# data[].attributes.body
Het Dadaïsme was een kunststroming die zich afzette tegen het burgerlijke, de kunst en de cultuur. Het is midden in de Eerste wereldoorlog ontstaan. Het was een reactie van ontgoocheling en ontreddering. Het was een uiting van het ‘nihilistisch wereldbeeld’: er werden geen idealen verdedigd en er kwam geen geloof aan te pas. Dada was tegen de normale dingen. De kunstenaar uitte in zijn werk dat hij zich wil bevrijden uit de cultuur. Er werd gebruik gemaakt van de collage – en montagetechniek. Belangrijke vertegenwoordigers hiervan waren Raoul Hausmann en Piet Mondriaan.

# data[].attributes.headline
3. Historische avant-garde: dada (3 punten)

# data[].attributes.subject
3. Historische avant-garde: dada (3 punten)

# data[].attributes.body
hieronder een bekend werk van Raoul Hausmann. Hij heeft de montagetechniek gebruikt bij dit kunstwerk. Dada is een vorm van abstractie, zo ook dit werk. De inhoud is niet cultureel, historisch, of gelovig. De compositie, vorm en kleuren is dominant. Het is geen harmonieuze eenheid: het is een werk vol tegenspraken (een machine als hersenen?) en meerdere fragmenten samen zijn in een nieuw verband gemonteerd.

# data[].attributes.body
Ook in de literatuur waren de effecten van het historische avant-garde te zien. De autonomieopvatting kreeg veel invloed (teksten zijn een op zichzelf staand bouwsel, geen weergave van een individueel gevoel). Hierdoor kwamen er veel ritmes, klankwerkingen en dubbelzinnigheden in de literatuur. Hierbij werden ook willekeurige fragmenten met elkaar in verband gebracht: beeldspraak werd meer door een associatief verband dan door een logisch verband bepaald. Een tekst werd niet beschouwd als beschrijving van de werkelijkheid.

# data[].attributes.body
Paul van Ostaijen maakte in zijn gedichten gebruik van de dadaïstische collagetechniek. Het traditionele van gedichten was niet terug te vingen en ook hierbij werd de logische gedachteontwikkeling vervangen door associaties. Zijn gedichten waren autonome bouwwerken en geen weergave van zijn gevoel of van de werkelijkheid.

Hieronder een gedicht van Ostaijen. Zoals je ziet is er veel gespeeld met de plaatsing van de woorden, de collagetechniek. Er is sprake van autonoom gebruik en er is geen weergave van gevoel of werkelijkheid. Je zou het kunnen omschrijven als een volstrekt willekeurig gedicht

# data[].attributes.headline
12. poëzie in de jaren zeventig en tachtig (1 punt)

# data[].attributes.subject
12. poëzie in de jaren zeventig en tachtig (1 punt)

# data[].attributes.body
De poëzie in de jaren zeventig en tachtig kende veel afwijzing. Schrijvers schreven in traditie van het realisme. Anderen brachten oudere traditionele vormen terug zoals het sonnet en rijm. Maar er zijn ook nieuwe impulsen. Een aantal jonge poëzieschrijvers groeperen die voor iedereen bevattelijke verhalen wilden vertellen. De poëzie van deze tijd viel nogal buiten de boot: het was vaak grof en enigszins zelfzuchtig. Het is niet zo tegendraads als de jaren 50 en 60. Het ging vooral over het ik, en nauwelijks over de maatschappij.

Gerrit Komrij (1944) hanteerde traditionele dichtvormen, ambachtelijke dichttechnieken en rijmschema’s. zijn gedichten bevatten een absurde wending of buitenissige elementen. Hij laat zijn lezers worstelen met de vraag hoe serieus zijn gedichten gelezen moeten worden.

Antipode

Bewaar me voor de helderheid der dingen,

Het schone hemd, de reidans en de zon.

Geef mij het spiegelbeeld, herinneringen,

De valse schutskleur van het kameleon.

Ik ben er niet. Geen bloedbaan ruist in mij.

Ik leef in schaduwen, ben nameloos.

Laat me verdorren in het wintertij,

Ver van de zomers met hun hels gehoos.

Ik kan de lichte stormen niet verdragen.

Kijk niet naar me. Behoed me voor die pijn.

O camera. O beeld van welbehagen.

Laat me van dit antipode zijn.

Uit: ‘De os op de klokketoren, 1981

Er is een duidelijk rijmschema te zien, en in dit gedicht gaat het over de ik-persoon. Het is  een traditioneel gedicht, maar het gaat niet over de maatschappij.

Rutger Kopland (1934) debuteerde eind jaren 60 met gedichten over persoonlijke emoties en onderwerpen. Je wordt bij zijn gedichten als het ware opgenomen in persoonlijke  waarnemingen, gedachten en gevoelens van de ik-figuur.

Vertrek van dochters

Ze moesten inderdaad gaan, ik had het gezien
aan hun gezichten die langzaam veranderden
van die van kinderen in die van vrienden,
van die van vroeger in die van nu.

En gevoeld en geroken als ze me kusten,
een huid en een haar die niet meer voor mij
waren bedoeld, niet zoals vroeger,
toen we de tijd nog hadden.

Er was in ons huis een wereld van verlangen,
geluk, pijn en verdriet gegroeid, in hun
kamers waarin ze verzamelden wat ze mee
zouden nemen, hun herinneringen.

Nu ze weg zijn kijk ik uit hun ramen en zie
precies dat zelfde uitzicht, precies die
zelfde wereld van twintig jaar her,
toen ik hier kwam wonen.

Rutger Kopland
Uit: 'Dit Uitzicht'
Uitgeverij G.A. Van Oorschot, Amsterdam, 1982

Ook in dit gedicht is de ik – vorm terug te vinden en zoals  beschreven zijn er veel persoonlijke waarnemingen te vinden.

