# data[].attributes.body
Inger Groeneveld

Julia van Velzen

Josien van der Werf

# data[].attributes.body
Meeting point

Amsterdam Central Station, Stationsplein (city side), in the middle of the main hall, next to the entrance to the metro.

(Train tickets will be provided)

Late, lost or sick?

Call Kendall, +31 6 40701002

# data[].attributes.headline
Background information Colour and Leiden

# data[].attributes.subject
Background information Colour and Leiden

# data[].attributes.body
Tourguide Inger Groeneveld wrote this presentation about AFR policy in Leiden, nice to read in advance.

# data[].attributes.body
The municipality of the charming city of Leiden is so kind to co-host this tour. We shall visit several sites illustrating the results of their decades-long, ongoing search for a proper balance between historic preservation interests, owners' wishes, financial resources and available expertise.

Since 2009 Erfgoed Leiden awards grants via a special programme, nowadays called Subsidy Historic CityScape (SHS). The rationale behind this subsidy is to make the city center more attractive to residents and visitors. Owners or tenants - of buildings older than 50 years within the protected cityscape of the city center - can apply for a subsidy for several image enhancing interventions, one of which is the application of historical colour schemes on historic façades.

This historical AFR grant was introduced following the worthwhile outcome of an AFR project (2007-2010), of which the results were published in  'Van Leidse schilders mette groote quast' by the department Monuments & Archaeology of the municipality of Leiden. It contains a separately attached chart of Leiden historic color schemes, informs on the use of paint on Leiden facades from 1600 to 1950 and also discusses the history of the painters profession and workshop for a broader public.

The tour will also focus on challenges concerning AFR on bridges and stone gateways, and we will additionally visit some historic interiors.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Leiden () is een stad en gemeente in het noordwesten van de Nederlandse provincie Zuid-Holland. De Oude Rijn stroomt door Leiden voordat deze, even verderop, in zee uitmondt. Leiden wordt ook wel ' de Sleutelstad' genoemd, een verwijzing naar de sleutels in het stadswapen.

Dankzij de lakennijverheid behoorde Leiden van de late Middeleeuwen tot in de 17e eeuw tot de grootste steden van de Noordelijke Nederlanden. De huidige gemeente Leiden telt 130.181 inwoners (1 januari 2024) maar het compacte, aan elkaar vast gebouwde stedelijk gebied van Leiden - met Oegstgeest, Voorschoten, Leiderdorp en Zoeterwoude - telt 215.602 inwoners. De door het CBS gedefinieerde stedelijke agglomeratie omvat bovendien Katwijk waarmee de Leidse agglomeratie 282.207 inwoners telt. Het stadsgewest Leiden omvat ook Teylingen en Noordwijk en heeft in totaal 365.913 inwoners. Daarmee hoort het stedelijk gebied van Leiden tot de tien grootste agglomeraties in het land.

Leiden trekt jaarlijks vele duizenden toeristen en bezoekers, voornamelijk door haar internationaal bekende musea en de oude, sinds 2000 sterk gerenoveerde binnenstad met grachten, monumentale bouwwerken en hofjes. Tot de belangrijkste musea behoren Naturalis, het Rijksmuseum van Oudheden en Museum Boerhaave. Leiden kent een rijk cultureel erfgoed; onder andere Rembrandt van Rijn, Lucas van Leyden en Jan Steen werden er geboren en opgeleid. Een recente verdere versterking van de aantrekkelijkheid van de Leidse binnenstad is het Singelpark, een 6,5 km lange wandelroute met nieuwe bruggen en parken.

Leiden is al eeuwen een typische studentenstad; het heeft de oudste universiteit van Nederland, opgericht in 1575. Het motto van Leiden is Stad van Ontdekkingen, verwijzend naar het grote aantal belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen in deze stad. Het grotendeels uit de universiteit en in het bijzonder uit het LUMC voortgekomen BioScience Park heeft Leiden na vele decennia economische neergang een enorme impuls gegeven, waardoor de stad nu sociaal-economisch tot de sterkste steden van het land hoort. In 2021 verkrijgt het Romeinse deel van Leiden, Park Matilo, als onderdeel van de Romeinse Limes de status van UNESCO Werelderfgoed.

De naam Leithon komt voor het eerst voor in de goederenlijst van de Utrechtse Sint Maartenskerk die is opgesteld tussen 777 en 866. De oude spelling was Leyden. Een populaire maar onjuiste verklaring voor de naam Leiden is dat deze is afgeleid van de Romeinse nederzetting Lugdunum Batavorum. In werkelijkheid lag die nederzetting niet ter hoogte van Leiden, maar bij Katwijk. Bij Leiden lag Matilo. Deze verklaring gaat terug tot 1500, toen in de renaissance een hernieuwde interesse ontstond voor de Romeinse tijd.

Later onderzoek op taalkundig gebied bracht het inzicht dat de naam is afgeleid van een Oudnederlands sterk naamwoord leitha dat als gevolg van afslijting van inflexie lede werd in het Middelnederlands. Tegenwoordig zijn we gewend een scherp onderscheid te maken tussen natuurlijke en gegraven waterlopen - die laatste plegen we kanalen te noemen. In werkelijkheid is het verschil gradueel. Al in de middeleeuwen is er veel veranderd aan de loop van rivieren, bijvoorbeeld door bochten af te snijden om de afwatering of de scheepvaart te vergemakkelijken. Een samenvattende benaming voor zulke deels of geheel gegraven dan wel vergraven waterlopen is het woord lede, dat oorspronkelijk dezelfde stam heeft als het meervoud onvoltooide tijd van 'leiden', in de betekenis van 'gaan', als in (water)gang. Dit 'lede' vinden we in veel plaatsnamen terug: Leerdam ('dam in de lede'), Haarlemmerliede ('lede richting Haarlem'), Schipluiden ('met schepen bevaren lede') en bijvoorbeeld Westerlee ('westelijk gelegen lede').

Verbogen in datief pluralis verkrijgt men van leitha dan leithon, en wordt de betekenis dus aan de (datief) + wateren (meervoud). Deze betekenis past in de situatie van het oude Leiden dat niet aan een enkele rivier of watering lag, maar aan de linkeroever van de Rijn, tegenover de plaats waar de Mare uitmondt in de Rijn, die van oost naar west vloeit, terwijl de Mare de waterweg naar het Noorden vormt.

