# data[].attributes.body
Shymon Vizunas Shidlovsky was a descendant of the noble Svyatopolk-Mirskyi family and an active participant in the uprising of 1863-1864. He was wounded during the uprising and emigrated. At the end of his life, he lived in Lviv, where he created a hospital and shelter for veterans of the uprising. Until the end of his life, he always had the flag of his detachment with him and took part in all the events dedicated to the uprising.

# data[].attributes.body
Emilia Pliater was a representative of a noble family and a participant in the uprising of 1830-1831. She was fascinated by Goethe and Friedrich Schiller, whose works she read in the original German. She grew up in catholic Polish-speaking environment, and her literary heroines were Adam Mickiewicz's Princess Wanda and Grazyna. In a document dated March 25, 1831, Emilia Plater wrote that joining the rebellion was her only idea, and that she had been waiting for this moment for all her life. She was the head of the detachment consisting of approximately 280 infantrymen, 60 mounted warriors and several hundred peasants armed with scythes.

# data[].attributes.headline
Kasiner - a warrior armed with a vertical scythe

# data[].attributes.subject
Kasiner - a warrior armed with a vertical scythe

# data[].attributes.body
Kasiners (scythemen) fought in the liberation uprisings of 1794, 1831, 1848, 1863, as well as in the defensive war of 1939.

During the uprising of Kastuś Kalinoŭski in 1863-1864, kasiners rose up in Poland and Lithuania. Lithuanian kasiners sometimes had sharp strips of iron instead of scythes on their poles.

# data[].attributes.body
Andrew Thaddeus Bonaventure Kosciuszko left trace in the history of five countries: France, USA, Poland, Lithuania and Belarus. He was a participant in the struggle of the Polish-Lithuanian Commonwealth with Russia and Prussia, as well as in the American War of Independence. He was the leader of the national liberation uprising of 1794 against the Russian-Prussian occupation in Polish-Lithuanian Commonwealth.

# data[].attributes.body
Kastuś Kalinoŭski was born in the village of Mastavlyany, Grodno County, now in the Podlaskie Voivodeship of Poland, in the family of a landless nobleman.

In 1856, he entered St. Petersburg University to study law. During his studies at the university, Kalinoŭski took part in the activities of illegal student groups. Together with his brother, he was a member of the secret military-revolutionary organization of General Staff officers, headed by Zygmunt Sierakowski and Yaroslav Dombrowski.

In 1862, Kalinoŭski was already a member of the Lithuanian Provincial Committee - the central body for the preparation of the uprising in the territory of the North-West Region (now - the territory of northern Lithuania and Western Belarus). In fall, he became its chairman. Kastus was the leader of rebels, who, opposed to the liberals ("white"), were called "red". This direction of the liberation movement envisaged a democratic republic, transfer of land to peasants, and the right of self-determination of the peoples of the former Polish-Lithuanian Commonwealth.

Since the fall of 1863, Kalinoŭski concentrated his efforts on accumulating strength for a new offensive in spring. But, given away by the commissioner of the Mogilev province, Vytaut Parfyanovich, he was captured by royal gendarmes on the night of January 29, 1864 in the Sviatayansky Walls (near the St. John's Cathedral in Vilnius), where he was hiding under the name of Ignat Vitazhenets.

During the investigation and the trial, Kastus Kalinoŭski firmly stood his ground and refused to cooperate with the investigation. Having testified about his own activities, he refused to provide information about other participants to the investigative commission.

The tsarist military court ruled that Kalinoŭski should be executed on the gallows. On March 22, Kastus Kalinoŭski was publicly hanged on the Lukiška market square in Vilnius. He was secretly buried on Castle Hill in Vilnius, next to other leaders and participants of the uprising who were killed on the orders of the Russian occupation authorities. All graves were razed to the ground.

# data[].attributes.body
General and dictator (head) of the uprising of 1863-1864.

In 1862 he entered into communication with the central Polish committee at Warsaw, and on the outbreak of the insurrection, 22 January 1863, he took the command of the armed troops.

He defeated the Russians at Wąchock and Słupia (February), capturing 1000 muskets and 8 cannons. This victory drew hundreds of young recruits to his command, till at last he had 12,000 men at his disposal.

On 23 February he again defeated the Russians, at Małogoszcz, and captured 500 muskets and 2 cannons. On 10 March he proclaimed himself the Dictator and attempted to form regular government; but either his talent for organization was not sufficient to carry out his plans and after a fresh series of engagements at the battle of Chrobrze on 17 March and battle of Grochowiska on 18 March he took refuge in Austrian territory and was interned at Tarnów. He was subsequently transferred to the fortress of Josephstadt, from which he was released in 1865.

He then lived at Solothurn as a citizen of the Swiss Republic, and subsequently entered the Turkish service as Langie Bey. He died in Istanbul on 10 May 1887 and is buried at the Haidar Pasha Cemetery with his English wife Suzanne (2 February 1837 - 24 November 1906).

# data[].attributes.headline
The stamp of Marian Langiewicz as the dictator of the January Uprising

# data[].attributes.subject
The stamp of Marian Langiewicz as the dictator of the January Uprising

# data[].attributes.headline
Map of the battles of the rebellion of 1863-1864. Issued in 1919.

# data[].attributes.subject
Map of the battles of the rebellion of 1863-1864. Issued in 1919.

# data[].attributes.headline
Participants of the uprising of 1863-1864.

# data[].attributes.subject
Participants of the uprising of 1863-1864.

# data[].attributes.body
One of the leaders of the uprising of 1863-1864. He declared himself a general of Lithuania and Kovno under the name Dalenga. In a short period of time, he gathered a rebel division of 5,000 people. The unit was defeated by Russian troops, and Sierakowski himself was wounded and captured. He refused to speak before the court-martial, demanding a jury trial. The verdict was: hanging. The sentence was executed in Vilnius on Lukiska Square.

