# data[].attributes.attachment_link.title
Thơ ly hoàng ly, Vi Thùy Linh, Phan huyền thư

# data[].attributes.attachment_link.description
Vũ Thanh Hoa – Gặp Ly Hoàng Ly trong các Hội nghị viết văn trẻ, mình đã ấn tượng về một cô thiếu nữ xinh đẹp, thùy mị và dịu dàng nhưng tác phẩm sáng tác thì đầy cá tính và hiện đại. Thơ Ly Hoàng Ly gợi mở các giác quan và ám ảnh một khao khát thoát xác đến vô cùng. Mời bạn đọc những bài thơ mới nhấ…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tôi thật sự bị mê hoặc mỗi khi nghe câu hát "Người đàn bà dấu đêm vào trong tóc" trong bài Khúc mùa thu của nhạc sĩ Phú Quang phổ thơ Hồng Thanh Quang. Lời hát ấy gợi cho ta nhận ra nỗi cô đơn và đau khổ tột cùng của thân phận người phụ nữ mà đại thi hào Nguyễn Du đã xa xót thốt lên trong tác phẩm Truyện Kiều nỗi tiếng của mình:

Đau đớn thay phận đàn bà

Nỗi mê hoặc nầy đã khiến tôi giật mình khi nhận ra sự ám ảnh đêm trong thơ Ly Hoàng Ly mà nếu làm một phép thống kê đơn giản ta cũng nhận biết được điều ấy.

Trong tập thơ Cỏ trắng của Ly Hoàng Ly (xuất bản 1999), nếu tính những bài thơ trong đó có sử dụng từ đêm thì có 14/38 bài. Đó là các bài: Tiếng đàn đêm, Đi tàu đêm, Hát đêm, Ngựa đêm Bắc Hà, Đêm mùa xuân tình duyên, Mưa hát, Sợ, Khắc hoạ, Lời cuối đông, Gọi duyên, Chỉ là tình yêu, Hồng tro, Giấc mơ, Lời thì thầm cho anh.

Tỉ lệ ấy được tăng dần trong tập thơ Lô lô (xuất bản 2005) với các bài thơ có sử dụng từ đêm là 27/38 bài. Đó là các bài: Chiều im im, Đêm chảy lên trời, Mỏng mòng mong, Đêm là của chúng mình, Sóng đêm, Ngoặc đơn trong đêm, Đêm và anh, Mở nút đêm, Lụt đêm, Đêm trong vườn, Đêm về đi để sáng, Khúc đêm, Nửa đêm, Trầm cảm, Discotheque, Tôi muốn, Mobile phone, Lô Lô, Gáy, Cắt, Tranh Trinh Lê, Người trong tranh, Người đàn bà và căn nhà cổ, Thuật ướp xác, Ăn xin hạnh phúc, Performance photo.

Thật vậy, chỉ nhìn vào những thông số nêu trên, ta có thể cảm nhận được hình tượng đêm xuất hiện trong thơ Ly như một tín hiệu thẫm mỹ. Đêm đã trở thành một thế giới nghệ thuật chứa đựng trong đó những dự phóng của nhà thơ. Hay nói một cách siêu thực chính Ly là người gọi hồn cho đêm.

Đêm trong thơ Ly không còn là thời gian vật lý mà đã biến thành một dòng ý thức. Đó là một thực thể linh động luôn gắn với một quan niệm về nhân sinh, về cái đẹp. Chính điều này đã tạo nên nét riêng trong thi pháp thơ Ly.

Tôi chưa làm một thống kê đầy đủ để biết trong thơ đương đại Việt Nam có nhà thơ nữ nào sử dụng từ đêm trong thơ nhiều như Ly. Nhưng chỉ cần nhìn vào tần số từ đêm xuất hiện trong thơ Ly, có thể khẳng định đêm trong thơ Ly đã trở thành một thủ pháp nghệ thuật mang tính quan niệm. Đêm trong thơ Ly là đêm của tiếng gọi tâm linh, một tâm linh cựa quậy, sinh động trong hành trình đi tìm bản thể của chính mình. Đó là đêm của tiếng đàn "nhẹ khuấy không gian" tan chảy vào tâm hồn tạo thành một cộng hưởng sâu sắc làm cho thi nhân không còn cảm giác mình đang hiện tồn mà đã tan chảy trong vũ trụ đêm.

Màn đêm dang tay
Ôm tiếng đàn vào lòng
...
Không hiểu
ta đang bay trong tiếng đàn
hay tiếng đàn đang lơ lửng
trong ta...
(Tiếng đàn đêm)

Đêm không chỉ có tiếng đàn mà còn có tiếng hát. Nhưng không phải tiếng hát của Người mà tiếng hát của Mưa. Mưa hát, mà lại hát trong đêm là một liên tưởng thú vị và bất ngờ. Tiếng hát của mưa đã tạo hồn cho đêm, làm cho đêm thêm lung linh, huyền ảo.
Nhưng không dừng lại ở đó, với cảm quan tinh tế của một nữ thi sĩ, tác giả không chỉ lắng nghe thanh âm của đêm qua tiếng "Mưa hát" mà còn cảm nhận được cái "Mùi đêm" lẫn vào mùi hoa Ngọc lan, lẫn vào trong mưa toả trong không gian đêm đầy quyến rũ.

Mùi ngọc lan lẫn vào mùi đêm
Lẫn vào trong mưa
Lẫn vào trong tôi
Đuổi nhau,
Hát
(Mưa hát)

Và như vậy, đêm đã trở thành một sinh thể. Đêm không chỉ biết hát, đàn, mà có cả mùi, có cả "màu đêm" với:

Những con ngựa đêm hí bạt gió
vọng màu đêm Bắc Hà

Hình như lúc nầy ta không còn thấy sự cách biệt giữa con người và thiên nhiên. Ý niệm về một Thiên Địa Nhân hợp nhất trong triết học Đông phương được minh định ở đây rất rõ ràng và sâu sắc. Tôi lẫn vào trong Mưa. Mưa lẫn trong Tôi. Cả Tôi và Mưa lẫn vào trong tiếng hát, trong mùi hoa Ngọc Lan và mùi của Đêm... Tất cả tạo thành một giao hưởng đêm đầy hư thực, bay lên cùng sao trời để:

Nghe mưa hát suốt đêm
(Mưa hát)

Màu đêm trong thơ Ly không chỉ là màu của không gian đêm tỉnh lặng trong hạnh phúc, an lành mà đó còn là màu của một không gian rần rật vỡ đêm với những âm thanh sôi động vang vọng từ những cuộc đời đầy gian lao vất vả của cuộc mưu sinh mà hình ảnh đoàn ngựa thồ là chứng nhân của biết bao nỗi buồn trong những lo toan cơm áo...

Đoàn ngựa thồ gõ vó đường núi âm âm
Tiếng hát rần rật vỡ đêm
Vỡ lòng...
...
Ngựa ơi ta hiểu sao mắt mi buồn hơn màu đêm xứ Bắc
(Ngựa đêm Bắc Hà)

Trong thơ Ly đêm đã trở thành thế giới của tâm thức. Nên đêm không chỉ là hiện thân của những nỗi đau trần thế mà còn là nơi trở về của bản thể. Sau những ồn ào của cuộc sống, đêm như một cái phểu thanh lọc tâm hồn, một thứ "Sóng đêm" phản tỉnh của tâm linh để con người nhận ra chính mình.
Nhưng kết tinh tiếng gọi hồn của đêm trong thơ Ly chính là đêm miên viễn của tình yêu đôi lứa. Đêm tình yêu trong thơ Ly như một "cây đàn muôn điệu" với nhiều cung bậc thanh âm khác nhau. Đó là đêm của sự gắn bó ái ân nồng nàn đến cuồng nhiệt của người phụ nữ với một ý thức rất cao về nữ quyền

Đêm là của chúng mình
Tình yêu thắp sáng đêm
Đêm là của chúng mình
Sao nở ngủ
hở anh.
(Đêm là của chúng mình)

"Đêm là của chúng mình / sao nỡ ngủ hở anh". Câu thơ như một tuyên ngôn hiện sinh cháy bỏng khao khát yêu đương của người phụ nữ. Điều ấy có thể "gây sốc" với những phụ nữ chịu ảnh hưởng sâu nặng của quan niệm đạo đức truyền thống nhuốm màu sắc nho gia. Nhưng lại phù hợp với những người phụ nữ hiện đại khi họ luôn ý thức rằng người phụ nữ vẫn có quyền được yêu và được thụ hưởng tất cả những giá trị của tình yêu, kể cả những giá trị về phương diện nhục cảm mà đã có thời được xem như một điều cấm kỵ trong cuộc sống lẫn trong văn học. Điều mà Vi Thuỳ Linh đã xác quyết trong thơ

Khu vườn ắng lại chỉ còn Anh và em
Khởi đầu phận sự thiêng liêng
Những cặp chân khoá chặt nhau khước từ chân lý
(Anh sẽ ru em ngủ - Đồng tử)

Đó cũng là cảm thức trong thơ Đoàn Ngọc Thu:

Thôi,
Em sẽ làm tình cùng trăng, cùng gió và cả mặt trời
Đêm cong mình lên và trăng mềm phủ sáng
(Yêu II - Quá giang)

Vì vậy đêm trong thơ Ly là đêm của một không thời gian tâm lý, là đêm của hiện hữu chất chứa trong đó sự thăng hoa của tình yêu với những khát vọng thành thực.
Mong chờ đêm lên không chỉ hiện hữu trong thực tại mà còn chảy tràn vào trong cả giấc mơ, trong tâm thức của người con gái tạo nên những rung cảm mãnh liệt.

Đêm về
Những sợi trong suốt ngân lên
Tôi rung mình bay bổng
(Giấc mơ)

Vì đêm vừa thực lại vừa ảo, vừa hiện hữu lại vừa hư vô. Và có khi đêm đã vượt thoát khỏi sự dẫn dụ của con người để "chảy lên trời" làm "buốt óc tôi" làm "tóc rơi nghẹt sông", "Máu tuột khỏi tim" "Đáy sông khô cạn". Bài thơ Đêm chảy lên trời thể hiện sự liên tưởng phong phú, giàu cá tính sáng tạo với những hình ảnh gợi cảm, gợi hứng, gợi tình... Đó là đêm của những cuồng vọng yêu đương ngây ngất đầy bản năng nhưng không tầm thường mà trái lại rất nhân văn thể hiện một vẻ đẹp thánh thiện.