Het Leidse stadswapen bestaat uit een wit of zilveren schild met twee gekruiste rode sleutels. Het wapen verwijst naar Sint Pieter, de schutspatroon van de stad en naamgever van de voornaamste kerk, de Pieterskerk. Petrus zou van Jezus de sleutels van de hemel hebben ontvangen en is daarmee in de opvatting van de Rooms-Katholieke Kerk de grondlegger van het pausdom, dat wil zeggen dat hij, na de hemelvaart van Jezus, diens plaatsbekleder (niet: plaatsvervanger) was op aarde, evenals de daarop volgende pausen. Vandaar dat vergelijkbare sleutels als die van Leiden voorkomen in het wapenschild van het Vaticaan.

Het officiële wapen van Leiden werd bij Koninklijk Besluit van 25 januari 1950 vastgelegd. De schildhouder is een strijdbare, rode leeuw op een vestingmuur met de Latijnse wapenspreuk "Haec libertatis ergo" (Dit omwille van de vrijheid), dat verwijst naar de tijd van het Nederlandse verzet tegen de Spanjaarden in de zestiende eeuw. De linkerklauw van de leeuw rust op het schild. In zijn rechterklauw bevindt zich een opgeheven, zilveren zwaard met gouden gevest.

De vlag van Leiden, met de verhouding 3:2, bestaat uit drie gelijke horizontale banen in de kleuren rood-wit-rood. Aan de kant van de vlaggenstok bevindt zich een witte cirkel met daarin de twee gekruiste rode sleutels uit het wapen. De vlag is in 1949 vastgesteld door de gemeenteraad.

Ondanks al deze perikelen was Leiden in 1514 uitgegroeid tot ruimschoots de grootste stad van Holland, met zo'n 14.000 inwoners. Nadien trad stagnatie in door onder meer concurrentie van de plattelandsnijverheid, die goedkopere textiel leverde dan de Leidse gilden.

In de 17e eeuw kwam de stad opnieuw tot grote bloei, dankzij de impuls die vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden gaven aan de lakennijverheid met hun kennis van nieuwe technieken voor het maken van lichter laken. De stad was in 1622 gegroeid tot 45.000 inwoners en omstreeks 1670 werd zelfs een aantal van tegen de 70.000 bereikt. In de Gouden Eeuw was Leiden op Amsterdam na de grootste stad van Nederland. De bevolkingsgroei maakte aanleg van nieuwe grachten en singels noodzakelijk. Het huidige centrum van Leiden, herkenbaar aan het singelpatroon, werd in 1659 voltooid.

In de 18e eeuw raakte de textielnijverheid in verval, door protectionistische maatregelen in Frankrijk en de lonen, die vanwege de kosten van levensonderhoud in het gewest Holland relatief hoog moesten zijn. Het gevolg was een gestadige daling van het inwonertal van Leiden, dat eind 18e eeuw tot 30.000 was gedaald en omstreeks 1815 een dieptepunt van 27.000 zou bereiken.

Het Steenschuur met de Heilige Lodewijkkerk na de Leidse buskruitramp van 1807, geschilderd door Carel Lodewijk Hansen

In 1842 werd de voor Leiden zeer belangrijke spoorlijn naar Haarlem in gebruik genomen. In 1866 werd de stad getroffen door de laatste grote epidemie ( cholera). Deze leidde in 1868 tot de start van de bouw van het nieuwe Academisch Ziekenhuis, het huidige Museum voor Volkenkunde. In 1883 werd niet alleen Leiden, maar ook de rest van Nederland, opgeschrikt door het nieuws van de arrestatie van Maria Swanenburg, bijgenaamd Goeie Mie, een gifmengster die in enkele jaren tijd minstens 27 slachtoffers had gemaakt. Mede dankzij de spoorlijn was in de 19e eeuw enige verbetering opgetreden in de desolate sociaal-economische situatie, maar het aantal inwoners was omstreeks 1900 nog steeds niet ver boven de 50.000 opgeklommen. Pas in 1896 begon Leiden zich uit te breiden buiten de 17e-eeuwse singels.

In het vierde kwartaal van de 19e eeuw is er sprake van een grote vooruitgang in de Nederlandse wetenschap, zozeer dat men deze periode als de Tweede Gouden Eeuw aanduidt. Leiden speelde in deze vooruitgang de hoofdrol: Johannes van der Waals, Hendrik Lorentz, Heike Kamerlingh Onnes, Pieter Zeeman, zie Leiden Stad van Ontdekkingen. Welhaast als een 'voorteken' van de naderende Tweede Gouden Eeuw wordt door Frederik Kaiser in 1861 een compleet nieuwe Sterrenwacht gebouwd, de oudste nog bestaande universitaire sterrenwacht ter wereld, nu een van de iconische bouwwerken van Leiden. De Leidse Sterrewacht wordt de bakermat van baanbrekende astronomische ontdekkingen ( Willem De Sitter, Jan Oort, Henk van de Hulst), Albert Einstein (toen bijzonder hoogleraar in Leiden) ontwierp samen met De Sitter het -op de net ontwikkelde algemene relativiteitstheorie gebaseerde- Einstein-De Sitter heelal (1932).

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Leiden zwaar getroffen door geallieerde bombardementen. De omgeving van het station en de Marewijk (tegenwoordig de omgeving van het Schuttersveld en de Schipholweg) werden vrijwel geheel met de grond gelijk gemaakt. Het historische centrum bleef gespaard.

Het huidige Leiden profileert zich vooral als een centrum van wetenschappelijke kennis en nieuwe technologie. Daarnaast speelt ook het toerisme een steeds belangrijkere rol in deze historische vestingstad.

Leiden heeft een eigen canon. De Leidse Canon vertelt de geschiedenis van Leiden aan de hand van 35 belangrijke historische onderwerpen.

Anno 2021 heeft 67,8% van de Leidse bevolking twee ouders die in Nederland zijn geboren. 16,9% heeft ten minste één ouder die in een "niet westers land" is geboren, en 15,2% heeft ten minste één ouder die in een "westers land" is geboren.