# data[].attributes.body
Zouaves of Death — a Polish military unit during the uprising of 1863-1864, which was formed from volunteers in Wojców (Poland) by the French officer Francois Rochebrun in the image of the French Jouvas, in which he served during the Crimean War.

Among the soldiers who took part in the uprising of 1863-1864, the Zouaves of Death had the fame of suicide bombers. Each of them took an oath never to back down.

# data[].attributes.body
Francishak Bagushevich - was a Belarusian poet, writer and lawyer, considered to be one of the initiators of modern Belarusian literature.

Bahuševič participated in the January Uprising of 1863–1864. After this, Bahuševič left Belarus to live in Ukraine, where he studied in Nezhin law school. He worked as a lawyer defending the rights of the peasantry. After amnesty for all participants of the revolt was announced, dated for an ascension on the throne of Alexander III, he moved with his family back to Vilna.

Bahuševič was an initiator of critical realism in Belarusian literature. His works are closely connected with Belarusian folklore. He published two collections of poems, Dudka biełaruskaja (English: Belarusian fife) and Smyk biełaruski (English: Belarusian fiddlestick), in Austria-Hungary. Bahuševič published his works under the pseudonyms Maciej Buračok, Symon Reŭka z-pad Barysava.

He wrote mainly in Belarusian. He started when he was still in Ukraine, but he took up literary activity only after returning to Vilnius. Two collections of poems and poems were published during his lifetime. They were published abroad: Dudka biełaruskaja (Kraków, 1891) and Smyk biełaruski (Poznań, 1896). After the fall of the uprising in Belarus, the printing of Belarusian books was forbidden until 1905, which is why his works were published illegally and spread in manuscripts.

# data[].attributes.headline
An ambush of rebels fighting against a detachment of Cossacks during the uprising of 1863-1864 (artist: Michal Elvira Andrioli, 1866)

# data[].attributes.subject
An ambush of rebels fighting against a detachment of Cossacks during the uprising of 1863-1864 (artist: Michal Elvira Andrioli, 1866)

# data[].attributes.headline
Map of the battles of the 1863-1864 uprising.

# data[].attributes.subject
Map of the battles of the 1863-1864 uprising.

# data[].attributes.body
Volunteer insurgent unit, created during the January Uprising of 1863-1864 by French officer François Rochebrune, modeled on the French Zouaves. The unit's "baptism by fire" occurred at the battle at Miechów, where under the command of adjutant Wojciech Komorowski, they successfully charged Russian forces defending the local cemetery. However, the overall outcome was a defeat. In the Battle of Chroberz the Zouaves covered the retreat of the main body of Polish forces under Marian Langiewicz. They also fought at the follow-up Battle of Grochowiska where they captured Russian artillery positions but suffered large losses.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Бітва войска ў 1863

Жуа́вы сьме́рці - польскае вайсковае падразьдзяленьне падчас паўстаньня 1863-1864 гадоў, якое было сфармавана з добраахвотнікаў у Войцаве ( Польшча), францускім афіцэрам Франсуа Рашэбрунам па вобразе францускіх жуаваў, у якіх ен служыў падчас Крымскай вайны.

Назва "Жуавы" паходзіць ад францускіх баявых падразьдзяленьняў, удзельнікаў якіх набіралі з плямёнаў бэрбэраў, Зуаў, у 1830-х, у Францускім Альжыры - паўночная Афрыка. Частка назвы "сьмерці" зьвязана з клятвай, якую павінны былі даваць ваяры падразьдзяленьня. Яна сьведчыла, што вынік бою мог быць толькі адзіны - "перамога альбо сьмерць".

Выгляд жуаваў ў 1863

Жуавы былі вядомы сваей адметнай і спэцыяльна распрацаванай формай, падобнай да Альжырскіх Жуаваў. Яна складалася з хлопкавай кашулі, камізэлькі з ласёвай шкуры, чорнага шаўковага халата, чорнага шаўковага сурдута без каўняра, шырокіх штаноў, чорнага зь белым шаліка, высокіх скураных ботаў да кален, чырвонай фескі. На грудзях быў вышыты вялікі белы крыж. Адметным быў і сьцяг падразьдзяленьня - гэта было чорнае палатно зь вялізным белым крыжам, акружаным чырвонай і белай вышыўкай, з дэвізам У імя Бога - 1863 г.

