# data[].attributes.headline
STIJLVERANDERING 7 (MODERNE TIJD): ATONALITEIT (1908)

# data[].attributes.subject
STIJLVERANDERING 7 (MODERNE TIJD): ATONALITEIT (1908)

# data[].attributes.headline
STIJLVERANDERING 1 (MIDDELEEUWEN): VAN EENSTEMMIGHEID NAAR MEERSTEMMIGHEID (900)

# data[].attributes.subject
STIJLVERANDERING 1 (MIDDELEEUWEN): VAN EENSTEMMIGHEID NAAR MEERSTEMMIGHEID (900)

# data[].attributes.attachment_link.description
Muziekencyclopedie.nl is de grootste online encyclopedie over Nederlandse muziek. Met duizenden biografieën en discografieën, composities, contactinformatie, foto's en audio/video van Nederlandse bands, muzikanten, ensembles, orkesten en componisten.

# data[].attributes.attachment_link.description
Maak een nummer geïnspireerd op een kunstwerk en doe mee met muziekcompetitie Art Rocks. Je maakt kans op optredens in musea en Paradiso, en een geldprijs van € 1000!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1 4 v r a g e n a l s u i t g a n g s p u n t v o o r j e v e r s l a g

1. Wie is de componist? Hoe heet de band/het orkest?
2. Wat is de titel?
3. Wanneer is de oorspronkelijke muziek gecomponeerd?
4. Waar heb je de muziek gehoord?
5. Wat is je eerste indruk van de muziek?

6 . Wat hoor je: in welke stijl is de muziek?

Muziek is meestal in een bepaalde stijl geschreven. Dat zegt vaak iets over de tijd of de plaats van ontstaan, maar soms ook iets over de bedoeling van de componist of de uitvoerende. Het bepaalt vaak ook hoe je er naar 'moet' luisteren.
Binnen elke stijl zijn er natuurlijk weer onderverdelingen te maken. Bij jazz kan het bijvoorbeeld dixieland, bigband-jazz, bebop of free jazz zijn.
Probeer zo mogelijk ooik te benoemen tot welk 'subgenre' dit stuk hoort.
Soms is er sprake van een mengstijl, bijvoorbeeld tussen pop en niet-westerse muziek.

 Jazz: in welke stijltraditie?
 Klassiek: uit welke tijd?
 Popmuziek: welke soort popmuziek?
 Mengeling van stijlen: welke stijlen?
 Niet-westerse muziek: van welke oorsprong?
 Iets anders: Benoem of beschrijf deze stijl

7. Wat hoor je: welk aspect van de muziek trekt veel aandacht?

In verschillende tijden staan verschillende aspecten van muziek op de voorgrond. Tot in de Barok is er meestal sprake van onafhankelijke melodielijnen (polyfonie); daarna zijn samenklanken belangrijker (harmonie); in de twintigste eeuw is de klankstructuur een van de belangrijkste aspecten. In popmuziek speelt ritme een grote rol, maar de tekst verbindt zich weer met een melodie. Elk muziekwerk bestaat uit hoofdzaken en bijzaken. Het is verhelderend om na te gaan wat in dit stuk de 'hoofdzaken' zijn.

 De melodie
 Het ritme
 De klankkleur of 'sound'

8. Wat hoor je: geef karakterisering van sfeer of stemming (kies één of meerdere opties)

Probeer weer te geven wat de muziek je 'deed'; de eerste indruk van de muziek. De gegeven stemmingen kunnen je daarbij op weg helpen. Hoe komt het dat de muziek deze uitwerking heeft? Is dat bewust bedoeld door de componist/uitvoerende? Hoe bereikt hij dat?

 Somber  Dreigend  Plechtig
 Vrolijk  Rustig  Intiem  Heftig  Chaotisch
 Mysterieus

9. Wat hoor en ervaar je: in welke vorm wordt de muziek uitgevoerd?

Tijdens een concert spelen veel dingen mee in de manier waarop je de muziek ervaart. Tijdens een popconcert is er eenactieve interactie met het publiek (meeklappen, meezingen, 'we want more' etc). Bij een jazzconcert is het de gewoonte na elke solo te applaudisseren, ook al is het stuk nog niet afgelopen. Bij klassieke muziek mag dit weer niet.

 Het publiek neemt actief deel aan de muziek
 Andere uitvoeringsvorm
 Het publiek luistert passief naar de muziek

10. Wat hoor en zie je: is de muziek onderdeel van een groter geheel?

Als muziek onderdeel is van een groter geheel, dan wordt ze uiteraard in sterke mate bepaald door dat geheel. Ook kan het grote geheel sterk beïnvloed worden door de muziek. Het ligt voor de hand om het verband tussen de muziek en de handeling, de tekst en de sfeer te onderzoeken.

 Opera, operette, musical, theater: gebruik ook kijkwijzer theater
 Film: gebruik ook kijkwijzer film
 Ballet: gebruik ook kijkwijzer dans

11. Werkwijze: hoe verhoudt zich de uitvoering tot de oorspronkelijke compositie?

Net als bij dans is er bij muziek vaak een verschil tussen de maker van een kunstwerk (de componist) en de uitvoerende (de musici). In jazzmuziek is de vrijheid van de uitvoerende bijvoorbeeld een eerste vereiste. Maar bij Mahler zal elke noot exact gespeeld moeten worden zoals hij in de partituur beschreven staat. Het is boeiend (en soms absoluut noodzakelijk) om de inbreng van de componist en de uitvoerende van elkaar te onderscheiden.

 Exacte of authentieke uitvoering: gespeeld van papier?
 Bewerking/arrangement waarvan de musici niet (mogen) afwijken
 Veel improvisatie door de uitvoerende musici: solo's?

12. Inhoud: welke niet-muzikale gegevens spelen een rol in de muziek?

Een componist kan vanuit verschillende standpunten werken: buitenmuzikale gegevens zoals een verhaal, een gebeurtenis, of gevoelens die hij wil uitbeelden. Met name vanaf de romantiek is de muziek die 'iets uitbeeld' zeer in de mode.
Bij liederen en opera is de tekst natuurlijk het uitgangspunt.

 Bestaande tekst op muziek gezet/gezongen: welke tekst(en)?
 Literair gegeven is uitgangspunt: welk literair gegeven (boek)?
 Verhaal/persoon/gebeurtenis is uitgangspunt: welk(e)?

13. Inhoud: Wat is het verband tussen tekst en muziek?

Muziek met tekst kan eigenlijk niet begrepen worden als de luisteraar de tekst niet kan verstaan of kent. Vandaar dat veel operahuizen tekstboekjes ter beschikking stellen, en tegenwoordig vaak 'boventiteling' boven het toneel hebben. Het verband tussen tekst en muziek kan innig of los zijn. De betekenissen van beide kunnen parallel lopen of elkaar aanvullen, of elkaar soms tegenspreken (extreem voorbeeld: het weerbericht a capella gezongen). Doorgaans verdiepen ze elkaars werking. Het levert dus veel op om eens een fragment van een stuk gedetailleerd op dit aspect uit te spitten.

 Muziek versterkt inhoud tekst: noem voorbeelden
 Muziek haalt tekst uit oorspronkelijke context: met welk doel?
 Weinig of geen verband tussen tekst en muziek

14. Betekenis: Welke betekenis of functie heeft de muziek? (kies één of meerdere opties)

Muziek als uiting algemeen herkenbaar levensgevoel: muziek die gewaardeerd wordt omdat het een stem geeft aan wat het publiek ook voelt, als uiting van generatie of jeugdcultuur.
Muziek met autobiografische betekenis: muziek die gewaardeerd wordt omdat de componist of uitvoerende eigen gevoelens of belevenissen tot uitdrukking brengt. Overigens hoeven deze twee categorieën elkaar niet uit te sluiten.
De overige categorieën spreken voor zich.