Tôi khát nước
Ngửa mặt lên trời hút đêm vào miệng
lênh láng trời đen
Nhảy xuống lòng sông
Nằm chờ đêm ngập
Mặt trời nằm ốp la trên đất
Thiên thần mút lòng đỏ bằng đầu cánh mỏng
Thản nhiên nhìn
đêm chảy
chảy lên
tôi...
(Đêm chảy lên trời)

Nhưng đâu phải lúc nào con người cũng mạnh mẽ và dồn nén khát dục như thế!? Bởi dục vọng của con người thì vô hạn mà năng lượng chắp cánh cho những dục vọng ấy lại vô cùng hữu hạn. Cho nên, nhiều khi con người cảm thấy bất lực trước những khát thèm trong đời sống. Đó chính là bi kịch của phận người. Ly đã nhìn thấy rõ tấn bi kịch nầy và thể hiện điều ấy thật tinh tế với một sự đồng cảm sâu sắc. Đây chính là căn tính tạo nên giá trị nhân bản trong thơ Ly

Mở mãi, muốn mở mãi
Mà bầu ngực vẫn trắng, không đêm.
Mở mãi, muốn mở mãi
Bầu ngực này căng đêm
Soi vào gương
bất lực và khóc
Trong vô vàn những giọt nước mắt
Một giọt đêm ứa ra từ bầu ngực trắng.
(Mở nút đêm)

Cho dẫu là thiên tài chăng nữa, đã là con người, chúng ta luôn đứng trước những giới hạn. Vì vậy, sự bất lực của con người trước những khát / tham / dục vọng của chính mình cũng là điều tất yếu. Chúng ta cần nhận ra sự giới hạn này để biết chế ngự và biết làm chủ bản ngã / năng của mình. Người con gái trong thơ Ly tuy chứa đầy dục vọng đến cuồng nhiệt, nhiều khi muốn đốt cháy mình trong những đam mê nhục cảm. Nhưng họ không bao giờ tự buông thả mình dù là trong đêm, vì đêm thường đồng loã với "tội lỗi". Ngược lại, ta vẫn thấy một sự phát sáng từ trong tâm hồn của họ rực rỡ trong "màu đêm", "mùi đêm", "bóng đêm". Phía ấy cũng là một phần thanh âm tiếng gọi hồn của đêm trong thơ Ly với những âm vang đồng vọng thể hiện vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ. Đó là nỗi lo sợ hồn nhiên, đầy nữ tính của người con gái khi đối diện với người mình yêu trong đêm lặng lẽ. Bởi vì:

Em sợ phải khờ dại
Sợ tan trong mắt anh
(Sợ)

Rõ ràng đêm ở đây chính là tâm trạng của người con gái vừa sợ đánh mất mình trong tình yêu nhưng cũng sợ mất tình yêu trong anh. Tâm trạng này tuy mâu thuẫn nhưng lại rất thành thực. Tình yêu bao giờ cũng là hiện thân của sự tận hiến nhưng không bao giờ đồng loã với sự buông thả. Vẻ đẹp của tình yêu bao giờ cũng đồng hành với những khát vọng kiếm tìm. Cái ranh giới mong manh ấy đòi hỏi ở con người một sự đốn ngộ, một nghị lực để vượt thoát trước những cám dỗ của bản năng. Bởi lẽ nếu không tỉnh táo thì sẽ rơi vào bi kịch và lúc đó

Soi vào gương thấy đêm hốc hác
biết mình đã bị bẫy vào đêm
(Lô Lô)

Đêm trước mặt là thực
Đêm ngoài kia là ảo ảnh.
(Lô Lô)

Đêm ngoài kia là ảo ảnh hay đời ngoài kia cũng chỉ là ảo ảnh. Nhận thức được điều này nên đêm trong thơ Ly không chỉ có những yêu đương cháy bỏng, những khát vọng cuồng si mà đêm còn là tiếng gọi thẳm sâu trong tâm thức trước những nỗi cô đơn chất ngất của phận người mà khi đọc lên lời thơ đã làm ta nhói buốt tận tâm hồn.
Bởi lẽ, trong tình yêu bao giờ người con gái cũng gánh chịu những thiệt thòi, những mất mát, hy sinh nhiều khi như là sự lựa chọn của định mệnh
Và đêm bây giờ chỉ là sự hoài niệm, trong nỗi trống vắng đơn côi với những nhớ thương tiếc nuối mà người con gái chỉ biết thì thầm gởi cho đêm như một tiếng gọi hồn
Đêm luôn gắn với những hoài niệm, những khát vọng, trong kí ức thi nhân như một vô thức trong sáng tạo nên đã trở thành một căn tố trong thi pháp của thơ Ly. Vì vậy, đêm trong thơ Ly không còn là đêm của không thời gian vũ trụ mà đã trở thành một mã văn hoá, mã thẩm mỹ trong thế giới nghệ thuật thơ của Ly. Nó là sự kết tình những vui buồn, hờn giận, yêu thương, được mất, những hạnh phúc, khổ đau mà Ly đã trải nghiệm trong đời. Đó cũng là tâm thức bao trùm lên hành trình sáng tạo nghệ thuật của Ly. Giải mã được hình tượng đêm trong thơ Ly chúng ta sẽ chạm đến mã văn hoá, mã thẩm mỹ trong thơ Ly, từ đó mới mong giải mã được thế giới nghệ thuật thơ của Ly.

Bùi Giáng cho rằng: "cõi thơ là cõi bồng phiêu" đi vào cõi thơ là đi vào một thế giới mà ở đó mọi hiện thực đều chông chênh, huyễn hoặc. Hiện thực trong thơ bao giờ cũng là hiện thực tâm trạng. Nó không chỉ có hiện thực bên ngoài mà còn là hiện thực bên trong, là ảo ảnh của hiện thực. Hiện thực ấy hiện hữu trong thơ Ly như những mảnh vỡ của tâm hồn thi sĩ mà ở đó đêm đã trở thành một ẩn dụ của tâm linh.

Cắt đêm ra từng mảnh nhỏ
Rồi khâu đêm lại bằng tóc
Cho đến khi đầu trọc
Cắt ta ra từng mảnh nhỏ,
Rồi khâu ta bằng hết đêm này đến đêm khác
Cho đến khi trắng hếu đêm
(Cắt)

Thật vậy, khi đối diện với đêm là lúc con người đối diện với chính mình. Vì vậy đêm trong thơ Ly chính là một mảnh hiện thực của tâm linh, nhưng không phải là một thứ tâm linh mang tính siêu hình mà đó là thứ tâm linh thể hiện một chiều kích khác của hiện thực đời sống. Đó là một cõi hiện thực đầy ảo diệu mà thơ cần khám phá.

Thơ đi từ cõi thực đến cõi mộng và ngược lại từ cõi mộng thơ lại về với cuộc đời thực. Hành trình của thơ cũng là hành trình của huyền thoại và cổ tích. Và đêm trong thơ Ly là một bản giao hưởng vang lên những tiếng gọi hồn như một sự ám ảnh của tâm linh không chỉ trong vô thức mà cả trong tiềm thức và ý thức của thi nhân.
Có khi nào ta rơi vào cảm giác đầy ma mị ấy ta sẽ cảm nhận sâu sắc về tiếng gọi hồn trong đêm của thơ Ly đồng vọng trong ta như thế nào?! Và khi ấy, biết đâu trong một sát na nào đó của hiện hữu ta bắt gặp bản thể của mình mà ngày thường ta đã đánh mất nó, chối bỏ nó, chạy trốn nó trong cuộc sống trần thế vốn quá nhiều bụi bặm và bất an này. Và trong cõi thẳm sâu của tâm linh có khi ta lại nghe vang vọng tiếng gọi hồn của chính ta từ trong cõi u mê. Và khi đó, cũng như Ly ta bỗng "giật mình" để rồi:

Nhắm mắt
Trùm kín chăn
Nghe đêm cuộn quanh mình
(Khúc đêm)

# data[].attributes.attachment_link.description
Tôi thật sự bị mê hoặc mỗi khi nghe câu hát "Người đàn bà dấu đêm vào trong tóc" trong bài Khúc mùa thu của nhạc sĩ Phú Quang phổ thơ Hồng Thanh Quang.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ly Hoàng Ly sinh năm 1975 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật TP.HCM, hiện làm việc tại NXB Trẻ. Với 3 tập thơ Cỏ trắng, Lô Lô, Quà, những năm gần đây, Ly Hoàng Ly đã trở thành một trong rất ít gương mặt thơ nữ đáng chú ý nhất của giới viết trẻ hiện nay.

Đầu năm 2008, nhà thơ trẻ này trở nên nổi bật với sự cổ vũ của công chúng thơ trong một đêm trình - diễn - thơ theo phong cách hiện đại ở một trung tâm văn hóa của Hà Nội. Với những khoảnh khắc xuất thần trong ngôn ngữ thơ mới, hình như Ly Hoàng Ly đã vượt thoát khỏi "cái bóng" thi ca đang bao trùm của người cha mình là nhà thơ Hoàng Hưng. Trước đó, xu hướng tìm tòi và cách tân nghệ thuật thi ca cả về mặt hình thức và nội dung của nhà thơ Hoàng Hưng đã phần nào có ảnh hưởng đến giới viết trẻ.

Trong thơ Ly Hoàng Ly, tôi có cảm giác sự cộng hưởng của ngôn ngữ hội họa hiện đại và thi ca đã mang lại một thứ ánh sáng khá đặc biệt. Nó soi rọi và hướng sự chuyển động của những câu thơ vào những miền tối - sáng của tâm thức con người đương đại, để nắm bắt và khái quát một cách có hiệu quả những vấn đề mà nhà thơ chủ định hướng tới. Điều này có thể thấy rõ ở bài thơ Người trong tranh sau đây: "Những người đàn bà/Đi đi lại lại trong bức tranh khổ vuông/ Những nhát mầu bết họ vào sơn/Những người đàn bà màu đen/Đi lại trong đêm/Tóc hất ngược ra sau/Trên mặt phẳng bức tranh dang dở/Những người đàn bà khô queo/Vì đi lại quá nhiều/ Quẩn quanh bức tranh khổ vuông do người khác vẽ/Đi được đến đâu/Khi xác đã bệt lại bởi những nhát mầu/Cầm chiếc bay/Cạo xác từng người đàn bà ra khỏi tranh/Thấy mình cũng rời ra từng mảnh/Không đau đớn".

Bài thơ trên có tứ thơ hiện đại với cái nhìn thật lạ, trong không gian bất động của một bức tranh, nhà thơ phát hiện thấy những người đàn bà luôn chuyển động. Hình như có điều gì đấy bất ổn, luôn hành hạ, dằn vặt không để họ được nguôi yên, ngay cả khi ngồi làm mẫu vẽ cho các họa sĩ. Và, những người đàn bà ấy cứ đi lại, quanh quẩn mãi trong bức tranh khổ vuông. Cho đến khi hình hài của họ bệt thẫm lại, khô queo trên vải vẽ. Họ chỉ được giải thoát khỏi bức tranh khổ vuông ấy khi đã chết, khi chiếc bay trên tay người họa sĩ "cạo xác từng người đàn bà ra khỏi bức tranh". Và sau sự "giải thoát" đau đớn ấy, chính người họa sĩ cũng thấy mình rời tan ra từng mảnh. Một bài thơ mà chiều sâu "ý tại ngôn ngoại" của nó đôi khi khiến chúng ta phải giật mình.

Nếu coi mỗi bài thơ cách tân là một "vật thể lạ" đến với ngôi nhà thi ca từ một thế giới khác thì phải chăng, điều đầu tiên làm chúng ta ngạc nhiên chính là bởi "vật thể lạ" bằng ngôn ngữ ấy đã làm chấn động ta, đã làm thay đổi cách nhìn của ta. Ly Hoàng Ly đã lặng lẽ làm tràn đầy một không gian thơ trong bài Mở nút đêm dưới đây: "Chầm chậm, mở một chiếc nút áo /Soi vào gương chầm chậm, mở hai chiếc nút áo /Chầm chậm, mở ba chiếc nút áo /Soi vào gương, chầm chậm, mở chiếc nút thứ tư/Chầm chậm, mở năm chiếc nút áo /Soi vào gương chầm chậm, mở nút thứ sáu.../Tìm hoài không thấy nút thứ sáu /Soi vào gương, cố tìm nút thứ sáu, /nút thứ bảy, thứ tám, thứ chín... /Mở mãi, muốn mở mãi /Mở bầu trời đêm trong lồng ngực/Nhưng áo chỉ năm nút /Nhưng đêm là vô tận /Mở mãi, muốn mở mãi /Mà bầu ngực vẫn trắng, không đêm /Mở mãi, muốn mở mãi /Bầu ngực này căng đêm /Soi vào gương /Bất lực và khóc /Trong vô vàn những giọt nước mắt /Một giọt đêm ứa ra từ bầu ngực trắng".

