedszkoli i 992 szkół (w tym 296 podstawowych, 236 gimnazjalnych i 460 ponadgimnazjalnych) - uczęszcza 268 tys. dzieci i młodzieży[229][230].

Stolica jest największym ośrodkiem akademickim w Polsce. Siedzibę ma tu 66 uczelni.

Pierwszą salę teatralną w Warszawie urządzono w letnim dworze Anny Jagiellonki w Jazdowie[231]. Tam 12 stycznia 1578, podczas uroczystości weselnych Jana Zamoyskiego i Krystyny Radziwiłłówny, w obecności królowej i króla Stefana Batorego, wystawiono Odprawę posłów greckich Jana Kochanowskiego[232][233]. Pierwszy budynek teatru publicznego, nazywanego Operalnią, wzniesiono w 1748[234].

W Warszawie znajduje się ok. 30 większych stałych teatrów[235]. Wśród nich największymi są Teatr Narodowy (założony w 1765) oraz Teatr Wielki - Opera Narodowa (założony w 1778).

Co roku na początku lipca odbywa się Międzynarodowy Festiwal Sztuka Ulicy[236].

W Warszawie znajduje się Filharmonia Narodowa.

Festiwale i konkursy muzyczne w Warszawie:

Co roku przyznawana jest Nagroda Literacka m.st. Warszawy.

Pierwsze muzeum na terenie obecnej Warszawy zostało otwarte w sierpniu 1805 przez Stanisława Kostkę Potockiego w Pałacu w Wilanowie[237]. Było to drugie muzeum na ziemiach polskich (po otwartym w 1801 muzeum w Puławach)[238].

W marcu 2010, z okazji Roku Chopinowskiego, zwiedzającym udostępniono zmodernizowane Muzeum Fryderyka Chopina[239]. W 2017 zakończono remont siedziby głównej Muzeum Warszawy, a w listopadzie 2014 otwarto jego nowy oddział - Muzeum Warszawskiej Pragi.

Pierwsze kina uruchomiono w Warszawie w latach 1903-1904[241]. W 1938 w mieście funkcjonowało 69 stałych kin[241]. Obecnie w Warszawie działa ok. 30 kin, w tym 10 multipleksów należących do operatorów Cinema City i Multikino.

Jeden z utworów Davida Bowiego pochodzący z płyty Low zatytułowany jest Warszawa.

Brytyjski zespół rockowy Joy Division początkowo nosił nazwę Warsaw (ang. Warszawa). Grupa nagrała też album Warsaw zawierający piosenkę pt. Warsaw. W 2007 polscy artyści wydali tribute album Warszawa. Tribute to Joy Division.

Istnieje duński zespół rockowy o nazwie Red Warszawa.

Istnieje polski zespół Kapela ze Wsi Warszawa.

Zespół Marduk na płycie Plague Angel ma utwór Warschau (niem. Warszawa) opowiadający o powstaniu warszawskim.

W 2009 amerykańsko-brytyjska supergrupa Them Crooked Vultures zamieściła utwór Warsaw or the First Breath You Take After You Give Up na swoim debiutanckim albumie.

W 2001 brytyjski zespół rockowy Porcupine Tree wydał album Warszawa.

W 2001 powstała płyta Ireny Santor, zawierająca nagrania artystki z lat 1960-1980, poświęcone w całości stolicy (Halo Warszawo, Moja Warszawa, Warszawa, ja i ty).

W 2004 Lady Pank wydało album Teraz, gdzie singlem promującym była piosenka Stacja Warszawa.

W 2004 osiedle Chomiczówka w Warszawie stało się tematem piosenki Sidneya Polaka, który tam dorastał.

W 2010 szwedzka grupa Sabaton nagrała album Coat of Arms, na której ukazała się m.in. kompozycja pt. Uprising opowiadająca o powstaniu warszawskim. Teledysk do tej piosenki z udziałem generała Waldemara Skrzypczaka oraz Petera Stormare został nakręcony w maju tego samego roku w Fabryce Norblina w Warszawie. Jego premiera odbyła się 1 sierpnia 2010.