 Muziek bedoeld om op te dansen of amusementsmuziek
 Muziek roept emotie op
 Muziek is uiting algemeen herkenbaar levensgevoel
 Muziek bedoeld voor religieus gebruik
 Muziek roept op tot concentratie of meditatie
 Muziek (evt. tekst) heeft autobiografische betekenis
 Functionele muziek, reclame, film, ceremonie, circus, etc.
 Autonoom kunstwerk, zonder niet-muzikale bedoelingen

# data[].attributes.attachment_link.description
1 4 v r a g e n a l s u i t g a n g s p u n t v o o r j e v e r s l a g 1. Wie is de componist? Hoe heet de band/het orkest? 2. Wat...

# data[].attributes.attachment_link.title
Messiah: Hallelujah - Georg Friedrich Handel

# data[].attributes.headline
Muziekgeschiedenis deel 1: de Middeleeuwen

# data[].attributes.subject
Muziekgeschiedenis deel 1: de Middeleeuwen

# data[].attributes.attachment_link.title
Muziekgeschiedenis deel 1: de Middeleeuwen

# data[].attributes.attachment_link.description
Algemene begrippen - Dynamiek -Tempo - Melodie - Ritme

# data[].attributes.body
Rosemarie Buikema en Maaike Meijer
2003

# data[].attributes.headline
Christelijke muziek in Amerika vanaf 1800

# data[].attributes.subject
Christelijke muziek in Amerika vanaf 1800

# data[].attributes.body
Uit het boek Christelijke muziek door de eeuwen heen
Tim Dowley

# data[].attributes.body
Uit van het boek “ christelijke muziek”

# data[].attributes.body
Door de eeuwen heen
Tim Dowley

# data[].attributes.body
Klassieke muziek voor Dummles

# data[].attributes.body
Richard Havers & Rechard Evans
Tweede druk

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Elektronische muziek is een verzamelterm voor muziek die gemaakt is met elektronische muziekinstrumenten. Elk geluid dat wordt geproduceerd door een elektronisch apparaat kan elektronisch genoemd worden. Zelfs in muziek die hoofdzakelijk akoestisch gespeeld wordt, kan het gebruik van elektronische versterkers ervoor zorgen dat de muziek gelinkt wordt met de term "elektronisch muziek", zoals in bepaalde jazz en folk-muziek wel gebeurt. Waar men halverwege de 20ste eeuw met de term elektronische muziek nog doelde op de experimenten met elektronische instrumenten, die in contrast stonden met populaire of klassieke muziek, is de term tegenwoordig een uitgebreide losse verzamelnaam geworden, waar een groot aantal van de populaire, underground, experimentele of andere muziek in kan worden ondergebracht.

Als muziekgenre, zoals die gebruikt wordt door muziekcritici of door marketing, duidt de term elektronische muziek meestal op muziek die hoofdzakelijk door elektronische apparaten zoals synthesizers, samplers, computers en drummachines wordt gemaakt. Theoretisch gezien kan de muziek nog om het even welk ander instrument bevatten. Met elektronische muziek kan men ook naar computermuziek verwijzen, omdat met software geluiden digitaal en gemakkelijk kunnen worden verwerkt en bewerkt.

Eind 19de, begin 20ste eeuw
Een belangrijk vroeg elektronisch instrument was het Teleharmonium of Telharmonium, ontwikkeld in 1897. Het gebruik van het Teleharmonium was echter nogal omslachtig en lastig: het ding woog zeven ton en was zo groot als een goederenwagon. Als een van de eerste praktisch bruikbare elektronische instrumenten wordt de Theremin genoemd, uitgevonden omstreeks 1919-1920. Een ander vroeg elektronisch instrument was het Ondes-Martenot, dat door Olivier Messiaen werd gebruikt en ook door andere, vooral Franse, componisten.

De jaren '40 en '50
In de jaren na de Tweede Wereldoorlog werd elektronische muziek gezien als een middel om zich te ontdoen van de beperkingen van traditionele instrumenten. Als echte start voor de modern elektronische compositie wordt de ontwikkeling van musique concrète en de bandopnemer in 1948 gezien. Dit werd nog versneld dankzij de bouw van primitieve analoge synthesizers. De eerste stukken musique concrète werden geschreven door Pierre Schaeffer, die later samenwerkte met avant-garde klassieke componisten zoals Pierre Henry, Pierre Boulez en Karlheinz Stockhausen. De eerste muziek voor magneetband in de Verenigde Staten werd door Louis en Bebe Baron gemaakt in 1950.

Het Columbia-Princeton Electronic Music Center in New York City (nu het Computer Music Center) werkt al sinds begin jaren 50 met bewerkingen op magneetbanden. De RCA Mark II Sound Synthesizer, die oscillatoren met vacuümbuizen gebruikte en een eerste elektronische sequencer bevatte, is een belangrijk resultaat uit dit muzieklab. Dit centrum werd het middelpunt voor Amerikaanse elektronische muziek tot rond 1980. Robert Moog zou daar later ook zijn Moog-synthesizer ontwikkelen.
Andere bekende componisten op dit gebied zijn Edgard Varèse en Steve Reich.

In Nederland was het Philips Natuurkundig Laboratorium in Eindhoven de bakermat voor de elektronische muziek. In het NatLab experimenteerden Dick Raaijmakers en Tom Dissevelt met zelf ontwikkelde elektronische apparatuur, om hun eerste elektronische composities met eindeloos geduld via tapemontages in elkaar te zetten. In 1956 verscheen de compositie "Electronic Movements" van Tom Dissevelt geassisteerd door technicus Kid Baltan. Kid Baltan is een anagram van "Dik Natlab", de bijnaam van Raaijmakers.

Een andere componist die door het Natlab werd uitgenodigd om zijn kennis van muziek in te brengen in de verdere ontwikkeling van elektronisch voortgebrachte muziek, was Henk Badings. Net daarvoor was hij in 1956 door het Holland Festival uitgenodigd om een elektronische score voor de ballet-productie Kain en Abel te maken. Gedurende zeven jaar zou vanuit het Natlab in Eindhoven veel elektronische muziek gecomponeerd en gemaakt worden. Al deze composities zijn gebundeld op 4 cd's en samengevoegd in een, van zeer uitgebreide documentatie en verantwoording voorziene, uitgave "Popular Electronics. Early Dutch electronic music from Philips Research Laboratories, 1956-1963".

De jaren '60 en '70
Ron Grainer en Delia Derbyshire componeerden als een van de eerste elektronische muziek voor televisie. Zij maakten o.a. de muziek voor Doctor Who in 1963.

Hoewel elektronische muziek was begonnen in de wereld van klassieke compositie, werd het fenomeen al snel opgenomen in de populaire cultuur. In de jaren 60 maakte Wendy Carlos met twee opmerkelijke albums vroege synthesizermuziek populair, o.a. door stukken barokmuziek te reproduceren op Moog-synthesizers. De Moog genereerde in die tijd slecht één enkele noot per keer, zodat het produceren van gelaagde muziek vele uren studiotijd kostte. Die eerste apparatuur stond er echter om bekend onstabiel te zijn, en ging vlug uit toonhoogte spelen. Toch namen verschillende artiesten (bv Emerson, Lake & Palmer) de instrumenten mee op tournee. Zelfs de Theremin, die nog moeilijker was om te bespelen, werd in popmuziek gebruikt ("Good Vibrations" van The Beach Boys, Strawberry Fields Forever van de Beatles).

Naarmate de technologie zich ontwikkelde, en synthesizers goedkoper, robuuster en draagbaarder werden, werden ze door meer en meer rockbands gebruikt. Hoewel de muziek niet noodzakelijk volledig elektronisch was, werd het eindresultaat sterk beïnvloed door synthesizers. Ook in de jazzwereld werden akoestisch instrumenten en synthesizers gecombineerd. Jazz-pianist Herbie Hancock liet met zijn groep Head Hunters de jazz-luisteraars kennis maken met een ruim palet van elektronische klanken, waaronder de synthesizer.

