# data[].attributes.body
Kabanata 25: Si Elias at si Salome

Si Salome ay nakatira sa isang maliit na kubo, sa isang malayong gubat, sa tabi ng lawa. Ng mga oras na iyon, si Salome ay nananahi tumitingin sa lawa na parang mayroon siyang inaabang, hanggang si Elias ay dumating sa kanyang tahanan. Tuwing dumarating si Elias, si Salome ay masaya. Masaya siya kasi labis niyang hinahangaan, iniibig niya si Elias.

Si Salome ay isang simpleng dalaga, hindi siya kaakit-akit ngunit pag tinititigan mo, masasabi natin na siya ay maganda. Maayos manamit, simple at magiliw na babaw, at laging may suot na rosaryo.

Si Elias ay may dalang panggatong at saging. Na agad tinulungan ni Salome at tinitigan ang kanyang pagod na katawan, sa pagtitig na iyon may halong kilig si Salome. Simula nang makilala ni Salome si Elias, lagi na niya ito inaabang sa hapon tuwing dumarating si Elias. Lihim niyang iniibig si Elias.

Sa saglit na katahimikan, si Salome ay nagsimula ng usasapan.

Tinanong ni Salome na bakit hindi dumaan si Elias sa lawa, at sinabi’y ito ay dahil hinahanap siya ng mga guardia sibil at nakatakas lamang.

Nung narinig ito ni Salome, siya’y nababahala.

Agad namang nagtanong si Salome tungkol sa salong-salong na naganap, kaya si Elias ay masayang nagsalaysay tungkol sa salong salong na iyon. Nagsimulang sumakit ang dibdib ni Salome dahil sa pagseselos.

Nagtanong si Salome kung ano ba siya para kay Elias. At sinabi agad ni Elias na siya ay kaibigan lamang.

Ngunit ipaliwanag ni Elias kung bakit pagkakaibigan lamang ang gusto niya. Para sakanya nagugat ang kanyang kasawian mula sa kanyang ninuno, at ayaw niya maranasan ni Salome ang kasawian lalo na sa magiging anak nila. At nagsimulang umiyak si Salome sa mga nangyayari.

Sinabi ni Salome na balak niyang umuwi sa mindoro, kasi ang mga kamag-anak ay nasa mindoro. At sinabi na kapag siya ay aalis, yung kanyang tahanan, ay gawing tahanan ni Elias bilang alaala sa kanilang maligayang nakaraan.

Sa wakas, agad nang tuluyang umalis si Elias. Tinignan ni Salome habang si Elias ay papalayo.

# data[].attributes.body
Kabanata 20: Ang Pulong sa Tribunal

Labing-isang araw nalang bago ang pista sa San Diego. Nagkaroon ng isang pagpupulong sa tribunal upang pag-usapan ang mga gaganapin at kung magkano ang gugugulin para sa darating na pista.

Nandito ang dalawang lapian sa bayan. Ang conserbador - pangkat ng matatanda, at ang liberal na pangkat ng kabataan.

Nabanggit ni Don Filipo Lino na pinuno ng liberal, na mabuting gawin nila ang ipinayo sa kaniya ni Tandang Tasyo. Magmungkahi muna ng isang bagay na ayaw nilang manalo, kapag natalo na ito, ay ipamungkahi ng isa sa mga karaniwang kasapi ang ibig na manalo  at pagtitibayin ito ng kalabang ibig bumigo sa kanila.

Naunang magsalita si Kapitan Basilio ng pangkat conserbador at kasunod naman si Don Filipo na nais magkaroon ng maringal na pistang bayan sa halagang 3,500 piso. Nagkagulo ang pulong nang mag-unahan na ang bawat kasapi upang ipahayag naman ang kanikanilang mungkahi.

Gusto ng mga conserbador ng isang magarbong kapistahan na makapagpapasiya sa mga alkalde at prayle, ngunit ang nais ng mga liberal na mapasaya ang buong taong bayan at di iilan lamang.

Nagkaroon ng pagkakataon na makapagsalita ang isang batang kabesa at kaniyang opiniyon na lumikha ng palabas na hindi makikita sa araw araw. Ang salapi sana ay maiukol sa kapuripuring gawain, magdaos ng katutubong palaro, dalawang banda ang magtutugtog at ang labis ay maitulong sa pagpapatayo ng isang paaralan.

Sumangayon ang lahat sa kaniyang panukala ngunit huli na nang masabi ng kapitan na sumangayon na siya sa gusto ng kura. Galit na umalis ang lahat dahil nasayang lamang ang kanilang oras. Si Ibarra ay nagpaalam sa guro marahil siya ay may gagawin sa dulumbayan ng lalawigan.

# data[].attributes.headline
07_Bonifacio,Marcus Gabrielle C.                       

# data[].attributes.subject
07_Bonifacio,Marcus Gabrielle C.                       

# data[].attributes.body
KABANATA 58: "Nahulog sa balon ang tuwa ko" "Magdusa ang mga nalupig!"

Ang mga pamilya ng mga detenido ay nalilito at nababalisa, ngunit wala silang mahanap na lugar sa kanilang mga paraan. Ang pari ay may sakit at ayaw lumabas ng kanyang silid at ayaw makipag-usap kahit kanino. Sa kabilang banda, nagdagdag ng mga guwardiya ang tenyente para hulihin ang mga babaeng nakikiusap sa kanya. Sa kabilang banda, mas naging inutil ang kapitan.

Ngunit ang mga babae ay ayaw umalis, nakakapaso ang sikat ng araw. Don Filipo's mag-ina is palakad-lakad umiiyak. Kapitana Tinay's pangalan ng kanyang anak na si Antonio is sinisigaw. Upang makita ang kanyang kambal na anak sa rehas, Si Kapitana Maria ay pasilip-silip. Andong's biyenan ay nanduon at walang gatol na ipinagsasabi na kaya raw hinuli ng mga sibil ay dahil sa bago nitong salawal. Ang isang babae naman ay halos mangiyak-ngiyak na nagsabing si Ibarra ang may pakana at kasalanan ng lahat ang may pakana at kasalanan ng lahat. Ang paaralan guro ay kasama-sama ng mga tao. Si Nyol Juan ay nakaluksa na sapagkat ipinalagay niyang wala nang kaligtasan si Ibarra.

Mag-iikalawa ng hapon nang dumating ang isang kariton na hila ang isang baka. Tinangka ng mga kaanak ng mga bilanggo na sirain at kalagan ang mga hayop na humihila sa kariton. Pero, pinagbawalan sila ni Kapitana Maria at sinabing kapag ginawan nila iyon, mahihirapan sa paglalakad ang kanilang mga ka-anak na bilanggo.

# data[].attributes.body
Kabanata 24: Sa Gubat

Nasa kalagitnaan pa rin ng piknik ang magkakaibigan na sila Ibarra,Maria,Elias at ang apat na kaibigan pa ni Maria. Sa parehong araw rin na yun ay maagang maaga nagmisa si Padre Salvi at maaga rin itong natapos. Kasalukuyang nag-aalmusal ang padre nang siya ay nakatanggap ng liham at biglang nawalan ng gana. Tumungo siya sa gubat.

Pagdating ng tanghalian ay nag-usap-usap ang mga nagpipiknik. Binanggit ni Padre Salvi na nagkasakit si Padre Damaso kaya di ito nakapagsama. Maya-maya ay dumating si Sisa at napag-usapan ang mga nawawala niyang anak. Sa pagdidiskusyon nito,
napunta sa matinding pagtatalo si Don Felipo at Padre Salvi.

Iniwan ni Ibarra ang dalawa na nagtatalo at pumunta sa mga kaibigan niya na naglalaro ng Gulong ng Palad. Ng naituro ng Gulong si Ibarra, tinanong sa kanya kung natupad na ba ang binabalak nito. Agad naman siyang sumang-ayon dahil malapit na itatayo ang bahay-paaralan na kanyang pinaplano.

Inilahad niya ang kasulatan at binigay ito kay Maria at Sinang. Ng makita ito ni Padre Salvi, agad niya iyong kinuha at pinunit dahil makasalanan ang nasa loob ng kasulatan na yun. Hindi na nagsalita ang kura at tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento.

Dumating naman ang apat na sibil at ang sarhento. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso. Inusig nila si Ibarra dahil sa pag-aanyaya at pagkupkop sa masamang tao. Pero, tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kaniyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. Ginalugad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano'y nagtapon din sa labak sa alperes. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita.

# data[].attributes.body
Kabanata 57: Sabi-sabi at Kuro-kuro

Buod: Pagkatapos ng kaguluhan, kinabukasan ay takot na takot pa rin ang mga tao ng bayan ng San Diego. Ang mga tao ay nagtatago lamang sa kani-kanilang mga tahanan at ni wala kang makita na tao sa daan. Ng may bata na nagbukas ng bintana, sumunod rin ang mga magkakapitbahay. Napag-usapan nila ang pagsalakay ni Kapitan Pablo. Ang mga lalaki ay nagpunta naman sa kuartel at sa may tribunal. Lumitaw pa sa usapan ng mga tao na tinangka raw ni Ibarra na itanan ang kasintahang sa Maria upang hindi matuloy ang pakikipag-isang dibdib niya kay Linares. Kaya pinatigil ni Kapitan Tiyago ang pagtatanan ng magkasintahan sa tulong ng mga Sibil.

Samantala, nakausap ni Hermana Pute ang isang lalaking kagagaling lamang sa tribunal. Sinabi nitong nagtapat na si Bruno. Pinatunayan nito ang balita tungkol sa magkasintahang sina Ibarra at Maria. Sa ngitngit daw ni Ibarra, pati simbaha'y nais niyang paghigantihan, mabuti na lamang at nasa bahay ni Kapitan Tiago si Padre Salvi. Ang mga sibil daw ang sumunog sa bahay ng binata. May isang utusang babae naman ang nagpahayag na nakita niyang nakabitin sa ilalim ng puno ng santol si Lucas.

# data[].attributes.body
Kabanata 30: Kinaumagahan

Buod: Maagang pumasok sa mga lansangan ang mga banda ng musiko. Kapistahan ang araw na ito kaya inaasahang lalong mag iibayo ang kasayahan
at itong araw na ito ang pinakatampok sa  pista, ang lahat ng tao ay nagsuot ng maganda at nagsuot sila ng nga alahas, brilyante at mamahaling hiyas  at halos ang mga tao ay naghahanda para sa pista kung ano ang kinalang isusuot maliban sa isang tao nasi Pilosopo Tasyo dahil kapansinpansin siya sa araw na yun dahil siya lamang ang hindi naghanda halos ang kanyang isinuot ay ang kanyang ordinaryong dami sa pangaraw-araw. Nagusap sila ni Don Filipo at ang sabi niya kay Pilosopo tasyo mukhang higit kayong malungkot ngayon. Ayaw ba ninyong tayo'y magsaya paminsan minsan yamang tayo'y maraming dapat itangis? At sagot ni Pilosopo Tasyo tama,ngunit magagawa ang pagsasaya hindi sa paggawa ng mga kabaliwan. Kayo napakarangya, nagpapakalasing gayong kayraming mahihirap na nangangailangan ng salapi. Papaano ninyo mapipigil ang karaingan ng mga mahihirap? At sabi ni Don filipo ay kaisa din siya sa paniniwala ni Pilosopo Tasyo ngunit may ilalaban ba ako sa kapitan at sa kura? At sabi ni Pilosopo Tasyo ay kung gayon ay magbitiw kayo sa inyong tungkulin. At sagot ni Don Filipo ay Magbitiw? Magbitiw tama, kung ang katungkulabg ito ay isang karangalan sana at di isang pasanin. Samantala sa harap ng simbahan ay sobrang siksikan dahil maraming tao ang dumalo sa pista at doon sa tapat ng simbahan  ay may nakatiil sa banda ng musiko ay naghahatid ng musiko sa pinuno ng bayan samantala ang isa namn ay umiikot sa buong bayan at nagbibigay saya sa mga tao. Ikawalo at kalahati nang simulan ang prusisyon. Ito'y idinaan sa ilalim ng tolda at inilawab ng matatandang dalagang kasapi sa kapatiran ni San Francisco. Natatangi ang karo ni San Diego de Alcala na sinusundan ng kay San Francisco at ang Birheng de la paz. Ang ikinaiiba lamang ng prusisyong ito ay si Padre Salvi ay nasa lilim ng palyo sa halip na si Padre Sibyla. Sa kalagitnaan ng prusisyon tumigil ang karo nung na itapat ito sa bahay ni Kapitan Tiago, nakadungaw sa tapat ng bintana ang Alkalde, si Kapitan Tiago ,si Maria Clara ,si Ibarra at ang mga iba pang bisitang kastila.

