# data[].attributes.headline
Абайдың толық адам ілімі 

# data[].attributes.body
Абайдың толық адам ілімі ХХ ғасырда әдебиетші ғалым В.Г.Куницин айтқандай: «...ХХ век чудовищно засорил не только биосферу земли, то что гороздо опаснее – духовное поле земли» (В.Г.Куницин «Верность правды», издательства «Знание», Москва, 1980, стр.16), - деп айтқаны бүгінгі қазақ болмысы мен рухани әлемінедгі экологиялық жағынан да, моральдық жағынан да өзгеріп бұзылу ластану жағы көзге ұрып тұр емес пе? Өйткені қазақтар Абай дәуіріне дейін рухани әлемі монолитті тұтас қалыпта болса, отаршылдық саясат өзінің ойлап тапқан сексеуіл табиғатынан алған ссексеуіл тәсілі арқылы табиғи болмысы мен рухани әлемін де ыдыратып саналы түрде бұзды. 

# data[].attributes.headline
Дарынды, ойшыл ақын С.Тор

# data[].attributes.body
Дарынды, ойшыл ақын С.Торайғыров сол ортада өмір сүріп осы астарлы қасіретті саяси құбылысты ерте танып болжағандай:
«Абай тұсы қазақтың бұзылғаны,
Қаралыққа айналып қызыл қаны...
Елдігіне, жеріне һәм дініне
Құрылды талай тұзақ, талай қақпан, -
дейді. Ендігі мақсат – Абайдың толық адам ілімін енді қайтадан рухани монолитті қазаққа айналудың жолына қызмет еттіру – басты рухани міндетімізге айналуда, бұдан өзге идеологиялық танымды көріп тұрған жоқпын. Абайтану тарихында бұл алға қойылып отырған, бірегей мән-мағынасы бар міндеттің бес-алты саласын оқырмандарға түсінікті болу үшін жеке-дара қысқаша түрде баяндап өтуді қажет деп білемін. Өйткені, бұл күрделі мәселе халықаралық деңгейде қойылатындықтан, қазақ жерінде, арғы жағы Туран өлкесінде б.з.д. 7 ғасыр басында пайда болған «Ақи» (жомарттық) ілімінің бастау көзі Фирдаусидің «Шахнама» дастанында Афрасиаб пен Иран патшасы Кейқысыраудың ортасында болып өткен пікір таласында да белгі беріп жатады. 

# data[].attributes.headline
1501-1510 жылдары мәмлүкт

# data[].attributes.body
1501-1510 жылдары мәмлүктердің соңғы патшасы Канс әл-Гаури нақты тапсырма беріп, қыпшақ ақыны Шәриф Әмиди «Шахнаманы» тұңғыш рет қыпшақ тіліне толық түрде аударылған түп нұсқасы Стамбұл мұражайында сақталған. Осы түп нұсқа аударманың көшірме нұсқасы «Қазыналы Оңтүстік» көптомдығына аудармаға даярлығы айтарлықтай дарынды жас, бергенінен берері көп филология ғылымының кандидаты Төрәлінің аудармасы бойынша басылым көруде. Аударманың көлемі 37 том болса, соның 23 томы жарияланып Оқырман назарына ұсынылды. Қалған 14 томы 2018 жылы басылым көрмек. 
Фирдауси «Шахнамасының көлемі 110 мың өлең жолынан тұрса, қыпшақ тілінідегі аудармасы 122 мың өлең жолынан тұрады. 

# data[].attributes.headline
Абай да өз заманында инса

# data[].attributes.body
Абай да өз заманында инсанияттың камалаттығы туралы бағытты ұстағандықтан, пенделіктің камалаттығы жолына түсіп, ол дүниенің пайдасын ойлаған кейбір әулие тақуалардың өзін «...пенделіктің камалалттығы әулиелікпен болатын болса, күллі адам тәркі дүние болып «һу» деп тариғатқа кіріссе, дүние ойран болса керек» (38 сөз),- деп пенделіктің камалаттығы жолын айрықша өткір сынға алатыны бар. Ясауи бабамыздың да пенделіктің камалаттығы жолын ұстанғандығына сыншыл ақыл көзімен қарап, бұл аса күрделі шешуі қиын мәселені ғылыми зерттеу жұмыстарында ерекще назарда ұстау әр құбылысқа сын көзімен қарау да бүгінгі заман талабына айналуда.