Artiesten zoals Brian Eno, Vangelis, Jean Michel Jarre en de Japanse componisten Isao Tomita en Kitaro hielpen de elektronische muziek te verspreiden. Daarnaast zijn ook de Nederlandse Ron Boots en Gert Emmens uitdragers van dit genre. Ook de filmindustrie ging uitgebreid gebruik maken van elektronische muziek voor soundtracks. Een voorbeeld is de muziek voor A Clockwork Orange van Stanley Kubrick. Vooral sciencefictionfilms, zoals Blade Runner en Alien, rekenden erg op de elektronische muziek en elektronische effecten voor de stemming en de sfeer van de films. Uiteindelijk gingen elektronische artiesten volledige soundtracks voor films leveren.

Eind jaren 70 tot eind jaren 80
Op het eind van de jaren 70 en het begin van de jaren 80 kwamen vele vernieuwingen in de vorm van digitale synthesizers en samplers. De eerste samplers waren zware en dure apparaten. Tegen halverwege de jaren 80 werden goedkopere samplers ontwikkeld. Vanaf het eind van de jaren 70 werden deze instrumenten algemeen verspreid in de popmuziek. Artiesten als Eurythmics, Orchestral Manoeuvres in the Dark en Depeche Mode maakten nieuwe muziek die succesvol de hitparades zou bevolken.

Recente ontwikkelingen
Door gebruik van elektronica slaagt men erin om snellere en preciezere ritmes te creëren dan mogelijk is met traditionele percussie. Elektronische dansmuziek bevat vaak elektronisch bewerkingen (samples) van traditionele instrumenten en zang. De blijvende daling in prijs van elektronische uitrusting zorgt ervoor dat popmuziek meer en meer elektronisch wordt gemaakt.
Door de decennia heen is in de elektronische muziek steeds minder van één genre te spreken. Vooral sinds de jaren 90 omvat de term een grote waaier aan genres, stijlen en substijlen. Eenduidige grenzen zijn helemaal niet te bepalen, maar ruwweg zijn er experimentele en klassieke genres.

De opgang van de PC in het begin van de jaren 80 gaf aanleiding tot een compleet nieuw genre elektronische muziek, die aanvankelijk met gespecialiseerde geluidchips in pc's zoals de Commodore 64 werd gemaakt. Met de explosieve groei in de computermuziektechnologie is het aantal artiesten en dj's dat werkt met elektronische muziek overweldigend. Met de komst van opnamesystemen met harde schijf, kan elke computergebruiker thuis muzikant worden, en kan iedereen zijn muziek als amateur verspreiden.

# data[].attributes.attachment_link.description
Elektronische muziek is een verzamelterm voor muziek die gemaakt is met elektronische muziekinstrumenten. Elk geluid dat wordt geproduceerd door een elektronisch apparaat kan elektronisch genoemd worden. Zelfs in muziek die hoofdzakelijk akoestisch gespeeld wordt, kan het gebruik van elektronische versterkers ervoor zorgen dat de muziek gelinkt wordt met de term "elektronisch muziek", zoals in bepaalde jazz en folk-muziek wel gebeurt.

# data[].attributes.headline
Geschiedenis van de elektronische muziek

# data[].attributes.subject
Geschiedenis van de elektronische muziek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De zoekmachine van Google staat vandaag met een zogenaamde Doodle, een aangepast logo, stil bij een bijzondere dag uit de muziekgeschiedenis: 18 oktober 1951. Op die dag werd in Keulen de Studio für elektronische Musik (Studio voor Elektronische Muziek) opgericht. Dit was de eerste muziekstudio waar elektronische geluiden op een professionele manier werden gemixt. In Keulen begon de geschiedenis van de elektronische muziek.
Met Doodles zet Google op bepaalde dagen historische personen of gebeurtenissen in het zonnetje. Vandaag staat het stil bij de geschiedenis van de elektronische muziek. In Keulen begonnen, vandaag 66 jaar geleden, drie componisten te experimenteren met elektronische klanken. Dit waren Robert Beyer, Herbert Eimerthe en Werner Meyer-Eppler. De drie waren al langer bezig maar vanaf 18 oktober 1951 hadden ze hun eigen studio, onder auspiciën van de Westdeutscher Rundfunk (WDR).

In de jaren hierna experimenteerden artiesten van over de hele wereld in de studio met elektronische muziek. Alles was nieuw. In Keulen werden voor het eerst op professionele wijze beats gecreëerd en met behulp van allerlei nieuwe apparatuur werden geluiden gecreëerd die tot dan toe nog niet in de muziek te horen waren geweest.

Nieuw muziekgenre

Uiteindelijk ontstond zo een geheel nieuwe muziekstijl, met onder meer discomuziek in de jaren 1970 en de house-rage vanaf eind jaren 1980. Pas in 2000 sloot de studio de deuren. De intrede van de personal computer had er in de periode hiervoor gezorgd dat muzikanten steeds eenvoudiger thuis elektronische studio's in konden richten. De studio in Keulen werd daarmee eigenlijk overbodig.

De kleurrijke Doodle ter ere van de Duitse muziekstudio is gemaakt door Henning Wagenbreth, een kunstenaar afkomstig uit Berlijn. Google over het aangepaste logo:

"Today's Doodle celebrates the diversity of thought and imagination that built this studio and transformed the possibilities of music."

Boekenrubriek: Muziekgeschiedenis

Kort video over de geschiedenis van de elektronische muziek in Duitsland:

# data[].attributes.attachment_link.title
Geschiedenis van de elektronische muziek

# data[].attributes.attachment_link.description
De zoekmachine van Google staat vandaag met een zogenaamde Doodle, een aangepast logo, stil bij een bijzondere dag uit de muziekgeschiedenis: 18 oktober 1951. Op die dag werd in Keulen de Studio für elektronische Musik (Studio voor Elektronische Muziek) opgericht. Dit was de eerste muziekstudio waar elektronische geluiden op een professionele manier werden gemixt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het orgel staat in veel Nederlandse kerken nog steeds centraal bij de begeleiding van kerkmuziek. De laatste decennia winnen andere instrumenten - mede onder invloed van de evangelische beweging - aan populariteit. Zoals de gitaar, het drumstel, trompetten en fluiten. Een deel van de christenen vindt de teloorgang van het orgel jammer. Maar het orgel als instrument zelf was bij haar introductie in de protestantse kerken ook behoorlijk omstreden. Zo noemde Johannes Calvijn (1509-1564), een van de voormannen van de Reformatie, het orgel de 'sirene van de duivel'. In dit artikel een korte geschiedenis van het orgel.
Vroege variant orgel: de 'waterpijp'

Rond 250 v.Chr. vond Ktesibios uit Alexandrië (285-228 v.Chr.) het eerste type orgel uit, de hydraulos. Letterlijk betekent dit Griekse woord 'waterpijp' of 'waterfluit', een soort luchtorgel. De term hydraulica is van dit woord afgeleid, als benaming voor vloeistofdynamica. De wetenschapper Ktesibios leverde baanbrekend werk, met name op het terrein van luchtdruk en luchtgebruik. Daarom wordt hij wel beschouwd 'de vader van de pneumatica' of de 'Edison van de Hellenistische wereld'.

In het Byzantijnse Rijk bleef het orgel in gebruik na het uiteenvallen van het Romeinse Rijk, maar in het Westen niet. Toen de Byzantijnse keizer Constantijn V Kopronymos (718-775) in 757 een orgel cadeau deed aan Pepijn de Korte (714-768), kwam het orgel ook in West-Europa terecht, aldus de muziekhistorici Sachs en Hamburg.

Bekend is de Venetiaanse priester Georgius, die in 826 een orgel bouwde in opdracht van de Frankische koning Lodewijk de Vrome (778-840). Dit orgel stond in Aken (toen: Aix-la-Chapelle geheten). Vermoedelijk had deze priester de bouwtechniek geleerd in de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel, waar Venetië toen nog onder viel.