# data[].attributes.body
Kabanata 49  : Tinig ng mga pinag uusig

BUOD:
Nang sumakay si Ibarra sa Bangka ni Elias, mukha ito ay hindi nasisiyahan. Kaya, kaagad na humingi ng paumanhin si Elias sa pagkagambala niya sa binata. Sinabi ni Ibarra ang dahilan, nakasalubong niya ang alpares at gusto nitong muli na makausap. Dahil nag-aalala siyang makita si Elias, nag dahilan na lamang siya. Nanghinayang naman ang binata ng sabihin ni Elias na di siya matatandaan ng Alpares. Saglit na napabuntonghininga si Ibarra sapagkat biglang pumasok sa kaniyang  isip ang kaniyang pangako kay Maria Clara.

Hindi na nag-aksaya ng panahon si Elias sinabi niya kaagad kay Ibarra na siya ang sugo ng  mga sawinpalad. Ipinaliwanag niya ang napagkasunduan nila ni Kapitan Pablo na hindi na binanggit pa ang mga pag-aalinlangan at pagbabala. Ang kahilingan ng mga sawinpalad, sabi ni Elias ay (1) humingi sila ng makaamang pagtangkilik sa gobyerno na katulad ng mga ganap na pagbabago sa mga kawal na sandatahan, sa mga prayle, sa paglalapat ng katarungan at sa iba pang pangangasiwa ng gobyerno.
(2) pagkakaloob ng kaunting karangalan sa pagkatao ng mga tao, ang kanilang kapanatagan at bawasan ang lakas at kapangyarihang taglay ng mga sibil na madalad na nagiging puno’t dulo ng paglapastangan sa karapatang pantao.
Tumugon si Ibarra na anumang pagbabago na sa halip na makakabuti ay lalo pang makakasama. Sinabi nitong maaari nyang pakilusin ang kanyang mga kaibigan sa Madrid sa pamamagitan ng salapi at pati na ang Kapitan-Heneral ay kanyang mapapakiusapan, ngunit lahat sila ay walang magagawa. Siya man ay hindi gagawa ng anumang pagkilos ukol sa mga bagay na iyon sapagkat kung may kasiraan man ang korporasyon, ay matatawag naman nilang masasamang kailangan.

Nagtaka si Elias, hindi nya sukat akalaing ang isang tulad ni Ibarra ay naniniwala sa tinatawag na masamang kailangan na para bang nais palabasin nito na kailangang gumawa muna ng masama upang makapagdulot ng mabuti. Naniniwala siya na kapag ang sakit ay Malala,kailangang gamutin ng isang mahapding panlunas. Ang sakit ng bayan ay malubha kayat kailangan ang kaparaanang marahas kung ito ay makakabuti.

Ang isang mabuting manggagamot, ay sinusuri ang pinagmulan ng sakit at hindi ang mga  palatandaan nito na sinisikap na bigyan ng lunas. Katulad ng mga sibil na sa pagnanais daw na masugpo ang kasamaan, ito’y iniinis sa pananakot, paggawa ng marahas at walang habas na paggamit ng lakas. At kapag pinahina ang guwardya sibil ay malalagay naman sa panganib ang katahimikan ng bayan.Paano raw magkakagayon gayong 15 taon nang may mga sibil, ngunit ang mga tulisan ay patuloy pa rin sa pandarambong.

Ang mga sibil ay walang naidudulot na kabutihan sa bayan sapagkat kanilang pinipigil at pinahihirapan ang isang tao kahit na marangal dahil lamang sa nakalimutan ang cedula personal, at kapag kailangang malinis ang kanilang kuwartel, ay manghuhuli silang ng mamamayan na walang lakas tumutol.

Napagusapan din nila na bago itatag ang guwardya sibil nanunulisan ang mga tao dahil sa matinding gutom. Binigyang diin naman ni Elias na ang mga sawinpalad na hinihingi ng bayan ang pagbabago sa mga palakad ng mga prayle at ng isang pagtangkilik laban sa korporasyon. Pero, sinabi naman ni Ibarra na may utang na loob na dapat tanawin ang bayan sa mga paring pinagkakautangan ng pananalig at patangkilik noon laban sa mga pandarahas ng may-kapayarihan.

Lumitaw sa pagpapalitan ng kuro-kuro ng dalawa na kapwa nila mahal ang bayan.
Pero,hindi napahinuhod ni Elias si Ibarra tungkol sa pakiusap ng mga sawimpalad. Kaya, ipinahayag niya kay Ibarra na sasabihin na lamang daw nya sa mga ito na ilipat na sa Diyos o sa kanilang mga bisig ang pagtitiwala na sa kapwa tao na di magtatamong-pala.

# data[].attributes.body
Kabanata 28: Sa Takipsilim

Ito pa rin ang araw ng kapistahan sa San Diego at nakapag-handa na ang marami para dito. Gustong higitan ni Kapitan Tiyago ang mga mayayaman doon sa San Diego kaya’t maraming mga kaha ng mga kakanin at inuming galling sa Europa, mga salaaming pagkalalaki, mga kuwadro at ang piyano para kay Maria Clara, ang dumating sa bahay nila sa San Diego. Dumating din si Kapitan Tiyago ng araw na yaon. Binigyan niya si Maria Clara ng isang relikariong ginto na may mga brilyante at mga Esmeralda, na galling sa bangka ni San Pedro, sa dakong inupuan ng ating Panginoong Hesukristo ng panahon ng pangingisda.

Naparoon din ang mga kaibigan ni Maria Clara na sina Iday at Victora, at nandodoon din si Ibarra na siyang nagpaalam kay Kapitan Tiago na mamasyal sa plaza kasama sina Maria Clara, at ang mga kaibigan ni Maria Clara. Binanggit din ni Kapitan Tiago na pagkatapos nilang mamasyal ay kakain na din siya ng hapunan sa kanilang bahay sapagkat dadating din si Padre Damaso. Ngunit itinaggi ito ni Ibarra subalit ay mayroon siyang bisita sa kaniyang bahay. Pababa na sila sa hagdan at sumunod sa kanilang likuran si Tiya Isabel.

Dumating na sila sa liwasan at ito’y mukhang masaya. Maraming mga taong paroo’t parito, may mga tao ding may iba’t ibang kasuotan, at mayroon ding magagandang musika. Nakita rin nila si Sinang na isinundo nila sa bahay ng kaniyang ama. Inalok ni Kapitan Basilio na pumaroon muna. May mga taong bumati kay Ibarra at ang iba naman ay namangha sa kagandahan ni Maria Clara. Makaraan ay sila’y nag-paalam na at iniyaya si Sinang na sumama sa kanila.

Nang sila’y naglalakad na ay nakakita sila ng taong ketongin na tumutugtog ng gitara at mayroong bakol sa harapan niya. Pagkatapos marinig ni Maria Clara ang kwento ng ketongin, siya ay naawa at binigay niya ang relikariong binigay ng kaniyang ama marahil ay wala na siyang ibang pwedeng ibigay.

Dumating naman si Sisa at sinabi niya sa ketongin ay manalangin sila dahil araw daw ng mga patay. Maya-maya’y umalis si Sisa. Nakita siya ni Maria Clara at ang kaniyang mga kasama. Itinanong niya kay Ibarra na kung ano nan ga ba ang nagawa niya ukol sa babaeng yaon. Pagkasagot ni Ibarra na sinasabing wala pa, pero nangako ang kura na siya daw ay tutulungan siya.

Makaraan nang ilang sandal ay Nakita nilang ikinakaladkad si Sisa ng mga gwardya-sibil dahil siya’y nanggugulo. Nang makita ng ketongin ito ay tumayo siyang bitbit ang kaniyang mga kagamitan at umalis. Nawalan na ng gana si Maria Clara at nagyayang umuwi na at  ibinulong, “Mayroon din palang mga taong hindi lumiligaya.”

# data[].attributes.body
Kabanata 42: Mag-asawang De Espadaña

Dumating sa harap ng bahay ni Kapitan Tiago sila Don Tiburcio, Donya Victorina, at si Alfonso Linares na pamangkin ni Don Tiburcio at nag-aaral ng pag-aabugado. Si Dr. Tiburcio de Espadaña o mas kilalang Don Tiburcio ay ang asawa ni Donya Victorina. Siya ay isang maralitang Kastila na may 35 taong gulang at naglakbay sa Pilipinas bilang pinakamababang opisyal ng aduana. Nang ang bapor Salvadora ay naglalayag, ay napaghilo siya sa dagat at nabalian ng isang paa, dahil sa nangyari ay nawalan siya ng trabaho ngunit siya ay kinupkop ng ilang kababayan at pinayuhan na magpunta sa lalawigan at magpanggap na isang manggagamot. Dahil sa nangangailangan ay sinunod niya ang payo kahit na wala siyang kaalaman sa medisina. Nagsimula siyang manggamot sa ilang maysakit, na sinisingil nang mababa, ngunit hindi nagtagal, at sumingil na rin nang malaki. Unti-unti na sana siyang nakaiipon subalit nakarating sa pandinig ng taong-bayan ang katotohanan, kaya’t wala nang nagpapagamot sa kanya. Ang anyo rin niya ay masasabing higit pang matanda kaysa sa kaniyang asawa. Si Donya Victorina delos Reyes de Espadaña naman na mas kilalang Donya Victorina ay isang Pilipino na may 45 taong gulang ngunit kung ipamalita ay 32 lamang. Noong siya ay dalaga pa, pinaniniwalaan niyang siya ay maganda kaya hindi niya pinakitunguhan ang maraming Pilipinong nangibig sa kanya, at ito ay dahil pa rin sa pangarap na makapag-asawa ng isang dayuhan na natupad naman nang ipadpad sa baybayin ng pulong Luzon si Don Tiburcio. Dagdag pa rito, siya ay labis na makapangyarihan sa asawa at nagpagawa ng isang putol na marmol na nakaukit ang: Dr. de Espadaña, Especialista En Toda Clase de Enfermedades at ipinakabit sa kanyang bahay. Noong ipinamamalita ng Donya na sila ay maglalakbay sa Espanya ay naisipan niyang kumuha ng Kastilang mangangasiwa ng kanyang ari-arian sapagka’t wala siyang tiwala sa mga Pilipino, kaya’t ipinasundo ni Don Tiburcio si Linares. Sila ang mga panauhin ni Kapitan Tiago na kararating pa lamang. Marami silang napag-usapan at tinanong ni Linares kay Padre Salvi kung saan niya makikita si Padre Damaso dahil may liham siya para sa kanya. Nang matapos ang kanilang pag-uusap, pinuntahan nila si Maria Clara na nakahiga at maysakit. Sinuri siya ni Dr. de Espadaña. Pagkatapos ay dumating si Padre Damaso na may anyong maputla at tila nalulungkot at hindi na masalita. Kagagaling lamang niya sa sakit, at ang unang ginawa ay dinalaw ang anak.

# data[].attributes.body
Kabanata 55: "Ang Pagkakagulo"

Naghapunan sila Kapitan Tiyago, Tiya Isabel at Linares. Si Maria Clara naman ay hindi mapakali habang hinihintay ang pagdating ni Ibarra.