Theo tôi, đây là một bài thơ khá hay, một bài tiêu biểu cho phong cách thơ Ly Hoàng Ly. Đây là một bài thơ đọc chậm theo đúng nguyên nghĩa của nó khi cái đẹp chầm chậm mở ra, mở đến tận cùng, mở cho đến khi sự khao khát cất tiếng kêu bất lực. Ly Hoàng Ly bước đầu đã tạo cho mình một giọng thơ riêng, một bản lĩnh riêng rất đáng chú ý- điều mà không phải cây bút trẻ nào cũng khẳng định được.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ly Hoàng Ly - vẻ đẹp của thơ đọc chậm-Nguyễn Việt Chiến

# data[].attributes.attachment_link.description
Ly Hoàng Ly sinh năm 1975 tại Hà Nội, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật TP.HCM, hiện làm việc tại NXB Trẻ. Với 3 tập thơ Cỏ trắng, Lô Lô, Quà, những năm gần đây, Ly Hoàng Ly đã trở thành một trong rất ít gương mặt thơ nữ đáng chú ý nhất của giới viết trẻ hiện nay.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ly Hoàng Ly và bóng đêm

Ẩn dưới cái tên ngây thơ Lô Lô là tập thơ dầy đặc bóng đêm của người con gái gốc Bắc Ninh sinh năm 1975 tại Hà Nội. Cha làm thơ. Mẹ tảo tần nuôi con những ngày người cha lâm nạn chữ. Bắc Ninh và đêm cũng là địa chỉ Hoàng Cầm thời Về Kinh Bắc, nhưng khi ấy Lô Lô chưa ra đời, nên Lô Lô nào biết Hoàng Cầm là ai, nào biết người cha vì "liên hệ" với Kinh Bắc mà đã đánh mất mùi mình (1) trong sàn đá, để suốt đời mang mặc cảm thạch sùng (2).

Những điều trên đây dường như không liên hệ, không còn liên hệ gì đến lớp trẻ sinh sau 75, đặc biệt những người con gái vô tư cười như mùa thu tỏa nắng (3). Vậy mà có. Lại có rất nhiều. Những sợi dây, những vết trói, những oan nghiệt, những sự tình trong quá khứ, thế hệ sau không tham dự, không biết: Lô Lô sinh ra chiến tranh đã hết, Lô Lô được nuôi bằng sữa hoà bình. Vậy mà chất độc da cam của bạo lực và áp bức vẫn chi phối hầu như toàn bộ vô thức sáng tạo của Ly Hoàng Ly. Chúng trộn vào đêm, vào những đêm trắng, đêm xuyên ngày của Ly, chúng len lỏi trong những bức chân dung phụ nữ bị trói gô, bị kẹp, cắt, qua những bức sắp đặt (installation), trong tranh trừu tượng, trong nghệ thuật trình diễn (performance) của Ly Hoàng Ly.

và thơ đi đôi trong tập Lô Lô: một thế giới trống mở ra biển vắng.

Trang 21, bức sắp đặt với những khung cửa lệch lạc, cánh bung tan, chôn xuống cát, như có bàn tay vô hình đã phá tung cửa. Để làm gì? Đi đâu? Ra biển chăng? Chắc thế. Bởi chỉ có biển, chỉ còn biển trước mặt. Và con người phải ra biển, con người đành ra biển, con người bèn ra biển, con người bị chìm xuống biển, mất hút: mọi sự đoán, đọc, hiểu, đều khả thể trước bức hình này: một trong những bức sắp đặt đầu tiên của Ly Hoàng Ly.

Trang 55: một người ngồi xổm trên thánh giá, băng bó cùng mình, bao nhiêu kẹp phơi quần áo găm khắp châu thân, nàng là một:
Trong tư thế trói gô Người phụ nữ không tìm thấy xác mình Chỉ thấy rêu xanh lét chân tường Chỉ thấy đêm đầm đìa nước mắt...
(Performance photo)

Đó là thế giới của Ly Hoàng Ly: một thế giới phụ nữ tự trói. Con người băng bó. Toàn thể đã bị thiêu rụi từ bên trong. Một thế giới phỏng rộp ở cấp độ nặng nhất. Vài vật dụng tầm thường: một cuốn băng, mấy chiếc kẹp gỗ phơi áo đủ cho Ly tạo ra vũ trụ kinh hoàng: vữa nát thân thể, kìm kẹp tâm hồn.

Người con gái Kinh Bắc có cái nhìn xa, suốt:

Trang 16: Ly ngồi trên ghế, bốn phía vây quanh là dây, dây chăng kín, dây thòng lọng từ trên xuống như chiếc võng dọc, dây bao bọc bốn bề, gợi lại những câu thơ Hoàng Cầm trong Về Kinh Bắc:
thòng lọng tơ gì cuốn gót.. không trói mà không đi... kià dây muống dại kín em rồi...
Nhưng đâu đã chắc Hoàng Ly nghĩ về Hoàng Cầm hay chỉ là sự tương hợp. Hay đây là những sợi dây có sẵn từ khi Ly chào đời, những sợi dây cuốn tròn hiện tại, những sợi dây bao bọc không gian, sống không còn ngày, ngày đã bị chăng màn, ngày bị dây chằng tứ phiá, ngày đã thôi sáng, ngày đã thành đêm. Đêm Ly.

là những khúc đêmnhư thế, bắt đầu bằng đêm thứ nhất, mở ra trên bức sắp đặt tuyệt đẹp.

Trang 6: mang tên Khúc đêm. Khúc đêm là một vùng tranh tối tranh sáng, có bức tường ngăn cách không gian bên trong với ánh mặt trời bên ngoài: một bức tường mâm. Những chiếc mâm móc liền với nhau bằng dây xích, có nhiệm vụ thanh lọc và phản hồi ánh sáng, chỉ để lọt một tí vào bên trong. Trên bức tường mâm, lác đác mấy thân thể phụ nữ bị đóng đinh, bị ghim, bị trói, hình như họ đang tập "nhảy vọt": những thân đàn bà treo lơ lửng như ta treo tranh trong phòng triển lãm. Khúc đêm mời bạn bước vào Đêm của Ly, vùng tranh tối tranh sáng của nghệ thuật và cũng là vùng của những phụ nữ bị treo, bị cắt, bị kẹp, bị kết án "im không nói", trong một không gian sống rất ít ánh sáng, mọi người ở đây đã chấp nhận im im không nói đi trên phố đông. Im im không nói đi trên phố ồn.

Vùng đêm của Ly Hoàng Ly mang nhiều chất trí tuệ, đầy khủng hoảng, Ly cho trừu tượng trôi vào cụ thể, để cụ thể chuyển sang trừu tượng nhẹ nhàng như cái vẫy tay, như hơi thở nhẹ, như giọt nước mắt:
Kià đêm chảy Chảy lên trời Buốt óc tôi Kià đêm chảy Chảy lên trời Máu tuột khỏi tim
Trong những hình thức khủng hoảng như khủng hoảng chiến tranh, khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng xã hội, khủng hoảng chính trị, đáng ngại nhất là khủng hoảng tinh thần. Đêm chảy lên trời, máu tuột khỏi tim là những khủng hoảng đặc dị tâm thần, khiến người đọc giật mình, không hiểu tại sao người con gái có nụ cười "toả nắng" như Ly, lại viết những câu thơ đớn đau, buốt xót đến vậy.
Đêm đem em vào đen Đen đem em vào đêm Đêm đem đen vào em Em đem đêm vào đen"
(trích Ngoặc đơn trong đêm).

Vẫn đêm trong bốn câu thơ viết theo nhịp độc âm này, với ba đồng âm: êm, em và en Ly tạo nhịp, tạo dịu dàng âu yếm, tạo vùng tối đặc của các sinh thể đen. Lô Lô mang không khí đêm đen giữa ban ngày, là những cơn ác mộng thường trực của con người bị kết án chung thân sống trong đêm, những con người"muốn đập đêm vỡ tan"; nhưng đêm như ung thư, đêm như bạch tuộc đã chạy cùng khắp cơ thể, và người con gái ấy:
"Soi vào gương Bất lực và khóc Trong vô vàn những giọt nước mắt Một giọt đêm ứa ra từ bầu ngực trắng"
Nàng không chặn nổi đêm, bởi đêm đã len vào khắp các ngõ ngách sống, vào toàn bộ mạch máu của thân thể, buốt rát, xót xa:
"Đêm đã nhuốm màu lên làn da em Lên đôi mắt vòng vòng một quầng đêm Đêm đã nhuốm màu lên đôi bàn tay em Để em không thể nhìn thấy anh Bằng xúc giác Đêm đã nhuốm màu lên chiếc lưỡi của em Để em không thể nhìn thấy anh Bằng vị giác Đêm đã tràn vào từng sợi thủy tinh của chiếc đền vàng Và khe khẽ hát Để em không thể nhìn thấy anh Bằng thính giác"
Đêm của Ly choán dần không gian, độc chiếm bàu trời, đêm là chất lỏng, đêm đặc thịt da. Nhưng trong những vùng đêm, vùng đen ấy, người con gái vẫn tìm cách thở, nàng thấy dưỡng khí trong một vùng mộng tuyệt vời:
Vườn co vào lá Hoa ôm đêm đến rũ xác Em đi nhặt xác hoa Bước vào vùng trăng Toàn thân lấp lánh dịu dàng Cả một ước mơ gửi vào vườn đêm Cây hoàng lan chìa cánh mềm Buốt ánh mắt em Hương hoàng lan xanh óng dưới trăng Buốt hơi thở em Vườn co vào lá Đợi đêm lên tới ngọn Lên tới ngọn của đêm Lấy xác hoa Xoa vào trăng Trên ngọn đêm.
(Đêm trong vườn)

mang dư âm một bản nhạc Dương Thiệu Tước: Đêm trong vườn "Vườn khuya trăng chiếu hoa đứng im...", nhưng không chắc gì Hoàng Ly đã chịu ảnh hưởng nhạc Thiệu Tước và thơ Hoàng Cầm; bởi thế hệ Ly không còn nghe nhạc Dương và không chắc có đọc thơ Hoàng. Bài thơ của Ly có những chìa khoá khác, mở vào những thầm kín khác, nằm ở hai chữ co và buốt.
Vườn co vào lá.
là một thực tại ảo, chỉ có trong tâm thức nhà thơ, nhưng tại sao: vườn lại Vườn co vào lá co vào? co vì sợ, co vì lạnh? mà co vào đâu? co vào lá, tức là co vào chính các tế bào sống của mình. Vườn co vào lá, tựa như Ly co vào máu của Ly, như Ly co và tim Ly, như Ly co vào hơi thở Ly, một sự co vào rất tế nhị, rất nhục cảm, rất thể xác, rất đớn đau, rất hãi hùng, mà nhẹ như không.

Rồi lại không biết có phải cảm giác co ấy dẫn đến cảm giác buốt hay là vì buốt hơi thở em, buốt ánh mắt em mà em co lại? Vẫn rất sensuel, vẫn đầy nhục cảm, lần này bởi những chữ hơi thở và ánh mắt. Thường thì hơi thở và ánh mắt là những nơi phát tiết nhục cảm, là chủ thể của nhục cảm, nhưng ở đây chúng bị chữ buốt chi phối, tức là chúng bị truất quyền làm chủ, và khi một thực thể bị truất quyền như thế bao giờ cũng gây thương tích, gây tác dụng mạnh, làm cho một chữ buốt trở thành trăm nghìn lần buốt. Cho nên trong buốt hơi thở em, buốt ánh mắt em, "hơi thở" và "ánh mắt" đã đưa độ buốt của thân thể lên đến mức hãi hùng, làm cho thân thể phải co lại, co vào lục phủ ngũ tạng của chính mình.

Sau này, người ta có thể quên những bài thơ khác của Ly, nhưng những câu thơ hay như thế sẽ tồn tại. Một đời thơ thường rồi sẽ chỉ giữ lại được vài câu thơ hay, vì thế thơ hay không cần nhiều.