Leiden ligt in het noorden van de provincie Zuid-Holland, ongeveer 45 km zuidwestelijk van Amsterdam en ongeveer 18 km noordoostelijk van Den Haag. Daarmee heeft Leiden een 'scharnierpositie' tussen noord en zuid in de Randstad, zoals ook blijkt uit onderzoek naar pendelstromen.

Door Leiden stroomt de Oude Rijn. Aan de rand van de stad splitst de Nieuwe Rijn zich af, om in de binnenstad weer samen te komen met de Oude Rijn. Ook het Rijn-Schiekanaal en de Zijl takken vanuit Leiden af richting zuiden respectievelijk noorden. Met de klok mee vanuit het noorden, grenst Leiden achtereenvolgens aan de gemeenten Teylingen, Leiderdorp, Zoeterwoude, Leidschendam-Voorburg, Voorschoten, Wassenaar, Katwijk en Oegstgeest. Via Teylingen grenst Leiden aan de Bollenstreek.

Tot 1896 vormde de Singel de stadsgrens. Bij vier annexaties (1896, 1920, 1966 en 1981) nam Leiden grond over van de omliggende gemeenten Oegstgeest, Leiderdorp, Zoeterwoude, Voorschoten/Wassenaar en Warmond. In 1981 was de stad twaalfmaal zo groot als 85 jaar eerder. Desalniettemin heeft Leiden van alle steden boven de 100.000 inwoners verreweg het kleinste oppervlak.

Stadsdelen, districten en buurten

De gemeente Leiden is verdeeld in 4 stadsdelen, 10 districten (= wijken) en 54 buurten.

De singels vormen ook een belangrijke groenvoorziening voor de stad, waar begraafplaatsen en diverse parken als het Plantsoen, Ankerpark, Huigpark en de Hortus Botanicus op de plaats van de voormalige stadswallen zijn aangelegd. Buiten de binnenstad heeft de stad met de Leidse Hout een stadspark en kleinere wijk- en buurtparkjes zoals het Bos van Bosman, het Stevenspark in de wijk Stevenshof, het Park Kweeklust in de Morsch, het Kooipark, het Park Zeeheldenbuurt,het park De Bult en het Archeologisch park Matilo in Roomburg, het Noorderpark en het Park Merenwijk met een kinderboerderij. Een versterking van de aantrekkelijkheid van de monumentale binnenstad, met het accent op water en groen, is de recente ontwikkeling van het Singelpark. Door de onderlinge verbinding van bestaand groen langs de singels door aanleg van nieuw groen en enkele nieuwe bruggen, wordt een 6,5 km lange wandelroute gevormd, een Leidse Umfassungsweg.

Aan de zuidoostkant van de stad ligt het stadspark Polderpark Cronesteyn, waarin het terrein van het voormalig Kasteel Cronesteyn is opgenomen. Dit park bestaat uit verschillende elementen van het cultuurlandschap: bosjes, houtsingels, weilanden, hooilanden, een moeras en een griend. In een bosperceel, het Reigersbos, op een voormalige tuinderij bevindt zich een reigerkolonie. Verder zijn er een bezoekerscentrum, een waterspeelplaats, een groot complex volkstuinen, een mini camping, een zorgboerderij, een complex schooltuinen, een ooievaarsnest en een bijenstal. Via dit park staat de stad in verbinding met Vlietland en met het Groene Hart.

De gemeenteraad van Leiden telt 39 zetels. Hieronder volgt de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1994:

College van B&W

Waarnemend burgemeester van Leiden is sinds 1 september 2023 Peter van der Velden.

Het huidige college van B&W bestaat uit een coalitie van D66, GroenLinks, PvdA en CDA. Deze vier partijen hebben samen een meerderheid van 22 zetels in de gemeenteraad. Het beleidsakkoord "Samen leven in Leiden" werd op 8 juni 2022 gepubliceerd door de coalitiepartijen. De samenstelling van het college is als volgt:

De gemeentesecretaris is sinds 1 oktober 2018 Pim van Vliet. Behalve secretaris van het college van burgemeester en wethouders is zij algemeen directeur en daarmee eindverantwoordelijke voor de ambtelijke organisatie van de gemeente Leiden.

Eerdere colleges, tot 2018

De wethouders in het college waren sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 tot 10 oktober 2007 afkomstig uit vier partijen: PvdA, SP, GroenLinks en ChristenUnie. De twee SP-wethouders stapten op toen besloten werd de RijnGouwelijn-Oost (RGL), ondanks andersluidende referendum-uitslag, alsnog door het stadscentrum aan te leggen. Op 16 oktober 2007 bleek dat de overgebleven wethouders niet gesteund werden door de gemeenteraad. Onderhandelingen leidden tot een nieuw college per 20 december 2007 gevormd uit en gesteund door PvdA, VVD, CDA en GroenLinks. Op 12 januari 2010 trok GroenLinks zich terug uit het college vanwege het fractiestandpunt over de aanleg van een tijdelijke parkeergarage. De overgebleven partijen gingen samen verder tot de Nederlandse gemeenteraadsverkiezingen op 3 maart 2010.

Na de gemeenteraadsverkiezingen 2010 werd op 16 april 2010 bekendgemaakt dat de nieuwe wethouders zouden worden geleverd door D66, VVD, CDA en SP. Het college telde toen naast de burgemeester vijf wethouders:

In het volgende college kwam de PvdA in de plaats van het CDA. De coalitie bestond verder uit D66, SP en VVD. Op 17 april 2014 presenteerden deze vier partijen het beleidsakkoord Samenwerken en Innoveren 2014-2018. De samenstelling van het college werd:

Het daaropvolgende college van B&W bestond uit een coalitie van D66, GroenLinks en PvdA. Deze drie partijen hadden samen een meerderheid van 21 zetels in de gemeenteraad. Het beleidsakkoord "Samen maken we de stad - werkend aan een groen, sociaal en ondernemend Leiden" werd op 17 mei 2018 gepubliceerd door de coalitiepartijen. De samenstelling van het college was als volgt. Martine Leeuwis trad eind 2019 af en werd opgevolgd door Ashley North.