Nang dumating na ang ikawalo ng gabi ay nagsimula na ang batingaw ng simbahan. Ang lahat ay nagsimulang magdasal sa sala sa pangunguna ni Padre Salvi. Bago matapos ang pagdadasal ay dumating si Ibarra.

Lalapitan sana ni Maria Clara si Ibarra subalit nakarinig sila ng malalakas na putok sa labas ng kanilang bahay.

Si Padre Salvi ay nagtago sa likod ng haligi ng bahay habang si Tiya Isabel ay walang tigil na nagdarasal, si Maria at Sinang naman ay nagyakap. Si Ibarra ay nanatiling kalmado sa kabila ng takot nito.

Nang matapos ang mga putukan ay pinababa ng alperes si Padre Salvi. Inisip ng lahat na humihingi ito ng tulong dahil sa putukan. Si Ibarra at Maria Clara ay hindi na nagkausap dahil pinapasok na siya at si Sinang sa kwarto habang si Ibarra ay umalis na.

Nang dumating sa bahay si Ibarra ay inututsan niya agad ang kaniyang tauhan para ihanda ang kabayo na sasakyan niya. Kinuha niya ang lahat ng mga alahas at salapi at inilagay sa isang sako at isinuksok sa gabinete. Dala din niya nag larawan ni Maria Clara gayundin ang dalawang rebolber at isang panaksak.

Nang siya ay aalis na ay biglang may kumatok sa kaniyang pinto at ito ay ang tatlong guwardiya sibil na pumunta doon upang arestuhin siya. Nagtataka man si Ibarra ngunit matiwasay siyang sumama sa mga ito.

Si Elias naman ay hindi makapaniwala sa nalaman na lolo ni Ibarra ang dahilan ng pagdurusa ng kaniyang angkan. Pinuntahan niya sa bahay si Ibarra ngunit wala na ito.

Kunwari ay umalis si Elias subalit hindi alam ng lahat ay umakyat ito sa bintana ng bahay ni Ibarra kung saan nandoroon ang salapi at alahas ni Ibarra kasama ang ibang mga dokumento. Nakita rin niya ang larawan ni Maria Clara pati ang rebolber at panaksak na inihanda ni Ibarra. Ang lahat ng mga ito ay inilagay ni Elias sa sako upang kunin niya. Subalit bago pa siya nakaalis ay narinig niya ang dumarating na guwardiya sibil kaya't kinuha niyang dali-dali ang gasera at itinapon sa mga gamit. Mabilis na tumalon sa bintana si Elias habang nagsimulang magliyab ang bahay ni Ibarra.

Ang mga guwardiya sibil naman ay nagpupumilit na pumasok sa bahay ni Ibarra subalit hindi pumayag ang mga katiwala ngunit walang nagawa ang mga ito nang makita nila na may baril ang mga guwardiya sibil.

Dali-daling umakyat ang mga guwardiya ngunit ang bumungad sa kanila ay makapal na usok mula sa sunog. Ang mga guwardiya sibil ay nagtakbuhan pababa nang makita nila ang malaking apoy na tumutupok sa dingding ng bahay.

# data[].attributes.body
Kabanata 54 - Bonon Di Si Conosce Da Mattina (Makikilala sa Umaga ang Isang Magandang Araw)

Kinabukasan ng umaga ay kumalat ang balita tungkol sa mga ilaw sa mga libingan ng gabing kakaraan. May 20 na kandila ang nakitang sinindihan sa paniniwala ng mga puno ng kapatira. Panaghoy at pahikbi naman ang narinig ni Ermana kahit na malayo ang kaniyang bahay sa libingan. Binigyang diin naman ng mga kura sa kaniyang sermon ang tungkol sa kaluluwa sa purgatoryo sa pulpito. Nagtungo si Don Filipo sa bahay ni Pilosopo tasyo at sila'y nag-usap. Nanghihina ang katawan ng pilosopo kaya naman ito'y ilang araw nang nakahiga. Hindi raw mabati ni Tasyo si Don Filipo sa pagbibitaw ng kanyang tungkulin dahil ngayon ay kalaban na niya ang guwardiya sibil, ang puno'y kailangang manatili sa kanyang tungkulin sa panahon ng digmaan. Ayon kay tasyo, nag iba ang bayan na di na katulad noon na may 20 na taon na ang nakalipas. Nagdaan ang ibinunga ng pagdami ng mga Europeo sa Pilipinas, at ang pagdayo naman ng mga kabataan sa Europa. Malawak ang kaalaman o matalino ang mga kabataan na nakapag aral sa Europa tungkol sa Kasaysayan, Matematika, Agham, ang wika na kinasusuklaman ng iba. Kaya nang pangasiwaan ng tao ang malawak na daigdig na kanyang ginagalawan at tinatahanan. Nagsimulang lumitaw ang mga makata sa panitikan sa pagpapahayag ng malaya at mga makaagham ng pagsubok. Nagpalitan pa ng opinyon o katwiran ang dalawa tungkol sa bayan, relihiyon, kahihinantnan ng bayan, ugali ng mga binata at dalaga na naglilingkod sa Sambahan. Hanggang tanungin ni Filipo si Tasyo kung hindi ito nangangailangan ng gamot dahil nakita niya itong lubos na nanghihina. Sagot naman ng Pilosopo na ang mga mamamatay na ay hindi na kailangan ang gamot, kundi ang mga natitira pa. Ipinakiusap din ni Tasyo na sabihin ni Filipo kay Ibarra na makipag kita siya sa kanya, dahil ito'y malapit nang pumanaw. Sa kabila ng paghihirap ni Tasyo ay naniniwala pa rin siya na ang Pilipinas ay tumatahak pa rin sa karimlan. Hindi na nagtagal ay nagpaalam na rin si Don Filipo.

# data[].attributes.body
Kabanata 33: "Ang Kabriya"

Sa lugar kung saan gaganapin ang paglalagay ng panulukang bato ng paaralan, si Nor Juan ang magpapagalaw ng kalong itinayo ng lalaking madilaw. Itinuro ng huli kung paano ito pagagalawin. Ang sukat nito ay walong metro ang taas. Nakabaon sa lupa ang apat na haligi kung saan may nakasabit na lubid bawa’t haligi. Sa tingin ay napakatibay nito. May mga iba’t-ibang kulay na banderitas na nagwawagayway sa itaas nito. Lupa ang apat na haligi. Isang tao lamang ang kailangan para itaas at ibaba ang malaking baton na siyang magsisilbing panulukang bato ng paaralan. Humanga si Nor Juan sa madilaw na tao habang ang mga nakararami naman ay nagbubulungan sa pagpupuri. Ipinagtapat ng taong madilaw na natutunan niya ang pag-gawa ng makinaryang yaon mula kay Don Saturnino na nuno ni Crisostomo Ibarra. Pinuri ng taong madilaw si Don Saturnino. Subalit ito rin daw ay marunong ding magparusa sa kaniyang mga tauhan. Malaki ang handa ni Crisostomo Ibarra para sa pagdiriwang ng pagbaon ng panulukang baton ng paaralan. Maraming inumin at pagkain na inihanda ng mga guro at mag-aaral. Ang mga panauhin ay sinundo pa ng banda at doon na nag-almusal. Ang magbabasbas ay si Pari Salvi. Ang mga mahahahalagang kasulatan katulad ng mga medalya, salaping pilak at relikya ay inilagay sa isang kahong bakal na ipinasok naman sa isang bumbong na yari sa tingga. Si Elias ay nagbabantay at nakatingin sa taong madilaw na may hawak na lubid. Ang lubid ang siyang magtataas at magbababa sa batong ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. May uka ang bato kung saan ilalagay naman ang bumbong na tingga na kinalalamnan ng kahong bakal na may mga mahahalagang kasulatan. Nagtalumpati ang Alkalde sa wikang Kastila. Sinundan ito ng pagpalitada at pagbaba ng mga Kura, mga Prayle, mga kawani, at mga mamamayang panauhin ni Kapitan Tiyago. Napilitan ding bumaba si Ibarra sa anyaya ni Kapitan Tiyago. Dito humulagpos ang lubid na siyang kinagiba ng pundasyon at umalimbukay ang alikabok. Nang mapawi ang alikabok, nakita si Ibarra na nakatayo malapit sa kinabagsakan ng bato. Ang taong madilaw ay patay na. Nadaganan ito ng bato at natabunan sa paanan ni Ibarra. Ipinahuli ng Alkalde si Nor Juan pero nakiusap si Ibarra na siya na ang bahala doon. Matapos hanapin si Maria Clara ay nagpaalam na siya upang magpalit ng damit. Para kay Pilosopo Tasyo, ang naganap na nasaksihan niya ay hindi magandang pangitain.

# data[].attributes.body
Kabanata 56: Malaking Sakuna

Naghapunan sila Kapitan Tiago, Si Linares, at Tiya Isabel. Sa komedor (kakanan) ni Kapitan Tiago. Narinig mula sa salas ang kalampagan ng mga pinggan at ng mga kubyerto. Sinabi ni Maria Clara na ayaw nyang kumain, at naupo ito sa piyano kasama si Sinang na masaya. Na bumubulong sa kanyang mga tainga ang mga talinghagang salita, samantalang si Padre Salvi ay balisang nagpaparoo't sa salas.

At si Maria Clara ay hindi ramdam ang gutom kahit oras na ng hapunan. At si Linares ay inaantay si Maria Clara bago sya kumain.

At si Sinang ay sinabi "Makikita mo kung hindi matitira ang multong iyan hanggang alas otso" habang tinuturo ang kura. Pinagmasdan ni Maria Clara ang buong paghihilakbot ng Sinang. Napagmasdan nito ang gayong bagay. Kaua't nagpatuloy ang katakot takot na masalingata.

Ng mag alas-osto at tumog ang mga kampana ay iyon ang oras na magdadasala ang lahat sa pamumuno ni Padre Salvi. Bahagyang natapos palang ang dasal ang biglang dumating si Ibarra. Hindi lamang sa pananamit, kung di pati ang mukha, kaya pagkakita ni Maria Clara ay tumindig at humakbang ng isa upang sya ay tanungin kung napapaano, ngunit sa sandali ring iyo't narinig ang isang putukan ng baril. At ang talong kumakain ay biglang napatayo at sinabi na "Tulisan!". At si Padre Salvi ay nagtago sa likod. At sina Sinang at Maria Clara ay magkahawak ng kamay na natatakot.

At habang nagaganap ang mga putukan sa labas ay nagsara ng bintana lahat ng mga tao nandoon. At si Alperes na tutungo kay Padre Salvi. Umalis si Ibarra sakaya ng mabilis na kabayo patungo sa kanilang bahay. At pumunta ito sa isang silis at kinuh ang mga alahas, mga ginto, at isang larawan ni Maria Clara.

At may tatlong katok na malakas ang narinig ni Ibarra at kanyang dinuklot ang kanyang baril kinasa nya ito. Na nagdadalawa ang kanyang isip kung ito ay ibaba nya at susuko nalang o kung ito ay makikipaglaban sa mga Guwardiya sibil. Pagkabukas ni Ibarra sa pintoa y biglang dinulot ng mabilisan si Ibarra at dinala sa isang lugar.

Sa kabilang dako na may ay si Elias na umalis sa bahay nila Ibarra. Ay napunta sa isang malaking palayan habang itoa y naglalakad. Ang mga punong kahoy na kanyang nakikita ay nakikita nya ang isang duguang ulo ni balat, isang kalansay ng isang matandang babae na sinisisi si Elias, At sa mga alon ng ilog ay nakikita nya ang bangkay ng kanyang kaptid na babae na may saksak sa kanyang dibdib.