Хрышчэньне агнем Жуаваў сьмерці адбылося ў бітве каля м. Мехаў, дзе пад кіраўніцтвам ад`ютанта Войцеха Камароўскага, пасьпяхова зьнішчылі расейскія войскі, якія абаранялі мясцовыя могілкі. Аднак агульным вынікам бітвы было - паражэньне паўстанцаў. У бітве каля Хроберам Жуавы прыкрывалі адступленьне асноўных сіл паўстанцаў, якімі кіраваў Мар'ян Лангевіч. Яны таксама прымалі ўдзел у бітве каля Грахавіскаў, дзе захапілі расейскую артылерыйскую пазыцыю, але панесьлі вялікія страты. У гэтай бітве Мар'ян Лангевіч згубіў кантроль над войскам, але Рошэбрун, які прыняў камандваньне, пасьпяхова правёў адступленьне. За гэта яму было прысвоена званьне генэрала, і ен быў намінаваны на ролю кіраўніка паўстаньня. Аднак яго кандыдатуру не падтрымалі і, расчараваўшыся ўнутранай палітычнай барацьбой, Рошэбрун вярнуўся ў Францыю. Другая частка падразьдзяленьня пад кіраўніцтвамкапітана Стэфана Мальчэўскага змагалася ў бітве каля м. Малы-Пабеднік. Тут таксама панесьлі вялікія страты, больш з-за адмовы адступаць у адпаведнасьці сваёй клятве. Целы загінутых Жуаваў былі пахаваныя ў агульнай магіле і, згодна загаду царскіх улад, былі пакінуты неабазначанымі . Аднак мясцовыя сяляне насуперак загаду пасадзілі чатыры саджанцы на вуглах магілы ў памяць аб загінулых. Пазьней было пабудавана надмагільле з цэглы. Праўнукі загінулых у бітве ваяроў фінансавалі пабудову мэмарыяла.

Рошэбрун ў 1863

Рошэбрун ў апошнія месяцы 1863, але ў гэты час паўстаньне цярпела паражэньне, і ен паехаў у Францыю. Пасьля францускі ўрад узнагародзіў яго ордэнам Ганаровага легіёна за ўдзел у паўстаньні. Рошэбрун прыняў удзел у Франка-Прускай вайне ў званьні палкоўніка, дзе ён працягваў змагацца ў форме жуаваў. Кіраваў падразьдзяленьнем, якое называў Галлы. Рошэбрун быў забіты стрэлам каля Сэнт-Клёд.

Пасьля ад'езду Рошэбруна, камандваньне прыняў яго намесьнік Тыт Обрыен дэ Лясі (псэўданім "Грымала"), але па факце падразьдзяленьне скончыла існаваньне. Частка групы перайшла ў Аўстрыю, але 21 салдат застаўся змагацца ў Легіёне Гарыбальдзі (італьянскія дабраахвотнікі, арганізаваныя сынам Джузэпэ Гарыбальдзі - Мэнаты Гарыбальды, якія ваявалі на баку паўстанцаў пад кіраўніцтвам Франчэска Нуля) у бітве каля м. Крыкаўка.

Паўстаньне было падаўлена расейскімі войскамі ў 1864 годзе.

Уладзімеж Вольскі напісаў песьню, прысьвечаную жуавам, "Марш жуаваў".

Жуавы сьмерці - сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

# data[].attributes.attachment_link.title
Жуавы сьмерці - Вікіпэдыя

# data[].attributes.attachment_link.description
Жуа́вы сьме́рці - польскае вайсковае падразьдзяленьне падчас паўстаньня 1863-1864 гадоў, якое было сфармавана з добраахвотнікаў у Войцаве ( Польшча), францускім афіцэрам Франсуа Рашэбрунам па вобразе францускіх жуаваў, у якіх ен служыў падчас Крымскай вайны. Назва "Жуавы" паходзіць ад францускіх баявых падразьдзяленьняў, удзельнікаў якіх набіралі з плямёнаў бэрбэраў, Зуаў , у 1830-х, у Францускім Альжыры - паўночная Афрыка.

# data[].attributes.body
After the outbreak of the January Uprising, from April 1863 he became a deputy general and head of the armed forces of the Augustów and Hrodna as a supporter of the "reds".

He had the rank of brigadier general and was the commander-in-chief of all the insurgent formations of the Hrodna province. His skillful leadership of the rebels in the area entrusted to him made it possible to maintain an active partisan war against the Russian troops for much longer than in many other regions of the North-Western Territory covered by the uprising. However, after the final defeat of the rebellion in the Grodno region, he fled to Warsaw.

In Warsaw, the recently inaugurated dictator Romuald Traugutt appointed Wróblewski as commissar of the Lublin and Podlaskie and set him the task of reviving the insurgent movement that was fading there. However, in December 1863, when crossing with a horse detachment next to a river in the Kotsk region near the village of Ustinov, the group was attacked by a Cossack detachment. In a fierce battle, Wróblewski was seriously wounded in the head and shoulder, but survived. The Cossacks, who considered him dead, left him on the battlefield. Wróblewski was soon found there half-dead by local peasants sympathizing the rebellion, and was hidden in the barn of one of them.

After receiving medical treatment, dressed up as a woman, Wróblewski in July 1864 managed to escape to Galicia, which was under the control of the Austrian Empire. Since the authorities of the Russian Empire issued a warrant for his arrest, sentencing him to death in absentia, all of his property in the Russian Empire was confiscated.

During his settlement in France, Wróblewski was a member of the Union of Polish Emigrants and at first worked as a teacher but later joined the National Guard.

During the Franco-Prussian War, he defended Paris in a battalion of the National Guard. After the revolution in Paris and the establishment of the Paris Commune, on 18 March 1871, he actively supported the revolutionary aspirations of the Parisian workers.

# data[].attributes.attachment_caption
She was called "the first beauty in Lithuania", and Kalinouski was invited to the wedding

# data[].attributes.headline
Apolonia Dalewska, one of the first beauties of Lithuania, was the main love in Sierakowski's life.

# data[].attributes.subject
Apolonia Dalewska, one of the first beauties of Lithuania, was the main love in Sierakowski's life.