Một bài khác, bài Cắt, trong bài này, Ly mới chỉ thành công một nửa, bởi ý thì rất hay, nhưng chữ chưa thuần thục:
Cắt đêm ra từng mảnh nhỏ Rồi khâu đêm lại bằng tóc Tóc thưa dần thưa dần Những đường rãnh trắng hếu đưa ta đi hết đêm này đến đêm khác Cho đến khi đầu trọc Cắt ta ra từng mảnh nhỏ Rồi khâu ta bằng hết đêm này đến đêm khác Cho đến khi trắng hếu đêm.
Nhược điểm của bài thơ cũng là nhược điểm chung của một số nhà thơ muốn làm cho thơ rõ nghiã. Không cần. Những liên từ như rồi, ra, cho, đến, trừ trường hợp đặc biệt, không cần thiết cho thơ. Chúng rườm. Chúng làm cho thơ bị ràng buộc. Bị rõ. Bị lộ. Mà thơ càng kín đáo, càng đạt sự độc lập lớn, càng hay: Lê Đạt có kinh nghiệm sâu xa về điều này. Thơ Đường muôn thủa là một trong những đỉnh cao của thi ca nhân loại, bởi mỗi chữ trong thơ Đường đã đạt tới độ độc lập gần như tuyệt đối. Khi dịch thơ Đường sang tiếng Việt, người ta thường thêm giới từ, liên từ, để làm thành một câu thơ dễ hiểu, biến câu thơ mông lung nhiều nghiã trở thành câu thơ giản đơn một nghĩa. Biến cái đa nghiã thành độc ý.

Trở lại với bài Cắt của Ly, hai câu đầu: Cắt đêm ra từng mảnh nhỏ/ Rồi khâu đêm lại bằng tóc. Thử bớt đi những chữ: ra, nhỏ, rồi, lại, câu thơ sẽ bớt rườm hơn và đa nghiã hơn: Cắt đêm từng mảnh/ Khâu đêm bằng tóc.

Ý tưởng "cắt đêm từng mảnh", lấy từng sợi tóc khâu đêm cho đến trọc đầu trong bài thơ là những ý táo bạo, độc đáo về sự hoảng loạn đến độ điên dại của con người. Kawabata kể chuyện một ông già, tóc bắt đầu bạc, có sợi nào bạc nhú ra là ông nhổ tiệt, nhổ đến trọc đầu. Tóc mới mọc bèn chịu thua: đổi trắng thành đen, nhưng đã muộn quá, người ta đã đưa ông cụ vào viện tâm thần.

Tình thế "trốn già" của ông lão thật xúc động. Nhưng ở một nhà thơ trẻ như Ly Hoàng Ly, sự cắt đêm và lấy tóc vá đêm lại cho đến trọc đầu, có cái gì bi đát hơn, bởi nó quá mới, quá trẻ, bởi nó không từ tuổi tác, mà từ những nhận thức đớn đau về hiện thực xung quanh, về những khủng hoảng chồng chất đã qua, của một Hoàng Cầm hoảng loạn, của một Hoàng Hưng mất ngủ, của một ai kia không biết... Chính cái kinh nghiệm buốt xót về sự khủng hoảng tâm thần của người lớn đã lây sang tuổi thơ, dồn ép trong tâm thức cô bé Kinh Bắc, trốn vào tiềm thức, lớn dần thành thơ, chín dần trong ba mươi năm cho đến khi Lô Lô ra đời.

Người đàn bà và căn nhà cổ, là bài thơ viết theo nhịp hiện thực huyền ảo, cũng là tự truyện của một bé gái từ lúc còn là bào thai nằm trong bụng mẹ: người mẹ quyết vượt đêm, quyết sống còn trên những gián giun, vi khuẩn, để con mình được chào đời, mong nó sẽ rửa sạch không gian bụi bặm, nhiễm trùng đã tiêu diệt mình.
Người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân Trên chiếc ghế bọc nhung lành lặn duy nhất (...) Tường ố mưa đêm bao năm Màu vàng lên rêu mốc Mưa điên cuồng bên ngoài Đòi trút vào nhà cổ những u uất Người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân Buồn thảm và kiên định Những con vi khuẩn bám trên từng hạt bụi Nghe ngóng sự sinh sôi ẩm mốc Dưới gầm chiếc phản lên nước như gưong soi Là đêm của thế kỷ trước Dưới gầm chiếc phản lên nước như gương soi Lũ gián khua râu hà hít. Người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân Giữ đứa con trong bụng tư thế ung dung và thách thức Những con gián túa ra từ gầm phản Bắt đầu gặm nhấm chiếc ghế lành lặn Người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân Hút cạn mắt một đêm Từ từ rã xác Hút cạn mắt nghìn mưa Nhà cổ ngập tiếng khóc Oe Oe Oe Nhà cổ rùng mình thức giấc Lũ gián bò toán loạn trên chiếc áo dài rũ trắng sàn gạch Đứa bé gái mặc áo dài trắng nhẹ nhàng tụt xuống từ chiếc ghế bọc nhung duy nhất lành lặn Mắt tròn trong vắt Đi một vòng ngơ ngác Sờ tay lên lò sưởi và cửa sổ và tường và mọi thứ ẩm mốc Thấy tay đầy vi khuẩn Bàn tay màu xám ngắt Vặn núm cửa bước ra đêm mưa bão bùng Cánh cửa dày đặc văn tự cổ sập lại sau lưng Khi ấy đêm vụt tắt Những hạt nắng như mưa rơi rơi không dứt Rửa sạch bàn tay bụi bặm.
(Người đàn bà và căn nhà cổ)

Bài thơ có cấu trúc đoản, mỗi khúc nối nhau bằng hình người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân trong ẩm mốc, căn nhà cổ có tự bao giờ? Nàng không nhúc nhích, nàng bị vây kín, bị tấn công, mọi mặt, quá khứ u uất, hiện tại vi khuẩn, nàng ngồi bắt chéo chân kiên trì chống trả trong yên lặng cho đến hơi thở cuối cùng. Nàng, người mẹ ấy đã nát thân, tan xác cho gián gậm, quyết bảo toàn đứa con trong bụng, đẩy bọn dán giun không đục khoét được bào thai. Nàng hy sinh cho con chào đời: một đứa bé gái. Người đàn bà hút cạn mắt một đêm từ từ rã xác, hút cạn mắt nghìn mưa, nhữnghình ảnh ghê gớm, phả đến từ một thế giới khác để đối chất với một hình ảnh cực kỳ trong sáng"đứa bé gái mắt tròn trong vắt" của hôm nay.

Gia tài của mẹ để lại cho con, trong thơ Ly Hoàng Ly, không phải là một nước Việt buồn, như trong thơ Trịnh, mà còn đớn đau chua xót hơn: đó là cơn ác mộng triền miên, là bóng đêm dày đặc, là căn nhà cổ đầy vi khuẩn, là núi văn tự ẩm mốc, là không gian bão tố. Sáng trưa chiều tối là đêm.

Một mình, người con gái Kinh Bắc ấy, làm sao có thể biến đêm thành ngày?

Paris, tháng 2/2006

(1) và (2) thơ Hoàng Hưng

(3) thơ Hoàng Cầm

© Copyright Thụy Khuê 2006

# data[].attributes.attachment_link.description
Ly Hoàng Ly và bóng đêm Ẩn dưới cái tên ngây thơ Lô Lô là tập thơ dầy đặc bóng đêm của người con gái gốc Bắc Ninh sinh năm 1975 tại Hà Nội. Cha làm thơ. Mẹ tảo tần nuôi con những ngày người cha lâm nạn chữ.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ly Hoàng Ly là một nhà thơ đồng thời là một họa sĩ rất nổi tiếng. Thơ của nữ thi sĩ trẻ này được đánh giá rất cao. Khi đó tập thơ Lô Lô xuất bản, Hội Nhà Văn Việt Nam đã công bố trao giải thưởng. Và Ly Hoàng Ly đã gửi thư đến để từ chối giải tặng thưởng dành cho tập thơ Lô Lô.

Tràng hạt tròn

Đem âm u vào khổ vuông phá vỡ khổ vuông

Những biến động hạt tròn chỉ diễn ra âm thầm

Người đàn bà chuyển mình trong bức tranh màu đỏ trầm

Liên tưởng giấc mơ vẹn toàn

(Sự âm u bao giờ cũng đem lại cảm giác vẹn toàn hơn là sự tươi sáng)

Tràng hạt đen rơi vãi lung tung...

Lung lung

Những hạt tròn âm thầm lăn đi trong khóe mắt người đàn bà

Cứ lăn đi lăn đi mà không chảy nước

Ánh nhìn dài như lá ướt

Đọng lại vĩnh viễn trong khoảnh khắc một hạt tròn rung lên

Nhà sư tụng niệm trong khoanh riêng của mình

Nối kết những mảnh đỏ trầm

Và người đàn bà rơi vãi lung tung

Những người đàn bà

Đi đi lại trong bức tranh khổ vuông

Những nhát mầu bết họ vào sơn

Những người đàn bà màu đen

Đi lại trong đêm

Tóc hất ngược ra sau

Trên mặt phẳng bức tranh dang dở

Những người đàn bà khô queo

Vì đi lại quá nhiều

Quẩn quanh bức tranh khổ vuông do người khác vẽ

Đi được đến đâu

Khi xác đã bệt lại bởi những nhát mầu

Cầm chiếc bay

Cạo xác từng người đàn bà ra khỏi tranh

Thấy mình cũng rời ra từng mảnh

Không đau đớn

Tặng N.T.U.

Đeo kính râm trong đêm

Một tròng kính đỏ một tròng kính đen

Tại sao người đàn ông dán băng keo kín miệng?

Cố biến mình thành kẻ ăn mày dị dạng

Nhún nhảy xin hạnh phúc

Tròng kính đen để tỏ rằng anh đã chết

Tròng kính đỏ để tỏ rằng anh đầy nhiệt huyết

Băng keo dán miệng để tỏ rằng anh nói chuyện bằng

im lặng

Ăn xin hạnh phúc

Trong đêm

Không ai cho anh thứ gì

Ngoài sự ngó nghiêng kinh ngạc

Ăn xin hạnh phúc

Trong đêm

Anh lọt thỏm trên phố nhấp nháy đèn

Ăn xin hạnh phúc

Trong đêm

Có hương hoa lài tỏa dịu dàng

Nói chuyện với anh...

...Vứt anh lên xe rác

Ơi buồn ơi vui ơi mi là đinh hay là ham bơ gơ?

Những bức chân dung photo nhoè nhoẹt dán tứ tung trên tường

Ghi hình những trạng thái khác nhau của cùng một gương mặt

Cười - khóc - giận dữ - vui vẻ - yêu đương - thất lạc - khổ đau - hạnh phúc

Cuộc đời gói gọn trong bốn bức tường

Nắng hắt vào đêm soi vào mưa táp vào gió quất vào

Những bức chân dung mỗi ngày thêm nhoè nhoẹt

Người phụ nữ tự trói mình

Người phụ nữ bảo mọi người này anh này chị ơi hãy trói tôi lại

Trong tư thế trói gô

Người phụ nữ tự mỉm cười thỏa mãn vì bị trói gô

Rồi cười sặc sụa chảy nước mắt

Rồi bỗng mếu rồi bỗng khóc

Rồi giật đùng đùng

Rồi gào lên ấm ức

Rồi rú lên tuyệt vọng

Gục xuống

Giẫy giẫy

Tắt ngấm

Những bức chân dung nhoè nhoẹt trên tường

Bỗng trắng toát

Trong tư thế trói gô

Người phụ nữ không tìm thấy xác mình

Chỉ thấy rêu xanh lét chân tường

Chỉ thấy đêm đầm đìa nước mắt...

Fasten seat belt while seated

Trên tất cả máy bay

Đều đọc thấy hàng chữ ấy

Chưa đủ

Tiếp viên sẽ nhắc đi nhắc lại:

Xin vui lòng cài chặt dây an toàn
Trên đây là những bài thơ Ly Hoàng Ly viết trong tập thơ Lô Lô trong phần 2 Phòng trắng. Đây là một tập thơ hay đặc sắc và cũng là tập làm nên thành công của chị với tư cách là một nhà thơ. Hy vọng bạn thích tập thơ này và đừng quên đón đọc các bài viết tiếp theo để cập nhật các bài thơ hay nhất bạn nhé! Theo Baithohay.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Nhà thơ Ly Hoàng Ly và tập thơ Lô Lô phần 2 Phòng trắng | Những bài thơ hay

# data[].attributes.attachment_link.description
Nhà thơ Ly Hoàng Ly và tập thơ Lô Lô phần 2 Phòng trắng Ly Hoàng Ly là một nhà thơ đồng thời là một họa sĩ rất nổi tiếng. Thơ của nữ thi sĩ trẻ này được đánh giá rất cao.