Pepijn de Korte krijgt orgel

Christelijke muziek was in de Late Oudheid (ca.300-500) en Vroege Middeleeuwen (500-1000) hoofdzakelijk vocaal. In 200 na Chr. verklaarde de kerkvader en theoloog Clemens van Alexandrië (ca.150-215) over de kerkzang en eventuele muzikale begeleiding van diensten het volgende:

We hebben één instrument nodig, het vredige woord van aanbidding, geen harpen of fluiten of pauken of trompetten."

Dit was een vroeg pleidooi voor de invoering van instrumenten, maar welke precies? Het orgel bleef nog even uit beeld. De christelijke muziek bleef hoofdzakelijk vocaal: tot circa 600 Ambrosiaans, daarna kwam een andere stijl in zwang: het Gregoriaans, vernoemd naar Gregorius I de Grote, paus van Rome van 590 tot 604. In het Byzantische Rijk (het voormalige Oost-Romeinse Rijk) gebruikte men al wel het orgel, dit raakte in het Westen in onbruik. In 757 kreeg Pepijn de Korte een orgel cadeau van de Byzantijnse keizer, maar de vroegchristelijke muziek bleef vrijwel overal vocaal.

Het duurde tot ongeveer 980 voordat orgels in Engelse kerken werden geïntroduceerd. In Noordwest-Europa raakten orgels pas rond 1300 algemeen in gebruik in de Rooms-Katholieke Kerk.

Reactie reformatoren op orgel

De reformatoren - onder wie Huldrych Zwingli (1484-1531) en Johannes Calvijn - waren tégen het orgelgebruik en vonden dat de muziek vooral vocaal en sober moest zijn. Het orgel was een symbool van de rooms-katholieke extravagantie, zo meenden zij, en tevens een katholieke methode om de individuele gelovigen monddood te maken. Zij vonden orgels maar z-orgel-ijk. Johannes Calvijn noemde het orgel dan ook de 'sirene van de duivel'. Het orgel was in zijn ogen een uitvinding van de prins der duisternis. Hierbij moet aangetekend worden, zo stelde in 2006 Randall D. Engle in een proefschrift, dat Calvijn géén tegenstander van muziek in het algemeen was.

In de Nederlanden stelde Constantijn Huygens, anders dan Zwingli en Calvijn, in zijn Gebruyck of Ongebruyck van 't Orgel in de Kerken der Vereenighde Nederlanden (1641) dat het orgel als instrument verstandig gebruikt moest worden. Hij bepleitte een tussenweg, aldus Engle:

Huygens vond de gemeentezang zo slecht omdat er geen muzikale begeleiding was. Hij bepleitte een zogenaamde derde weg. De eerste weg was de algehele acceptatie van het orgel in de eredienst, zoals in de Rooms-Katholieke Kerk het geval was. De tweede weg was die van een algehele afwijzing, zoals bijvoorbeeld Zwingli deed. De derde weg was die van een terughoudende, voorzichtige en verstandige omgang met het orgel in de eredienst, op een manier dat het zingen waardiger zou zijn tot eer van God."

Huygens kreeg meerdere afwijzende reacties op zijn boekje, zoals van Jan Jansz. Calckman (1565-ca.1645), een belastingmedewerker uit Den Haag. Deze was fel gekant tegen orgels en schreef in reactie op Huygens het boek Antidotum ('tegengift') of ongebruyk van 't orgel in de kerken der Vereenigde Nederlanden, dat een fel pleidooi tegen het orgel vormde.

De voorstanders wonnen het 'steekspel' al snel. Feitelijk, aldus Engle, is de pijporgel nooit helemaal verdwenen uit de kerk in de Nederlanden, ook niet toen de discussies hierover in de zestiende en zeventiende eeuw soms hoog oplaaiden. Rond het midden van de zeventiende eeuw kwamen er op verzoek van gemeenteleden steeds meer orgels de Nederlandse kerken binnen, zoals in 1649 in Haarlem. In 1638 had de Synode van Zuid-Holland al besloten dat ze elke kerk vrijliet om zelf te bepalen of ze een orgel wilden gebruiken. Dit na een verbod op het orgel door de Dordtse Synode (1618-1819) dat twintig jaar standhield.

Toch bleef er weerstand tegen het orgel bestaan, althans in een deel van reformatorisch Nederland. Zo schreef Nadere Reformator Gisbertus Voetius (1589-1676) in Politica Ecclesiasticae (1663-1667) over het orgel als 'gevaarlijk en verdacht'. Als kerken dit instrument zouden gebruiken, keerden ze eigenlijk terug naar het katholicisme zoals een hond terugkeert naar zijn kots, aldus Voetius.

Lees ook: Muziek van de oude Grieken
Meer muziekhistorie: Artikelen over muziekgeschiedenis op Historiek
Of lees: Het varkensorgel van Lodewijk XI
Boek: Het orgel getoond - Historische Nederlandse orgels in beeld

Boeken
-Dirk J. Balfoort, Het muziekleven in Nederland in de 17e en 18e eeuw (Amsterdam: Van Kampen, 1938) 26-27.
-Curt Sachs & Otto Hamburg, Geschiedenis van de muziek (9e druk; Utrecht: Het Spectrum, 1986 [1959]) vooral t/m p.50.
-Randall D. Engle, ' A Devil's Siren or an Angel's Throath?', in: Amy Nelson Burnett (ed.), John Calvin: Myth and Reality. Images and Impact of Geneva's Reformer (Eugene, Oregon: Cascade Books, 2009) 107-125.
-Douglas Earl Bush & Richard Kassel (eds.), The Organ: An Encyclopedia (New York: Routledge, 2006) 223-224.
-Andrew Wilson-Dickson, Geschiedenis van de christelijke muziek (Kampen: Kok, 1996) 76-77.

Internet
-Artikel ' Duivelse sirene of engelenkeel. Orgel en gemeentezang overleefden beeldenstorm ondanks Calvijns ideeën', Reformatorisch Dagblad (8 mei 2006) p.15

# data[].attributes.attachment_link.description
Het orgel staat in veel Nederlandse kerken nog steeds centraal bij de begeleiding van kerkmuziek. De laatste decennia winnen andere instrumenten - mede onder invloed van de evangelische beweging - aan populariteit. Zoals de gitaar, het drumstel, trompetten en fluiten. Een deel van de christenen vindt de teloorgang van het orgel jammer.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In het tweede deel van de Bijbel, het Nieuwe Testament, staan erg weinig verwijzingen naar muziek. In de samenkomsten werden in de diensten de meeste dingen overgenomen uit de Joodse liturgie en bleef men ook lange tijd de tradities uit de synagoge overneme. Men zag hun geloof ook als vervolg of voltooïng van het Joodse geloof. Voorzangers, die opgeleid waren om de zang in de synagoge te leiden, bleven dit ook doen als ze christen geworden waren.

Van synagoge naar kerk

De eerste christenen, spraken Aramees, net als hun Joodse volksgenoten. Ook gebruikten ze hetzelfde "kerkelijk jaar'. Kerk en synagoge hebben nog veel dingen gemeenschappelijk: het ritueel waterbad en de doop, schriftlezing, onderwijs, zingen en gebed. Over deze onderwerpen is veel geschreven en dat is dus goed na te gaan. Maar over muziek in de synagogen en de kerk in de eerste eeuw is maar weinig geschreven. Toch vinden we enkele kleine gedeeltes in de Bijbel, waarin de christenen aangemoedigd werden om te zingen: ... wordt vervuld met de Geest, en spreekt onder elkaar in psalmen, lofgezangen en geestelijke liederen en zingt en jubelt de Here van harte...(Efeze 5 vers 18-19) Toen Paulus dit schreef bestonden de berijmde paslamen, die men nu in de kerken zingt nog niet.