W 2012 powstał utwór o tytule jednej z nazw dzielnic Warszawy - Mokotów zespołu Strachy na Lachy. Był to singiel promujący album !TO! w 2013 roku.

W 2015 raper Taco Hemingway napisał utwór Następna stacja który opisuje podróż metrem Warszawskim przez trasę M1 oraz M2[243].

Inne utwory: Piosenka o mojej Warszawie, Autobus czerwony (sł. Kazimierz Winkler, wyk. Andrzej Bogucki), Ja mam to co Ty (Wzgórze Ya-Pa 3), Warszawa i ja (Partia), Warszawa (T.Love), Taka Warszawa (Beata Kozidrak), Światła miasta (Partia), Durna 6, Mądra 11 (Pidżama Porno), Varsovie (Monika Brodka), Widok (Marika & Spokoarmia), „Mój hymn o Warszawie" (Ralph Kaminski), „+4822", „Wiatr", „Nostalgia" (Taco Hemingway).

Albumy: Sen o Warszawie (Czesław Niemen), Trójkąt Warszawski, Pocztówka z WWA, lato '19 (Taco Hemingway).

Powstała znaczna liczba filmów o mieście - zarówno dokumentalnych, jak i fabularnych (np. Warszawa w reż. Dariusza Gajewskiego).

Pierwsze warszawskie organizacje sportowe zaczęły powstawać w drugiej połowie XIX wieku. W 1878 powstało Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie. W 1886 zorganizowano Warszawskie Towarzystwo Cyklistów (WTC). Wtedy też odbyły się pierwsze większe imprezy sportowe. Pojawiła się również prasa sportowa, jak np. czasopismo „Kolarz, Wioślarz, Łyżwiarz".

10 listopada 1905 rozpoczęło działalność w Warszawie pierwsze „gniazdo" „ Sokoła" im. Tadeusza Kościuszki. 4 marca 1906 ukazał się natomiast pierwszy numer tygodnika „Sokół". Było to skierowane do młodzieży pismo propagujące usprawniające i niezbędne w prawidłowym rozwoju ćwiczenia gimnastyczne. W październiku 1906 powstała zaś pierwsza kobieca organizacja gimnastyczna - gniazdo „Sokoła" o nazwie „Grażyna", którego członkiniami mogły być tylko kobiety[244]. Inicjatorką jej powstania była Helena Kuczalska-Prawdzic.

29 września 1909 na Agrykoli w ramach Dni Sportu zorganizowanych przez sekcję gier Warszawskiego Koła Sportowego odbył się po raz pierwszy mecz drużyny Warszawskiego Klubu Sportowego z reprezentacją krakowskiej Wisły (7:0 dla Wisły). W październiku 1912 utworzono pierwszy wyłącznie kobiecy klub sportowy na ziemiach polskich - Warszawski Klub Wioślarek[245]. W listopadzie 1912 przy Nowym Świecie otwarto natomiast sztuczne lodowisko Palais de Glace z płytą lodową o powierzchni 1500 m kw.

Wybuch pierwszej wojny światowej nie zahamował rozwoju warszawskiego sportu. Obok już działających Klubu Sportowego „Polonia", Akademickiego Związku Sportowego i Klubu Sportowego „Korona", utworzono Związek Polskich Stowarzyszeń Sportowych i Gimnastycznych, którego zjazd połączony z zawodami sportowymi odbył się w parku Agrykola w dniach 20-22 września 1918. W lutym 1917 powstało natomiast Polskie Towarzystwo Żeglugi Napowietrznej. W czerwcu 1917 utworzono pierwszą szkołę pływania dla kobiet, którą kierowała p. Łączewska - ówczesna mistrzyni pływacka. Od 29 kwietnia 1915 zaczął ukazywać się w Warszawie „Sport Polski" - jedyne pismo sportowe na ziemiach polskich podczas I wojny światowej. Wcześniej ukazywał się tygodnik ilustrowany „Sport"[246][247][248].