# data[].attributes.attachment_link.title
ĐÊM TRONG THƠ LY HOÀNG LY DƯỚI GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN

# data[].attributes.attachment_link.description
Ngôn ngữ học tri nhận là một trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, nghiên cứu ngôn ngữ dựa trên vốn kinh nghiệm và sự cảm thụ của co…

# data[].attributes.attachment_link.description
Trong Lô lô, tập thơ mà talawas chủ nhật giới thiệu kỳ này, Ly Hoàng Ly, như đã thành một phong cách, tiếp tục không kiên quyết dành ưu thế vượt trội cho từ ngữ hay màu sắc và hình khối. Giống như trong những bức ảnh cũ, những dấu ấn sáng tạo của thơ Ly Hoàng Ly dựa chủ yếu vào cách nhấn một trong h…

# data[].attributes.attachment_link.title
NGÔN NGỮ THƠ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI(NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT THỊ GIÁC TRONG THƠ LY HOÀNG LY)–Tiến sỹ Lê Thị Thanh Tâm

# data[].attributes.attachment_link.description
Rất khó khước từ cuộc “hôn phối” giữa thơ và các loại hình nghệ thuật khác trong những bước chuyển di của thơ ca đương đại ở Việt Nam. Chế Lan Viên có một ý thơ rất hay: “Xưa tôi làm thơ, giờ thử để Thơ làm”. Tất nhiên, đó là một cách nói, một phúng dụ về quá trình sáng tạo thơ (sáng tạo, không chỉ…

# data[].attributes.attachment_link.title
Ly Hoàng Ly - sự gặp gỡ giữa thơ và nghệ thuật trình diễn

# data[].attributes.attachment_link.description
Mới đây, phá vỡ không khí tĩnh lặng của đời sống văn học, một cuộc tranh luận đã nổ ra liên quan đến việc chọn lựa và giới thiệu chùm thơ của Ly...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bộ Giáo Dục & Đào Tạo

Trường Đại Học Sư Phạm Tp.HCM
HỘI NGHỊ SINH VIÊN NGỮ VĂN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CÁC TRƯỜNG ĐH-CĐ PHÍA NAM LẦN VI (THÁNG 4/2007)
BÀI TIỂU LUẬN:

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TRONG TẬP THƠ 'LƠ LƠ' CỦA LY HOÀNG LY

SV thực hiện: NGUYỄN HỒNG ANH

Lớp: NGỮ VĂN 1A - K32

Năm học: 2006-2007

Tháng 2/2007
1 - GIỚI THIỆU CHUNG
Nền thơ hiện đại sau 1975 là nền thơ của nhiều thể nghiệm. Những nhà thơ trẻ đã phần nào thay đổi truyền thống của thi ca bằng những đột phá táo bạo cả về nội dung và hình thức. Bằng cái tôi mạnh mẽ, họ đã tạo ra những tiếng thơ đầy thách thức. Đó là một Phạm Thị Ngọc Liên với "em muốn giăng tay giữa trời mà hét", đó là Liêu Quốc Minh với mong muốn "có được chiếc áo của riêng mình", là Vi Thuỳ Linh táo bạo, gửi ham muốn nơi những "Khát", "Linh" sẵn sàng "khước từ chân lý" ... Và đó là Ly Hoàng Ly:
"Tôi lặng lờ trôi vào đường hầm thời gian Ánh sáng và bóng tối chỉ là chất liệu cho những gì diễn ra bên trong Như nồi súp đặc quánh nhiều gia vị lờ lợ Tôi sôi lên lọc bọc bằng lửa của mình..."
( Sóng đêm - Lô Lô)

Thâm trầm và thuần khiết, Ly Hoàng Ly - một nhà thơ, hoạ sĩ trẻ - đã xây dựng cho mình một thế giới thơ chân thành và tinh tế, một thế giới đầy mâu thuẫn với bóng tối và ánh sáng, tuyệt vọng và khát khao, bi kịch và hạnh phúc...

Đó là thế giới của "Lô Lô".

Tập thơ "Lô Lô" chứa đựng những thể nghiệm mới mẻ từ cảm hứng, ngôn ngữ, hình ảnh, cách thể hiện... "Lô Lô" không chỉ là thế giới của thơ mà còn là thế giới của hội hoạ, sắp đặt và trình diễn. Tâm hồn của một nhà thơ, tài năng của một hoạ sĩ và trên hết là tấm lòng của một người làm nghệ thuật đã gắn kết nhau tạo nên một tập thơ "Lô Lô" hoàn chỉnh, với: xúc cảm khác thường, suy nghĩ khác thường, cách nói khác thường. Ở Ly Hoàng Ly, cái khác thường ấy bao gồm cả tính độc đáo và theo chiều mỹ cảm.

"Lô Lô" là một hiện tượng khá lạ của nền thơ ca hiện đại năm gần đây nên gần như chưa có những nghiên cứu khoa học chuyên sâu nào về tác phẩm. Trong phạm vi bài tiểu luận, người viết chỉ xin đóng góp những ý kiến, cảm nhận mang tính chủ quan về một số đặc điểm nghệ thuật nổi bật của tập thơ này - điều làm nên sự mới mẻ ở "Lô Lô" so với các tập thơ khác cùng thời, ở Ly Hoàng Ly so với các nhà thơ đồng thế hệ.

2 - PHÂN TÍCH

A/ MÀU SẮC HÌNH THÀNH THẾ GIỚI THƠ

Màu sắc là chất liệu quan trọng nhất tạo nên thế giới thơ "Lô Lô", bên cạnh ngôn ngữ, cảm hứng, vần điệu... Gần bốn mươi bài thơ, được chia thành hai phần: "Khúc đêm" và "Phòng trắng". Hai mảng màu tạo nên sự tương phản mạnh mẽ là để bật sáng ý tưởng băn khoăn của con người trước một thời hiện đại ngổn ngang bao tốc độ, bao lạch luồng suy tư.

Màu đen là hệ quả từ việc thủ tiêu toàn bộ ánh sáng và màu sắc. Nghệ thuật hội hoạ dùng mảng đen để tôn tạo những màu sắc khác, còn nghệ thuật thi ca dùng đen để thể hiện trạng thái tâm hồn của con người... Trong đêm, người ta dễ dàng giải bày tâm sự mà không cảm thấy thẹn với chính bản thân mình hay những người chung quanh. Trong đêm, người ta nhanh chóng thoả hiệp với thời gian, đồng nhất với nỗi buồn, nhân rộng sự cô đơn mà không cảm thấy ngượng ngùng cùng ngoại cảnh. Và, trong đêm, người ta dễ dàng tưởng tượng. Đây có lẽ là mấu chốt để "Khúc đêm" sinh thành. Từ Ngoặc đơn trong đêm, Mở nút đêm, Đêm về đi để sáng đến Đêm chảy lên trời, Đêm là của chúng mình, Đêm và anh... có sự biến ảo những hình thù đêm, hay nói đúng hơn, biến ảo của tâm hồn trong quan hệ với đêm: Có khi đêm vây bủa, đồng loã cùng tội ác, như vũng bùn làm con người ngập ngụa không lối thoát:
"Tàn đêm dắt díu nhau về Lưng thon lại càng thon Bóng đêm nghẹn lại ở khúc thon Bình minh không lên được"(Discotheque)
Đêm chứa đựng cả nỗi bất hạnh và tủi nhục "của những cô gái thích ngủ ngày" - những cô gái giang hồ ngợp chìm trong cơn lụt bóng tối cuả cuộc đời:
"Cứ đến 11h30 là cơn lụt đêm đã lên đến thành giường Những cô gái có đôi chân chồn đen Vì đêm đã dây lên mắt cá chân từ lúc nào mà không biết"
Có khi đêm trở nên huyền diệu, trong lành và khát khao sinh thành những nhục cảm thăng hoa:
"Thức được nữa không anh Đem tình yêu rọi nắng Đêm là của chúng mình Tình yêu thắp sáng đêm" (Đêm là của chúng mình)
Đêm này là của tôi, của anh, đêm của chúng ta. Đêm này là đêm hư vô, đêm thác loạn, đêm hạnh phúc. Đêm như chính tâm thức của con người biến ảo đến kì cùng với bao suy tư, day dứt, mong muốn. Có cảm giác như mỗi cảm xúc là một loại gia vị khác nhau rắc vào món ăn đêm, được thi nhân nêm nếm sao cho đủ cả ngọt - cay - mặn - đắng. Tựu trung lại thành một thứ mùi lạ mà con người không thể nắm bắt, chỉ có thể khát khao:
"Đêm đem đen vào em Em đem đêm vào đen Màu đen vẽ hình những cám dỗ tưởng tượng Dậy mùi trong đêm Mùi đen mùi đen mùi đen Dậy mùi trong em Mùi đêm mùi đêm mùi đêm"(Ngoặc đơn trong đêm)
Đêm, màu của đêm, và "em" trở thành ba chủ thể, chuyển hoá vào nhau và sinh thành trong nhau. Đêm sinh ra màu đen che giấu nhiều bí mật của cuộc đời, em ở trong đêm, màu đen ở quanh em, và em giải mã những điều khó hiểu của đời, của chính suy nghĩ trong em bằng sự tưởng tượng và khao khát. Khao khát ấy phần nhiều là ham muốn mãnh liệt của con người, đặc biệt là người phụ nữ... Chỉ về đêm, người đàn bà với tính nữ mạnh mẽ mới trỗi dậy, đòi hỏi niềm hạnh phúc thăng hoa:
"Chỉ trong đêm người đàn bà mới đẫy đà... Người đàn bà đẫy đà nằm trong thuật yêu đương tự chế"(Thuật ướp xác)
Nếu có một khoảng khắc nào con người nhận ra tiếng nói chân tình phát ra từ trái tim mình, một khoảng khắc nào mà mỗi đầu dây li ti của linh giác đều rung lên mạnh mẽ để đón nhận nguồn tình cảm mãnh liệt thì chính là lúc này đây, khi người phụ nữ ở trong đêm, làm cuộc đối thoại với đêm... Đằng sau những dòng thơ có vẻ "siêu thực" ấy, ta bắt gặp những cảm xúc trần tục nhất của con người. Như lời thơ Vi Thuỳ Linh trong tập thơ " Linh ":
"Bởi vì trong đêm Em bùng lên nỗi nhớ, khát khao và cả những điều thầm kín nhất Bởi vì trong đêm Em là em toàn vẹn nhất"
Từ đây, màu của đêm không chỉ là phương tiện thể hiện cảm xúc mà còn là nền tảng sinh thành một thế giới thơ - một thế giới thơ của riêng người phụ nữ.

Có vẻ như nhà thơ sau khi đã giấu mình vào đêm đen để tự suy tự cảm thì nay lại phơi mình trong sắc trắng để thấu hiểu đến tận cùng những góc khuất còn lại của tâm tư :
"Cắt đêm ra từng mảnh nhỏ Rồi khâu đêm lại bằng tóc Tóc thưa dần thưa dần Những đường rãnh trắng hếu đưa ta đi hết đêm này đến đêm khác Cho đến khi đầu trọc Cắt ta ra từng mảnh nhỏ Rồi khâu ta bằng hết đêm này đến đêm khác Cho đến khi trắng hếu đêm"
Con người đã tạo nên đêm và được sinh thành từ đêm. Hành trình của đời người bắt đầu giữa sự vây bọc của đêm. Người ta muốn đi, muốn kiếm tìm một điều gì đó có ý nghĩa cho mình, nhưng bất lực. Sự vùng vẫy đến nát tan của con người giữa những điều bí ẩn của cuộc sống chỉ dẫn đến sự mất mát - là cái màu "trắng huế" nhám nhẩy của lớp da đầu. Sự kết nối giữa trắng và đen cuối cùng tạo ra đêm "trắng hếu", cũng như khát vọng muốn khám phá chính mình đã dừng lại ở cái vô hạn định, không thể biết.