At nakapunta na si Elias sa bahay ng mga Ibarra ay pinasok nya ang isang silid na kung saan nakita nya ang mg alahas, ginto, at isang larawan ni Maria Clara. Tinipon nya ito upang kanyang itago. Ng sya ay palabas na sa silis ay nakita nya ang mga guwardiya sibil. Kaya ito ay hindi muna lumabas.

Habang mga guwardiya sibil ay naguusap at gusto nilang pasukin ang isang silid dahil ito ay may nakita. Ngunit pagkapasok nila dito ay nakita nalang nila na sunoga ng mga gamit ni Ibarra. At ang mga tao ay sumigaw ng suno "sunog."

# data[].attributes.body
Kabanata 35 : Ang Tanghalian

Iba-ibang balita ang mabilis na kumalat sa bayan ukol sa naganap na pangyayari sa pagitan ni Padre Damaso at Crisostomo Ibarra. Kasabay nito ang iba-ibang sabisabi ng mga tao rito na punong-puno raw ng dugo ang mukha ni Padre Damaso dahil sa ginawa ni Crisostomo Ibarra, agad namang sinapo ito ng iilan na mabuti lamang ang ginawa ni Ibarra na kabayaran sa maraming utang nito. Kaninang umaga lang ay may hindi mabuting ginawa ang pari sa kumbento. Nagalit daw ang pari sa isang mestisong kastila dahil ito'y lumabas habang hindi pa tapos ang sermon ng niya. Nang makita ito ng pari na lumabas agad niya itong ipinatawag at inalam kung bakit ito umalis, ang dahilan naman ng mestisong kastila dahil hindi naman daw niya naiintindihan ang wikang Tagalog na ginagamit ni Padre Damaso sa kanyang pagsesermon. Binugbog ito ng pari at gumanti ang mestisong kastila kaya nagkasakitan sila. Isa lang ang ipinahihiwatig nito, gusto ni Padre Damaso na ipilit ang pananampalataya sa isang tao.

Sa isang tumpok naman ng mga matatanda ay ibaiba ang palagay, naguusap si Don Filipo at ang kapitan. Ayon sa kapitan ay kung nakapagtimpi lamang sana si Ibarra ay, ngunit hindi pa ito natatapos sumabat naman si Don Filipo na sinasabi na ito'y naging kabaligtaran dahil ang bata ang siyang nagisip matanda, at ang matanda ang siyang nagisip bata. Ang wika ng ilan ay walang umawat maliban sa dalagang anak ni Kapitan Tiyago na si Maria Clara. Ito ang higit na makakasama sa binata hindi siya mapapatawad dahil sa takot sa kanya.

Sa isang kumpol naman ng mga matatandang babae ang naguusap.

"Ikararangal ng isang magulang kung maipagtanggol ng isang anak ang alaala ng kanilang magulang na yumao na." Kung kayo kaya ang may yumao nang asawa at isang araw ay inalipusta ang kanyang alaala at nakita ninyong hindi man lang pinansin ng anak ninyo ang nangyari ano ang gagawin niyo ? tanong ng isa sa mga matatandang babae.

Hindi ko siya bebendisyunan sagot ng isa.

Hindi dapat sabihin iyan ng isang ina, ngunit hindi ko rin malaman kung ano ang aking gagawin wika naman nitong isa.

Sa ilalim naman ng isang tolda sa liwasan ng bayan ito naman ang usap-usap ng mga taong bukid. Ang pangangamba ng ilan na wari'y hindi na matutuloy ang paaralan na nais na itayo ni Crisostomo Ibarra.

Sino ang nagbalita na hindi na matutuloy ang paaralan ? wika ng isa.

Sabi sabing hindi na raw ito matutuloy dahil tinawag na pilibustero ng mga paring puti ang binata at wala ng paaralan sagot ng isa pang taong bukid.

# data[].attributes.body
Kabanata 52: Ang Baraha ng mga Patay at ang mga Anino

Sa madilim na gabi doon sa ilalim ng pinto ng libingan ay may tatlong anino na pananas na naguusap. Nagtanong ang isang anino sa kausap niya kung nakausap ba nito si Elias. Ang sabi naman nito ay hindi pero siguradong kasama siya sapagkat naligtas na minsan ni Ibarra ang buhay nito.

Pumayag na sumama ang unang anino dahil ipapadala ni Ibarra sa maynila ang asawa niya upang ipagamot. Siya rin ang sasalakay sa kumbento upang makaganti sa kura.

Sumagot naman ang ikatlong anino na may kasama siyang lima upang lumusob sa kwartel para sabihin sa gwardya sibil na may anak na lalaki ang kanilang ama at sinabi ng alila ni ibarra na sila ay magiging dalawampung katao na. Biglang nahinto ang pagkukwentuhan nila dahil may nabanaagan sila na may paparating.

Ipinaliwanag ng bagong dumating na anino na sinusubaybayan siya pagkatapos naghiwa-hiwalay na sila sabay pagbunyi kay ibarra.

Sa ibabaw ng puntod ay nagsusugal sila bilang pampalipas oras. Nagsindi sila ng posporo at nagkakitaan. Ang mataas na lalaki ay nangangalang Elias at ang may pilat sa mukha ay si Lucas. Natalo si Elias kaya umalis siya.

Nakasalubong ni Lucas ang dalawang gwardya sibil na naguusap tungkol sa paghuli kay Elias. Sabi ni Lucas sa dalawa ay pupunta siya sa simbahan upang magpamisa.

Sinita nila si Elias at sinabi niyang hinahabol niya ang may pilat sa mukha na bumugbog sa kaniyang kapatid. Pagkatapos ay dali-dali silang tumakbo upang habulin si Lucas.

# data[].attributes.body
Kabanata 45-Pagsusuri ng Budhi
Si Maria Clara ay nabinat pagkatapos niyang mangumpisal. Habang siya ay nakaratay sinasabi niya lang ang kaniyang in ana di niya naman nakilala. Si Kapitan Tiyago ay nagpamisa at nagbigay limos sa mga santo para gumaling sa Maria Clara.

Isang hapon naguusap sila Kapitan Tiyago, Padre Salvi at Donya Victorina. Tungkol sa nangyari kay Maria Clara at sanabi ni Padre Salvi na mangungumpisal sila mamayang gabi para luminis ang Budhi sagot niya pa basahin niyo ang bibliya para makita niyo na madaming gumaling sa pangungumpisal. Napagkataon na lumabas si Tiya Isabel at sinabi ng kura na Ihanda si Maria Clara para sa kumpisal mamayang gabi, sabi niya rin na dadalhan niya ito ng viatico bukas para mapabilis ang paggaling.

Si Maria Clara ay maputla parin kaya binantayan ito ng kniyang dalawang kaibigan na sina Sinang at Victoria. Binagyan ni Sinang ng gamut si Maria Clara tsaka niya sinabi na kumain pa siya ulit nito. Tinanong ni Maria Clara kung sumulat bai to muli ngunit sabi nila ay hindi. Tumigil silang magusap ng biglang pumasok si Tiya Isabel para sabihin kay Maria Clara na kukumpisalin siya mamayang gabi. Pagkatapos sabihin iyon ni Tiya Isabel ay lumabas ito muli kaya binulungan ni Maria Clara si Sinang at sinabi sulatan mo siya at sabihin mo na ako’y limutin na niya.

Naganap ang mahabang kumpisalan habang minamasdan sila ni Tiya Isabel sa malayo. Napansin ni Tiya Isabel na dipinapansin ni Padre Salvi ang sinasabi ng dalaga at tuloy tuloy parin nitong binabasa at di pinakikinggan ang dalaga. Pagkatapos ang mahabang kumpisalan namutla at nangingilis ang labi ni Padre Salvi.

# data[].attributes.body
Kabanata 18: Mga Kaluluwang Naghihirap

Napansin ng mga manang na parang may sakit si padre Salvi nung siya ay mag misa. Namimili ang mga tao kung sino ang manenermon sa pista ng bayan, kung si Padre Damaso ba, si Padre Martin, o ang coordinator. Sa kanilang paghihintay naging paksa nila ang "Indulhensiya plenarya" na kailangan ng taong nagdurusa sa purgatoryo upang makaalis doon. Pinangungunahan nila manang Juana at manang Rufa ang mga manang na naguusap. Dahil sa kaabalahan, hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa. Mayroon siyang sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kaniyang halaman. Mayroon din siyang halaman dagat na katulad ng pako, na paboritong gawing salad ng kura. Suot niya ang kaniyang pinakamagandang damit. Tulog pa si Basilio noong siya ay umalis sa kanilang dampa. Pumunta sa kusina ng kumbento si Sisa. Inaasahan niyang marining ang tinig ni Crispin, ngunit hindi niya ito marinig. Siya na ang nag ayos ng mga gulay sa isang hapag.  Nakiusap si Sisa kung maari niyang makausap ang pari. Pero, sinabi sa kaniya na hindi dahil may sakit ito. Tinanong ni Sisa ang tagapagluto kung nasaan si Crispin. Parang bombang sumabog sa kaniyang pandinig ang sagot sa kaniyang tanong. Si Crispin ay tumakas pagkatapos makapagnakaw ng dalawang onsa. Naipagbigay na ng alila sa utos ng kura ang mga pangyayari. Maaring nasa dampa na nila Sisa ang mga guwardiya sibil upang hulihin ang magkapatid. Hindi mapakali si Sisa at mabilis niyang tinakpan ang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang pabayang ina dahil nagmana ito sa ama. Tuliro siyang tumakbo paalis ng kumbento, katapusan ng Kabanata 18.

# data[].attributes.body
Kabanata 64: Noche Buena
Noche Buena sa San Diego ngunit tila ba'y malungkot ang lahat. Ang mga bata ay yinayayang maglaro si Basilio ngunit hindi siya makapaglaro dahil sa kaniyang pilay sa paa. Nagpaalam si Basilio na umuwi sa matandang lalaki, noong una hindi niya ito pinayagan dahil nga may pilay ito at malayo layo ang bayan nila. Ngunit dahil sa pagpipilit at sa salita ng bata ay siya'y napapilit.

Naguusap sina Don Filipo at Kapitan Basilio tungkol sa mga nangyari sa bayan. Gaya ng pagkamatay ni Tasyo at ang pagsunog sa mga libro nito, ang bagong kura at bagong alperes at ang kasal ni Maria Clara. Nakita nila si Sisa na dapat ay nasa ospital kaya sila ay nagtaka.

Naka uwi na si Basilio ngunit hindi niya makita ang kaniyang ina. Sinundan niya ang pag-awit ng kaniyang ina. Nagtanong tanong siya ngunit hindi niya ito makita. Si Sisa naman ay patuloy lang sa pagkanta. Lumapit ang mga sundalo sakanya at siya'y natakot kaya tumakbo siya. Nakita siya ng bata at sinundan niya ang ina. Binato ng bato sa ulo si Basilio pero hindi niya ito pinansin dahil kailangan niyang habulin ang ina. Napadpad sila sa gubat. Sinasabi niya ang kaniyang pangalan ngunit dahil sa takot ay hindi padin tumitigil si Sisa. Nawalan ng malay si Sisa at hindi nakita ang anak. Nawalan din ng malay ang anak dahil sa mga sugat at pagod. Nagising si Basilio at wala ng buhay ang kaniyang Ina.

Hindi alam ni Basilio kung ano ang kaniyang gagawin. Nakarinig siya ng boses at ito ay si Elias. Sinabi nito na tutulungan niya ang bata sa paglilibing ng ina at sinabi pa na maghukay siya at makakakita ng ginto at sakaniya na lahat ito at mag-aral. Nagpapalibing din si Elias sa bata. Masaya siya na mamamatay siya na nasisilayan ang araw.