Leiden heeft een internationale stedenband met de volgende partnersteden:

In januari 2016 is het stadsbestuur begonnen met een onderzoek naar een mogelijke stedenband met Yogyakarta (Indonesië), omdat dit ook een stad is met een universiteit en veel musea.

De gemeente Leiden valt onder de Regionale Eenheid Den Haag van de politie. Gerechtelijk valt Leiden onder de Rechtbank Den Haag met een kantongerecht gevestigd aan de Witte Singel.

Blijkens onderzoek rekent circa 40 procent van de inwoners van Leiden zich tot een geloofsovertuiging: 33% tot het christendom, 5% tot de islam en 2% tot iets anders. Van de Leidenaren bezoekt ruim 25 procent weleens een kerk, moskee of andere geloofsruimte. Dit is twee derde van alle mensen met een geloofsovertuiging. Van de Leidenaren die de islam als geloofsovertuiging hebben, ligt het percentage bezoekers en de frequentie van hun bezoeken hoger dan bij Leidenaren die een christelijke geloofsovertuiging hebben. Leidenaren van 55 jaar en ouder geven het vaakst aan gelovig te zijn (48%) en gaan ook het vaakst naar een geloofsruimte.

De gemeente Leiden kent verschillende geloofsgemeenschappen en organisaties met een levensbeschouwelijk karakter.

Alle Katholieke kerken in Leiden horen bij de HH Petrus en Paulusparochie. Deze is onderverdeeld in parochiekernen

Leiden telt ruim 1250 rijksmonumenten, 1550 gemeentelijke monumenten, 4550 beeldbepalende panden en 2 archeologische monumenten. Het centrum binnen de singels is de op een na grootste historische binnenstad van Nederland en is aangewezen als beschermd stadsgezicht. Sinds 2011 kent Leiden bovendien een tweede beschermd stadsgezicht: de zuidelijke schil.

Het historische centrum wordt gevormd door de Burcht van Leiden, een motteburcht op de samenvloeiing van twee armen van de Rijn. Rond de Burcht ligt een omvangrijke grachtengordel, in totaal zijn er 88 bruggen binnen de singel. De Leidse Loper is een wandeling langs 24 historische bezienswaardigheden in de binnenstad van Leiden. In het kader van Leiden Stad van Ontdekkingen is er Route van Ontdekkingen met de locaties van 40 belangrijke wetenschappelijke ontdekkingen die in de loop der eeuwen tot de dag van vandaag in Leiden zijn gemaakt.

De twee grootste kerken zijn de Pieterskerk, het grootste kerkgebouw van Leiden, en de Hooglandse Kerk, de grootste nog in gebruik zijnde kerk van Leiden. Aan de Lange Mare staat de Marekerk (1649). Het ontwerp van deze kerk (1639) is volgens die van een koepelkerk; een achthoekige centraalbouw met banken om de kansel heen. Hoewel deze kerk tegenwoordig de oudste kerk is die in Holland voor de protestantse eredienst is gebouwd gaat die eer eigenlijk naar de koepelkerk van Willemstad (1607), dat toentertijd bij het graafschap Holland hoorde. De kerk is ontworpen door Arent van 's-Gravesande. Voorts zijn er de Heilige Lodewijkkerk, de eerste katholieke kerk in Leiden gebouwd na de reformatie en de Hartebrugkerk, door de Leidenaars ook wel Coeli-kerk genoemd, een katholieke waterstaatskerk in neoclassicistische stijl.

Leiden telt binnen en buiten het centrum negen molens, 35 hofjes en twee stadspoorten: de Morspoort aan de noordwestzijde en de Zijlpoort aan de noordoostzijde van het stadscentrum. De Doelenpoort bevindt zich binnen de grachtengordel en diende als toegangspoort tot de oefenterreinen van de Leidse Schutterij. Er is een aantal oorlogsmonumenten in de stad te vinden evenals een aantal Stolpersteine.

De Maresingel bij nacht, met de schoorsteen van de Lichtfabriek op de achtergrond

De ongeveer 6,5 km lange buitenste grachtengordel van Leiden (het singelpatroon) is nog geheel intact. De vroegere wallen en bolwerken dienen nu vooral als groenvoorziening. Er liggen parken, oude begraafplaatsen en de Witte Singel loopt rond de hortus botanicus en de Sterrenwacht. De Zijlsingel wordt gekarakteriseerd door het Meelfabriekcomplex dat, samen met de vroegere "Lichtfabriek" aan de Langegracht, tot de weinige overgebleven grote monumenten van het industrieel verleden van de stad behoort.

Maar Leiden heeft niet alleen bezienswaardige oude gebouwen. De dynamiek van de stad levert een sterke toename van eigentijdse architectuur. Het gehele Meelfabriekcomplex wordt momenteel na decennia van discussies verbouwd tot een woongebied van allure waardoor ook de oostelijke binnenstad, vanouds een minder fraai deel van de binnenstad, nieuwe ontwikkelingskansen krijgt. Een bijzonder bouwwerk is de Lammermarkt parkeergarage: met 7 verdiepingen onder grond een van de diepste parkeergarages in Europa, en langs de wanden gaande van boven naar beneden afbeeldingen in chronologie met de Leidse stadsgeschiedenis. Aan de Lammermarkt vinden we ook de nieuwe, en niet onomstreden nieuwbouw van de uitbreiding van Stedelijk Museum de Lakenhal.

Leiden herbergt een aantal belangrijke musea:

Film, muziek, theater en kunst

Met het Trianon aan de Breestraat en Lido aan de Steenstraat heeft Leiden twee bioscopen waar de grotere filmproducties draaien. Er is ook een filmhuis: Het Kijkhuis aan de Vrouwenkerksteeg. Elk jaar wordt eind oktober het Leids Film Festival georganiseerd.

De grootste theaterlocatie is de Leidse Schouwburg op de Oude Vest uit 1705, de oudste schouwburg van Nederland. Andere locaties voor theater, dans en beeldende kunst zijn het Imperium Theater en het Scheltema Complex.