"Phòng trắng" đã được sinh thành từ cảm thức về bản thân mình như thế! Trắng cởi mở, nhẹ nhàng và tinh khôi. Trắng cũng lạnh lẽo, thù địch và không khoan thứ vì nó tố giác mọi khuyết điểm của con người. Ngợp trong sắc trắng, ta cảm giác như bị cô lập giữa không gian trống rỗng, vô hồn. Thi sĩ Hàn Mặc Tử xưa chẳng đã vì sắc trắng ấy mà "nhìn không ra" bóng hình người " em" thôn Vĩ, hình ảnh duy nhất còn lại nối kết thi nhân với cuộc đời đó sao? Nói như Vi Thùy Linh, đó là một " màu trắng không trầm tĩnh " :
"Tôi trong phòng trắng... Không ai nhìn thấy tôi Tôi cũng không nhìn thấy tôi Tôi cũng trắng như phòng trắng" (Phòng trắng)
Thi nhân biết mình là ai và cũng không biết mình là ai. Màu trắng là phương tiện khắc hoạ đậm đặc cái lẻ loi của chủ thể trong phòng trắng. Quắt quay mong đợi một câu trả lời từ người đọc, một câu hỏi vô thanh chờ đợi những âm vọng hữu thanh ( "Tại sao tôi lại trắng và lại trong phòng trắng?") - phải chăng Ly Hoàng Ly trông đợi thoát khỏi nỗi cô đơn từ sự cộng hưởng những tâm tình nhân văn của con người?

Thế giới của "Lô Lô" là thế giới độc hai màu đen-trắng, độc một vị buồn, độc nỗi cô đơn. Chính sắc trắng và đen hoà tan với nỗi buồn đã hoá thành một sắc màu không tưởng: "màu lô lô". Nếu hiểu theo hướng ấy, ta đã giải mã được phần nào tên gọi của tập thơ này. "Lô lô" chính là màu tâm trạng mà nhà thơ đã sáng tạo ra, một sắc màu hư thực, như thể có mà cũng hoá không, để vẽ nên nỗi buồn và sự trống vắng của tâm hồn trong quan hệ với chính bản thân mình và thế giới. Từ đó, "Lô Lô" trở thành "một tín hiệu thẩm mỹ mới bằng thơ" (Nguyễn Thụy Kha)

B/ NHỮNG HÌNH ẢNH SÁNG TẠO ĐẶC TRƯNG

Có ai đó đã bình: Nếu " Khúc đêm" đồng dạng với nỗi buồn của con người thì " Phòng trắng" lại phảng phất nỗi cô đơn. Nhưng đó không phải là nỗi buồn và cô đơn kiểu trừu tượng của những người cảm thấy bất lực khi cuộc đời không có chỗ dung chứa cho cái tôi (như cách một số nhà thơ trẻ thường hay nói). Đó là nỗi buồn khi phải đối mặt với những bi kịch của thân phận mình, là nỗi buồn hữu hình, cụ thể... Từ nỗi buồn qua màu, thi nhân đã xây dựng một hệ thống thi ảnh độc đáo để nói lên những khát vọng của bản thân. Hình ảnh chính là một phương tiện giải phóng cái nhìn, gắn kết tưởng tượng với tự nhiên, biến các khả năng thành hiện thực.

Đọc "Lô Lô", dễ nhận thấy ba hình ảnh chủ đạo đầy tính sáng tạo của Ly Hoàng Ly: ổ trứng, bầu ngực trắng và người đàn bà.

Thế giới này hiện sinh dưới con mắt của Ly Hoàng Ly là một ổ trứng nóng:
"Những ổ trứng của cuộc đời hãy bung ra cùng một lúc Toàn bộ quả đất này là một ổ trứng nóng Con người và thú vật là kí sinh trùng sinh sôi và dịch chuyển đến chóng mặt"
Trứng là hình ảnh của mầm sống. Trứng nóng chứa đựng một sức sống rạo rực đã được hoài thai. Ổ trứng nóng thể hiện sự tích tụ gấp vạn lần những sức sống riêng lẻ. Mấy ai ví sự sống là ổ trứng, mấy ai đồng nhất con người và thú vật là kí sinh trùng, như Ly Hoàng Ly? Vì với Ly Hoàng Ly, sức sống có mặt khắp nơi, căng lên trong từng cá thể, sinh sôi mạnh mẽ như kí sinh trùng. Vì với Ly Hoàng Ly, hình ảnh trứng vừa là nguồn gốc sự sinh thành của tạo vật, vừa là nguồn dưỡng nuôi những sự sống đầy căng, để một ngày từ đó túa ra vô vạn cá thể hình thành nên sức sống :
"Những con san hô nở bung trứng cùng một lúc túa vào biển sự sống tĩnh lặng..."
Qua hình ảnh đặc trưng ấy, nhà thơ thể hiện một khát khao sống đến mãnh liệt. Tại sao phải khát khao? Vì sự sống còn mà sức sống trong cô thì lại đang kiệt quệ, kiệt quệ như ai đó cố tình "nuốt lòng đỏ vào bụng", như "thiên thần mút lòng đỏ bằng đầu cánh mỏng"- tức là cướp đi chất sống để còn lại chỉ những "lòng trắng lây nhây", để còn lại là "đêm chảy lên trời", "chảy lên tôi", không lối thoát ( Performance trứng và Đêm chảy lên trời)

Thế giới thơ trong "Lô Lô" có khi dịch chuyển quay cuồng, có khi lại ngưng đọng, yên ổn đi tìm một chốn biệt lập cho riêng mình. Thế giới ấy được sinh sôi từ ổ trứng và được chứa đựng trong bầu ngực.

Bộ ngực trong thơ Ly Hoàng Ly không phải là hình ảnh khiêu khích muốn nổi loạn, chống lại những giá trị, những truyền thống sáo mòn (bằng cách sử dụng những yếu tố sex trong thơ). Với Ly Hoàng Ly , bộ ngực của người thiếu phụ biểu trưng cho sức sống cả đời người. Thế nên:
Bộ ngực của bạn tôi đừng xẻ làm đôi và ứa ra từ cổ áo Dấu hiệu của sức sống nhão nhoẹt"
Nhưng bi kịch nảy sinh từ cái muốn đã không thành sự thật. Bộ ngực này căng đầy, "căng đêm" nhưng sức sống đã bị giới hạn sau hàng nút. Nhà thơ muốn bứt tung sự giới hạn của không gian, thời gian để đồng nhất ngực trắng vào đêm đen - tức là hoà nhập cái hữu hạn của con người vào cái vô hạn của bầu trời. Cái hữu hạn, cái vô hạn ở đây là sức sống :
"Chầm chậm, mở một chiếc nút áo...Mở mãi, muốn mở mãi Mở bầu trời đêm trong lồng ngực Nhưng áo chỉ năm nút Nhưng đêm là vô tận"
Điệp khúc "Mở nút đêm" điệp lại nỗi buồn, nỗi bất lực của sự khao khát sống đến tuyệt đỉnh của người thiếu phụ nhưng chẳng thể vượt thoát khỏi những giới hạn. Giới hạn đã trở nên bất biến. Hàng nút không thể có nút thứ sáu, không thể có sự gia giảm cho những nhục cảm sinh thành (dùng từ nhục cảm là để hợp với hình ảnh bộ ngực mà Ly Hoàng Ly dùng trong thơ - nhục cảm ở đđây là một điều gì rất trần tục, một cảm nhận và khát khao rất trần tục).

Nếu các nhà thơ nữ hiện đại phơi mở cái tôi mạnh mẽ, không còn phân vân khi xé toang những bức màn cấm kỵ truyền thống, định kiến xã hội: "Thức dậy đi hỡi những chú ngựa non của cánh đồng ngực trẻ/ Thức dậy và tung bờm cất vó..." (Trần Lê Sơn Ý), thì Ly Hoàng Ly lại điềm đạm hơn khi thể hiện tiếng nói của riêng mình.

Từ hình ảnh ổ trứng và bộ ngực, nhà thơ đã mở ra trước mắt ta một sự liên tưởng về khát vọng sống. Và người đàn bà trong Phòng trắng chính là hình ảnh chuyên chở những khát vọng của thi nhân.

Thơ ca đã nói nhiều về nỗi cô đơn của người thiếu phụ, thơ ca cũng đã lên tiếng nhiều về những đòi hỏi được sống và yêu. Người đàn bà trong thơ Ly Hoàng Ly cũng không thể hiện gì ngoài những điều như thế. Nhưng sáng tạo ở chỗ, tác giả đã vẽ nên những đường viền và điểm nhấn khác nhau khi tạo hình một cá thể, đã khơi dậy cõi sâu kín trong tâm linh người bằng những động thái, màu sắc bổ trợ bên ngoài.

Đó là đường viền những bức tranh đóng khung người đàn bà vào luân lý:
"Những bức chân dung photo nhòe nhoẹt dán tứ tung trên tường Ghi hình những trạng thái khác nhau của cùng một gương mặt"(Performance photo)
Đó là màu của đêm đã nhuộm đen người trong tranh:
"Những người đàn bà màu đen Đi lại trong đêm...Quẩn quanh bức tranh khổ vuông do người khác vẽ Đi được đến đâu Khi xác đã bệt lại bởi những nhát màu"(Người trong tranh)
Người đàn bà bắt rễ từ những giá trị truyền thống nhưng đang chết dần trong vòng cương toả của chịu đựng và hy sinh. Ở họ, tư tưởng - với sự hỗ trợ của bản năng - bao giờ cũng muốn phóng khoáng, tự do nhưng lại thường không dám nhìn thẳng vào mình, không dám đối diện với chính mình. Họ bối rối tìm cách che giấu, kìm nén dục vọng, không dám bước ra các biên giới lằn ranh luân lý:
"Người phụ nữ tự trói mình Trong tư thế trói gô Người phụ nữ tự mỉm cười thoả mãn vì bị trói gô...Rồi gào lên ấm ức Rồi rú lên tuyệt vọng"(Performance photo)
Từ những hình ảnh khắc hoạ trên bề mặt câu chữ, nhà thơ muốn người đọc nghe được ở bề sâu tiếng nói dữ dội của một lớp người, là lớp người chiếm số đông trong xã hội hiện đại. Tiếng nói ấy là khát vọng được hoài thai một cuộc đời mới, ngay giữa "căn nhà cổ" đầy "tường ố","vi khuẩn" và "lũ gián khua râu":
"Người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân Giữ cho đứa con trong bụng tư thế ung dung và thách thức"(Người đàn bà và căn nhà cổ)
Câu thơ là một điêu khắc bằng ngôn ngữ, khắc hoạ nên dáng vẻ kiên định của người đàn bà và tư thế đối mặt trước những cái đã cũ mòn, trong vòng những sợi dây trói buộc đã " màu vàng lên rêu mốc ". Đứa con là hình ảnh thoát xác của người đàn bà. Người đàn bà được sinh thành lần hai từ trong những rường cột đang bị gặm nhắm. Từ người đàn bà xám xịt trong căn nhà cổ thoát thai thành đứa bé gái trong trắng là khoảng khắc bùng nổ của những ước vọng: ước ao được hiểu chính đời mình, khát vọng được bỏ lại sau lưng tất cả những hạn hẹp, và dám bước ra một cuộc đời mới :
"Đứa bé gái mặc áo dài trắng nhẹ nhàng tụt xuống từ chiếc ghế bọc nhung duy nhất lành lặn Mắt tròn trong vắt... Vặn núm cửa bước ra đêm bão bùng Cánh cửa dày đặc văn tự cổ sập lại sau lưng Khi ấy đêm vụt tắt"(Người đàn bà và căn nhà cổ)
Người phụ nữ đã không còn là cái bóng vô hình vô thanh, không còn là khúc lặng của bản nhạc đời nhiều cung bậc. Ly Hoàng Ly đã chỉ ra bi kịch của người phụ nữ hiện đại không dám vượt qua những sợi dây trói buộc thân phận còn rơi rớt lại nơi những quan điểm cổ hũ, hẹp hòi. Nhà thơ đã khơi lên con sóng ngầm vẫn tồn tại trong lòng người phụ nữ, con sóng ấy sẽ gầm lên, vỗ bờ rồi nhập vào dòng nước liên tục và mãi mãi...