# data[].attributes.body
Kabanata 19: Mga Kapalaran ng Isang Guro

Nagkita si Ibarra at ang maestro sa lawa kung saan itinapon ang kaniyang ama. Dito rin nagkita ang maestro at Tenyente Guevarra noong araw na itinapon si Don Rafael sa lawa. Ikinwento ng maestro kung gaano kalaki ang utang na loob nito kay Ibarra dahil sa pagkupkop nito sa kaniya  at sa pamamahagi ng mga kagamitang pang-eskuwela sa mga magaaral.

Tinanong ni Ibarra sa guro ang hadlang na makapagturo sa San Diego dahil gusto niyang ipagpatuloy ang gawa ng kaniyang ama kasya siya'y ipaghiganti. Sinabi ng guro na hindi makakapagturo kung walang makapangyarihang tulong. Kahit mayroon man ay mahirap pa rin para sa mga taga-bukid. Ipinapasaulo sa mga estudyante ang librong Kastila na hindi naman nila naiintindihan. Kinakailangan din ng eskuwelahang bahay dahil sa silong ng kumbento lang nagtuturo ang maestro kaya madalas ay naiistorbo ang mga pari at sila'y sinisigawan at nilalait.

Hindi iginagalang ng mga bata ang guro kaya tinuruan niya ito ng wikang Kastila na ginagamit ang paraang magaan(mga salita at pangalang Kastila ang itinuturo na walang pag-gamit ng pamamalo) at saka niya itinuturo ang "gramatika". Nagdaan ang ilang araw at ipinatawag ni Padre Damaso ang guro upang siya'y laitin dahil sa pag-gamit niya ng wikang Kastila. Walang nagawa ang guro kaya't tinanggap niya ang kaniyang kapalaran.

Pinag-aralan ng guro ang wikang Kastila at iba pang nakaugnay sa kaniyang katungkulan. Pinahihiram siya ng libro ng Tandang Tasio. Maraming natutunan ang maestro at nagiba ang kaniyang pananaw. Halimbawa nito ay ang pag-gamit ng pamalo sa eskuwelahan ay hindi nakatutulong sa pagkatuto ng mga bata, bagkus ito'y nakasisira pa.

Inalis ng maestro ang pamamalo sa kaniyang pagtuturo, inisip niya na ang pag-aaral ay isang paraisong libangan ng isip. Dumami ang mga pumapasok na bata. Nalaman ito ng kura at ipinatawag ang guro. Pinagbantaan siyang isusumbong sa Alkalde kung hindi niya ibabalik ang paraang pamamalo.

Hindi naglaon ay nagreklamo rin ang mga magulang. Ikinumpara siya kay Don Catalino na hindi nagkukulang sa dalawampu't lima ang palo kaya't naging pari ang kaniyang mga anak. Sa pangyayaring ito ay nagkasakit ang maestro. Pagbalik ng maestro ay kaunti na lamang ang mga bata, ang iba ay tumakas dahil sa takot na mapalo.

Nang malipat si Padre Damaso sa ibang bayan ay iniba ng maestro ang paraan ng kaniyang pagtuturo. Isinalin niya ang iba't ibang libro at itinuro sa mga bata. Ipinatawag siya ng bagong kuro at pinagsabihang ituro ang mga nauukol sa relihiyon gaya ng Misterio, ang Trisahiyo, at ang Katolisismo ng Doctrina Cristiana sa pamamagitan ng pagsusulit. Ngunit hindi naunawaan ng mga bata kung ano ang tanong at kung ano ang sagot.

Sumagot si Ibarra at sinabing wag mawalan ng pagasa dahil inanyayahan siya ng tenyente mayor na dumalo ng pulong sa tribunal.

# data[].attributes.body
Kabanata 47:  Ang Dalawang Senyora

Buod :
Habang nakikipaglaban ang lasak ni Kapitan Tiyago, magkaakbay naman na namamasyal sina Donya Victorina at Don Tiburcio upang malasin ang bahay ng mga Indio.  Ayon sa Donya pangit ang mga bahay ng mga Indio.  Sa kanilang paglakad, nababanas siya ng husto kapag hindi nagpupugay sa kanila ang mga nakakasalubong.  Dahil dito, inutos niya sa Don na mamalo ng sumbrero.  Pero, tumanggi ang Don bunga raw ng kanyang kapansanan.

Nang mapadaan ang Donya sa tapat ng bahay ng Alperes nagkatama ang kanilang mga paningin.  Parehong matalim.  Tiningnan ng Alperes ang Donya mula ulo hanngang paa, ngumuso at dumura sa kabila.  Sinugod ng Donya ang Alperes at nagkaroon ng mainitang pagtatalo.  Binanggit ng Donya ang pagiging labandera ng Alperesa samantalang pinagdidikdikan naman ng huli ang pagiging pilay at mapagpanggap na asawa ng Donya.  Puyos sa galit, habang hawak na mahigpit ang latigo ng Alperes na nanaog si Donya Consolacion, upang daluhugin si Donya Victorina.  Pero, bago magpang-abot ang dalawa, dumating ang Alperes.  Umawat si Don Tiburcio.  Ang pangyayari ay sinaksihan ng maraming tao na nakatawag pansin ng kanilang pagtatalakan.

Dumating ang Kura at pinatitigil ang dalawa, ngunit pasinghal na binulyawan siya ng Alperes kasabay sa pagtawag ditong mapagbanal-banalang Carliston.   Nagalit naman ng husto si Victorina at sinabi kay Tiburcio na kailangan hamunin niya ang Alperes sa pamamagitan ns sabelo o rebolber.  Tumanggi ang Tiburcio, kaya nahablot na naman ng di oras ang kanyang pustiso ng nagtatalak na asawa.

# data[].attributes.body
Kabanata 41: Dalawang Panauhin

Balisa at di makatulog si Ibarra dahil sa nangyari sa dula. Dumating si Elias upang ipabatid na may sakit si Maria. Tinanong nito ang binata kung may nais sabihin sa dalaga bago dalhin sa Batangas. Isinalaysay din ni Elias kung paano huminto ang kaguluhan. Nagbihis si Ibarra at pupunta sa bahay ni Kapitan Tiago. Nakasalubong niya sa daan ang kapatid ng lalaking madilaw na yumao sa paghuhugos ng unang bato sa paaralan, si Lucas. Kinukulit nito si Ibarra sa perang makukuha sa pagkamatay ng kapatid.
Sinagot siya ni Ibarra na sa susunod na lamang sila mag-usap dahil pupunta siya sa maysakit. Nangulit si Lucas ngunit tinalikuran lang siya ni Ibarra.
Sumama ang tingin ni Lucas kay Ibarra. Napabulong ito na apo raw talaga ng matandang nagpahirap sa ama ni Lucas itong si Ibarra. Pero magkakasundo pa rin daw sila basta magbayad si Ibarra.

# data[].attributes.body
Kabanata 39- Si Donya Consolacion
Nang gabing yaon, ang senyora ng Alperes ay tila nagaantok na nakahilig sa silyong malaki. Ni hindi idinungaw ang malaki niyang mukha sa nagdaang prusisyon. Nakita sana ang namimintog na ugat sa kaniyang noo, kulay talong at maiitim niyang labi na laging may nakasupalpal na tabako at ang kaniyang mainggiting tingin. Ang kagayakan niya ay napakapangit, ang kaniyang tanging palamuti ay isang panyong nakatali sa kaniyang ulo, baro'y pranelang bughaw na pang-itaas at isang sayang kumupas na. Kinaumagahan ay hindi ito pinayagan ng Alperes sa pagsisisimba dahil sa katawa-tawa nitong pananamit bukod sa amoy nitong tulad ng kasuyo ng guwardiya sibil. Ang hindi pagpayag ay nagpaisip sa senyora kung paano ito makakapaghiganti.

Nawili siya sa himig ng pagkanta ni Sisa ng isang kundiman kaya ito'y pinaakyat sa kanilang bahay. Pinakakanta niya ito ngunit ang Donya ay nagsasalita ng pang-europa kaya hindi ito naunawaan ni Sisa na nakapagpatawa sa Donya. Ito ang nagiging dahilan kaya siya madalas masaktan ng Alperes. Iniutos nito sa bantay na ipaintindi sa Tagalog at ganoon nga ay nagsimula sa pagkanta si Sisa ng "Kundiman ng Gabi." Tumalab sa Donya ang kanta at lumabas ang kaalaman sa pagtatagalog, pinatigil niya ito sapagkat siya ay nalulungkot. Napahiya ang Donya at pinaalis ang bantay at naiwan si Sisa kasama nito. Nagutos ito sa kastilang wika, hindi tuminag si Sisa kaya't muling inulit ng senyora, napangiti si Sisa, ang senyora ay nakahalata. Kinuha ang latigo at pinasayaw ang baliw. Dinalasan ang pamamalo, tuwang tuwa sa pagmamalupit habang si Sisa ay dumadaing. Dumating ang Alperes at inuutos sa bantay na dalhin ang baliw kay Marta upang magamot at mabihisan. Inutusan na bigyan ng maraming pagkain at maiinam na higaan sapagkat kinabukasan ay dadalhin ito kay G. Ibarra.

# data[].attributes.body
Kabanata 61: Ikakasal Na Si Maria Clara

Buod: Maligaya si Kapitan Tiago dahil siya ay hindi man lang nausig ng pamahalaan. Kabaligtaran ni Tinong na mula nang imbitahan ng pamahalaan ay di na nakausap nang maayos at di na lumalabas.

Dumating naman ang mga De Espadaña sa bahay ni Tiago kasama si Linares. Sinabi ni Donya Victorina, nararapat lamang na maparusahan si Ibarra sa ginawa. Hinarap ni Maria Clara ang mga bisita.

Napag-usapan ang kasal nina Maria at Linares. Payag na si Tiago na ikasal si Maria kay Linares dahil tagapayo ito ng Kapitan Heneral.

Kinabukasan, napuno ng bisita ang bulwagan ni Kapitan Tiago. Andun ang mga Instik, mga paring sina Salvi at Sibyla. Naging usap-usapan ang pagpapakasal ni Maria kay Linares. Sabi ng ilan ay ginagawa lamang daw ito ni Maria dahil papaslangin na si Ibarra.

Nagtungo si Maria sa asotea. Nakita niya sa isang lumang bangka sina Elias at Ibarra na tatakas. Sandaling nag-usap ang dalawa at sinabi ni Maria na si Ibarra pa rin ang mahal nito. Umalis na rin ang dalawa pagkatapos makipag-usap kay Maria.

# data[].attributes.body
Kabanata 46: Mga Inuusig

Nagtatago sa isang yungib na natatanglawan ng sulo ang pangkat ni matandang Pablo. Nakita ni Elias ang mga 12 o 15 sandatahang lalaki na marurumi. Makikita rito ang isang matandang lalaking nakaupo na may panyong nakatali sa ulo. Tinanong ni Elias ang matandang lalaki “Bakit kayo nasa ganiyang kalagayan.” Hindi ito sinagot ng matanda bagkus ay tinanong niya si Elias kung ano ang kaniyang sadya. Ang sadya ni Elias ay upang ialok niya ang isang bagay. Pagkatapos ay magtungo sa hilaga at makipamuhay ng liping. Umiling ang matanda at sumagot na bakit pa niya kailangan na pumunta sa ibang lupain. Sa sama ng loob ng matanda ay nahila niya ang kaniyang tali sa ulo dahilan upang umagos ang dugo. Humalukipkip ang matanda at nakinig sa patuloy na pagsasalita ni Elias. Sinabi ni Elias na siya ay mapalad na makatulong sa isang binatang mayaman, matapat at nagmamahal sa bayan at siya ay kaibigan ng heneral. TInanong niya ang matanda kung ito ba ay sasang ayon kung ang bata ay lalapit. Ang matanda ay umiling at nag wika “Mayaman ang wika mo? Ang mga mayayaman ay walang naiisip kundi ang magpayaman” patuloy nito. Sinabi naman ni Elias na ang batang yaon ay kakaiba sapagkat siya ay anak na nagdaramdam sa pagkadusta ng kaniyang ama. Kung sakali mang ang mga daing ay makarating sa heneral sa palagay mo kaya ito ay kaniyang pakikinggan? tanong ng matanda. Ang sagot ni Elias ay subukin muna ito bago dumanak ng madaming dugo. Niyakap ng matanda ang binata at nagpatuloy “Ikaw na ang bahalang magsabi ng ating mga daing”. Upang malaman ang magiging resulta ay pinapa punta sa ikaapat na araw sa baybayin ang isang tauhan. Kung ito ay sasang ayon magtatamo ng katarungan at kung hindi naman ihahandog ng binata ang kaniyang buhay sa pakikipaglaban.