In Leiden zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zoals het Bevrijdingsmonument. In het kader van het project "Dicht op de Muur" heeft stichting TEGEN-BEELD 101 gedichten op evenzoveel Leidse muren afgebeeld. Het gaat om uiteenlopende gedichten in vele talen, waarmee aandacht wordt besteed aan het internationale karakter van de stad. Een belangrijk evenement op het gebied van podiumkunsten is het Leids Cabaret Festival, dat sinds 1978 wordt georganiseerd.

Bekende, in Leiden geboren, artiesten zijn onder meer de dj's Armin van Buuren en Joost van Bellen, cabaretier Jochem Myjer, de Zangeres Zonder Naam en Catapult/Rubberen Robbie. Daarnaast heeft Leiden ook een aantal muziekbanden zoals Xenomorph, Leidse Sleutelgaten, Sneu! en een aantal koren zoals Mannenkoor Vox Humana en het kinderkoor De Leidse Sleuteltjes.

In Leiden zijn diverse grote muziekkorpsen, zo ook Kunst en Genoegen (K&G), die meerdere wereldkampioenschappen heeft gewonnen.

Als boekenstad heeft Leiden een aantal belangrijke bibliotheken:

Leidse Jazzweek, traditiegetrouw de week vanaf de derde woensdag van januari. Met gratis optredens in de Waag en een kroegentocht langs kroegen met een jazzband. Het festival wordt afgesloten met het Keytownfestival met gerenommeerde jazz-artiesten en aanstormend talent.

Scratch Muziekdagen, jaarlijks in februari een meerdaags zang evenement in de Pieterskerk, voor en door zangliefhebbers en begeleid door compleet symfonie-orkest.

Lakenfeesten, jaarlijks begin juli

Straatmuzikantenconcours De Gouden Pet, de laatste zondag van juni. Nationaal concours waarbij meer dan 40 straatacts strijden om de Gouden Pet en geldprijzen

Werfpop, jaarlijks in juli

EL CID-week, jaarlijks in augustus. De introductieweek voor eerstejaars studenten van de Universiteit Leiden, de Hogeschool Leiden en Webster University

Leidse Draaiorgeldag (ieder jaar in april)

Leidens ontzet, jaarlijks op 2 en 3 oktober

Leids Film Festival, jaarlijks in het laatste weekend van oktober

Military History Day, Op de laatste zaterdag van maart vindt in het centrum een muzikale parade plaats met oude legervoertuigen, gevolgd door een groots concert in de Hooglandse Kerk.

Schemerstad, locatietheater in de Leidse grachten en singels waarbij de boten in carrousel langs vijf theaterstukken varen. (tijdens Pinksteren)

Bokkenwandeling, wandeling langs zes cafés waarbij evenzovele bockbieren worden geproefd (in november)

Biggg Muziek Festival, akoestisch muziekfestival in Scheltema (tweede zondag november)

Leidse Rembrandtdagen, straattheater

Peel Slowly and See, jaarlijks muziekfestival

Wordt niet meer georganiseerd:

Er zijn vele winkels in de binnenstad. De Haarlemmerstraat is de belangrijkste winkelstraat. Andere winkelstraten zijn de Breestraat en de Doezastraat. Koopavond is op donderdag. Buiten de binnenstad is de Luifelbaan in Leiden Zuidwest het grootste winkelcentrum.

De stad heeft ook een aantal markten:

Binnenstad: woensdag en zaterdag.

Stevenshof: donderdag.

Merenwijk: vrijdag.

Zuid-West: dinsdag.

Leiden ligt aan drie spoorlijnen: de Oude Lijn, de Schiphollijn en de lijn naar Utrecht. Er zijn drie spoorwegstations: Leiden Centraal, De Vink en Leiden Lammenschans. De laatste twee dateren van na de Tweede Wereldoorlog. Tot 1936 had Leiden ook het station Leiden Heerensingel als beginpunt van de Haarlemmermeerspoorlijnen en tot 1919 de stopplaats Leiden Witte Poort ten westen van de binnenstad ter hoogte van het Galgewater.

Sinds 1961 zijn er in Leiden alleen nog buslijnen, met NZH en later ZWN-Groep als grootste vervoerders. Vanaf 1999 was Connexxion de exploitant en sinds 2012 is dat Arriva, met sinds 2019 enkele lijnen van EBS.

Over de weg is Leiden, vanuit het zuiden en noorden, bereikbaar via de A4 en A44, vanuit het noordwesten en zuidoosten via de N206 en vanuit het oosten via de N11 en de N445. De belangrijkste verkeersaders in Leiden zijn de Doctor Lelylaan/ Churchilllaan ( N206), de Willem de Zwijgerlaan, de Schipholweg en de Plesmanlaan. Sinds enige jaren beschikt Leiden over comfortabele, in het hart van de stad gelegen ondergrondse parkeergarages, aan de Lammermarkt en de Garenmarkt.

Sinds 1 januari 2010 kent de gemeente Leiden een milieuzone. Die zone omvat het gebied binnen de singels en het oostelijke deel van de Morsweg. Vanaf 1 juli 2013 hebben alleen vrachtauto's met een dieselmotor Euroklasse IV of hoger en vrachtauto's die op gas rijden nog toegang tot de milieuzone. Ontheffingen zijn echter mogelijk.

In Leiden wordt veel gefietst. Leiden behoort daarmee tot de top van fietssteden in Nederland. In een vergelijking met tien ongeveer even grote steden in 2007 stond Leiden op de derde plaats. Het aandeel van de fiets is 31% van alle verplaatsingen en 45% van de korte verplaatsingen tot 7,5 kilometer. Er zijn twee snelfietsroutes tussen Leiden en Den Haag: de Velostrada en de Via 44.

Onderwijs, welzijn en sport

Het Academiegebouw van de Universiteit Leiden aan het Rapenburg

Leiden telt twee universiteiten en een hogeschool. De Universiteit Leiden werd opgericht in 1575 en is daarmee de oudste universiteit van Nederland. De universiteit heeft zeven faculteiten en meer dan 32.000 studenten. Het hart van de universiteit is het Academiegebouw aan het Rapenburg. De Universiteit Leiden beschikt verder onder meer over een eigen botanische tuin, een eigen observatorium en een eigen universiteitsbibliotheek.
Sinds 1983 heeft ook de Amerikaanse Webster University een vestiging in Leiden. De Hogeschool Leiden is een hbo-instelling met ruim 12.000 studenten gevestigd in het Leiden Bio Science Park. In dit Bio Science Park bevinden zich vestigingen van verschillende kennisinstituten, tezamen met een aantal biotechnologische bedrijven.