# data[].attributes.body
In July 2017, the Ministry of Culture of Lithuania announced that a burial site containing the remains of one of the leaders of the 1863 uprising against Russia, Zygmunt Sierakowski, was found on Gediminas Hill in Vilnius. The gold ring on his hand became the main evidence: it was engraved in Polish "Zygmunt and Apollonia, August 11 / July 30, 1862."

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
У ліпені 2017 года Міністэрства культуры Літвы паведаміла, што на гары Гедыміна ў Вільні знойдзена пахаванне, у якім знаходзіліся астанкі аднаго з кіраўнікоў паўстання супраць Расіі 1863 года Жыгімонта Серакоўскага. Залаты пярсцёнак на яго руцэ стаў галоўным доказам: на ім гравіроўка па-польску "Зыгмунт і Апалонія, 11 жніўня / 30 ліпеня 1862".

Дык кім жа была тая жанчына, пярсцёнак з імем якой Жыгімонт Серакоўскі панёс у магілу? Пра гэта піша " Салідарнасць".

Прыгажуня з роду, які даў паўстанню адразу трох кіраўнікоў

Апалонія Далеўская, адна з першых прыгажунь Літвы, была галоўным каханнем у жыцці Серакоўскага.Апалонія Фердынанда - адна з дзесяці дзяцей шляхціца Дамініка Далеўскага і яго жонкі Дамінікі з роду Наркевічаў. Яна нарадзілася 19 студзеня 1838 года ў маёнтку Кункулка. Зрэшты, пражыла тамака нядоўга. Апалонія была яшчэ дзіцём, калі ў 1848 годзе памёр яе бацька. Удава Дамініка Далеўская пераехала з дзецьмі ў Вільню.Нягледзячы на цяжкасці маці шмат увагі надавала выхаванню дачок: пра чатырох з шасці сясцёр вядома, што яны скончылі пансіён.Але размеранае жыццё свецкай дзяўчыны Апалонію не цікавіла. Яна пачала наведваць таемныя курсы Шляхецкага інстытута, арганізаваныя мясцовай інтэлігенцыяй у знак пратэсту супраць палітыкі цара. Там Апалонія вывучала матэматыку, прыродазнаўства, гісторыю, літаратуру, эстэтыку і педагогіку. Музыку выкладаў сам Станіслаў Манюшка.

Той самы пярсцёнак. Кадр: Lrytas.lt﻿

Трэба сказаць, што бунтарскі дух быў адметнай рысай усіх Далеўскіх. Гэты род даў паўстанню 1863 года адразу трох кіраўнікоў. Практычна ўсе Далеўскія ўдзельнічалі ў выступленнях. Брат Франц належаў да кіраўніцтва белага лагера, Цітус і Канстанцін аказаліся на баку чырвоных. Сястра Юлія з мужам Міхаілам Беркманам дзейнічалі на Ковеншчыне, а Ксаверыя была сакратаром Франца ў літоўскім паўстанцкім урадзе. Сама Апалонія стала кур'ерам паўстанцаў.

Жаніх-рэвалюцыянер і "апошняя мазурка на Літве"

Летам 1861 года Апалонія Далеўская пазнаёмілася з капітанам расійскага войска Зыгмунтам Серакоўскім. Зрэшты, капітан быў няпростым. Яшчэ падчас вучобы ў Санкт-Пецярбургскім універсітэце ён узначаліў там рэвалюцыйную арганізацыю "Саюз літоўскай моладзі", у якім таксама ўдзельнічалі старэйшыя браты Апалоніі (Серакоўскі быў іх сябрам). За рэвалюцыйную дзейнасць усе яны былі арыштаваны. Зыгмунт адпраўлены радавым у Арэнбургскі корпус. Але і тамака ён змог зрабіць кар'еру: даслужыўся да прапаршчыка, быў накіраваны ў Брэсцкі пяхотны полк, а ў 1856 годзе паступіў у ваенную акадэмію ў Санкт-Пецярбургу. Служыў у дэпартаменце Генеральнага штаба ваеннага міністэрства, дасягнуўшы чыну капітана. Падчас камандзіроўкі за мяжу ў 1858 годзе Серакоўскі пазнаёміўся з Гарыбальдзі, дзеячамі польскай эміграцыі. А па прыездзе ў 1859-1860 гадах арганізаваў у Санкт-Пецярбургу таемны гурток з афіцэраў-палякаў, якія служылі ў Генеральным штабе. Толькі за такога бунтара і магла выйсці замуж Апалонія Далеўская. Зрэшты, "першая прыгажуня Літвы" не адразу дала сваю згоду. Жаніх быў на дванаццаць гадоў старэйшы за сваю нявесту. Пачуўшы прапанову, яна доўга разважала: ці прыстойна маладой дзяўчыне ў час народнага бедства і пакут айчыны марыць аб асабістым шчасці? Але каханне перамагло. Пара ажанілася ў Кейданах 30 ліпеня 1862 года. На вяселлі Серакоўскага і Далеўскай гулялі ўдзельнікі будучага паўстання, у тым ліку Кастусь Каліноўскі, Якуб Гейштар, Антоні Мацкевіч і, вядома, брат Франц Далеўскі. Само вяселле ўжо было выклікам. Край быў тады на ваенным становішчы, і любыя "масавыя гулянні", уключаючы вяселлі, былі забаронены. На вяселле Серакоўскіх з'явіліся жандары. Убачыўшы жаніха ў мундзіры афіцэра Генеральнага штаба, пачціва адказыралі і з'ехалі. Потым, у пазнейшых мемуарах, гэты дзень шчасця назавуць "апошняя мазурка на Літве перад паўстаннем". І, вядома, ніхто тады і падумаць не мог, што менш чым праз год Апалонія Серакоўская-Далеўская стане ўдавой. Пасля вяселля пара засталася ў Кейданах на тыдзень. А потым адправілася ў Заходнюю Еўропу. Жонка суправаджала мужа ў камандзіроўках у Берлін, Лейпцыг, Познань, Вену, Парыж. Калі ж у канцы сакавіка 1863 года прыйшла вестка аб пачатку паўстання, Серакоўскі ўзяў на службе адпачынак на два тыдні і выехаў у Паўночна-Заходні край Расіі. Ён абвясціў сябе ваяводам Літоўскім і Ковенскім пад імем Даленга, у кароткі час сабраў буйны атрад з 5 тысяч чалавек і рушыў у бой. На жаль, удзел Серакоўскага ў паўстанні працягнуўся менш за месяц. Кампанія, распачатая арганізацыяй найбуйнейшага паўстанцкага групавання і першымі ваеннымі поспехамі, скончылася разгромам. 25-26 красавіка атрад Серакоўскага ў баі быў разбіты ўрадавымі войскамі, а сам Серакоўскі паранены куляй у грудзі навылёт і захоплены ў палон.