# data[].attributes.body
Kabanata 53 - Ang Mabuting Araw ay Nakikilala sa Umaga

Maraming haka-haka tungkol sa ilaw na nakita sa libingan nang nagdaang gabi. Ayon sa mga Kapatiran ng San Francsico, may dalawampung kandila ang nakasindi. Nakarinig naman ng panaghoy si Ermana Sipa kahit na malayo sya sa libingan.

Nagtungo si Don Filipo Lino sa bahay ni Pilosopo Tasyo. Nanghihina na ang katawan ni Pilosopo Tasyo habang sila'y nag-uusap tungkol sa kasalukuyang kalagayan ng Pilipinas. Nabanggit din ni Don Filipo ang pagbibitiw nya sa kanyang tungkulin, at hindi sang-ayon dito si Tasyo dahil naniniwala siyang ang pagbibitiw ay hindi nararapat at napapanahon. Sinabi rin nya na sa panahon ng digmaan, ang puno ay dapat manatili sa kanyang tao.

Nagkaroon din ng palitan ng katwiran ang dalawa tungkol sa bayan, relihiyon, ang kahihinatnan ng bayan, at mga ugali ng mga binata at dalaga.

Sandaling tumigil si Don Filipo dahil napansin nyang nagmumuni si Tasyo. Nagtanong sya upang ibahin ang usapan at pinayuhan itong uminom muna ng gamot.
Tumanggi si Tasyo at sinabi nya na ang mga mamamatay na ay hindi na kailangan ng gamot. Kakaunti nalang ang natitirang araw ni Pilosopo Tasyo kaya nais rin nyang makita si Ibarra kinabukasan dahil mayroon syang importanteng sasabihin.

Malungkot na umalis at nagpaalam si Don Filipo.

# data[].attributes.body
Kabanata 19: Mga Karanasan ng Isang Guro

Nasa taluktok ng isang burol sina Crisostomo Ibarra at ang guro. Habang minamasdan ang lawa, nabanggit ng guro ang kagandahan ng loob ni Rafael at ang mga nagawa niyang mabubuting bagay, kasama na rito ang pagkakautang ng loob ng guro sa kaniya. Inibig ni Ibarra na ipagpatuloy na lamang ang balak ng kaniyang ama kaysa siya'y ipaghiganti niya. Naitanong niya sa guro ang mga sagabal o balakid sa pagtuturo.

Kumokonti ang mga bilang ng magaaral. Sinusubukan man nilang bigyan ito ng motibasyon sa pag-aaral, ngunit ang iba naman ay walang sapat na pera. Mga studyante ay walang maintindihan sapagkat nasanay na sila sa pagsasaulo lamang. At nasa isang silong ng kumbento lamang sila nag-aaral.

Gumawa ang guro ng paraan upang pasayahin parin ang pagpasok sa paaralan tulad ng hindi paggamit ng mahihirap na tuntunin sa wikang Kastilang ipinapabigkas, at hindi pagpalo't paghihiya sa mga bata marahil ito ay nagiging sagabal lamang sa pagkatuto.

Ngunit nang malaman ito ng pari ay binantaan siya na isusumbong sa Alkalde kaya't labag man sa kaniyang loob, ay binalik niya ang dating marahas na pamamaraan. Mula noon ay iba na ang paningin sa kaniya ng mga bata at kumonti pa ang mga magaaral sa paaralan. Ito raw ang dahilan kung bakit hindi umuunlad ang ating bansa.

Sa dulo ay binigyang pagasa naman siya ni Ibarra na magbabago rin ito.

# data[].attributes.body
Kabanata 48: Ang Talinghaga

Buod:
Dumalaw si Ibarra sa bahay ni Kapitan Tiago upang dalawin si Maria. Ibinalita niya rin dito ang pagkakatanggal niya bilang eksokuminikado. Gayunman, napalitan ang saya ni Ibarra nang makita niya sina Maria at Linares na masayang nag-aayos ng mga bulaklak. Nagulat ang binatang si Linares habang namutla naman si Maria Clara. Nais sanang tumayo ng dalaga para pumunta kay Ibarra ngunit hindi pa siya lubusang magaling. Nakipagkuwentuhan naman siya kay Maria ngunit umalis din agad.

Magulo ang isip ni Ibarra dahil sa nakita. Napadaan siya sa ipinatatayong paaralan. Nakita niya si Nol Juan at ibinalita rito na tanggap na siyang muli ng simbahan. Nakita niya si Elias na abala sa paghahakot ng bato at kariton. Ipinag-utos ni Ibarra kay Nol Juan na kunin ang mga talaan ng obrero. Inaya ni Elias si Ibarra na mamangka upang doon pag-usapan ang isang mahalagang bagay. Pumayag siya at naiabot naman ni Nol Juan ang talaan. Nakita niyang wala roon si Elias.

# data[].attributes.body
Kabanata 21: Kuwento ng Isang Ina

Tila isang kabayo ang pagtakbo ni Sisa pauwi sa kanilang bahay bitbit ang kaniyang kaba nang mapakinggan ang mga winika ng kusinero. Hindi maiwasan ni Sisa ang isipin ang maaring pagdampot ng mga gwardiya sibil sa kanyang mga anak na sina Crispin at Basilio dulot ng bintang na pagnanakaw ng salapi.

Papalayo na ang mga gwardiya sibil sa kanilang bahay nang masilayan sila ni Sisa, at hindi nito kasama ang kanyang mga anak, iyon naman ang nakapigil sa kaniyang pag-aalala.

Sa hindi inaasahan ay nagpang-abot sila ng gwardiya sibil sa daan at pilit siyang pinaamin na ilabas ang dalawang onsang ninakaw ng kaniyang mga anak. Nagawa pang magmakaawa ni Sisa ngunit tila walang pakealam ang mga kausap niya. Sa halip ay kinaladkad siya ng mga gwardiya sibil papuntang kwartel.

Habang patuloy na kinakaladkad ay hiyang-hiya si Sisa sa harap ng taong-bayan na sakto namang katatapos lang ng misa at ang mga ito ay kasalukuyang lumalabas ng simbahan. Si Sisa ay walang magawa kundi umiyak at panghinaan ng loob samantalang ang lahat ay napatigil sa eksenang nagaganap. Tumilapon si Sisa sa pagkahagis sa kaniya ng mga ito pagdating sa kwartel. Walang siyang nagawa kundi magsumiksik na lamang siya sa isang sulok.

Ipinakita nila na walang may pakialam sa pagmamakaawa ni Sisa. Nang oras ng tanghalian naman ay pinakawalan na siya ng Alperes.

Habang pauwi si Sisa sa kanilang bahay, hanap-hanap ang kaniyang dalawang anak, walang anumang anino, tinig o kahit palatandaan ng kanyang mga anak siyang natagpuan.

Dahil sa labis na kaba, pumasok muli sa bahay si Sisa at sa hindi inaasahan ay ang punit at duguang damit lamang ni Basilio ang kanyang natagpuan. Nilamon ng kapighatian ang kanyang sistema sa kaniyang nakita sapagkat hindi matanggap ng isang ina ang kaniyang nasilayan.

Dagdag pa rito, nagpakalat-kalat na lamang sa kalsada si Sisa habang patuloy na sinasambit ang pangalan ng kanyang mga anak na sina Basilio at Crispin.

# data[].attributes.headline
 Ignacio, Khrizia D. Kabanata 43: Ang Mag-asawang De Espadaña

# data[].attributes.subject
 Ignacio, Khrizia D. Kabanata 43: Ang Mag-asawang De Espadaña

# data[].attributes.body
Malungkot ang bahay nila kapitan Tiyago sapagkat may sakit si Maria Clara. Pinaguusap- usapan ni tiya Isabel at Kapitan Tiyago kung ano ang mabuting bigyan ng limos, ang krus sa Tunasan na malaki o ang krus sa Matahong na nagpapawis. Nais ding malaman ni kapitan Tiyago kung saan dito ang mas higit na mapaghimala. At kanilang napagdesisyunang pareho ang ibibigay na linos sa dalaga upang ito ay gumaling kaagad. Natigil ang kanilang paguusap ng dumating sina Dr. Tiburcio de Espadana, na inaanak ng kamag-anak ni Pari Damaso na si Linares at tanging kalihim ng lahat ng ministro sa Espanya. Inaasahan na ni kapitan Tiyago ang kanilang pag dating kung kaya’t pagkatapos maipakilala ni Donya Voctorina si Linares, ay sinamahan sila ni kapitan Tiyago.

Sa kabilang tingin naman, ay aakalain mong  si Donya Victorina ay isang Orofea. Pero siya ay may edad na 45 taong gulang, ngunit kung aakalin ay mukhang siyang nasa 32 taong gulang lamang. Noong bata at dalaga pa siya kapani-paniwalang maganda ito. Kaya hindi siya nagpapalilo sa mga lalaking Pilipino at pinangarap na makapangasawa ng isang dayuhan. Kilala siyang social climber at nais na mapabilang sa mataas na antas ng lipunan. Ngunit ng bitag na inihanda niya ay walang nasilo.  Nalagay siya sa pangangailangan na kailangang makapangasawa siya ng dayuhan. Napangasawa niya si Tiburcio de Espanada na kilala bilang maralitang Kastila na taga-Espanya na itinaboy ng bayang Extremadura at ipinadpad ng kapalaran sa Pilipinas, siya ay may edad na 35 taong gulang ngunit mas mukha  pang matanda kay Donya Victorina.

Nang makarating sa  Pilipinas sakay ng barkong Salvadora. Dumanas siya ng nakakatakot na pagkahilo at nabalian ng paa. Nahihiya na siyang bumalik sa Espanya, at napagdesisyunang manatili sa Pilipinas. Eksaktong 15 araw siya sa bansa nang matanggap siya sa trabaho dahil sa tulong ng mga kababayang Kastila. Sapagkat hindi siya nakapag-aral ay pinayuhan na humanap ng magandang kapalaran sa mga lalawigan at magpanggap na isang mediko na ang tanging puhunan ay ang pagiging kastila. Hindi sana itong sundin ngunit dahil nahihiya siya, ngunit dahil sa kagipitan ay wala siyang nagawa kundi sundin ang payo sa kanya.

Dumating siya sa pagamutan ng San Carlos bilang tagapangalaga ng mga painitan at tagapaspas ng alikabok sa mga mesa at upuan pero wala talagang kaalam-alam sa panggagamot. Sa una mababa ang singil ngunit kalaunan ay pataas na ng pataas ang singil na sinamantala niya ng husto ang tiwala ng mga Indio. Ngunit, nagsumbong ang mga tunay na mediko sa Protomediko de Manila na siya ay pekeng doktor. Kung kaya’t siya ay nawalan ng mga pasyente.

Di nagtagal ay bumili sila ng mga aranya at karomata si Donya Victorina at matutuling kabayo mula sa Albay at Batangas para sa gamit nilang mag-asawa. Binihisan niya rin ng husto ang asawa upang magmukhang kagalang-galang,  Ang Donya ay nagsimulang maging ilusyunada bilang isang Orofea. At makalipas ang ilang buwan at ipinamalita niyang siya ay naglilihi at sa Espanya manganganak sapagkat ayaw ipanganak ang anak na tatawaging rebolusyunario. Ang kanyang pangalan ay dinagdag din ng de, kayat nakalimbag sa mga tarheta nito ang Victorina de los Reyes de Espanada.