In het boek Openbaringen staan enkele woorden, die ook voorkomen in oude Joodse liederen: ..Halleluja!, Want de Here, onze God, de Almachtige, heeft het koningsschap aanvaardt,...Volgens de Joodse traditie van het psalmgezang wijst de uitroep Halleluja op een refrein. De woorden van andere vroeg-christelijke gezangen worden door Paulus en Petrus in hun brieven aangehaald. ( 1Petrus ! vers 3-5 en 1Timotheus 3 vers 16)

De eerste christelijke muziek

In de eerste eeuwen van het christendom werd muziek, zang en dans al snel geassociëerd met losbandigheid en zedeloosheid. En omdat de kerk zich daarvan wilde distanciëren werd en muziekinstrumenten, maar ook dansen niet toegestaan in de diensten.
In de vijfde eeuw na Christus breidde de kerkelijke macht zich enorm uit en rond het jaar 580 was Gregorius de Grote paus. Hij was een intelligent man en had grote kwaliteiten als leider. Tijdens zijn leiderschap herstelde hij het Romeinse gezag, zowel het burgerlijke als het kerkelijke. Ook schreef hij boeken over het geloof en de leer, want er was grote behoefte aan duidelijk regels over het geloof. Zijn doel was ook bet versterken van het gezag van Rome en hij stelde , dat de verschillende Latijnse liturgieën opgenomen zouden worden in die van Rome: de Keltische, Ambrosiaanse en de Gallicaanse.

In deze tijd werd de muziek nog niet opgeschreven, maar rond de tiende eeuw, toen men begon met het noteren van de kerkmuziek, was er vrijwel een vrijwel universele manier van de liturgie en ook van de liederen, die gezongen werden. Tot in de kleinste details stond het kerkelijk jaar vast met de bijbehorende liederen en de structuur van de diensten.
De grote verzameling van liederen en christelijke muziek is dan ook naar hem vernoemd: Gregoriaanse liederen.

Conclusie

In de Bijbel wordt weinig over muziek in de samenkomsten geschreven. Er wordt al helemaal niets geschreven over welke liederen wel en wanneer gezongen moeten worden. Hierin zijn geen regels. Door ingrijpen van mensen en door tradities zijn er stijlen en vormen ontstaan, die er vandaag de dag nog zijn.

© 2008 - 2018 Yellow, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.

Gerelateerde artikelen

Pausverkiezing; "wist u"Wanneer een paus is overleden, wordt er door maximaal 120 kardinalen in een afgesloten ruimte een nieuwe paus gekozen. D...

Avignon: het Pauselijk paleisSinds de veertiende eeuw wordt het Place du Palais in Avignon gedomineerd door het Palais des Papes, het Pausenpaleis. O...

De christelijke jaartellingIn de christelijke jaartelling wordt uitgegaan van de geboorte van Christus. Zo kan een bepaalde periode in de tijd word...

Bronnen en referenties

www.isidorusweb.nl Andrew Wilson-Dickson, Geschiednis van de christelijke nmuziek

# data[].attributes.attachment_link.description
In het tweede deel van de Bijbel, het Nieuwe Testament, staan erg weinig verwijzingen naar muziek. In de samenkomsten werden in de diensten de meeste dingen overgenomen uit de Joodse liturgie en bleef men ook lange tijd de tradities uit de synagoge overneme. Men zag hun geloof ook als vervolg of voltooïng van het Joodse geloof.

# data[].attributes.headline
Beknopte Geschiedenis van muziek in de eredienst

# data[].attributes.subject
Beknopte Geschiedenis van muziek in de eredienst

# data[].attributes.attachment_link.description
De 19e en 20e eeuw introduceerde vrijheid van muzikale stijl. Religieuze muziek onderging een transformatie om aan de behoefte van een veranderende gemeente tegemoet te komen. De Liturgie werd vereenvoudigd en vertaald in de volkstaal.

# data[].attributes.body
Hypnotized, Yanis, 201
http://www.neuewelle.nl/?p=820

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de video 'Hypnotized' van de elektronische pop artist Yanis worden dansers onder hypnose uitgenodigd om op zijn nummer te dansen. Hypnose is volgens Yanis vaak verkeerd begrepen: 'Het is half een droom, half realiteit. Ik heb geleerd dat het geen magie of mysterie is. Het gaat over die connectie met iemand.

De video is geïnspireerd door de filmografie van de films van David Lynch. Hij werd gehypnotiseerd en meegenomen in zijn films. De video van Yanis is geregisseerd door Lucovic Zuili.
https://www.nowness.com/series/just-dance/yanis-hypnotized-by-ludovic-zuili?utm_source=YOUT&utm_medium=SM&utm_campaign=YT1001

# data[].attributes.attachment_link.description
In de video 'Hypnotized' van de elektronische pop artist Yanis worden dansers onder hypnose uitgenodigd om op zijn nummer te dansen. Hypnose is volgens Yanis vaak verkeerd begrepen: 'Het is half een droom, half realiteit. Ik heb geleerd dat het geen magie of mysterie is. Het gaat over die connectie met iemand.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2.LEX Martin Fondse ( componist) en Eric Vloeimans (trompettist) schreven de muziek voor de film Auditie en vertelde hiermee meteen het verhaal van Lex van Welen (1920-1996). De film is gebaseerd op het boek Trompettist in Auschwitz (van Dick Walda)

Lex van Welen was trompettist in een orkest in Auschwitz. Joodse muzikanten konden meedoen in het orkest en hadden daardoor ook een grotere overlevingskans. In het filmpje doet hij auditie. De omstandigheden zijn bedreigend.

Het filmpje is gemaakt door: Udo Prinsen. Geschikt voor de BB. Kijk en luister!

1.MUZIKALE VERTELLERS Daar gaat het om in de muziek: Wat heb je te vertellen...

Over de hele wereld zijn er mensen die goed onder woorden kunnen brengen wat ze beleven of wat andere mensen meegemaakt hebben of wat mensen echt moeten weten.

Dat zijn de dichters, zangers, muzikanten en dansers, toneelspelers, filmers, nieuwsbrengers, leraren enz. onder ons

Dank zij de media kunnen wij in deze tijd goed op de hoogte zijn van wat er in de wereld gebeurt, zowel cultureel als informatief. (...mits er onderwijs is voor iedereen)

In andere tijden, nog zonder media werd er rondgetrokken om mensen te vermaken of om ze nieuwtjes te vertellen, om het geloof te verspreiden enz.

Dat touren gebeurt trouwens nu ook nog door grote sterren of elk gebied, want je wil zelf ook wel die rapper, zanger, muzikant horen!

Het was een apart vak: Toen in de middeleeuwen in FRANKRIJK had je de Troubadours die langs dorpen en kastelen trokken met hun nieuwste liefdesliedjes, gezongen verhalen, oorlogliedjes (kruistochten) enz.

Hieronder het ensemble Celadon met muziek uit Frankrijk uit de Middeleeuwen. Ik kan niet verstaan wat ze zingen, maar het klinkt als een liefdesliedje.

Je ziet een fiddle (Rabab) een blokfluit, een luit, slagwerk (oude nagemaakte instrumenten)

In AFRIKA had je eeuwen lang de Griotten. Een speciale opleiding tot muzikant dat overging van familie op familie. De Griotten zijn de vertellers (bewaarders) van tradities en geschiedenis in Afrika. Tot laat in de 20e eeuw hebben de Griotten hun functie behouden. En nog steeds kijk maar naar de volgende filmpjes.

Baaba Maal wordt begeleid door Mansour Seck, die uit een Griottenfamilie komt.

De ROMA'S zijn ook een goed voorbeeld van een volk waarvan een deel zich gespecialiseerd heeft in muziek. Geïmproviseerde muziek op bekende volksliedjes. De viool en gitaar, citer, accordeon en klarinet zijn belangrijke instrumenten voor ze.

Luister naar de volgende band uit Istanbul die zich met hun muziek verzetten tegen de sloop van de wijk Sukulule. Met de opbrengst van hun concerten willen ze de wijk weer opbouwen.

In INDIA EN OUD PERZIE had en heb je de Qawwali: gezongen poezie begeleid door instrumenten en handgeklap. De teksten vaak verbonden met het moslim geloof. De liederen worden rustig opgebouwd en worden sneller en wilder. Diverse zangers proberen anderen weer de loef af te steken, door al improviserend nog mooier of beter te zingen of te spelen.