C/ SỰ TƯƠNG TÁC NGHỆ THUẬT GIỮA THƠ, NGHỆ THUẬT TRÌNH DIỄN VÀ SẮP ĐẶT

Trình diễn và sắp đặt là hai hướng chính của nền nghệ thuật đương đại, ra đời do nhu cầu thời đại khi con người cần một giải pháp tạo hình tổng hợp để thể hiện được những cảm nhận đa chiều trong một thế giới biến chuyển không ngừng. Từ đó có thể truyền tải thông điệp của người nghệ sĩ, của tác phẩm đến người xem một cách trực tiếp nhất.

Ly Hoàng Ly đã ứng dụng hai loại hình nghệ thuật này vào thơ thông qua ngôn ngữ. Ngôn ngữ bấy giờ không chỉ nổi hình khối trên mặt phẳng trang thơ mà còn chuyển động tự nhiên, chuyển tải những tư tưởng của người nghệ sĩ.

Thơ không còn mang vẻ bình yên muôn đời theo thói quen sẵn có với ngôn ngữ, vần điệu sẵn có, với xúc cảm thường tình phải đạo. Thơ kết hợp với nghệ thuật trình diễn đã trở thành không gian sân khấu, ở đó, người nghệ sĩ không nói lên trực tiếp tư tưởng, tình cảm của mình mà chỉ có động tác và bằng động tác mà thôi.
"Người phụ nữ tự trói mình... Rồi cười sặc sụa chảy nước mắt Rồi bỗng mếu rồi bỗng khóc Rồi giật đùng đùng Rồi gào lên ấm ức Rồi rú lên tuyệt vọng"(Performance photo)
Ở đây, sự cô đơn - vốn là cảm giác trừu tượng đã được Ly Hoàng Ly thể hiện một cách cụ thể qua những cử động của hình ảnh và cảm xúc trên gương mặt người đàn bà. Đó chính là nghệ thuật phối hợp trình diễn thông qua ngôn ngữ.

Thơ tìm đến nghệ thuật trình diễn để thể hiện những cảm nhận sâu sắc và mới mẻ trong một thế giới luôn thay đổi. Thơ lúc bấy giờ trở thành một vở nhạc kịch hay một bức tranh, trở thành nhân vật lẫn cảnh bài trí:
Im im không nói đi trên phố đông Im im không nói đi trên phố ồn Im im bánh xe quay vù Gió im im bụi nắng im im bụi Làn mây im im ám khói trời xanh im im ám khói"
Còn nghệ thuật trình diễn tìm đến thơ để diễn đạt đủ đầy hơn những tư tưởng tình cảm vốn khó thể hiện qua sự trình diễn bằng cử động hình thể:
"Ông ta đập trứng Lòng trắng lây nhây lòng đỏ rực cháy ly thủy tinh cáu bẩn Mặt trời vỡ khi ông ta nuốt lòng đỏ vào bụng Tự dưng ông ta toả sáng...Ông ta toả sáng một mình"(Performance trứng)
Người đàn ông bưng mắt bịt tai trước cuộc đời, tự huyễn hoặc mình bằng những hành động vô nghĩa. Cuối cùng còn lại mình ông, trong thế giới toả sáng của riêng mình... Hay trong Performance ham bơ gơ, người đàn ông đếm từng chiếc ham bơ gơ không bằng con số mà bằng tâm trạng: "Buồn chiếc ham bơ gơ - Vui chiếc ham bơ gơ - Chán chiếc ham bơ gơ - Mệt - Phiền - Bực - Cáu - Vứt chiếc ham bơ gơ". Cuộc "trình diễn của những chiếc ham bơ gơ" là diễn biến tâm trạng ngổn ngang của con người không hiểu được mình, không cảm nhận được thế giới...

"Lô Lô" cũng là tác phẩm thơ - sắp đặt mang tính mỹ cảm cao mà người đọc có thể hiểu được từ kênh thị giác...

Nghệ thuật sắp đặt thông qua sự kết nối các vật thể rời rạc, vô nghĩa để tạo ra một kết cấu mới có ý nghĩa, khiến người xem phải chiêm nghiệm. Đó là kết cấu giữa trắng và đen tạo hình thế giới buồn và cô độc, giữa những bức tranh và hình ảnh người phụ nữ bị đóng khung vào luân lý, giữa căn nhà cổ và người đàn bà: một bên là "Những con vi khuẩn bám trên từng hạt bụi/ Những con gián túa ra từ gầm phản", đối chọi với một bên là "Người đàn bà mặc áo dài trắng ngồi bắt chéo chân/ Giữ cho đứa con trong bụng tư thế ung dung và thách thức" ( Người đàn bà và căn nhà cổ)

Nghệ thuật sắp đặt là sự sắp đặt tĩnh các đồ vật, khi chiêm ngưỡng, người xem phải chuyển động quanh đồ vật. Nhưng đã vào thơ, người xem thì tĩnh, còn những gì được sắp đặt trong thơ lại chuyển động. Nên dù ở đâu, sắp đặt cũng tạo nên một không gian đa chiều, kết nối người sáng tạo và người thưởng lãm... Am ảnh sắp đặt ấy được Ly Hoàng Ly dùng trong cách sắp xếp các chữ in mà đặc biệt nhất là cách sắp xếp các chữ nghiêng trên ô giấy vuông ở Nhà nghiêng:
"Ngôi nhà nằm nghiêng thích nằm nghiêng Đổ ra đường những đau thương từ đỉnh mái Như xô nước đầy cặn thích nghiêng sang bên Đổ hết nước vẫn còn cặn"
Sự chênh vênh của tâm hồn một cô gái trẻ hay là sự nghiêng lệch của góc nhìn mới về cuộc đời mới đã được thể hiện trực quan qua sự nghiêng lệch của câu chữ. Không chỉ mở ra chiều nghiêng, lời tâm tình còn được vang rộng, vang sâu trong không gian, thời gian. Ở Đêm chảy lên trời, ta thấy một tư duy, một hệ thống sử dụng thi ảnh không còn bị cầm tù trong mặt phẳng nữa:
"Kìa đêm chảy Chảy lên trời Vắt tóc lên mây Tôi kéo đêm lại"
Trong một thế giới không lớn, gọn ghẽ và có vẻ biệt lập như "Lô Lô", dường như vẫn có những chiếc cầu nối liền một thế giới thực và thế giới thơ, gắn kết giữa tác giả và độc giả. "Lô Lô" là một tập thơ mở, ở đó, người đọc luôn cảm thấy ngạc nhiên, chênh vênh, lúc thì muốn hát ngay lên những bản performance về photo, về trứng, lúc lại hoang mang muốn lãng du, luồn lách qua những câu chữ, khoảng trắng nghiêng lệch giữa dòng thơ. "Lô Lô" không chỉ là thơ, thế giới ấy được hình thành qua sự tương tác nghệ thuật kì diệu giữa thơ, nghệ thuật trình diễn và sắp đặt.

Mỗi bài thơ trong tập "Lô Lô" là giai điệu mới trong cuộc đời mới, mới mẻ từ những cảm xúc tinh tế và thành thực nhất của trái tim người phụ nữ đến những thể nghiệm nghệ thuật ấn tượng chỉ có được từ sự tài hoa của một hoạ sĩ, nhà thơ...

3 - KẾT LUẬN

Khi diễn tả một thế giới bất an, "Lô Lô" vẫn mang vẻ đẹp thuần khiết (Nguyễn Vĩnh Nguyên). Vẻ đẹp tâm hồn thơ và tài năng thơ của Ly Hoàng Ly không tách rời nhau trên con đường tìm kiếm cho mình một dòng chảy riêng giữa bao mối ngổn ngang, phức tạp của nền thơ hiện đại. Những đặc điểm nghệ thuật của tập thơ "Lô Lô" không đơn thuần là vỏ bọc của nội dung mà là nơi nội dung nương nhờ, là nơi hồn thơ cất cánh.

Ba mươi tám bài trong tập "Lô Lô" là thơ, sắp đặt hay phối hợp trình diễn, cũng luôn luôn là hoá thân của giấc mơ về một kỳ vọng không ngừng. Đó là tiếng nói thời đại của người phụ nữ, mang đến ta những thông điệp về sự mong manh của cuộc sống và cội nguồn của những khát vọng.

Tập thơ "Lô Lô", bằng hình thức lạ lẫm của mình, đã hoàn thành một sứ mệnh mà nhà thơ trao gởi : góp cho thơ một tiếng nói trầm nhưng không tĩnh, góp cho đời một con mắt thơ bất chấp những ranh giới, dị biệt từ tuổi trẻ hăng say và rạo rực nhất : "Tôi chỉ mong muốn làm nên những tác phẩm với những đề tài mà mình nung nấu, với những điều gây cho mình hứng khởi. Tôi không thấy mình có nhiệm vụ phải giữ gìn bất cứ điều gì nếu như điều đó không thực sự đang chảy trong tôi" (Ly Hoàng Ly).
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1/ Tập thơ "LÔ LÔ" - Ly Hoàng Ly. NXB Hội nhà văn 2005

2/ Nguyễn Vĩnh Nguyên. Đọc sách: LY & LÔ LÔ. Sai Gon Tiep Thi Online 30/3/2006

3/ Trần Mạnh Hảo. Ly Hoàng Ly: Tôi luôn tôn trọng giá trị truyền thống. VietNamNet 23/11/2004

4/ Trịnh Cung. Hội họa không là con đường đầy hoa với các nữ hoạ sĩ. Phụ Nữ xuân 18/1/2006

5/ Nguyễn Thụy Kha. Những ấn tượng rap và sắp đặt trên hai màu đen trắng. Văn Nghệ số 22/2006

6/ Phạm Thanh Hà. Nghệ thuật sắp đặt - bước chập chững ở Việt Nam. Nguồn: www.netcenter-vn.net

7/ Thơ tình nữ sĩ Việt Nam. NXB Đồng Nai 2005

# data[].attributes.attachment_link.title
Một số đặc điểm nghệ thuật trong tập thơ 'Lô Lô' của Ly Hoàng Ly-Nguyễn Hồng Anh

# data[].attributes.attachment_link.description
Bộ Giáo Dục & Đào Tạo Trường Đại Học Sư Phạm Tp.HCM HỘI NGHỊ SINH VIÊN NGỮ VĂN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CÁC TRƯỜNG ĐH-CĐ PHÍA NAM LẦN VI (THÁNG 4/2007) BÀI TIỂU LUẬN: SV thực hiện: NGUYỄN HỒNG ANH Lớp: NGỮ VĂN 1A - K32 Năm học: 2006-2007 Tháng 2/2007 1 - GIỚI THIỆU CHUNG Nền thơ hiện đại sau 1975 là nền thơ của nhiều thể nghiệm.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
LY HOÀNG LY (real name : Hoàng Ly)

Ly Hoàng Ly (born in Hanoi, now based in Hochiminh City) is a multidisciplinary artist working across poetry, painting, video, performance art, installation and public art. Ly graduated from the Ho Chi Minh City University of Fine Arts in 1999, received a Fulbright Scholarship in 2011 and earned her MFA at the School of the Art Institute of Chicago (SAIC), majoring in Sculpture in 2013. She spent a year from 2013 to 2014 interning at the Joan Flasch Artists' Book Collection, The School of the Art Institute of Chicago (JFABC, SAIC). She also works as a book editor of Youth Publishing House in Ho Chi Minh City since 2000. Ly is the first woman visual artist in Vietnam doing performance art and poetry performance. Her installations incorporate a level of performance or activation between subjects and objects that unlock sensual affects in the human-materiality nexus.