# data[].attributes.headline
Абайдың «Толық адам» ілімі

# data[].attributes.subject
Абайдың «Толық адам» ілімі

# data[].attributes.body
Абайдың 38 қара сөзінде бір-ақ рет тілге алатын «толық адам» сөзіне мен «Мұхтар Әуезов және Абайтану проблемалары» деген докторлық диссертацияға даярлық үстінде мән бере бастадым. Бірақ «толық адам» сөзінің тереңде жатқан мән-мағынасын ойдағыдай біле алмадым. Диссертацияның бір тарауы «Абайдың шығысқа қатысы Мұхтар Әуезов зерттеуінде» деп аталатын. Осы себепті М.Әуезовтің архивін бастан-аяқ түгел қарап шықтым. Мақсатым – кемеңгер ғалымның Абай мұрасының шығысқа қатысы жайлы қағаз бетіне түскен ой-пікірлеріндегі ой желісін, танымын толық танып білуге тырыстым. Орыс тілінде жазылған еңбектерінде «Нравственная личность» деген сөзге мән бере қарадым. Бұл сөздін толық адам сөзі екендігіне көзім жете түсті. Толық адам ұғымы дінмен байланысты болуы себепті Әуезов өз пікірін ашық айтуы мүмкін емес заман еді ғой. Абайдың жәуәнміртілік іліміне қарым-қатынасын зерттеу кезінде «толық адам» ілімі өзіндік жүйесі бар дербес таным екеніне көзім жете түсті де, баспасөзде алғаш рет жариялап, ғылыми айналымға түсірдім. Толық адам ілімі жайлы ары қарай ұзақ уақыт ізденіп зерттеуім мені толық адам ілімінің тірегіне айналған Абайдың: 1) жүрек күлті; 2) Хауас; 3) Жәуәнмәртілік; 4) Иманигүл деп аталатын терең ғылыми мәні бар шындықтарды танып, біліп барып айтқан көрегендік сыншыл ой танымы болатын-ды.

# data[].attributes.headline
Ресей 47 түрік тілді

# data[].attributes.body
Ресей 47 түрік тілді халықтарды түгел жаулап алған соң, ол халықтарды қалыптасқан дәстүрлі ел билеу жүйесін түгелдей жойып, отаршыл Ресейдің ел билеу жүйесіне түсіру мақсатында мейлінше кертартпа бағыттағы реформаларды аспай саспай біртіндеп жүзеге асыру арқылы ол халықтардың тұрмыстық салт дәстүріне, рухани әлеміне қатты қысым сала бастады. Бұл саяси әрекет, әсіресе, ұлаң ғайыр алып даланы жайлаған қазақ пен ноғайға айрықша қатігез көзқараспен тиісті. Қазақ, ноғай халқын жер бетінен жою мақсаты жайында орыстың саяси элитасы 1876 жылы саналы түрде бір пікірге келді деп 1916 жылы Сырдария генерал-губернаторы Курапаткин өз күнделігінде мәлімдейтіні бар. Осы идеяны жүзеге асыру мақсатында отарланған қазақ елін, тұрмыс жағдайы мен рухани әлеміне, ел билеу жүйесіне өзгерту ендіру мақсатында арнайы ғылыми зерттеу жұмыстарын ұзақ жылдар бойы жүргізу арқылы ел билеуші атқамінерлерді ішке тартып, үркітпей сендіре беру саясатын тікелей қолға алу әрекетіне кірісті.

# data[].attributes.headline
Қазақтар үшін ел билеудің

# data[].attributes.body
Қазақтар үшін ел билеудің «Ұзын арқау, кең тұсау» деп аталатын үлгіні орнықтырды. Бұл билік түрі 1822 жылдан 1867 жылға дейін созылды. Яғни 45 жыл мерзімге созылды. Батыс Қазақстанда билік тұтқасын сұлтан правительдер, яғни, ең сенімді төрелер ұстады. Ал, орта жүзде аға-сұлтандар әуелгі кезде төрелерден қойылып, Кенесары көтерілісінен кейін билікке қарапайым қазақтар келе бастады. Мысалы, Құнанбай қажы, т.б. Ал, ұлы жүз қазақтары Қоқан хандығына бағынуы себепті ел билеу тізгінін ірі ру басы датқалар ұстады, яғни, рулық жүйе негізге алынды.