Największy obiekt sportowy w Warszawie to wielofunkcyjny Stadion Narodowy mieszczący 58 tys. widzów, na którym mogą się odbywać mecze piłkarskie, rugby, footballu amerykańskiego oraz widowiska rozrywkowe[249]. Zastąpił dawny lekkoatletyczny Stadion Dziesięciolecia, który funkcjonował 1955-2007 i mieścił maksymalnie 100 tys. widzów. W Warszawie istnieją również: 31-tysięczny piłkarski Stadion Wojska Polskiego w Warszawie, lekkoatletyczne stadiony Gwardii Warszawa oraz Skry Warszawa oraz 7-tysięczny piłkarski Stadion Polonii.

Do sezonu 2012/2013 dwa warszawskie kluby piłkarskie występowały w Ekstraklasie: Legia Warszawa oraz Polonia Warszawa (klub został rozwiązany po sezonie 2012/2013 za długi[250]). W rozgrywkach Polskiej Ligi Koszykówki występuje koszykarska sekcja Legii Warszawa, natomiast Verva Warszawa występuje w sezonie 2020/2021 w PlusLidze[251].

Główne warszawskie kluby sportowe, w których uprawia się różne dyscypliny sportowe (alfabetycznie)[252]:

Poz.

Klub

Zał.

Dyscypliny

Obiekty

Pojemność

Lokalizacja

1.
CWKS Legia Warszawa
1916

piłka nożna, koszykówka, hokej na lodzie, siatkówka, lekkoatletyka, tenis ziemny, szermierka
Stadion Wojska Polskiego
30 800

ul. Łazienkowska 3

2.
Polonia Warszawa (piłka nożna)
1911

piłka nożna, koszykówka, szachy, pływanie, tenis stołowy, lekkoatletyka
Stadion Polonii Warszawa
7 150

ul. Konwiktorska 6

3.
KS Warszawianka
1921

pływanie, tenis ziemny, piłka ręczna, szermierka
Basen olimpijski i korty
4 400[253]

ul. Merliniego 2

4.
RKS Skra Warszawa
1921

lekkoatletyka, rugby, rzut młotem
Stadion Skry
15 000[254]

ul. Wawelska 5

5.
WKS Gwardia Warszawa
1948

piłka nożna, boks, lekkoatletyka, strzelectwo, judo, zapasy

Przez Warszawę prowadzi trasa dorocznych zawodów kolarskich Tour de Pologne. Miasto jest również gospodarzem biegów masowych: Półmaratonu Warszawskiego (marzec), Maratonu Warszawskiego (maj/wrzesień), Biegu Wisły, Irena Run[255] i Biegnij Warszawo (październik).

W 2012 stolica była jednym z ośmiu miast-gospodarzy największego sportowego wydarzenia w Polsce - Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej. Na Stadionie Narodowym rozegrano łącznie pięć meczów: trzy w fazie grupowej (w tym dwa z udziałem reprezentacji Polski, z czego jeden był meczem otwarcia) oraz po jednym ćwierćfinale i półfinale.

W Warszawie funkcjonuje ponad 30 basenów, w tym - w sezonie letnim - cztery odkryte: Moczydło przy Górczewskiej, WOW Wisła Inflancka przy ul. Inflanckiej, Park Kultury w Powsinie przy ul. Maślaków i w parku Szczęśliwickim[257][258].

W ostatnich latach oba brzegi Wisły stały się popularnym miejscem wypoczynku, rozrywki i rekreacji. Przebudowano bulwary wiślane, urządzono kilka plaż, a w sezonie letnim działają tam liczne klubokawiarnie[259]. Na praskim brzegu rzeki, który zachował charakter zbliżony do naturalnego[260], powstała m.in. nadwiślańska ścieżka rekreacyjna[261], a w 2019 wybudowano pawilon edukacyjny w formie głazu[262].