Ook voor middelbaar beroepsonderwijs zijn er verschillende instellingen. Regionale opleidingencentra zijn het ROC Leiden, met ruim 10.000 leerlingen, het ROC Mondriaan en het ID college. De Leidse Instrumentmakersschool verzorgt opleidingen fijnmechanica.

Er zijn 27 basisscholen in Leiden, waaronder algemeen bijzonder, antroposofisch, islamitisch, jenaplan, openbaar, protestants-christelijk, rooms-katholiek en vrije school. In Leiden zijn ook de Volksuniversiteit K&O Leiden en het Nederlands Talen Instituut (NTI) gevestigd. Ook in de omgeving zijn er enkele grote onderwijsinstellingen: Leidse Onderwijsinstellingen (LOI) verzorgt vanuit Leiderdorp afstandsonderwijs door heel Nederland en in Oegstgeest bevindt zich de Kunstacademie Leiden.

Leiden heeft enkele teams of sporters aan de landelijke top. ZZ Leiden speelt in de hoogste klasse van het basketbal. Leiden is daarnaast een echte watersportstad met waterpolo en wedstrijdzwemmen bij De Zijl Zwemsport en LZ 1886. Ook kan er geroeid worden bij KSRV Njord, Asopos de Vliet (in het nabijgelegen Leiderdorp) en Leidsche Roei- en Zeilvereeniging Die Leythe. De rugbyers van LRC DIOK hebben al meerdere landstitels gewonnen. De Leidse tafeltennisclub LTTV Scylla is een van de grootste van het land.

April: Leidse Singelloop is een hardloopwedstrijd over de Leidse singels waarvan de opbrengst aan verschillende goede doelen wordt geschonken.

Mei: Marathon van Leiden, een bekend sportevenement dat voorheen in juni, en sinds 2008 in mei georganiseerd wordt.

Juni: Gouden Spike, een internationale atletiekwedstrijd georganiseerd door Leiden Atletiek.

Juli: Leiden Chess Tournament (sinds 2007), een groot internationaal schaaktoernooi dat ook meetelt voor de Wereldranglijst.

September: 100 bruggenloop (sinds 2022), wandel en hartloopevenement over 100 bruggen in de Leidse binnenstad.

21 oktober 1937: Schaken - Wereldkampioenschap schaken. Leiden was een van de 6 speelsteden in de schaaktweekamp om de wereldtitel tussen Aleksandr Aljechin en titelverdediger Max Euwe. De 8e wedstrijd werd in Leiden gespeeld en werd gewonnen door Aleksandr Aljechin.

1 juli 1973: Wielrennen - Ronde van Frankrijk. Leiden lag op de route van de eerste etappe van Scheveningen naar Rotterdam. Er was ook een bonificatiesprint op de Breestraat die werd gewonnen door de Belg Willy Teirlinck.

29/30 juni 1978: Wielrennen - Ronde van Frankrijk. Proloog en start van de eerste etappe. Jan Raas won zowel de proloog als de eerste etappe van Leiden naar St. Willebrord.

In april 1979 speelde de basketbalclub Parker Leiden tegen EBBC Den Bosch de 2e finale-wedstrijd van de play-offs voor bijna 11.000 toeschouwers in de Groenoordhallen. Dit is nog altijd een toeschouwersrecord in het Nederlandse basketbal.

In 2001: Wielrennen - zowel de start als de finish van de 2e etappe van de Holland Ladies Tour vonden in Leiden plaats. De Duitse Petra Rossner won de etappe en veroverde daarmee de leiderstrui.

24 september 2006: Tennis - Davis Cup in de Groenoordhallen. Nederland verloor met 1-4 van Tsjechië en degradeerde uit de Wereldgroep.

Mei 2008: Rugby - EK voor dames. Het terrein van LRC DIOK werd gebruikt voor de trainingen van Spanje en de wedstrijden Nederland-Schotland en Frankrijk-Wales.

10 mei 2010: Wielrennen - Ronde van Italië. De etappe Amsterdam - Middelburg kwam door het Leidse centrum.

23 januari 2019: Schaken - Tata Steel-schaaktoernooi. De tiende ronde werd gespeeld in de Pieterskerk. Wereldkampioenen Magnus Carlsen en Viswanathan Anand speelden deze ronde tegen elkaar.

Drie eeuwen later, in 1917, richtte Theo van Doesburg in Leiden samen met o.a. Mondriaan en J.J.P. Oud het tijdschrift op, dat van grote invloed zou zijn op de 20e-eeuwse kunst en architectuur.

Op 26 augustus 1910 maakten de beroemde Oostenrijkse componist Gustav Mahler en psychoanalyticus Sigmund Freud een gedenkwaardige wandeling door de binnenstad van Leiden, waarbij ze vooral over Mahlers huwelijksproblemen spraken.

Een aantal (voormalige) leden van het Nederlandse koninklijk huis studeerde aan de Leidse Universiteit en enkelen van hen ontvingen er een eredoctoraat.

1. Indeling van Nederland in 22 grootstedelijke agglomeraties en stadsgewesten. Gemeentelijke indeling van Nederland op 1 januari 2015, Centraal Bureau voor de Statistiek, 2015. Gearchiveerd op 6 oktober 2022.

2. Zie deel 1, blz. 5 van Blok, P. J. (Petrus Johannes) (1910), Geschiedenis eener Hollandsche stad (4 delen). M. Nijhoff, 's-Gravenhage. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

3. Ed van der Vlist, deel 1, blz. 15 van Maanen, R.C.J. van, J.W. Marsilje (redactie) (2002-2004), Leiden : de geschiedenis van een Hollandse stad (4 delen). Stichting Geschiedschrijving Leiden, Leiden, 259 blz.. ISBN 9080675415.