Hieronder de beroemde en geliefde Pakistaanse zanger Amjad Sabri die op 22 juni 2016 is vermoord door Taliban aanhangers. Hij zong de Soefi (richting in de Islam) boodschap over liefde en vrede.

Hieronder hoor je hem zingen en het publiek is zijn medespeler.

De RAPPER als boodschapper

Tegenwoordig zijn er nog steeds boodschappers. Afro-Amerikaanse jongeren zingen over hun armoede en moeilijke leven in de sloppenwijken in Amerikaanse steden. Het zijn straat dichters en ze vertellen wat er gebeurt bij hen in de buurt als verslaggevers. Het is realistisch en ruw, een schreeuw om hulp. Hoewel anders van toon zetten ze de traditie van de Griotten voort. Wie luistert naar ze?

# data[].attributes.attachment_link.description
Inhoud: 1.Muzikale vertellers 2. Voor Lex 2.LEX Martin Fondse ( componist) en Eric Vloeimans (trompettist) schreven de muziek voor de film Auditie en vertelde hiermee meteen het verhaal van Lex van Welen (1920-1996). De film is gebaseerd op het boek Trompettist in Auschwitz (van Dick Walda) Lex van Welen was trompettist in een orkest in...

# data[].attributes.attachment_link.description
Bij Muziek Leren Lezen kun je Makkelijke en Duidelijke Lessen volgen over de Muziektheorie en Noten Oefenen, voor zowel Kinderen als Volwassenen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De relatie tussen kerk en muziek komt duidelijk tot uiting in de Bijbel. Op meer dan 800 plaatsen wordt over muziek geschreven. Op meer dan 200 plaatsen worden we opgeroepen om te zingen. En aan dat zingen is zelfs een heel Bijbelboek gewijd: de Psalmen.

In het Oude Testament komt muziek op veel plekken voor. Het begint al in Genesis 4, waar wordt beschreven dat de mens muziek gaat maken en instrumenten maakt. Daarna komt het nog vele malen in verschillende stemmingen terug. Muziek werkt verademend. Die heilzame werking wordt beschreven wanneer David voor Saul speelt (1 Samuël 16:23). Door de muziek week de boze geest van Saul. Muziek is dus een probaat middel in de geestelijke strijd van mensen tegen het kwade. In de Joodse cultuur wordt muziek gebruikt op vele manieren in vrijwel elke stemming. Natuurlijk bij blijde gebeurtenissen als het binnenhalen van de ark in Jeruzalem (2 Samuël 6:15) en bijvoorbeeld de lofzang van Maria (Lucas 1:47-56). Maar ook bij droevige gebeurtenissen als het rouwen om de doden, heimwee en de zware tijden die Israël als volk troffen (klaagliederen). Ook ten aanzien van profetieën en bij het aangaan van de strijd wordt in de Bijbel muziek gebruikt. Muziek is dermate belangrijk dat de Levieten van David de opdracht krijgen om de Here te loven. Diezelfde David had volgens de Bijbel de beschikking over maar liefst 4000 muzikanten.

In het Nieuwe Testament wordt aanzienlijk minder over muziek geschreven. Toch blijkt uit een aantal teksten (Efeze 5: 18, 19 en Kollossenzen 3:16) dat men de Joodse traditie van muziek bleef voortzetten. Er kwamen steeds meer liederen bij; Paulus schreef dat in de eerste gemeenten lofzangen en hymnen werden gezongen. Het belang van het lied wordt door Paulus meer dan eens onderstreept.

De relatie tussen kerk en muziek veranderde in de loop van de christelijke kerkgeschiedenis een aantal keren.
De gemeenteleden van de eerste gemeentes zongen veel met elkaar. Dat gebeurde veelal in wisselzang. Muziek was daardoor een belangrijk onderdeel van de samenkomsten. De muziek ontwikkelde zich verder.
Toch voldeed de muziek blijkbaar niet altijd even goed. Zo wees kerkvader Augustinus in de 4 e eeuw op het gevaar dat hij meer onder de indruk was van het zintuiglijke genot van de muziek, dan de woorden die werden gezongen. Blijkbaar sleepte de muziek hem zo mee, dat hij de teksten niet meer voldoende in zich op kon nemen. Hij was bang dat de woorden daardoor ondergeschikt zouden worden aan de klanken. Toch was hij een groot voorstander van muziek.

Vanaf de vierde eeuw kwamen er geschoolde voorzangers. Zij namen steeds meer de gezongen delen van de dienst voor hun rekening. Dit werd mede veroorzaakt doordat Latijn de liturgische taal was en veel mensen dit niet beheersten en melodieën steeds moeilijker werden. Door deze geschoolde zang ontwikkelde de kerkmuziek steeds verder. Er ontstonden zelfs muziekstijlen die alleen in de kerk of kloosters een plaats hadden (Gregoriaanse gezangen, kloostermuziek en natuurlijk verschillende soorten kerkelijke liturgische gezangen). De gemeente werd hierdoor in de eredienst steeds meer toehoorder.

In de zevende eeuw zingt de gemeente nagenoeg niet meer. Ondanks pogingen in de 9 e eeuw de gemeentezang weer nieuw leven in te blazen duurt het tot het einde van de middeleeuwen voordat de gemeente weer mee gaat zingen.

Na de reformatie zag men de gezongen lofprijzing als een machtig wapen tegen de duivel en de duivelse machten.

Luther was een groot liefhebber van de kerkmuziek. Aan hem hebben we een aantal liederen te danken, die we nog regelmatig zingen. Luther wees op de helende werking van muziek. Kenmerkende uitspraken van Luther zijn: muziek verjaagt de duivel (de oorsprong van zorgen, droefheid en onrust) en musica optimum Dei donum (Muziek is het edelste geschenk van God). Muziek intensiveert het woord. Door de muziek wordt de mens met verstand èn gevoel bij de verkondiging betrokken. De muziek moet zich echter wel richten naar de tekst. Beide moeten een hechte eenheid vormen.

Calvijn was minder betrokken bij muziek dan Luther. Hij hield zich meer als theoloog met muziek bezig, dan als musicus. Hij staat bekend als de reformator die het orgel uit de kerk bande en ook tegen meerstemmige muziek was in de eredienst. Hij was een principiële tegenstander van het liturgisch gebruik van muziekinstrumenten. Toch had hij wel degelijk een band met muziek. Vanaf 1566 stond er in het kerkboek De Psalmen Davids ende ander lofsanghen van Petrus Datheen een nederlandse vertaling van de voorrede van Calvijn in La forme des Prières et chantz ecclesiastiques afgedrukt. Hij schreef daarin dat er nauwelijks iets in de wereld is dat de zeden van de mens zo sterk beïnvloedt als muziek. In een andere passage schrijft Calvijn dat van alle andere dingen die geschikt zijn de mens te recreëren en genot te verschaffen muziek de belangrijkste of in ieder geval één van belangrijkste is. Hij was daarbij beducht voor het verkeerde gebruik van de muziek en dit benadrukte hij dan ook nadrukkelijk. Hij maakte daarbij verschil tussen wereldlijke en geestelijke muziek. Hij maakte zich daarmee sterk voor een muziekstijl die afgezonderd is van de wereld en is toegewijd aan God. Dit werd ingegeven door zijn inzicht dat de mens gevoeliger is voor teksten, wanneer deze op muziek zijn gezet. Ze treffen de mens sterker en de woorden treden dieper naar binnen. Calvijn plaatste de kerkmuziek daarom ook niet tegenover of naast de verkondiging van het Woord, maar zag het als onderdeel ervan. Een gezongen tekst bleef langer hangen dan een gesproken tekst.