W Warszawie znajdują się także parafie i zbory innych wyznań katolickich, starokatolickich i protestanckich, siedziby gmin żydowskich, wspólnot buddyjskich i gminy muzułmańskiej. Świadkowie Jehowy należeli w 2020 do 56 zborów[263].

Podczas badania sondażowego, przeprowadzonego w 2010 przez zespół socjologów z UKSW, 66% ankietowanych mieszkańców Warszawy zadeklarowało się jako osoby wierzące, a 6% jako osoby niewierzące[264]. Na msze uczęszczało 32% wiernych archidiecezji warszawskiej, oraz 34% wiernych diecezji warszawsko-praskiej[265]. W 2016 eucharystię przyjmowało ok. 15% wiernych[266].

W stolicy znajduje się kilka sanktuariów maryjnych - m.in. sanktuarium Matki Boskiej Łaskawej z jej obrazem koronowanym w 1651 w obecności króla Jana Kazimierza. Matka Boska Łaskawa jest główną patronką Warszawy[267]. Innym patronem miasta jest bł. Władysław z Gielniowa, bernardyn z kościoła św. Anny. Największym kultem jest otaczany św. Andrzej Bobola, patron metropolii warszawskiej, którego relikwie znajdują się w sanktuarium św. Andrzeja Boboli na Mokotowie[268].

Na północny zachód od Warszawy rozciąga się Puszcza Kampinoska. Większość terenów puszczy zajmuje Kampinoski Park Narodowy, stanowiący od 2000 rezerwat biosfery UNESCO. Warszawa jest jedyną stolicą w Europie graniczącą bezpośrednio z parkiem narodowym i częściowo wchodzącą w skład jego strefy ochronnej (dzielnice Bemowo i Bielany)[270].

Na terenie miasta istnieje wiele obszarów i obiektów cennych przyrodniczo, objętych ochroną na mocy ustawy o ochronie przyrody:

Lasy zajmują ok. 8 tys. ha, co stanowi ok. 15% powierzchni Warszawy[273]. W obrębie miasta znajduje się kilkanaście kompleksów leśnych. Część (np. Las Bielański) jest pozostałością Puszczy Mazowieckiej. Inne są kompleksami silnie przekształconymi, pochodzącymi z zalesień. Większość lasów znajdujących się w granicach administracyjnych Warszawy to bory sosnowe z domieszką brzóz i dębów. Niektóre mają dużą wartość przyrodniczą i chronione są w formie rezerwatów przyrody.

W lewobrzeżnej części Warszawy również znajduje się kilka rozległych obszarów leśnych, m.in.:

Są tu także mniejsze fragmenty zbiorowisk leśnych o charakterze leśno-parkowym:

Największym (ok. 19,5 ha) naturalnym zbiornikiem wodnym w Warszawie jest Jeziorko Czerniakowskie[275], mające status rezerwatu przyrody. Inne duże zbiorniki (o powierzchni kilkunastu ha) to także Jezioro Powsinkowskie (cenne przyrodniczo: m.in. jako ostoja ptaków wodno-błotnych i ze względu na rzadkie gatunki bentosowych bezkręgowców[276]) i Jezioro Wilanowskie. W dużych warszawskich parkach znajduje się wiele stawów parkowych, jednak tylko niektóre z nich mają charakter zbiorników trwałych ( Łazienki Królewskie, park Moczydło, park Szczęśliwicki, park Skaryszewski, Dolinka Służewiecka), z pozostałych (np. Pole Mokotowskie, park Ujazdowski, Kanał Piaseczyński) woda jest regularnie spuszczana, okresowo usuwane są rośliny i osady, co uniemożliwia występowanie w nich większości typowych przedstawicieli słodkowodnej fauny i flory.