4. Lugt, Freek (2012), Het ontstaan van Leiden. Over de burggraaf, de ontginning, de opwas, het stadsrecht.. Primavera Pers, Leiden, 288 blz.. ISBN 9789059971264.

5. M. Philippa e.a., Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, lemma 'lijden'. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

6. Reinsma, Riemer (), Namen op de kaart: oorsprong van geografische namen in Nederland en Vlaanderen. Atlas Contact, Uitgeverij, pp. 10-11. ISBN 9789045017945. Gearchiveerd op .

7. Zie deel 1, blz. 5-11 van Blok, P. J. (Petrus Johannes) (1910), Geschiedenis eener Hollandsche stad (4 delen). M. Nijhoff, 's-Gravenhage. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

8. Matteüs 16:19:Ik zal u de sleutels geven van het Koninkrijk der hemelen (..) (vertaling: NBG 1951)

9. S. Groeneveld & G.J. Schutte, Delta : Nederlands verleden in vogelvlucht, 2 : De nieuwe tijd: 1500 tot 1813 (Leiden 1992), p. 6 en 14-16 (16e eeuw) en 114 (Gouden Eeuw)

10. Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Geraadpleegd op .

11. Provincie Zuid-Holland, Rapport Tordoir over Zuid-Hollandse netwerken: een analyse van ruimtelijke interacties tussen gemeenten en kernen. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op 05-12-2021.

12. CBS, oppervlakte Nederlandse gemeenten.. Geraadpleegd op 05-12-2021.

13. CBS, oppervlakte Nederlandse gemeenten. Geraadpleegd op 05-12-2021.

14. Gemeente Leiden (GBA), bevolking 1 januari 2013

15. Nieuw beleidsakkoord voor Leiden: Samen leven in Leiden. Sleutelstad.nl (). Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

16. Beleidsakkoord D66, GroenLinks en PvdA: 'Samen maken we de stad'. Sleutelstad.nl (). Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

17. Actualisatie GVVP Leiden Fietsverkeer van 6 december 2007 (pdf). fietsberaad.nl. Gearchiveerd op .

# data[].attributes.attachment_link.description
Leiden () is een stad en gemeente in het noordwesten van de Nederlandse provincie Zuid-Holland. De Oude Rijn stroomt door Leiden voordat deze, even verderop, in zee uitmondt. Leiden wordt ook wel ' de Sleutelstad' genoemd, een verwijzing naar de sleutels in het stadswapen.

# data[].attributes.body
Date

1 June

Meeting time

8h50

Start tour

Train departs at 9h05 to Leiden CS

End tour

Approximately 15h30, with an opt for a drink on own expense

Trains back to Amsterdam go often e.g. 16h20 or 16h31

Kind of tour

Walking tour

# data[].attributes.attachment_caption
Information on the conservation of the 17th-century painted wooden ceiling og Ars Aemula, Pieterskerkgracht 9 in Leiden (in Dutch)

# data[].attributes.body
Conservator Josien van der Werf will be present at Ars Aumula and will tell about her research and work at the ceiling.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Door Julia van Velzen, Restaurator in Opleiding Historische Binnenruimten, Universiteit van Amsterdam

Op 12 juli 2019 bezochten leden van Restauratoren Nederland de restauratiewerkzaamheden aan het cassettenplafond van Ars Aemula Naturae te Leiden. Deze bijeenkomst werd speciaal georganiseerd voor restauratoren van de specialisaties historische binnenruimten en schilderijen, om inzicht en kennis uit het vakgebied te delen.

Het pand aan de Pieterskerkgracht 9 was van oorsprong een particulier woonhuis uit de zestiende eeuw. Het pand kent vele verbouwingen en in de tweede helft van de zeventiende eeuw heeft het echtpaar Abraham de la Pla en Johanna de Maubus waarschijnlijk opdracht gegeven voor het cassettenplafond (zie afbeelding 1).

Afb. 1. Gedeelte van het plafond voor restauratie.

De twaalf grote vlakken zijn beschilderd en gesigneerd door M. Saegmolen:
Questi quadrati Et non le trabi ha depinto M. Sagemolo
(Deze vakken en niet de balken heeft geschilderd M. Saeghmolen.)

Deze cassetten zijn fijn beschilderd met kransen bestaande uit groenten, figuren en dieren (afbeelding 2). De marmerimitatie op de balken van dit plafond is geschilderd door een onbekende kladschilder. In 1981 kwam dit plafond tevoorschijn achter enkele tussenplafonds, waarna restauratie volgde. Deze restauratie, uitgevoerd door Erica Becker en Teun van Staveren, is goed gedocumenteerd. Hiervan is een restauratieverslag en er zijn foto's gemaakt, ook werd opgemerkt dat tussen cassetten rozetten hoorden te zitten. Waarschijnlijk zijn deze verwijderd toen het tussenplafond werd aangebracht. Tijdens de restauratie in de jaren tachtig zijn reconstructies aangebracht, gebaseerd op de afgebeelde rozetten in het plafond. De rozetten hebben een krijt-lijmgrondering en zijn verguld, maar zijn erg kwetsbaar. Door afbladderende stukjes werd men gealarmeerd en werden plannen voor restauratie in gang gezet.

Afb. 2. Detail van een cassette met verguld rozet.

Na een hartelijk ontvangst met koffie en thee werd door Josien van der Werf uitleg gegeven over de huidige restauratie van dit plafond. In 2017 werd zij uitgenodigd door Architectenbureau Rietbroek en Veldman, om een conditierapportage te maken van de conditie van het plafond. René Gerritsen werd gevraagd om het geheel te fotograferen in zichtbaar licht en in UV Fluorescentie, er werd een team samengesteld en een restauratievoorstel ingediend. Het team bestaat uit schilderijenrestauratoren en restauratoren van historische binnenruimten: Josien van der Werf, Clara Cremers, Johanneke Verhave, Roos Keppler en Hinke Sigmond. Vanwege de kwetsbare verflaag van het plafond, met veel opstaande verf, werd vooral de nadruk gelegd op conserveren.