Зыгмунт Серакоўскі ў турэмным зняволенні. Малюнак: Public Domain. Wikimedia
По﻿мста Мураўёва-вешальніка

Расправа была жорсткай. Генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў, празваны за сваю жорсткасць у падаўленні паўстання "вешальнікам", два месяцы спрабаваў дамагчыся ад арыштаванага паказанняў. Увесь гэты час Апалонія абівала парогі ў Вільні і ў Пецярбургу, спрабуючы вызваліць мужа. Яе мальбы засталіся нячутнымі. Не дамогшыся прызнальных паказанняў, Мураўёў распарадзіўся адкрыць прама ў ложку параненага вайсковы суд, які неадкладна вынес смяротны прысуд. А на наступны вечар у шпіталь прывезлі Апалонію. Яна чакала дзіця і нічога не ведала ні аб прыгаворы, ні аб тым, што гэта іх апошняя сустрэча. 15-хвіліннае спатканне праходзіла пад аховай 15 (!) расійскіх салдат і афіцэраў. Апалонія размаўляла з мужам, стоячы перад яго ложкам на каленях. Пачуўшы аб смяротным прыгаворы, яна страціла прытомнасць. У сваіх позніх мемуарах Серакоўская пісала: "Ад гэтых кароткіх пятнаццаці хвілін на ўсё доўгае цяжкае жыццё ў маёй памяці засталася бязмежная пакута на твары каханага, лоб, далоні і шчокі, якія гарэлі агнём, вочы яго, што ззялі ад шчасця, вусны, якія радасна ўсміхаліся. Я ўстала на калені ля ложка. "Полька, - сказаў ён напаўголаса, - учора я падпісаў сабе смяротны прысуд словамі "нічога не ведаю, а каб і ведаў, не скажу вам". Не ведаю, што здарылася са мной, апошнія словы, якія я пачула, былі "Божа! Цябе не падрыхтавалі, цябе не папярэдзілі, што гэта нашае апошняе спатканне!"". А глыбокай ноччу Апалонія атрымала праз рускага ваеннага шпітальнага лекара Гарадкова наступную запіску на лістку, вырваным з "Бібліі": "Анелі мая! Даведаўся ўчора, што жыць і быць вольным магу пад адной умовай - выдачы асоб, якія кіруюць рухам. Не ведаю нікога, але гнеўна адказаў, што калі б і ведаў, дык і тады не сказаў бы. Дадзена мне зразумець, што падпісаў свой смяротны прысуд. Калі трэба памерці - памру чыстым і незаплямленым. Скажы ж ты, Анэлі, хіба я мог адказаць інакш? Я цябе кахаць буду, буду лунаць над табой і нашым немаўлём, а потым ізноў сустрэнуся з табой у тым, іншым свеце. Лічы, што ў панядзелак я буду мёртвы". Раніцай цяжарная Апалонія на свае вочы назірала пакаранне мужа на Лукішскай плошчы.

﻿ Апалонія Серакоўская ў турме, Мураўёў прымушае яе назіраць за смерцю мужа 27 чэрвеня 1863 года