# data[].attributes.headline
Біртұтас қазақ жері үшке 

# data[].attributes.body
Біртұтас қазақ жері үшке бөлініп, ара-қатынасқа тұсау түскендіктен, қазақ әдебиетінің өзі де үш бағытқа ыдырай бастады. ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Кіші жүз ақындары поэзиясында сұлтан правител образдары сомдала бастады (мысалы, Махаббат бастаған ақындар тобы), орта жүз ақындары поэзиясында аға сұлтан образын Дулат ақын бастаған ақындары тобы әдебиетке әкелді. Ал Ұлы жүз ақындары (Сүйінбай бастаған саңлақ ақындар) поэзиясы датқалар образын жасауы – қазақ әдебиеті тарихында үш түрлі әдебиет ағымы болғанын айғақтап тұр. 

# data[].attributes.headline
Қазақтың тұрмыстық болмыс

# data[].attributes.body
Қазақтың тұрмыстық болмысы мен салт-санасын, қалыптасқан ұлттық дәстүрі мен отбасы тәрбиесін, рухани әлемін 45 жылдай жете зерттеп, танып біліп, ел билеу жүйесінде қазақ билігін ауылдық болыстық шеңберден асырмай ұстауға ерекше мән берілді. «Жабайыларды жабайылардың қолымен тұншықтыру» жүйесін жүзеге асыру мәселесінде сексеуіл болмысынан туындайтын жауыздық тәсілін қолдану арқылы жүзеге асыруды саяси мақсат ретінде қолға алды. Бұл амал айланың бастамасы Екатерина П-нің Орынбор генерал губернатоына «... организуите и проследуите , кто стоит во главе киргиз-кайсаков и их родовой знати, никогда не было мира. Их все время наталквайте против друг другу и чтобы они постоянно грызились, что очень выгодно будет нам» деп, жазған қызмет хатында жатыр. Осы зұлымдық идеяны Батыс генерал губернаторы Сперанский одан ары жалғастырып, қазақ жерінде сексеуіл деген ағаш өседі екен. Оған шеге қақсаң кірмейді, бадтамен ұрсаң жарылмайды, ал сексксеуілді өзіне өзін ұрсаң, тасталқаны шығып быт шыты шығады екен. Осы тәсілді қазақтарға қолданаиық, деп ұсыныс береді. Осы сексеуіл тәсілін Ресей империясының патшасы қолдап, жүзеге асыра бастады. Осы ұсынысқа ең әуелі Түлкібас ауданындағы Майлыкент болысы саяси полигон ретінде таңдалып алынды. Сырдария генерал губернаторы ұлты неміс Гродековтің тікелей бақылап басқаруымен ел билеудің болыстық жүйесі тәжірибе үшін сынақтан өткізілді. Сынақтың нәтижесі күткен деңгейден асып түсті. Бұған Ресей империясының саяси элитасы төбесі көкке жеткендей қуанысты. 

# data[].attributes.headline
Майлыкент болысы екі мыңғ

# data[].attributes.body
Майлыкент болысы екі мыңға таяу отбасынан міндетті түрде әр ауыл, әр түрлі он екі рудан құралуы – бұл отаршылдар үшін саяси қажеттілікке айналды. Әр рудан құралған он екі ауыл төрт ауылнайға бөлініп, оған төрт аулынай, төрт би сайланды. Он екі ауылдан болысты сайлауға ақ, қара шар тастап, болысты сайлау үшін елу үйден бір елубасы сайланды. Олардың саны қырыққа таяу болды. Әр он үйден бір онбасы сайланып олардың саны екі жүзге таянды. Олардың мақсаты ауыл мен ауылдың ішінде, тіпті, үй ішілік жеке отбсында партиягершілік талас тартыстың өртін өршітіп, қоздыру болатын. Жалпы болыстық лауазымға болысты сайлау үшін, ол үшін таласқа түсетін екі жүз елудей қызмет орнына жан сала таласу – руды руға, бар қазақты бір-біріне айдап салу арқылы, қазақтың рулық береке бірлігін аяаусыз бұзып, қазақ атаулының мінез-құлқының нілдей бұзылуына алып келді. Міне, майлы сүйекке таласқан мойнақ итше таласқа түскен қолдан жасалған жасанды билік үшін болыс сайлауға жан таласқа түскен қалпымызды көреміз. Осы болыстық сайлаудың саяси сырын өзі он сегіз жыл болыс, би болып ішкі сырына көз жеткізген Абай ақ патшаға болысты сайлау елді бұзды. Болысты генерал губернатар назначение арқылы тағайындасын деп арызданса да, арызды жауапсыз қалдырды.