# data[].attributes.headline
3. Historische avant-garde: expressionisme (3 punten)

# data[].attributes.subject
3. Historische avant-garde: expressionisme (3 punten)

# data[].attributes.body
Het expressionisme is in Duitsland rond 1900 ontstaan en geëindigd toet de eerste wereldoorlog kwam. Kunstenaars wilden van de standaard af en zochten vernieuwing. Ze zagen hun werk als tegengif tegen vervreemding, materialisme en de burgerlijke orde. Belangrijke vertegenwoordigers waren o.a. Vincent van Gogh, Ernst Ludwig Kirchner, Wassily Kandindky en Franz Marc (de laatste twee behoorden tot een meer filosofisch-spirituele vorm van het expressionisme).

‘de schreeuw’ is een bekend expressionistisch schilderij. Het felle kleurgebruik, het vernieuwende effect van de met golven gevormde achtergrond, en de expressie van het figuur op de voorgrond maken het een onderdeel van de stroming van het expressionisme.

# data[].attributes.body
In de literatuur waren de effecten van het expressionisme vooral te merken in de dichtkunst. De autonomieopvatting kreeg veel invloed. Hierdoor kreeg poëzie meer ritme, klankwerking en dubbelzinnigheid. De traditionele beeldspraak verdween: het werd inmiddels meer door een associatief verband dan door een logische verband bepaald. Een tekst werd niet beschouwd als een beschrijving van de werkelijkheid.

# data[].attributes.body
De poëzie van Hendrik Marsman is een mix van een verheerlijking van het leven, somberheid, pessimisme en levens- en doodsangst. Hij uitte zijn gevoel dus in zijn poëzie: een typisch kenmerk van het expressionisme. Zijn teksten zagen er anders uit dan de standaard: sommige leestekens zijn verdwenen, gewaagde beeldspraak, gebruik van witregels etc. Deze vernieuwende vorm was ook typisch voor het expressionisme.

Heimwee

De tijden zijn zwart
wij zijn eeuwen en eeuwen te laat geboren.
in een mantel gehuld, door een
engel op weerlichten doortocht verloren
en door het onuitroeibaar heimwee vervuld
den Koning te zien voor Wien ik had willen strijden,
schrijd ik naar den Dood
en die krijgsman had willen zijn
in de hartstochtelijkste aller tijden,
moet nu in late verwilderde woorden gewagen
van eeuwen, die versomberden tot verhalen
-duister en vurig- van Kruistochten
en Kathedralen.

In dit gedicht spreekt Marsman zijn verlangen naar een tijd uit die volgens hem een grootsere tijd was. Hij heeft gebruik gemaakt van vrij directe beeldspraak: ‘de tijden zijn zwart’ (somber) en ‘onuitroeibaar heimwee’. Er is veel enjambement in dit gedicht te vinden en zijn er op sommige plekken grammaticale constructie opzettelijk vergeten: geen hoofdletter, komma’s weggelaten etc. Dit vernieuwende gedicht is daarom expressionistisch te noemen: niet alleen de inhoud maar ook het uiterlijk van het gedicht straalt een emotie uit.

# data[].attributes.body
-       In Barbarber werd het verhevene en hoge van kunst en literatuur ontheiligd. Het publiceerde  bijvoorbeeld bestaande teksten die zijn veranderd van hun vaste context. Zo probeerde men het ongewone van het gewone te laten zien. Men wilde een bepaalde vervreemding te bewerkstelligen om een nieuwe kijk op het alledaagse te verkrijgen. Het is opgericht door J. Bernlef en K. Schippers (beide pseudoniemen).

# data[].attributes.body
-       J. Bernlef :

Bernlef maakte zijn gedichte voor het vluchtige,, niet voor het eeuwige.hij schreef voor het tijdschrift realistische en neo-realistische gedichten. Zijn poëzie werd lyrischer van aard en persoonlijker.

buiten het raam een landschap
witter dan een wasmiddel
diep onder de o van de thermometer

de mist veegt met haar zieke handen
over het spiritistische water
(kun jij je voorstellen
hoe wij 4 maanden geleden
als lachende keien in dit water plonsden
met de zon 5 meter boven ons hoofd?)
(p. 23)

gewone dingen zijn in dit gedicht als ongewoon voorgesteld: het witte landschap is was middel, de zon is de o van de thermometer etc…. deze woordspelingen maken het gedicht enigszins lyrisch.

# data[].attributes.body
-        K. Schippers

Hij wilde ook het gewone ongewoon maken. Samen met andere Barbarber-schrijvers introduceerde hij de ‘ready-mades’ en relativeerde de grens tussen de kunst en werkelijkheid. Zijn doel in zijn schrijfstukken was om verbazing te wekken over de wereld.

Er stapt een man in een auto
verricht de nodige handelingen
voor het rijden
en rijdt daarna
dan ook
inderdaad weg’

In dit gedichtje word een doodnormale handeling beeldend verwerkt, waardoor deze ‘gewone’ handeling ‘ ongewoon’ wordt. Ook op deze manier laat hij mensen verbazen: deze handeling is een tijdje raar voor de lezers.

# data[].attributes.body
-       Pop-art was een nadrukkelijk figuratieve kunststroming. De onderwerpen waren ontleend aan de grootstedelijke massacultuur. Alledaagse dingen werden uit hun context gehaald en kwamen daardoor in een nieuw daglicht te staan. Hierbij werd het bijzondere van het gewone zichtbaar.

hieronder is een werk van Andy Warhol. De dagelijkse voorwerpen van een blik soep krijgt een nieuw jasje, en wordt hierdoor uit zijn gewone context gehaald en bijzonder gemaakt.