Voor de consolidatie van de verflaag werd getest met zowel vislijm als Mowiol in 2% en 4%, aangebracht met kwast. Het oppervlak bleek hier helaas te kwetsbaar voor te zijn, waarna naar een nieuwe methode gezocht moest worden. Er werd geëxperimenteerd met sprayen en aanstrijken met een warme spatel. Bij deze methode was sprake van slechte penetratie van de lijm en het afbreken van de verfschollen. Tijdens de derde test werd met warme steurlijm en Japans papier gewerkt. Er werd direct aangestreken met de warme spatel, op melinex, op 75 graden Celcius. Wanneer het Japans papier van het oppervlak werd gehaald en de schildering werd schoongemaakt, bleek de verf toch niet goed vast te zitten. Op sommige delen ontstond blanching, dit werd opgelost door de warme spatel tot 65 graden te verlagen. Daarnaast werd de concentratie steurlijm opgehoogd naar 10%. Het Japans papier werd, nadat het aangedroogd was, weer nat gesprayd met water en kon zo voorzichtig weer van het plafond afgehaald worden (zie afbeelding 3). Het resultaat was positief, de verf was vastgezet, maar soms werd er hier en daar nog even teruggegaan waar dat nodig was. De afwegingen en het proces van testen werd tijdens de presentatie mooi verwoord: 'je bent continue in gesprek met het plafond'.

Afb. 3. Het loskomen van het Japans papier na consolidatie van de verflagen.

Afb. 4. Deze foto bij UV-straling laat de sporen van een overschilderd rozet zien. De positie van het rozet is gewijzigd. .

De volgende stap was het oppervlak reinigen van oppervlaktevuil en overtollige steurlijm. Hiervoor werd gewerkt volgens de aqueous cleaning solutions van Richard Wolbers. Een gebufferd water met citroenzuur, met pH-waarde 6 werkte goed voor het reinigen van het beschilderde oppervlak. Vanuit het publiek werd gezegd dat het ook voordelig kan zijn om de conductiviteit te meten, van zowel het gebufferd water als het beschilderde oppervlak. Op basis van de conductiviteit kan het reinigingsmiddel worden aangepast om zo meer controle te hebben op de concentratie van ionen. Als laatste werd een microvezeldoekje met gefilterd water gebruikt om achtergebleven verontreinigingen te verwijderen.

Tijdens de restauratie van de jaren tachtig zijn er nieuwe latjes met marmerimitatie op de balken aangebracht. Door het witte poliment in de laagopbouw van deze latjes was het niet mogelijk om met de steurlijm te werken, dit zorgde dat de verflaag opzwol door het water. Om dit te voorkomen werd er met andere lijmen getest. Een test met Aquazol 200 20% opgelost in isopropanol bleek goed te werken. De behandeling van de latjes werd voortgezet door het aanbrengen van deze lijm, en de opstaande verf te consolideren met een siliconen pen op melinex. Het residu werd gereinigd met saliva en gebufferd water.

In de laatste fase van de restauratie konden ook retouches aangebracht worden. Er werden voorretouches aangebracht met gouache, vervolgens werd geretoucheerd met pigmenten en Mowilith. Het slotvernis bestond uit Paraloid B72 (10% in Shellsol A), waarnaar met Gamblin Colors de laatste retouches werden aangebracht. Daarnaast zorgden de ultraviolet-foto's er onder andere voor dat er nieuwe inzichten kwamen in de decoratie van de kamer. Aan de zijkanten van het plafond lijkt het alsof de geschilderde rozetten zijn verschoven (zie afbeelding 4).

Op afbeelding 4 is te zien dat onder de huidige geschilderde rozet een tweede zichtbaar is. Ook is deze kleine rozet voorzien van kraslijnen, als positie-indicatie voor de schilder. Mogelijk toont dit aan dat het plafond hier overging in een kastenwand. Op de eerste verdieping van dit gebouw is ook een rijk gedecoreerde kastenwand aangebracht, het is dus goed mogelijk dat dit vertrek ook kastenwanden had en bij het verwijderen van deze kasten de rozetten bijgeschilderd werden. Het is ook mogelijk dat het plafond vanuit een ander pand overgebracht is naar deze ruimte. Er blijven nog veel vragen onbeantwoord en het is duidelijk dat dit plafond en de functie van deze kamer verder onderzocht moet worden.

Aan het einde van de presentatie werd benadrukt hoe belangrijk het is om met een goed team te werken en dat het vooraf lastig is om de werkmethode te bepalen; 'tijdens het werken moet je je methode verfijnen'. Daarna was het tijd om zelf de steiger op te gaan en het plafond van dichtbij te bekijken (zie afbeelding 5). Deze interessante middag werd afgesloten met een gezellige borrel bij een naastgelegen café.

Afb. 5. Het resultaat van de behandeling werd van dichtbij bekeken.

Werkt u ook aan een interessant project wat u met uw collega's zou willen delen? Dan is het mogelijk om via Restauratoren Nederland een werkbezoek te organiseren. Dit is een mooie kans om collega's uit het veld te ontmoeten en kennis uit te wisselen! Voor meer informatie kunt u mailen naar: info@restauratoren.nl

# data[].attributes.attachment_link.title
De restauratie van het 17de-eeuwse cassettenplafond van Ars Aemula, Pieterskerkgracht 9 te Leiden - Restauratoren Nederland

# data[].attributes.attachment_link.description
Werkbezoek aan de restauratie van het 17de-eeuwse cassettenplafond Ars Aemula in Leiden georganiseerd via Restauratoren Nederland.

# data[].attributes.body
Erfgoed Leiden

The resident of Rapenburg 29

# data[].attributes.attachment_link.description
Erfgoed Leiden en Omstreken is hét cultuurhistorisch centrum voor gemeente Leiden en de regio. Hier werken archivisten, bouw- en architectuurhistorici, archeologen, en molenaars als erfgoedprofessionals samen aan regionale historie van Leiden en Omstreken.

# data[].attributes.attachment_caption
AFR report Steenstraat by Julia van Velzen

# data[].attributes.body
AFR report Steenstraat 14-16 (click on image above)

Van Leidse Schilders mette Groote Quast (book)

Schilderwerk (erfgoedleiden.nl) (in Dutch)

Subsidie Historisch stadsbeeld - Gemeente Leiden