# data[].attributes.headline
Болыстық ел билеу саясаты

# data[].attributes.body
Болыстық ел билеу саясаты мен Ресей империясының қазақтарды шоқындырып, орыстандыру саясаты қатар жөргізілді. 1865 жылы «Обрусительная палата» ашып миссионерлік шоқындыру саясатын мемлекеттік саясат деңгейіне көтерді. Бұл астыртын саясат үшін қаржыны да аямай төгуінде өте терең зымияндық сыр жатты. Ел билеу жүйесін болыстық сайлау түрінде жүзеге асқан тұста миссионерлік саясаттың қатар жүргізілуінде жай адам сезіне бермейтін астарлы құпия сыр да жататын. Осы құбылыстың кілтипанын жете сезінген ойшыл ақын

# data[].attributes.headline
С.Торайғыров:
Абай тұсы қ

# data[].attributes.body
С.Торайғыров:
Абай тұсы қзақтың бұзылғаны,
Қаралыққа айналып қызыл қаны...
Ақ пейіл бауырмалдық қалып кетіп,
Даланың табиғатын бұзып алған.
Елдігіне, жеріне һам дініне
Құрылды талай тұзақ, талай қақпан,
деп толғана жырлауында, тіпті, қазіргі тарихшы ғалымдар сезіне бермейтін құпия саяси ой танымдар жатыр. Ақынның «Құрылды талай тұзақ талай қақпан» деп жазуында «талай тұзақ» дегені орыс империясының шоқындырып, орыстандыру саясатын меңзеп отыр. Ал «талай қақпан» дегені ел билеу жүйесіне сексеуіл болмысынан туындаған жауыздық айла тәсілін қолданып, Абайға дейінгі рухани тұрмыстық жағынан біртұтас монолитті қазақтың рухани қалпын өз ішінен ыдыратуға кірісті. Ел билеудің қарғыбау тәрізді знагына бола сүйекке таласқан аш итше жанталасқа түскен қазақ атқамінерлерінің қалпын меңзеп отыр. Бұл ойдың арғы төркіні қазақ атаулыға таныс кемеңгер би Ақтайлақтың :
Бұрынғы би, жақсыны Құдай қылған,
Ендігіні орыс пен қытай қылған, - 
деген терең ойлы толғанысында жатқан құпия сырды қапысыз дәл танп білсе, қазіргі әдебиетші ғалымдар ол саяси құпия сырдың болмысын тереңдеп танып біле бермеуі себепті, сатымсақ тарихшылардың ол құбылысты өркенниетті құбылыс деген танымының жетегінде кетті. Ал, бұларға қарағанда тарихи шындықтың өзекті саяси болмысын сол заманда-ақ дәл танып болжап кеткен Ақтайлақ бидің «Бұрынғы би, жақсыны құдай қылған, Ендігіні орыс пен қытай қылған» деген даналығына яғни орыс пен қытай саясатының зұлымдық болмысының астарлы саясатын сол заманда -ақ тапжылтпай танып білуіне қайран қаласың. 

# data[].attributes.headline
Болыстық билік үшін талас

# data[].attributes.body
Болыстық билік үшін таласып, мінез-құлқы бұзылған қазақтың кеселіне Абайдың ұсынар рухани емі - «толық адам» ілімі болатын. Осы рухани ілім арқылы әр қазақты рухани жағынан жаңғыртып ар тезіне салуға ұмтылған Абайдың рухани қайғысының таңбасы:
Ыза шығар ғылымнан, 
Қайғы шығар ілімнен.
Ызы мен қайғы қысқан соң,
Зар шығады тілімнен, - 
дейтін халқына жаны ашудан туған ішкі рухани дерті - көз алдында өз-өзімен итше таласып, мінез-құлқы бұзылып азып бара жатқан қазағын:
Таласып босқа,
Жау болып досқа,
Қор болып құрып барасың...
Баста ми, қолда малға талас қылған,
Күш сынасқан күндестік бұздау шырқын..
Малыңды жауға,
Басыңды дауға,
Қор қылма, қорға, татулас...
деген Абайдың улы дертінен туындаға жан айқайы мен мұндалап тұр емес пе. Бірақ қайыру бермеген қазақтың мінез құлқының бұзылу болмысына арналған ойшыл да сыншыл ақынның саяси-әлеуметтік мазмұндағы сатирикалық лирикасының пайда болу сарыны қазақ қауымына саясат шалғысына түсіп қор болған қылығына ызаланып қайғы мұңы тудырған сатиралық өлең жырларының табиғатын енді сол дәуірдің отаршылдық бодандық шындығын терең танып, білуден туған табиғатын енді ғана терең түсініп ұғудамыз. 