# data[].attributes.body
Kabanata 22: "Mga Liwanag at Mga Anino"

Buod:
Umuwi si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego dahil sa paparating na pista. Ang pag-uwi ni Maria ay mabilis na lumaganap sapagkat ilang taon rin siyang hindi naka-uwi sa kaniyang bayang sinilangan. Napalapit na ang loob ni Maria sa mga taong bayan dahil sa kanilang taglay na kabaitan at kagandahan. Kaibigan at kilala niya halos lahat ng kanyang mga kapitbahay. Lahat ng mga taga San Diego ay nagsubaybay sa kanyang pag-uwi dahil labis nila siyang kinagigiliwan. Mas pinag-uusapan pa ang dilag dahil simula ng pagbalik nito, ay mas naging madalas ang pagbisita at pagsama ni Ibarra sa kanya.

Kinabukasan ay niyaya ni Ibarra si Maria sa isang piknik na kaniyang ikinatuwa, kaya agad siyang pumayag sa pamamasyal na ini-alok ng binata. Ngunit sa pagbabalik ng dalaga sa bayan, hindi rin maalis sa isipan ng mga tao ang pagbabago sa kilos ni Padre Salvi. Madalas itong natitigagal at nakakalimot tuwing nagmimisa, at hindi na ito masyadong nakikipag-usap. Napansin din ito ng dalaga, kaya sinabi niya ito sa kasintahan. Sinabi niya kay Ibarra ang kanyang obserbasyon at nakiusap na kung pwede ay sila na lamang dalawa at huwag nang papuntahin ang mga kura sa piknik. Subalit sa mga nangyayari sa bayan ng San Diego, pinaintindi ni Ibarra na kailangan nilang isama ang kura para din sa ikabubuti nila.

Natigil ang pakikisalamuha nila sa isa't-isa nang biglang nagpakita si Padre Salvi, na nagtataglay ng pilit na ngiti. Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa upang sila'y makapag-usap. Inimbitahan ni Ibarra ang Padre sa piknik at kaagad naman itong sinang-ayunan ng kura. Lumipas ang ilang sandali at umuwi na rin si Ibarra para mapangasiwaan ang paghahanda sa pista. Sa kanyang paglalakad ay may nakasalubong siyang isang lalaking nagmamakaawa para siya'y tulungan. Pinaunlakan siya ni Ibarra, at ang dalawa ay nawala sa gitna ng madilim na daang naiilawan ng bahagya.

# data[].attributes.body
kabanata 51 - Ang pagbabago

- Balisa si Linares at nawalan ng kibo dahil sa liham na galing kay Donya Victorina.
- Pagkatapos nyang basahin ang liham ay alam ni Linares na hindi nagbibiro si Donya Victorina. at wala na siyang ibang paraan kundi hamunin ang alperes. At kaniyang sinabing kasumpa sumpa ang pagsunod nya dito.

- Dinatnan siya ni Padre Salvi sa ganitong pagmumuni. at mapapansin sa labi ni Padre Salvi ang isang mahiwagang ngiti. matapos niyang batiin si Linares at tinanong niya kung nasan si Kapitan Tiyago? si Don Santiago'y dumating, humalik ito sa kamay ng pari at inabot ang baston at sumbrero nang nakangiti rin. Ibinalita ni Padre Salvi na siya'y tumanggap ng liham na nagpapatunay nasi Ibarra ay pinatawad na. at kaniyang sinabi na " wala na ngayong sagabal"

-Narinig ni Maria Clara ang paguusap nina kapitan tiyago at Padre Salvi. Nagnais tumindig ang dalaga ngunit napaupo ding muli. habang si Linares naman ay namutla sa kanyang narinig.

- At nagsalita si Padre Salvi " ngayon ko nakilala na si G. Ibarra ay mabuting binata kaya lamang pabig-bigla ito kung kumilos pero mabilis magpuno sa kanyang pagkukulang. Kung 'di lamang dahil kay Padre Damaso" at nagtanong
naman si Kapitan Tiyago at nagsabing "paano kung hindi mapatawad ni Padre Damaso si Ibarra?" at sumagot si Padre Salvi "kung gayo'y... si Maria Clara na ang bahala. Si Padre Damaso ay kaniyang kompesor, kaya't sila'y magkakaunawaan.

-Nang mga sandaling iyon ay dumating si Ibarra kasunod ni Tiya Isabel.  Binati nya si Kapitan Tiyago at yumukod kay Linares. sinalubong siya ni Padre Salvi at siya'y lugod na kinamayan. nagtaka si Ibarra at sinabi ni Padre Salvi na  "huwag kayong magulat, ngayon lamang ay pinupuri ko kayo."

-Lumapit si Ibarra kay Sinang, maya maya ay dinala niya si Sinang sa sulok ng salas at doon sila nagusap. Tinanong ni Ibarra kung galit ba si Maria Clara sa kanya, ang sabi naman ni Sinang ay hindi nya ito alam ngunit lagi niya itong nakikitang umiiyak at ang sabi raw nito ay limutin na ni Ibarra ang dalaga. Ang nais kasi ni Padre damaso at Kapitan Tiyago ay ikasal si Maria Clara at Linares ngunit hindi ito gusto ni Maria. Nakisuyo si Ibarra kay sinang kung maaring ipakisabi nya kay Maria Clara na gusto nya itong makausap ng sarilinan. At sumagot naman si Sinang na bukas raw ay magtungo si Ibarra sakanila ng umaga at dapat sabihin ni Ibarra kay Sinang ang lihim.

# data[].attributes.body
Kabanata 23 - Ang Pangingisda

Kasama ni Maria Clara ang kaniyang apat na kaibigan na sina Sinang, Victoria, Iday at Neneng. Nagtatawanan at nagsasalitaan sila ng buong kagalakan, na nag udyok kay Tiya Isabel na sila ay sawayin. Dumating ang mga binata at nagsisilakad sila na hindi umiimik na tinutugtugan ng isang gitara.

Sumakay sila sa bangka at ang binata at dalaga ay pinag bukod-bukod ayon sa kalooban ng mga ina’y tila nangaggugunamgunam. Makalipas ang ilang sandali ay nagkaroon ng butas ang sasakyan nilang bangka at ang mga dalaga ay nakakatakot. Umupo sa tabi ni Maria Clara si Ibarra habang naupo naman si Albino sa tabi ni Victoria at iba pa. Matapos nito ay naghari muli ang katahimikan sa kanila.

Sinagwan ang dalawang bangka ng isang lalakeng nagngangalang Elias. Para maaliw ang lahat ay umawit si Maria Clara ng kundiman. Sa kanilang paglalakbay ay mayroong buwayang nakita si Elias at ito ay kanyang nilundag. Naglaban silang dalawa at ng makita ni Ibarra na mas malakas ang buwaya ay tinulungan nya si Elias upang patayin ang buwaya. Matapos nito ay patuloy na silang nangisda hanggang sa sila’y makahuli ng sariwang isda.

# data[].attributes.attachment_link.title
Noli Me Tangere Buod Kabanata 31 Sa loob ng Simbahan

# data[].attributes.body
Kabanata 63: Ang Noche Buena

buod:
Si Basilio ay namamalagi sa isang bundok kasama ang isang pamilya. Nagpaalam ito na siya ay uuwi muna. Sa San Diego naman ay abala ang lahat sa Noche Buena. Halata ang kalungkutan ng lahat dahil wala man ni isang palamuti o tugtugan. Si Simang naman ay nakatanggap ng liham galing kay Mari ngunit hindi niya ito binabasa. Nang makarating si Basilio sa San Diego ay agaran niyang hinanap ang kaniyang ina ngunit wala raw ito roon. Tumakbo ito nang makita niya si Sisa sa bahay ng alperes. May bumato sa ulo ni Basilio ngunit hindi niya ito pinansin. Pagdating sa libingan ay hindi siya nakilala ng kaniyang ina na kagigising lang dahil nawalan ito ng malay. Nawalan ng malay si Basilio dahil sa sugat na natamo. Pag gising ay nakita niya si Sisa na wala nang buhay. Hindi malaman ni Basilio ang gagawin nang dumating ang mahinang si Elias. Sinabi nito kay Basilio na ayroong malaking pera sa ilalim ng balete na maaring gamitin sa pag-aaral ni Basilio. Humarap sa langit si Elias at sinabing masaya siyang mawalan ng buhay na nasisilayan ang liwanag.

# data[].attributes.body
Kabanata 60 Pambayan at mga Pansariling Kapakanan

Buod:
Nagpunta sina Donya Victorina, Don Tiburcio at Linares sa bahay ni Kapitan Tiago at nagkaroon ng pag-uusap na pinangunahan ni Donya Victorina. Dumating si Maria Clara at bumati nang may pilit na ngiti sa mukha. Pagtapos ay itinuloy naman ni Donya Victorina ang pagsasalaysay at napunta naman ang paksa sa kasal ni Maria Clara at Linares kaya lumisan muna si Maria Clara. Sinabi ni kapitan Tiago na siya'y magsasagawa ng pista at naganap nga iyon pagsapit ng araw ng kinabukasan. Maraming panauhin ang pumunta, ang mga kababaihan ay nagpapalitan ng mga masamang pahayag patungkol kay Maria Clara dahil sila ay hindi sang-ayon sa kasal na mangyayari. Samantala ang mga kalalakihan naman ay si Crisostomo Ibarra ang paksa. Ilang sandali lamang, habang nasa asotea si Maria Clara, may dalawang lalaki na nasa labas ng bahay at ang isa ay umakyat sa pinaroroonan ng dalaga. Nakilala ni Maria Clara ang mukha nito, ang lalaking iyon ay si Crisostomo Ibarra. Sinabi ni Ibarra na ipinatatawad niya ito (dahil si Maria Clara ay ikakasal na) at hiniling na maging maligaya si Maria Clara sabay na namaalam. Pinigilan siya ni Maria Clara, binanggit niya na nalaman niyang hindi niya totoong ama si kapitan Tiago at naglabas ng dalawang papel na naglalaman ng sulat ng kaniyang ina bago ito yumao. Binanggit niya rin na hindi sila maaaring ipakasal ni Ibarra kung walang pahintulot ng ama kaya nalimot niya ito at pati na rin ang pag-ibig niya sa kaniya. Ngayo'y nag-aalala si Maria Clara dahil nakuha niya ang sulat ng kaniyang ina kapalit ng liham na ibinigay sa kaniya ni Ibarra. Ang taong may hawak na ngayon ng liham na iyon ay si Padre Salvi at dahil doon, lalong nahatulan si Ibarra ngunit hindi siya nagalit kay Maria Clara at sinabi na wala siyang kasalanan. Naputol doon ang kanilang pag-uusap dahil kinailangan nang umalis ni Ibarra, siya'y nagbigay pugay sa dalaga at dagling lumisan.

# data[].attributes.body
Kabanata 16: Si Sisa

Si Sisa ang ina nina Crispin at Basilio. Mahirap ang kanilang pamumuhay at naninirahan lamang sila sa isang maliit na dampa sa labas ng bayan. Nakapangasawa siya ng isang sugarol at irresponsableng lalaki na walang pakinabang, minsan na nga lang umuwi ang kaniyang asawa at sinasaktan pa nito si Sisa. Isang martir si Sisa at patuloy pa rin ang tingin niya sa kaniyang asawa na siya ay ang kaniyang bathala. Hindi niya alintana ang pananakit nito.

Naghanda si Sisa ng espesyal na hapunan nang isang gabi, kagaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo. Naghain siya ng tuyong tawilis at kamatis na siyang paborito ni Crispin, samantalang tapang baboy-ramo naman at hita ng patong bundok para kay Basilio. Naipit sa isang pangyayari sa simbahan ang dalawa niyang anak at hindi niya makakasalo ang mga ito. Napakabihira nitong mangyari dahil salat sila, at hindi na rin nila matitikman ang hinanda ng kanilang ina dahil dumating ang kanilang ama at inubos nito ang lahat ng pagkain. Umalis din siya pagkayaring kumain at bitbit ang panabong na manok. Nagbilin din siya na tirhan siya ng perang sasahurin ng anak.