Жыццё ў ссылцы

Неўзабаве была арыштавана і цяжарная Апалонія. У перапісцы Віленскага і Наўгародскага губернатараў значылася: "Вядомы маршалак мяцежніцкіх шаек Жыгімонт Серакоўскі меў блізкае знаёмства з домам Далеўскіх і ажаніўся на Апалоніі Далеўскай. Удава гэтага злачынцы, застаючыся пасля пакарання смерцю мужа на жыхарстве ў Вільні, узбуджае ў людзях, якія супраць урада, відавочнае спачуванне да свайго становішча. Віленская следчая камісія па палітычных справах, праводзячы следства аб злачынствах Франца Далеўскага і яго сястры Тэклы, звярнула ўвагу на даказаны справай шкодны палітычны кірунак усяго сямейства Далеўскіх, у заключэнні сваім прызнае неабходным выслаць усё гэтае сямейства ў адну з унутраных губерняў Расіі на жыхарства". Як ні прасіла Апалонія не асуджаць яе на выгнанне з роднага краю, спасылаючыся на дрэннае здароўе і цяжарнасць, Мураўёў застаўся непахісным. На словы ўдавы Серакоўскага, што ў глушы Расіі яна не зможа знайсці для сябе і дзіцяці добрых дактароў, царскі сатрап адказаў "Тым лепш!". У распараджэнні губернатара значылася: выслаць Серакоўскую на жыхарства ў Наўгародскую губерню, а яе маці Даменіку Далеўскую з трыма дочкамі - у Пермскую губерню. На новых месцах жыхарства за ўсімі жанчынамі "ўстанавіць строгі паліцэйскі нагляд". Расправа над Далеўскімі выклікала шырокі рэзананс. Аб жорсткім абыходжанні Мураўёва з цяжарнай Апалоніяй паведамлялася нават у замежнай прэсе, у тым ліку ў газеце "The Times". Але да месца ссылкі ў Белазёрску Апалонія так і не даехала. Фізічны стан цяжарнай быў настолькі дрэнны, што наўгародскія губернскія ўлады вырашылі пакінуць маладую жанчыну ў Ноўгарадзе, баючыся, што тая не вынесе шляху. У кастрычніку 1863 года на свет з'явілася дзяўчынка, якую ў памяць аб бацьку назвалі Зыгмунтай. Характэрна, што ў тыя ж самыя дні, калі на свет з'явілася маленькая Зыгмунта, у Ноўгарад прыбыла маці і сёстры Апалоніі. Іх шлях меўся быць доўгі: на конях да Масквы, а адтуль - у ссылку ў Пермскую губерню. Даменіка не толькі не ведала аб тым, што яе дачка ў гэтыя дні стала маці, але і наогул аб іх знаходжанні ў Ноўгарадзе. Але і ў Ноўгарадзе Апалонія не затрымалася. Вядома, што аб яе лёсе нават клапаціліся генералы Сувораў і Мілюцін, былыя сябры і калегі Серакоўскага па ваенным міністэрстве і Генеральным штабе. Ці паўплывала гэта, але ў чэрвені наступнага года Апалонію адправілі на жыхарства ў Баравічы - ціхае сонечнае мястэчка на беразе Мсты, якое па кліматычных умовах было значна лепшым не толькі за Белазёрск, але і Ноўгарад. Строгі паліцэйскі нагляд пры гэтым адменены, вядома, не быў. Неўзабаве ў Баравічы прыбыла сястра Серакоўскай, Тэкла Далеўская, якая дабілася пераводу з Пензенскай губерні, дзе адбывала ссылку. Дапамога яе была выратавальнай для аслабленай Апалоніі. У рапарце ад 17 лістапада 1864 года баравіцкі спраўнік паведамляў: "Удава Серакоўская і сястра яе Далеўская, якія знаходзяцца пад наглядам паліцыі, з часу прыбыцця ў Баравічы наогул вядуць жыццё сціплае і самотнае, знаёмствы маюць рэдкія, выпадковыя, якія ўзніклі па месцы іх кватаравання. Аб маральным іх кірунку ў палітычным стаўленні я магу толькі адно сказаць, што яны яшчэ вельмі жыва памятаюць мінулыя падзеі, але ніякіх перакананняў ці разваг, дагэтуль нічога заганнага ў іх учынках заўважана не было...". У ссылцы сёстры паспрабавалі прыватным чынам даваць урокі французскай і музыкі, але падобныя заняткі для ссыльных былі забаронены - ім дазвалялася толькі простая фізічная праца. Неўзабаве яшчэ адна бяда абрынулася на маладую маці - яе маленькая дачка захварэла на эпілепсію. Пасля таго як усе баравіцкія лекары, пакліканыя маці на дапамогу, не змаглі разабрацца з хваробай, Апалонія ў чэрвені 1865 года звярнулася да губернатара з просьбай дазволіць ёй прыехаць у Пецярбург "для падання дапамогі маёй беднай малютцы". Паездка была дазволена. А 17 кастрычніка 1865 года Серакоўскай і яе сястры дазволілі "выехаць у Заходнія губерні". На жаль, маленькую Зыгмунту выратаваць не ўдалося.

Кашуля Зыгмунта

Апалонія Серакоўская вярнулася ў Каралеўства Польскае і пасялілася ў Варшаве. Тут разам з сястрой яна выкладала і кіравала таемнай жаночай школай для дачок сібірскіх ссыльных з Літвы. А яшчэ Апалонія Серакоўская напісала ўспаміны пра той незабыўны час. Яны поўныя горычы і суму, але таксама і найцікавейшых падрабязнасцей, якія дазваляюць рэканструяваць шматлікія падзеі паўстання і стварыць партрэты яго герояў.