De gemeentezang werd daardoor weer steeds belangrijker en er ontstonden meer liederen in de eigen taal. Deze werden opgenomen in zangbundels. De gemeente was echter niet gewend om te zingen en kon veelal niet voldoende lezen. Hierdoor veranderde de taak van de voorzangers van solist naar zangleider. Zij moesten voorkomen dat de gemeentezang een warboel werd. Tevens konden ze de onbekende teksten en melodieën voorzingen, zodat de gemeente deze kon leren. Het mag duidelijk zijn dat de voorzanger luid en duidelijk moest zingen. Vaak, zeker in kleinere plaatsen als Vaassen, was de voorzanger tevens onderwijzer en koster. Als onderwijzer leerde hij de kinderen op school de psalmen, waarna de kinderen ook in de dienst konden meezingen met de voorzanger. De gemeente leerde van onderaf (de kinderen) zo steeds meer zingen.

Aan het einde van de 16 e eeuw werd het orgel met haar 'dom en onredelik geluyt' na de reformatie door de kerkelijke overheden verboden. In de kerk bestond destijds het in- en uitleidend orgelspel voor en na de kerkdienst uit 'onkuysche liederen, aanstootgevende deunen en wulpsche danserieën'. De synode van Dordrecht bepaalde daarom in 1574 dat het orgelspel 'gantsch behoort afgheset te worden', omdat de muziek dient 'om te doen vergheten, wat men tevoren ghehoort heeft'. De synode had drie argumenten voor het besluit:

In de Bijbel las men in 1 Korinthe 14:19 een verbod om een orgel in de kerk te gebruiken. Orgelspel werd gelijkgesteld aan het spreken in tongen; het was onverstaanbaar en onbegrijpelijk.

Het orgelspel doet de preek vergeten. De synode oordeelde dat het orgelspel bijgeloof opriep en leidde tot lichtvaardigheid.

Het orgelspel na de dienst leidde er toe dat de collecte tijdens de dienst moest worden gehouden. Dit was hinderlijk in de liturgie.

Omdat deze oproep van de synode nauwelijks gehoor vond bij de burgerlijke overheden, bepaalde de synode in 1578 dat de orgels uit de kerken moesten worden verwijderd.

Al in 1596 bleek dat het 'noch nit möglich ys de orgelpipen aff tho schaffen', het actief verwijderen van orgels uit de kerken werd daarom niet meer door de kerkelijke overheden verplicht gesteld. Al snel begon het orgelspel aan haar opmars terug in de kerk. In Gelre werd het orgelspel al weer snel getolereerd. Zo werd in 1632 in Arnhem voorgesteld om, in navolging van Friesland, weer orgelbegeleiding in te voeren. Maar er werden wel beperkingen aan het orgelspel gesteld. De synode van Nijmegen besloot in 1639 'dat op d'orgelen in de kercken niet anders dan de Psalmen en worden gespeelt'. Toch werd het orgelspel nog niet in het algemeen ingevoerd.

Veel gemeenten maakten rond die tijd tijdens de eredienst gebruik van voorzangers. Deze voorzangers ging het niet voor de wind. Ze kregen kritiek van onder meer Constatijn Huygens. In 1641 schreef hij een pleidooi voor het weer algemeen invoeren van de orgelbegeleiding in de kerkdiensten. Dit zou de kwaliteit van de gemeentezang sterk verbeteren. Door de invloed van tegenstanders is het opnieuw algemeen invoeren van het orgelspel ook toen niet gelukt. Wel gingen steeds meer kerken het orgel weer op eigen initiatief gebruiken.

Vanaf de zeventiende eeuw werd de band tussen geloof en muziek losser. Muziek werd niet langer noodzakelijk geacht voor de kerkdienst. Ze was nog wel zinvol. In de kerk kwam het accent meer te liggen op het gesproken woord. De muziek werd steeds meer vanuit de mens benaderd. Dit had ook gevolgen voor de kerkmuziek. In de calvinistische geloofsbeleving kwam er eens steeds grotere afstand tot de kerkmuziek. De mensen begonnen muziek steeds individueler te beleven, de gezamenlijke waarde nam daardoor af. Er kwamen daardoor verschillen van inzicht, die vervolgens discussies opleverden wanneer een kerkorgel werd aangeschaft.

Na verloop van tijd ging de belangstelling voor de kerkzang echter weer gestadig toenemen. De hervormde synode stelde in 1817 een commissie voor de eredienst in. Eén van de taken van deze commissie was de betekenis van het zingen onder de aandacht te brengen. De commissie waarschuwde tegen alle hard en ongeregeld geschreeuw van de voorzangers en de kinderen die de voorzanger ondersteunden tijdens de voorzang. Dit geeft duidelijk aan dat de voorzang op een aantal plaatsen de gewenste rol niet goed vervulde. Het werd meer en meer een probleem. Steeds meer gemeenten voerden daarom orgelbegeleiding weer in. Het verbod van de synode om orgels in de eredienst te gebruiken is echter nooit herroepen.

Naast het orgel kwamen er ook nog andere instrumenten in de kerk. Sommige als begeleiding, sommige als afwisseling van de gemeentezang. De meeste kerkgemeenschappen dulden tegenwoordig diverse muziekinstrumenten in de kerk. Toch kan voor een aantal gemeenten alleen een orgel de gemeentezang begeleiden.

De relatie tussen onze kerk en het kerkorgel laat zich het beste onderstrepen door de tekening op de voorkant van ons kerkblad Hervormd Vaassen. Hierin zijn duidelijk een aantal orgelpijpen te zien.

# data[].attributes.attachment_link.description
De relatie tussen kerk en muziek komt duidelijk tot uiting in de Bijbel. Op meer dan 800 plaatsen wordt over muziek geschreven. Op meer dan 200 plaatsen worden we opgeroepen om te zingen. En aan dat zingen is zelfs een heel Bijbelboek gewijd: de Psalmen. In het Oude Testament komt muziek op veel plekken voor.

# data[].attributes.attachment_link.description
De 19e en 20e eeuw introduceerde vrijheid van muzikale stijl. Religieuze muziek onderging een transformatie om aan de behoefte van een veranderende gemeente tegemoet te komen. De Liturgie werd vereenvoudigd en vertaald in de volkstaal.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Geschiedenis van De Notenkraker | Nationale Opera & Ballet

# data[].attributes.attachment_link.description
De Notenkraker-gekte is in Nederland weliswaar niet zo hevig als in Amerika, maar ook hier vat de gedachte steeds meer post: een decembermaand zonder Notenkraker is als een kerstboom zonder piek.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de negentiende eeuw werd Rusland het middelpunt van het ballet. Tsaar Peter de Grote (1672 - 1725) had eerder de danscultuur van het Westen (met name Frankrijk) naar Rusland gehaald.

Als jongeman al droeg Pjotr (Peter) Tsjaikovski (1840 - 1893) het ballet een warm hart toe. In vuur en vlam deed hij verslag over de techniek en moeilijkheid van het dansen op de tenen, en vertelde hij over zijn idolen van de Dramatische schouwburg. Soms in een jolige bui imiteerde hij een ballerina met zelf verzonnen danspasjes en pirouetten. Ook geneerde hij zich niet om zijn danskunstjes voor lacherige en joelende medeleerlingen van het conservatorium uit te voeren.

Tsjaikovski componeerde drie beroemd geworden balletten voor balletgezelschappen: Doornroosje, De Notenkraker (geïnspireerd op het kindersprookje van E.T.A. Hoffmann (1776-1822)) en Het Zwanenmeer. De componist legde de basis voor een Russische ballettraditie die verder zou opbloeien met balletten van o.a. Prokofjev en Stravinsky. Niet alleen Rusland had oog en oor voor de balletcultuur, ook de rest van de wereld kreeg belangstelling voor de grote klassieke balletten.

Doornroosje is een ballet in 3 bedrijven en ging in 1890 in Sint-Petersburg in premiere. Het verhaal is naar het 17e-eeuwse sprookje De schone slaapster van Charles Perrault. Hoofdrolspeelster is Prinses Aurora bij wie zich op haar zestiende verjaardag een vloek voltrekt.