Na terenie miasta znajduje się wiele sztucznych zbiorników wodnych będących pozostałościami po XIX-wiecznych fortyfikacjach. Należą do nich m.in.:

Wiele fragmentów przepływającej przez Warszawę Wisły, zwłaszcza na wschodnim brzegu, jest bardzo cennych przyrodniczo, zarówno ze względu na gnieżdżące się tu ptaki[277] (np. Rezerwat Wyspy Zawadowskie w Wilanowie i Wawrze), jak i liczne populacje ryb, a także rzadkich bezkręgowców. Około 20 trwałych cieków i kanałów jest elementem środowiska przyrodniczego Warszawy, m.in. silnie zdegradowany, choć wciąż atrakcyjny przyrodniczo kilkunastokilometrowy Kanał Żerański (Królewski) łączący Wisłę z Jeziorem Zegrzyńskim i malownicza rzeka Wilanówka, płynąca fragmentami wśród wiejskiego i półnaturalnego krajobrazu. Wiele starych cieków wodnych, takich jak Drna, Rudawka i Żurawka, zostało skanalizowanych.

Środowiska słodkowodne Warszawy i ich otoczenie to, jak w przypadku innych wielkich miast rezerwuary różnorodności biologicznej, podlegają coraz większej presji ze strony otaczających silnie zurbanizowanych obszarów (tzw. rozpełzanie się miasta).

W Warszawie żyje co najmniej 4000 gatunków zwierząt, w tym: wydra, bóbr, bączek zwyczajny[279], rzekotka drzewna, traszka grzebieniasta, bocian czarny, kumak nizinny[280].

Lista miast partnerskich Warszawy[281]:

1. ↑ a b c d e f g h i j

2. Art. 5 i 14 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy.

3. ↑ Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943-1978. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980, s. 164. ISBN 83-11-06410-5 .

4. ↑ Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe 1943-1978. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980, s. 154. ISBN 83-11-06410-5 .

5. ↑ a b c d

6. , (↑ Geografia. Stan i ochrona środowiska, [w:] Barbara Czerwińska-Jędrusiak (red.), Rocznik Statystyczny Warszawy 2019 [pdf], Urząd Statystyczny w Warszawie, Warszawa 2019, s. 85ISSN 1425-9486 pol.).

7. M.C. Peel, B.L. Finlayson, T.A. McMahon. ↑ Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification. „Hydrol. Earth Syst. Sci.". 11, s. 1633-1644, 2007. ISSN 1027-5606.

8. Henryk Rutkowski: ↑ Wprowadzenie, [w:] Henryk Rutkowski (red.) Początki Warszawy. Spojrzenie po 700 latach.. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015, s. 9. ISBN 978-83-7181-921-6 .

9. ↑ a b c d e f

10. Ewa Klekot (red.): ↑ Dane warszawskie. Warszawa: Muzeum Warszawy, s. Tab. Pierwsze razy. ISBN 978-83-65777-55-3 .

11. Ruta Sakowska: ↑ Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 9. na książce wydrukowano ​ISBN 83-01-11146-X ​. ISBN 83-01-11147-X .

12. Ruta Sakowska: ↑ Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 29. na książce wydrukowano ​ISBN 83-01-11146-X ​. ISBN 83-01-11147-X .

13. Jakub Bijak, Anna Kicinger. Studium metodologiczne oszacowania rzeczywistej liczby ludności Warszawy. „CEFMR Working Paper". 2/2007, 2007. ISSN 1732-0631.

14. Krystyna Krzyżakowa, ↑ Problemy harmonijnego rozwoju Warszawy, Rozmowa z wiceprezydentem m.st. Warszawy mgr. inż. Jerzym Brzostkiem. „Stolica", Nr 41 (1556), 9 października 1977 r.

15. Biuletyn Informacji Publicznej. Statut m.st. Warszawy. [dostęp 2010-02-28].

16. ↑ Strategia #Warszawa2030 | #Warszawa2030. W: Urząd m.st. Warszawy [on-line]. 2030.um.warszawa.pl. [dostęp 2019-06-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-11-26)].

17. (↑ Archive of Warsaw Reconstruction Office ang.). W: Memory of the World [on-line]. UNESCO, 2011. [dostęp 2011-06-14].