Лукішская плошча Вільні, дзе пакаралі смерцю Серакоўскага. Фота: Public Domain/Wikimedia﻿

Напрыклад, нельга без хвалявання чытаць, як паўстанцы адправілі свайго ганца да Апалоніі ў Вільню. Ён папрасіў аддаць яму частку кашулі Зыгмунта, у якой той быў паранены і ўзяты ў палон. Паплечнікі, якія бязмерна любілі свайго камандзіра, паабяцалі падзяліць тканіну на часткі і адправіць у баявыя часці. Гэтыя цьмяныя, шэрыя кавалачкі натхнялі змагароў за свабоду.У яе ўспамінах можна таксама знайсці пераканаўчыя доказы, што паўстанне ў Літве-Беларусі не было польскім. Праз гісторыю сваёй сям'і Серакоўская паказала лёсы розных людзей і жыццё грамадства, якое ўдзельнічала ў паўстанні супраць царызму і барацьбе за незалежнасць Літвы. Яе ўспаміны крайне важныя і змяшчаюць шмат звестак аб палітыцы і побыце Літвы ў 1840-х і 1860-х гадах. Апалонія Серакоўская памерла адразу пасля Першай сусветнай вайны 2 студзеня 1919 года ў Варшаве і была пахавана на родавых могілках у Павонзках. Перад смерцю ў 1919 годзе яна паспела ўбачыць незалежную Польшчу.﻿﻿﻿﻿﻿

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram i Facebook!

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
апалонія серакоўская

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
паўстанне каліноўскага

# data[].attributes.attachment_link.title
Яе называлі "першай прыгажуняй на Літве", а Каліноўскі быў запрошаны на вяселле

# data[].attributes.attachment_link.description
У ліпені 2017 года Міністэрства культуры Літвы паведаміла, што на гары Гедыміна ў Вільні знойдзена пахаванне, у якім знаходзіліся астанкі аднаго з кіраўнікоў паўстання супраць Расіі 1863 года Жыгімонта Серакоўскага. Залаты пярсцёнак на яго руцэ стаў галоўным доказам: на ім гравіроўка па-польску "Зыгмунт і Апалонія, 11 жніўня / 30 ліпеня 1862".

# data[].attributes.body
Tytus Dalewski was one of the closest friends and associates of Kastuś Kalinoŭski before and during the uprising of 1863–1864. He came from a noble family that had an estate around Lida, present-day Belarus. He studied at the Vilnia Gymnasium, where he became close to František Bagushevich and other rebels.

He was arrested on December 20, 1863 by the tsarist gendarmes in the apartment belonging to the widow of Uladislau Syrakomlia poet, and was sentenced to death for his active participation in the uprising. Publicly shot by the occupiers on Lukishska Square in Vilnius.

Apolonia Sierakowskaya recalled the execution of her brother, which took place on January 11, 1864 in Vilnius on Lukishskaya Square:

"The day was bright, but frosty. Tytus, leaving, wiped his face with a handkerchief (I have it) and demanded a coat and galoshes, saying: "If I am shivering from the cold, you will talk about me, like you talked about Zygmunt Sierakowski who was dragged to his death after a difficult operation, that my legs are shaking because of the fear of death."

10 facts about Kastuś Kalinoŭski's closest friend (https://budzma.org/news/tsitus-daleuski.html):

1. The elder brothers of Tytus Dalewski - Frantishak and Alexander - were sentenced to hard labor in Siberia for creating a secret society

2. Tytus deliberately failed the exams at the Russian cadet school

3. While studying at the gymnasium, Titus together with his brother Konstantin saved the lives of several people

4. After graduating from the gymnasium in 1861, Titus entered Moscow University and joined the secret student society "Agul".

5. Titus Dalewski and Kastuś Kalinoŭski loved women from the same family - Yamants

6. With the beginning of the uprising of 1863, relatives convinced Titus Daleuski not to join the detachment, as he was going to

7. Titus Dalewski became one of the most active rebel liaisons and expeditors

8. Kalinoŭski and Dalewski agreed: the first one of them to be arrested would take all the responsibility to confuse the investigation and give time to friends

9. On December 30, 1863, Titus Daleuski was shot on Lukish Square in Vilnius

10. Francischak Dalewski, the elder brother of Titus, was sentenced to death for the second time as one of the leaders of the uprising. But he was saved again

# data[].attributes.body
The first Belarusian-language newspaper. He published it together with associates K. Kalinoŭski, V. Urublewski, F. Rozhansky, S. Sangin.

It had a small format and at the same time a large circulation. Each issue was signed with the pseudonym "Yaska - a landlord from Vilnius".

The articles were built in the form of a conversation, their content resembled the works of Russian literature of the revolutionary-democratic direction. The main topics of "Muzhytska pravda" were the issues of land and free will, political and socio-economic inequality, national independence.

"...We have learned where strength and truth are, and we will know what to do to get land and freedom. Let's hold hands, children, and hold together!"

# data[].attributes.body
In 1863, Hrodna province became the epicenter of the national liberation uprising led by Kastuś Kalinoŭski. Before the uprising, K. Kalinoŭski and V. Urublevsky formed a revolutionary organization in the town.

In 1863, the rebels had high hopes for the railway. They wanted to use it for quick transfer of troops. The railway workers sided with the rebels. They themselves were French subjects, but many were participants in the uprising of 1830-1831 or their children.

In the evening of March 14, a hundred citizens of Hrodna who wanted to join the uprising gathered near the station. They tried to seize the train and leave for Parečča, and then with joint forces to seize Hrodna. But in the commotion, only the locomotive left the station. Dozens of armed citizens of Hrodna remained in the wagons, which were unhooked and did not go anywhere.

After the failed train hijacking, 73 people were arrested. On September 17, Mikhail Muraviev signed a confirmation, according to which 25 citizens of Hrodna were sent to Siberia for the March 14 incident.