# data[].attributes.headline
Абайдың дүниетанымы мен с

# data[].attributes.body
Абайдың дүниетанымы мен саяси әлеуметтік болмысының табиғатын атеистік, материалистік, кеңестік тоталитарлық идеология тұрғысынан танытып келген жалған танымды көзқарас деп енді ғана танудамыз. 
Бүкіл дүниетанымымыз енді кванттық физиктер ұсынған «Ұлы Сана» жолына түспей тұра алмайтын заман келді. Енді бұрынғы қоғамдық ғылымдар атаулының бәрі де терең дағдарысқа ұшырады. Осы дағдарысқа абайтану саласы да ұшырап отыр. Енді жаңа дүниетаным талабы бойынша абайтанудың барлық саласында жүргізілер ғылыми зерттеу жұмыстары тұрғысынан Абайдағы толық адам ілімін негізге ала отырып, бүкіл тәлім тәрбие беру, оқу орындарының барлық саласында оқытылатын оқулықтар қайта жазылуы алғы шартқа айналуда. Ендігі бір алға қойылар міндеттегі жүзеге асырудың яғни жаңа талап жас буын ұрпақтарды рухани мінез-құлқы жағынан рухани тазартудың теңдесі жоқ құралы – Абайдың «толық адам» ілімі барлық оқу орындарында оқытылуы – заңды түрдегі рухани қажеттілікке айналуда. Себебі, Иран ислам рсепубликасында барлық ЖОО-ның барлық факультеттерінде Иран тарихы мен әдебиеті арнайы пән ретінде оқылуда. Мен Қазақстандағы Иран елшігіндегі мамандармен пікірлескенде:
- Сіздер біз сияқты бодандыққа ұрынып, орыстандыру саясатын бастан кешпедініздер, әрі дәстүрлі діндерің қаз қалпында. Ал, біз болсақ атеистік, материалистік дүниетанымға шырмалдық. Сіздер неден сескенесіндер?, - деп сұрадым.
- Қазір әлемде жаһандану процессі жүріп жатыр. Олардың бізге танымдары мен азғындаған рухани мәдениеті студенттердің санасына, жүрегіне әсер етуде. Осы қоғамдық жат тұмаудан бала-шағамызды сақтау үшін, өзіміздің ұлттық дәстүр мен жазылған тарих пен әдебиетті бүкіл оқу орындарында оқытуды қолға алуымыздың себебі осында жатыр, - деп маған сынай қарады. Мен ойланып қалдым... Бұл мәселе Қазақстанның білім және ғылым минситрлігінің ойы түгіл түсіне де еңбей тұр. Бұл жаңа ұлттық идеологиялық жұмысты қажетсінуде. Бұл мәселеге мән бермеуден ұтыла түскеннің орнына тағы да ұтылудамыз. Осы себепті бұл айтылған кемшіліктен арылу үшін алдын ала Абайдың «толық адам» ілімінің ең болмаса оқулықтары, хрестоматиясы оқытылуға тиіс қысқаша арнаулы библиографиясы, бағдарламасы даярланып, жақсы сапада басу оқу орындарына тезірек қамтамасыз ету әрекетін қызу қолға алу қажеттігі туындауда. Бұл мәселені ғылым және білім министрлігі әлі де сезе алмай отыр. Білсе Астанадан халықаралқ деңгейдегі Абайтану ғылыми зерттеу институтын ашуға ара түсіп, жанашырлық әрекетке түсер еді ғой. Әлі де ұйқылы ояу қалпында қамсыз отыр дер едім. 
Ал осы талапқа қосымша «Абайтану тарихы» пәні барлық ЖОО-дағы филология, тарих, педагогика, заң факультеттерінде арнайы курс ретінде жүргізілуі қажет. «Абайтану тарихын» қайта жазып, оқулығы мен бағдарламасы, хрестоматиясы оқулыққа сай шағын библиографиясы жасалмақ. Әсіресе, «Абай» энциклопедиясы жаңа дүниетаным негізінде қайта жазылып, даярлау аса қажеттілікке айналуда. Себебі ол Абай мұрасын қайта жаңа дүниетаным негізінде жариялау жолын ой-сана танымымызға сілкініс жасайтын рухани бесаспап құралға айналр кезеңі келді