18. Dekret warszawski. Warszawa - Oficjalny portal stolicy Polski. [dostęp 2011-08-11].

19. Iwona Szpala. Skończyć z tym Bierutem w Warszawie. „Gazeta Wyborcza", s. 7, 2012-06-01. Warszawa.

20. Marzanna Krajewska, Katarzyna Andrzan: ↑ Budżet zadaniowy - instrument zarządzania finansami miasta stołecznego Warszawy. W: „Studia BAS" [on-line]. Biuro Analiz Sejmowych. s. 192. [dostęp 2014-07-17].

21. Business Services Sector in Poland 2016. Gaining momentum, Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych, 2016, s. 25.

22. Ewa Klekot (red.): ↑ Dane warszawskie. Warszawa: Muzeum Warszawy, s. Tab. Pierwsze razy. ISBN 978-83-65777-55-3 .

23. (↑ Siła nazwy. Warszawa, Kraków i Gdańsk mają najmocniejsze marki wśród miast pol.). Polska Agencja Prasowa, 2013-12-16. [dostęp 2014-02-21].

24. Martyna Konieczek. ↑ Największe centrum targowo-kongresowe w Europie Środkowej; Expo XXI. Miejsce na dużą imprezę; Centrum Global Expo. Drugie życie fabryki FSO na Żeraniu; PGE Narodowy nie tylko sportem żyje!. „Nasze Miasto". 7, s. 4, 2019-01-31.

25. ↑ Warszawski raport rowerowy 2010. Warszawa: Miasto Stołeczne Warszawa, 2010.

26. ↑ Budżet miasta stołecznego Warszawy 2009 w pigułce. [dostęp 2010-12-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-11)].

27. Jerzy Chełmecki, ↑ Sport w wychowaniu narodowym Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" w Warszawie w okresie międzywojennym, s. 47, dlibra.bg.ajd.czest.pl [dostęp 2019-03-03].

28. Robert Gawkowski, ↑ Encyklopedia klubów sportowych Warszawy i jej najbliższych okolic w latach 1918-1939, Warszawa - 2007, s. 214-217, ISBN 978-83-235-0382-8 .

29. ↑ Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Warszawa w czasie pierwszej wojny światowej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1974, s. 231-232.

30. ↑ Marek Żukow-Karczewski, Sport to zdrowie. Czyli gdzie i jak dbano o tężyznę fizyczną w Polsce sto lat temu, Ekologia.pl, 2012.

31. ↑ Marek Żukow-Karczewski, Historia rowerów. Kiedy skonstruowano pierwszy rower?, Ekologia.pl, 2013.

32. (↑ Pogrzeb Polonii zaczął esemes, Przegląd Sportowy, 29 maja 2013 pol.).

33. ↑ Kluby sportowe - Sportowa Warszawa.

34. Dane według ↑ wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org.

35. ↑ Ewa K. Czaczkowska. Stolica mniej wierząca. „Życie Warszawy", 2010-06-09.

36. ↑ Prażanie w niedzielę częściej idą do kościoła. „Życie Warszawy", 2010-05-13.

37. ↑ a Zielona Warszawa. [dostęp 2009-11-22].b c d

38. „Weranda Country". s. 89. ↑ ISSN 1898-4851.

39. Marzenna Nowakowska. ↑ Dzikość w wielkim mieście. „Focus", s. 38,39. Burda Publishing Polska. ISSN 1234-9992.

Informacje ogólne

Mapy

# data[].attributes.attachment_link.description
stolica i największe miasto Polski Warszawa, miasto stołeczne Warszawa [2] (m.st. Warszawa) - stolica Polski [3] i województwa mazowieckiego [4] , największe miasto w kraju, położone w jego centralnej części[5] , na Nizinie Środkowomazowieckiej, na Mazowszu, nad Wisłą. Na fotografiach (zgodnie z ruchem wskazówek zegara): ul. Emilii Plater nocą, bazylika św.

# data[].attributes.body
był jednym z organizatorów Szarych Szeregów i komendantem 