Umiyak na lamang si Sisa dahil sa sama ng loob na kaniyang naramdaman at iniisip niya ang masasarap na pagkain na hinanda niya para sa kaniyang dalawang anak. Nagsaing nalang siya muli at inihaw ang natitirang daing na tuyo dahil naalala niya na uuwing gutom ang kaniyang mga anak. 'Di siya mapakali sa paghihintay at upang maaliw ang sarili ay umaawit siya nang mahina. Saglit na tinigil niya ang pagkanta at tinitigan ang kadiliman sa kapaligiran sa labas, dumadalangin siya sa Mahal na Birhen nang biglang nagulantang siya dahil sa sigaw ni Basilio galing sa labas ng bahay.

# data[].attributes.body
Kabanata 28-Takipsilim

Si Kapitan Tiago ang isa sa mga may malalaking handaan para sa pista. Sinadya niyang damihin ang handa dahil ito'y nag papasikat Kay ibarra.Tanyag kasi si Ibarra sa Maynila.

Iba’t iba ang mga handa at produktong dumarating sa bahay ni kapitan Tiago bago pa man ang bisperas ng pista.Nang makarating sa tahanan upang makita ang anak, binigyan ni kapitan Tiago si Maria Clara ng isang agnos na mayroong diyamante at Esmeralda bilang regalo.

Dumating si Ibarra para makita ang mag-ama. Mayroong mga nag-aya kay Maria na mamasyal na pinahintulutan naman ni kapitan Tiago. Inaya rin ni Kapitan si Ibarra na sa kanila na maghapunan sapagkat darating si Padre Damaso ngunit tumanggi ito.

Sumama naman si Ibarra Kay Maria sa pamamasyal kasama ang mga kaibigan ng dalaga. Nang makarating sa plasa, nakita nina Maria ang isang lalaking ketongin na umaawit at ang gigitara. Habang nilalayuan ng lahat ang ketongin, naawa si Maria dito at iniabot ang regalo na mamahaling agnos ng ama. Sa tuwa, lumuhod at nag pasalamat ang ketongin.Maya-maya pa ay dumating si Sisa. Itinuro nito ang kampanaryo at sinabing naroon ang anak na si Basilio. Itinuro din niya ang kumbento at sinabing naroon ang anak na si Crispin. Umalis din agad si Sisa at ang matandang ketongin.

Namulat sa katotohanan si Sisa dahil mas marami ang mahirap sa kanilang bayan.

# data[].attributes.body
Kabanata 17: Basilio

Duguang nakarating sa bahay si Basilio. Ipinaliwanag niya sa kaniyang ina na si Sisa ang dahilan ng kaniyang pagkakasugat sa noo. Mula iyon sa daplis ng bala mula sa mga guwardiya sibil na humahabol sa kaniya. Sinabi rin niya ang nangyari sa kumbento kung saan naroroon pa si Crispin. Papayapa na sana ang damdamin ni Sisa nang igiit ni Basilio na napagbintangang nagnakaw ng dalawang onsa ang kapatid. Napaluha sa awa ang ina. Ipinangako naman niya kay Basilio na walang makakaalam ng tunay na dahilan ng kaniyang pagkakasaguat at sa halip ay sasabihin na lamang na nahulog ito sa puno.

Nawalan ng ganang kumain si Basilio nang malaman niya na dumating na ang kaniyang ama. Alam niyang bubugbugin lamang nito ang kaniyang mahal na ina. Nabanggit niya na mas mabuti ang kalagayan nila kung silang tatlo lamang nila Crispin at Sisa ang magkasama. Ito ay pinagdamdam ni Sisa.

Nakatulog sa pagod si Basilio na dahilan ng kaniyang pagkabangungot. Napanaginipan niya na si Crispin ay inaalipusta ng mga pari hanggang sa mawalan ng malay sa simbahan. Ginising siya ng kaniyang ina dahil sa pag-aalala.

Hindi niya ipinabatid kung ano ang nangyari sa kaniyang panaginip, bagkus ay sinabi niya ang kaniyang balak sa kanilang pamumuhay. Ipinahayag nito na gusto na niyang huminto silang magkapatid sa pagsasakristan at magpapastol na lamang sila ng mga hayop sa bukid ni Ibarra. Kapag nasa hustong gulang na raw ay mag-aararo na lamang sa bukid. Titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing damit ang kaniyang ina at pag-aaralin na lamang ang kaniyang kapatid kay Pilosopo Tasyo.

Nasisiyahin si Sisa sa lahat ng sinasabi ni Basilio ngunit mayroon sa loob niya ang nalulungkot dahil hindi isinama ng kaniyang anak ang kanilang ama.

# data[].attributes.body
Kabanata 37: Unang Ulap

Buod: Ipinahayag ni kapitan heneral sa kagawad na nais niyang makausap ang binatang nakakuha ng kaniyang pansin. Sinabi sakanya ng kagawad na ipinahahanap na ito. Sinabi rin sakanya na may isang binatang gusto syang kausapin. Ang binatang ito umano ay ang nakaaway ni padre Damaso. Nagalit ang kapitan heneral ngunit pinag utos nya na papasukin ang binata.
Sa kabilang banda, ang mga pari - sina padre Sibyla, padre Salvi at ang iba pang mga pari maliban kay padre Damaso - ay pumunta sakanya upang magbigay galang. Itinanong ng heneral kung nasaan si padre Damaso ngunit ang sagot sakanya'y wala ang nasabing pari. Dumating naman si kapitan Tiago kasama si Maria Clara. Sinabi sa dalaga na ang mga magulang nya'y maswerte sakanya sapagkat lagi syang napupuri ng kanyang mga taga hanga. Nais nya itong makausap upang mapasalamatan ang binibini sa kanyang ginawa.  Pagkatapos ng kanilang pag uusap ay si Crisostomo Ibarra naman ang kanyang pinapasok. Sa pintuan ay nagkasalubong si Ibarra at si Maria Clara ngunit nagkatinginan lamang sila. Sinabi ng heneral na huwag mag alala tungkol sa alitan nila ni padre Damaso sapagkat habang sya ang namumuno sa Pilipinas, walang mangyayaring masama sakanila. Dagdag pa nito, kailangan pa rin nilang makibagay sapagkat magkaiba ang mga pangyayari sa bayang ito at sa Europa o sa Espanya. Ang sagot naman ni Ibarra ay ang nais nya lamang na makita ay masaya ang kanyang bayan na ang pamahalaan ang may kapangyarihang gawin ito sa pamamagitan nang maayos na pamamalakad. Sa talinong taglay ni Ibarra, ang heneral ay humanga. Nais nyang isama si Ibarra sa kanyang pagpunta sa Europa ngunit hindi pumayag si Ibarra sapagkat ang manirahan kung saan nabuhay at namatay ang kanyang mga magulang ay ang kanyang gusto. Matapos ng kanilang pag uusap ay umalis na si Ibarra. Inihabilin naman ng heneral sa alkalde ang kaligtasan at kapakanan ni G. Ibarra upang wala nang gagambala sakanyang mga mabuting gawain. Idinagdag pa nito na ipaalam ito kay Alperes.

# data[].attributes.body
Kabanata 44 –Mga Balak

Tuloy-tuloy si Padre Damaso sa higaan ng may sakit na si Maria at hinawakan ang kaniyang kamay at sinabi “Maria, anak ko, hindi ka mamamatay! Ang dalaga ay nagulat nang kaniyang buksan ang kaniyang mata pati na rin ang mga taong nakapaligid sa kaniya. Hindi nila akalaing sa ganoong magaspang na ugali at malaking katawan ay siya rin ay may malambot na puso. Pagkatapos ng pangyayaring iyon ay pumunta siya sa kaida upang doon ibuhos ang kaniyang kapighatian. “Pagkalaki-laki ng kaniyang pag-ibig sa kaniyang inaanak” sabi ng lahat.

Nang tumahimik na si Padre Damaso ay ipinakilala ni Donya Victorina si Linares na sa kaniya ay lumapit. Inabot niya ang kaniyang sulat kay Padre Damaso at nagpakilala na siya ang inaanak ng bayaw ni Padre Damaso na si Carlicos. Biglang sumaya ang Padre at niyakap siya ng mahigpit na tila nakalimutan ang kanyang pighati. Pagkatapos ng kanilang pagkakamustahan ay binasa na ni Padre ang sulat na ibinigay sa kanya at sinasabi rito na kailangan ni Linares ng katungkulan at ng mapapangasawa. Tinanong ni Padre Damaso kung siya ba ay marunong magbasa at magsulat at sinabi ng binata na tinanggap niya ang pagka abogado sa Universidad Central kaya magiging madali ang pagkuha ng katungkulan. Sa mapapangasawa naman ay nag-isip ng nag-isip si Padre Damaso at nandoon naman ang binata na hiyang-hiya at sinabing hindi naman siya nagmamadali. Sinabi naman ng prayle na kakausapin nila si Santiago.

Habang si Padre Salvi naman ay naggugunamgunam ay nakita niya si Lucas na nagpapanggap ng pag-iyak at nagrereklamo sa kanya tungkol kay Ibarra na siya raw ay ang kapatid ng namatay sa kaarawan ng piyesta at nanghihingi ng kabayaran sa buhay ng kaniyang kapatid ngunit ipinaalis lamang siya ni Ibarra dahil nga muntik na rin siyang mamatay sa sala ng kaniyang kapatid. Pumunta siya kinabukasan ngunit nakaalis na si Ibarra papuntang Maynila at iniwanan lamang siya ng limang daang piso. Tinanong niya kay Padre Salvi kung ano ang dapat niyang gawin at sinabi naman ng Padre na magpasalamat siya at hindi pa siya ipinabilanggo ni Crisostomo at siya ay pinalayas. Sinabi naman ni Lucas na nais niyang makausap si Padre Damaso ngunit isinagot ni Padre Salvi na siya ay may ginagawa at tuluyan siyang pinalayas. “Isang walang hiyang hampas-lupa, na naparitong nanghihingi ng limos at ayaw magtrabaho” ang saad ni Padre Salvi.

# data[].attributes.body
Kabanata 36: Ang Unang Suliranin

Buod:
Isinasaad sa kabanatang ito ng Noli me Tangere ang desisyon ng mga prayle na paghiwalayin
sina Ibarra at Maria Clara pagkaraang ma-exkomunikado ang binata.

Si Maria Clara ay patuloy ang pagtangis dahil sa pagbabawal ng ama nito na makipagkita
kay Ibarra hanggat hindi ito ekskomunikado.

Bumalik si Kapitan Tyago mula sa kumbento at isiniwalat nito Kay Maria Clara ang desisyon ni Padre Damaso na sirain ang nakatakdang pakikipag-isang dibdib nito kay Ibarra.

Inalo naman ito ng ama at sinabing may inilalaan ang kanyang pangalawang ama na si Padre Damaso na isang binatang kamag-anak nito at manggagaling pa mula sa Europa. Inalo naman ito ng ama at sinabing may inilalaan ang kanyang pangalawang ama na si Padre Damaso- na
isang binatang kamag-anak nito at manggagaling pa mula sa Europa.

Pagkalipas ng ilang oras ay dumating na nga ang Kapitan-Heneral at napuno na rin
ang bahay ni Kapitan Tyago ng mga panauhin.Si Maria naman ay pumasok sa loob ng silid at taimtim na nananalangin ng pasukin ni Tiya Isabel.

Sinusundo siya nito upang harapin ang Kapitan Heneral sapagkat ipinapatawag ito. Sumunod naman ang dalaga.