Only 7-8 people, led by the manager of the Hrodna station, Kulchytskyi, made it to Parečča. He managed to take 10,000 rubles from the railway ticket office.

https://nashaniva.com/ru/322126

# data[].attributes.body
Napoleon Orda - Belarusian and Polish artist, composer, pianist and teacher.

He was born on February 11, 1807 in the family estate of Varatsevichi, Kobryn district, Hrodna province (now a village in Ivanovo district, Brest region) in a family of Poles nobility.

Graduated from the Svislatskaya Gymnasium. In 1823 he entered Vilnius University, but later for his participation in the secret student society "Zarane" he was arrested and expelled from the university.

He participated in the uprising of 1830-1831, during which he commanded a partisan unit, received the rank of captain and was awarded the Virtuti Militari cross for the battle of Kotsk.

After the suppression of the uprising, he emigrated to France. There he met Frédéric Chopin, from whom he took music lessons. He wrote a number of compositions for piano (romances, polonaises, serenades, mazurkas). In mid-1830s, he was the director of the Italian Opera in Paris.

In 1856, after Russian Emperor Alexander II announced an amnesty for emigrants, Orda left his family, secure life and a successful career in Paris and returned to his homeland at the age of 49.

In 1866, he was arrested on suspicion of participating in the uprising of 1863 and imprisoned in the Kobrin prison castle. Sentenced to exile to remote provinces of Russia. Thanks to the efforts of his wife and the help of the French ambassador, the sentence was overturned.

He visited many places in Belarus, Ukraine, Poland, and Lithuania. He drew landscapes and buildings related to the lives of famous people. He promised to paint all the castles of Belarus before they are destroyed.

# data[].attributes.attachment_caption
Yamant family: from left to right - mother Scholastika, daughters Maria and Alena, father Tadevush.

# data[].attributes.headline
Kastuś Kalinoŭski and Marisya Yamant: a love story

# data[].attributes.subject
Kastuś Kalinoŭski and Marisya Yamant: a love story

# data[].attributes.body
They met in the early spring of 1861. He was 23, she was 19. From the very first visit, Kalinoŭski became a welcome guest in the Yamants' apartment. His sincerity and obsession with the idea of justice found a particularly strong response in the sensitive soul of one of his daughters, Maria.

The next time Kastuś visits Vilnius after Sierakowski's marriage. Perhaps, at this time Maria Yamant becomes his fiancee. Kastuś, in the presence of relatives, hands a ring to her. Perhaps, just then, his friend Titus Dalewski and Maria's sister, Alena Yamant, would get engaged as well.

The next six months was a time of constant travelling and rare meetings with Maria, filled with conflicting desires of personal happiness and universal truth. Hope for a future wedding was interrupted by unexpected news. At the end of January 1863, an uprising broke out in Poland. Maria supports Kastus in his hard work, not allowing him to give up even when the "whites" organized a coup against him and removed him from the leadership of the rebellion. Maria organized a women's committee together with her sisters. They collected donations for the families of the insurgents, delivered mail, took care of prisoners, delivered food, fresh linen, tea, sugar, and tobacco to prison.

In the last months of 1863, Kalinoŭski lived in anticipation of arrest. Neither the persuasion of his friends nor the tears in Maria's eyes made him use the passport sent from St. Petersburg in someone else's name to go abroad. Kastuś Kalinoŭski and Titus Dalewski promise each other that they will fight to the end for the cause they believe in.

Kastus was detained in the former Dominican monastery, and his fiancée Maria - in an opposite building, the former missionary monastery. Through the windows they could see each other's place of imprisonment. Maria's aunt - Jadzviga Makritskaya came to help the couple.

Jadzviga Makrytska bribed the gendarmes and managed to set up correspondence between Kastus and Maria. Each note was worth 10 rubles and could fall into the hands of Colonel Losev at any moment. In one of his notes to his beloved, Kalinoŭski wrote: "I envy even the freedom of a crow I see walking on the snow from my window."

It was thanks to Makrytskaya that a small piece of paper with Kalinoŭski's dying testament, known to us as "Letters from the Gallows", could find its way from the cell number 3 to one of the leaders of the uprising, Agathon Hiller, in Paris.

On March 10 (22), 1864, Kastuś Kalinoŭski was hanged on Lukishskaya Square by order of Mikhail Murayev. In the summer of 1864, his fiancée Maria Yamant was sent to Tobolsk together with her parents and sister Elena. She courageously endured Siberia and in 1874 returned to her homeland, from where she moved to Warsaw.

"Mariska black-browed, my dove,

Where did the happiness go?

and Your fate is clear;

Everything passed - passed

no matter what

Only terrible grief

remained in the chest..."

https://nashaniva.com/164901

# data[].attributes.body
The Uprising in Poland, Lithuania and Belarus (1863-1864) was an uprising of national-revolutionary forces on some of the former Polish-Lithuanian Commonwealth lands against Russian rule and for the restoration of the Commonwealth within the borders of 1772.

In Russian historiography it is called the Second Polish Uprising (1863-1864) or mutiny, in Polish historiography - the January Uprising, in Belarusian historiography - the uprising of Kastus Kalinowski (because the uprising was led by him). A famous password to identify an ally was: -"Who do you love?" - "I love Belarus" - "So do I".

# data[].attributes.body
In the 19th century, this building housed the Niszkowski Hotel. Zygmunt Sierakowski, one of the leaders of the 1863 uprising, stayed there; shortly before the beginning of the uprising, the hotel hosted a meeting of the insurgents.

Nowadays, this building is the location of the Karczma 1863, which commemorates the events of the 1863-64 uprising.