Ly's previous works make bodily references to women's cultural experiences of maternity and ministrations as well as highlight human emotions and our relationship to place and nature. Since 2011, Ly has explored the relationship of freedom and surveillance, inherited trauma, the ephemeral materiality of memory, the dislocation and the importance of community and human connection, the association of the loss of nature and human mortality. Her art raises questions about the general human conditions, the critical states of society, and our shared issues of migration and immigration. It speaks not only on a personal level, but also on a global scale: of (mis)understandings and (mis)placement, of (trans)forming identity and being rootless, of adaptation and acceptance, of division and union, and of being human.

Ly Hoàng Ly has exhibited widely in and outside of Vietnam such as 'The 9th Asia Pacific Triennial of Contemporary Art (APT9)' at Queensland Art Gallery /Gallery of Modern Art, Brisbane, Australia (2018); 'APT Selection' at Centro Cultural La Moneda, Santiago, Chile (2019); 'Blood, Sweat and Tears' - START 2017 (Saatchi Gallery, London, UK, 2017); 'Zonas Grises - Grey Zones' (Museo de Antioquia,Colombia, 2016-2017).

In 2019, Ly's public art and documentary film is presented at the exhibition 'Bruise: Art Action and Ecology' (RMIT Gallery, Melbourne, Australia).

2017 sees Ly Hoàng Ly open her largest solo exhibition in Vietnam at The Factory Contemporary Arts Centre (Ho Chi Minh City).

In 2016, Ly Hoàng Ly participated in two of the most distinguished exhibitions of the year in Vietnam: 'Open door - Art through the 30 years of Renovation (1986-2016)' and 'Vietnam Eye' (Hanoi, Vietnam).

In 2015 and 2016, "memory versus memory" - the ongoing project that Ly Hoàng Ly collaborates with Dr. Patricia Nguyễn was presented at Museum of Contemporary Art Chicago, Chicago (2016); Links Hall, Chicago (2016); Museum of Memory and Human Rights, Santiago, Chile (2015); Quadrenniel 2015, Prague, and at Defibrillator, Chicago (2015)

In 2014 and 2020, Ly Hoàng Ly's ongoing project 'Faithfully Flat' - in collaboration with mathematician, Dr. Ngô Bảo Châu was exhibited at Vietnam Institute for Advanced study in Mathematics, Hanoi, Vietnam; Joan Flasch Artist Books Collection, SAIC, Chicago; at North Branch Projects, Chicago, USA (2014), and at Mot+++, HCMC, Vietnam (2020).

Other prominent exhibitions Ly Hoàng Ly participated are 'People vs. Space' (Richard Gray Gallery, Chicago, USA, 2012); 'Connect: Art Scene Vietnam' (ifa Gallery, Berlin & Stuttgart, Germany, 2009), 'Transpop: Korea Vietnam Remix' (Arko Art Center, Seoul, Korea; Yerba Buena Center For The Arts, San Francisco, USA; and Sàn Art, Ho Chi Minh City, Vietnam, 2007); 'Identities vs. Globalisation' (National Gallery, Bangkok; Chiang Mai University Art Museum, Thailand; and Dahlem Museum, Berlin, Germany, 2004), Busan Biennale 2002 (Busan, Korea).

Ly got national prestigious awards for her poetry. Her poems have been translated into English, Korean, Chinese and French and published in several Poetry Anthologies and Magazines in America, Korea, Taiwan and France.

---

Ly Hoàng Ly (sinh năm 1975 tại Hà Nội, hiện sinh sống tại Tp. HCM), là một nghệ sỹ thị giác thực hành với đa dạng chất liệu, từ hội hoạ, thi ca, video, tới nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật sắp đặt và nghệ thuật công cộng. Ly tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Tp. HCM năm 1999, được trao tặng học bổng Fulbright của chính phủ Mỹ vào năm 2011, hoàn thành bằng Thạc sỹ tại Học viện Nghệ thuật Chicago (The School of the Art Institute of Chicago - SAIC, Mỹ) năm 2013, khoa Điêu khắc với cách tiếp cận nghệ thuật liên ngành. Ly thực tập một năm từ năm 2013 đến 2014 tại Joan Flasch Artists' Book Collection, SAIC. Chị có 20 năm làm biên tập viên của Nhà xuất bản Trẻ (2000-2020). Ly là nữ nghệ sỹ thị giác đầu tiên ở Việt Nam thực hành nghệ thuật trình diễn và trình diễn thơ. Chị đem ý niệm và chu trình của nghệ thuật trình diễn vào các tác phẩm sắp đặt (installation), biến nghệ thuật trình diễn thành chất liệu và phương tiện tạo thành tác phẩm sắp đặt. Các tác phẩm sắp đặt của chị cũng kết hợp sự kích hoạt giữa các chủ thể và các vật thể, từ đó bung mở những hiệu ứng/tác động về cảm giác trong mối liên kết giữa con người và vật chất/vật liệu.

Các tác phẩm trước đây của Ly đề cập đến trải nghiệm văn hóa của phụ nữ, về tình mẫu tử và sự quán xuyến, cũng như đề cao cảm xúc của con người và mối quan hệ của chúng ta đối với nơi chốn và thiên nhiên. Kể từ năm 2011, Ly đã khám phá mối quan hệ của tự do và giám sát, chấn thương tâm lý di truyền, vật chất phù du của trí nhớ, sự dịch chuyển lạc chốn và tầm quan trọng của mối liên hệ giữa cộng đồng và con người, mối liên hệ trong việc mất mát của thiên nhiên và cái chết của con người.

Nghệ thuật của chị đặt ra câu hỏi về các điều kiện và tình trạng chung của loài người, các trạng thái mang tính cấp bách của xã hội, và các vấn đề về di cư và nhập cư mà con người chúng ta đều cùng trải qua. Nó không chỉ đề cập ở cấp độ cá nhân, mà còn ở quy mô toàn cầu: về sự hiểu (nhầm), về sự định chỗ (nhầm), về sự hình thành (biến đổi) căn tính và trở nên mất gốc, về tính thích ứng và khả năng chấp nhận, về sự chia rẽ và tính đoàn kết, và về những gì khiến ta là-con-người.

Một số triển lãm tiêu biểu của Ly Hoàng Ly: 'The 9th Asia Pacific Triennial of Contemporary Art (APT9)' tại Queensland Art Gallery /Gallery of Modern Art, Brisbane, Australia (2018); 'APT Selection' tại Centro Cultural La Moneda, Santiago, Chi Lê (2019); '' (Museo de Antioquia,Colombia, 2016-2017). 'Máu, Mồ Hôi và Nước mắt - Blood, Sweat and Tears' - START 2017 (Saatchi Gallery, London, Anh quốc, 2017), 'Vùng Xám - Zonas Grises - Grey Zones' (Bảo tàng Antioquia, Colombia, 2016-2017).

Năm 2019, tác phẩm nghệ thuật công cộng của Ly và phim tài liệu về tác phẩm nghệ thuật trình diễn 5 kênh của chị có mặt trong triển lãm 'Vết Bầm - Hành vi Nghệ thuật và Sinh thái: Bruise: Art Action and Ecology' (RMIT Gallery, Melbourne, Australia).

Năm 2017, Ly Hoàng Ly có cuộc triển lãm cá nhân lớn nhất của mình tại Việt Nam, tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại The Factory (Tp. HCM).

Năm 2016, Ly có mặt trong hai triển lãm quan trọng tại Việt Nam: 'Mở cửa - Mỹ thuật 30 năm thời kỳ Đổi mới (1986-2016)', (Hà Nội) và 'Vietnam Eye: Nghệ thuật đương đại Việt Nam', (Hà Nội).

Năm 2015 và 2016, "memory versus memory - ký ức đối kháng ký ức" - một dự án tiếp diễn mà Ly Hoàng Ly cộng tác với Tiến sỹ/nghệ sỹ trình diễn Patricia Nguyễn đã được giới thiệu tại Museum of Contemporary Art Chicago, Chicago (2016); Links Hall, Chicago (2016); Museum of Memory and Human Rights, Santiago, Chile (2015); Quadrenniel 2015, Prague, và tại Defibrillator, Chicago (2015).

Năm 2014 và 2020, dự án tiếp diễn 'Faithfully Flat - Phẳng Chung Thuỷ' của Ly Hoàng Ly, cộng tác với giáo sư Toán học Ngô Bảo Châu đã trưng bày tại Viện Nghiên Cứu Cao Cấp về Toán, Hà Nội, Việt nam; Joan Flasch Artist Books Collection, SAIC, Chicago; tại North Branch Projects, Chicago, Hoa Kỳ (2014); và tại Mot+++, Tp.HCM, Việt Nam (2020).

Một số triển lãm tiêu biểu khác: 'People vs. Space - Con người đối với Không Gian' (Richard Gray Gallery, Chicago, Hoa Kỳ, 2012); 'Connect: Art Scene Vietnam' (ifa Gallery, Berlin & Stuttgart, Đức, 2009), 'Transpop: Korea Vietnam Remix' (Arko Art Center, Seoul, Hàn quốc; Yerba Buena Center For The Arts, San Francisco, Hoa Kỳ; và Sàn Art, tp. HCM, Việt Nam, 2007); 'Căn cước thay đổi - Changing Identity' (Bảo tàng Nghệ thuật Đại học Mills, Oakland, USA, 2007); 'Căn tính đối kháng với Toàn cầu hoá - Identities vs. Globalisation' (National Gallery, Bangkok; Chiang Mai University Art Museum, Thái Lan; và Dahlem Museum, Berlin, Germany, 2004), Busan Biennale 2002 (Busan, Hàn Quốc).

Ly nhận được một số giải thưởng thơ uy tín trong nước. Thơ Ly viết được dịch ra tiếng Anh, Hàn Quốc, Pháp, Trung Hoa, và có mặt trong một số tuyển tập thơ và tạp chí thơ của Việt nam, Mỹ, Hàn Quốc, Đài Loan và Pháp.

# data[].attributes.attachment_link.description
LY HOÀNG LY (real name : Hoàng Ly) Ly Hoàng Ly (born in Hanoi, now based in Hochiminh City) is a multidisciplinary artist working across poetry, painting, video, performance art, installation and public art.

# data[].attributes.attachment_link.description
▐ Current exhibition ■The dreamer: heterotopia, tabula rasa, noble silence (a part of ongoing project 0395A.ĐC) [ 5th Jun 2022 – 17th Jul 2022 ] | Venue : MANZI ART SPACE - Hanoi ▐ Recent exhibition ■A Life Beyond Boundaries (The Geography of Belonging ) [ 1st Jun 2021 – 30th Sep 2021 ] | Venue : JW…

# data[].attributes.attachment_link.description
▐ Current exhibition ■The dreamer: heterotopia, tabula rasa, noble silence (a part of ongoing project 0395A.ĐC) [ 5th Jun 2022 - 17th Jul 2022 ] | Venue : MANZI ART SPACE - Hanoi ▐ Recent exhibition ■A Life Beyond Boundaries (The Geography of Belonging ) [ 1st Jun 2021 -

# data[].attributes.attachment_link.description
▐ Current exhibition ■The dreamer: heterotopia, tabula rasa, noble silence (a part of ongoing project 0395A.ĐC) [ 5th Jun 2022 - 17th Jul 2022 ] | Venue : MANZI ART SPACE - Hanoi ▐ Recent exhibition ■A Life Beyond Boundaries (The Geography of Belonging ) [ 1st Jun 2021 -

# data[].attributes.attachment_link.description
▐ Current exhibition ■The dreamer: heterotopia, tabula rasa, noble silence (a part of ongoing project 0395A.ĐC) [ 5th Jun 2022 - 17th Jul 2022 ] | Venue : MANZI ART SPACE - Hanoi ▐ Recent exhibition ■A Life Beyond Boundaries (The Geography of Belonging ) [ 1st Jun 2021 -