Het Zwanenmeer, naar een oud Duits sprookje, is misschien wel het hoogtepunt van het romantische ballet. Het verhaal gaat als volgt: prins Siegfried ontmoet de betoverde witte Zwanenprinses Odette aan wie hij eeuwige trouw zweert. Maar de uitdagende zwarte zwaan Odile weet Siegfried te verleiden. Odette verdrinkt vervolgens in het zwanenmeer en wanneer Siegfried haar probeert te redden, volgt hij haar in de dood.

Alle balletmuziek waar Tsjaikovski zo populair mee is geworden, is ontstaan uit opdrachten. Die opdrachten waren simpel, bijvoorbeeld: tweeëndertig maten vrolijke muziek, twaalf maten driekwartsmaat niet te snel, zesentwintig maten droevig klinkende strijkers, enzovoorts. De directeur van het Mariinsky Ballet uit Sint -Petersburg was een belangrijke opdrachtgever.

De componist hoefde niet veel moeite te doen om een stuk balletmuziek op papier te krijgen. Als een soort Mozart - Tsjaikovski's grote idool - schudde hij de melodieën uit zijn mouw.

Walt Disney gebruikte muziek uit de Schone slaapster voor zijn gelijknamige tekenfilm. Miss Piggy stapte in de spitzen voor een pas de deux uit het Zwanenmeer, ehh Zwijnenmeer...

TSJAIKOVSKI BALLETMUZIEK NUMMER 238

# data[].attributes.attachment_link.description
In de negentiende eeuw werd Rusland het middelpunt van het ballet. Tsaar Peter de Grote (1672 - 1725) had eerder de danscultuur van het Westen (met name Frankrijk) naar Rusland gehaald. Als jongeman al droeg Pjotr (Peter) Tsjaikovski (1840 - 1893) het ballet een warm hart toe.

# data[].attributes.attachment_link.description
In verschillende nieuwsbrieven bij de Duetsalon is reeds de geschiedenis van de Opera aan bod gekomen.

# data[].attributes.body
Stijlkenmerken

Stemvoering
Overwegend homofoon

Toonstelsel
Klassieke toonsoorten (majeur/ mineur)

Toonhoogte

Kenmerkend is een strakke periodisering van de melodische structuur: de muziek bestaat uit een duidelijk geheel van muzikale (vol)zinnen, die elk weer bestaan uit voor- en nazinnen. De periodes zijn meestal regelmatig verdeeld in zinnen van vier of acht maten enz.

Drieklankmotieven spelen in de structuur van de melodie een belangrijke rol. Deze en andere motieven worden verwerkt door technieken als contrast, voortspinnen en ontwikkeling. Drieklanken en toonladderfiguren zijn belangrijk in instrumentaal passagespel.

Typerend voor de compositietechniek zijn modulaties naar de dominant-toonsoort of van mineur naar de majeur-parallel.

In de begeleiding spelen gebroken drieklanken een belangrijke rol: albertijnse bas.

Cadenzen in de betekenis van opeenvolgingen van accoorden, met name aan het slot van een muziekwerk, zijn relatief eenvoudig en bestaan uit de accoorden op de eerste, vierde en vijfde trap van de toonladder: I, IV en V. In C majeur gaat dat om het C, het F en het G accoord.

Ritme
Over het algemeen enkelvoudige maatsoorten (2/4, 3/4) en een gelijkmatig ritme.

Structuur
Heldere en evenwichtige bouw met duidelijk onderscheiden delen. Motivische doorwerking in plaats van contrapuntische doorwerking.

Overige muzikale middelen
Contrastwerking is in de 18de eeuw een belangrijk muzikaal middel. Vergeleken met de mogelijkheden in latere muziek is de contrastwerking beperkt van omvang, maar deze gematigdheid past goed bij het ideaal van de tijd.
Zo is de meerstemmige schrijfwijze sterk homofoon, maar zorgt polyfonie voor een zekere afwisseling. Kenmerkend zijn passages met unisonospel.
Ook dynamische verschillen zijn beperkt, maar crescendo en decrescendo zijn belangrijk en het sforzando (plotselinge dynamische accenten) wordt veel toegepast.

# data[].attributes.attachment_link.description
In ensemble muziek wordt de éénstemmig uitgeschre­ven baspartij vaak door een basinstrument en toetsinstrument (in accoorden) gespeeld: basso continuo. De instrumenten zijn cello (even­tueel gamba of fagot) en clavecimbel. In de kerk wordt in plaats van het clavecim­bel het orgel gebruikt en in de meer intieme huismu­ziek de luit/gitaar.

# data[].attributes.body
Stijlen na 1950

Electronische muziek
bestaat geheel uit electronisch opgewekte en gemanipuleerde klanken. Deze muziek wordt op tape vastgelegd en door afspelen van de tape ten gehore gebracht. De eerste experimenten dateren uit de jaren 50.
Ook wordt electronische muziek op het podium ten gehore gebracht aangevuld met live-instrumentale/ vocale muziek.
De principes van de electronische muziek vind je vandaag in synthesizers en computerprogramma's en dus in alle vormen van moderne muziek.

Musique concrète
het maken van composities op tape door het opnemen, combineren en veranderen van 'natuurlijke' geluiden. Door knippen en plakken van tapes, de looprichting en snelheid veranderen en door zogenaamde 'loops', kan het natuurlijke geluid onherkenbaar worden. Eerste experimenten vinden plaats rond 1950. Deze techniek is inmiddels volledig achterhaald door de inzet van computers met geavanceerde software.

Seriële muziek
In twaalftoonsmuziek is er sprake van een reeks, waarin een toon pas mag terugkomen als eerst de elf andere chromatische tonen aan de beurt zijn geweest. In seriële muziek zijn er veel meer reeksen mogelijk. Niet alleen de toonhoogte-reeks maar ook reeksen van ritme, tempo, klankkleur en dynamiek.
Het componeren van seriële muziek is een nogal rekenkundig gebeuren. Het uitvoeren van deze muziek is zeer moeilijk en in de praktijk wordt de geschreven muziek met veel vrijheid geïnterpreteerd. Er is een grote kloof tussen de uiterste precisie van de genoteerde muziek en het klinkend resultaat. De reactie is dan....:

Aleatoriek
Dit is dus een reactie op het rekenkundige en precieze van de seriële muziek. Aleatorische muziek is muziek waarbij bewust gebruik wordt gemaakt van toeval en onberekenbare factoren. Dit kan op het niveau van de compositie gebeuren maar ook op het niveau van de uitvoering.

Minimal music
Deze muziek is in principe eenvoudig: een beperkt aantal ritmische en melodische patronen worden constant herhaald (ostinato), maar met kleine variaties en faseverschuivingen. Het resultaat is een éindeloos' voortgaand klankproces. Bij deze muziek hoort een meditatieve musiceer- en luisterhouding.

Computers en muziek
Computers zijn o.a. een hulpmiddel voor de besturing van electronische muziek. Dit kan gebeuren in het compositieproces en bij de uitvoering

# data[].attributes.body
Stijlkenmerken

Ritme en tempo De ritmiek van de vroeg-romantische muziek wijkt niet opvallend af van die van vroegere stijlen, maar naarmate de eeuw vorderde, werden de ritmen gevarieerder en onconventioneler. Nieuwe maatsoorten werden gebruikt en tempowisselingen traden vaker en abrupter op dan in Klassieke en barokke werken. Componisten kozen niet zelden voor extreem langzame of uiterst snelle tempi.
Melodie De melodievoering in de Romantiek wordt gekenmerkt door brede melodische bogen die leiden naar een climax of een rustpunt.
Al dan niet sequensmatige motiefherhalingen, crescendo en decrescendo, ritenuto en accelerando, fortissimo tegenover pianissimo spelen daarbij een belangrijke rol.
Samenklank en harmonie De grotere expressiviteit van de muziek in de Romantiek wordt ook bereikt door de toenemende chromatiek, leidtoonspanningen en steeds verder gaande modulaties:
Door in een toonladder alle tonen te mogen verhogen en verlagen ontstaan steeds nieuwe leidtonen voor nieuwe grondtonen en dan is het of er voortdurend wordt gemoduleerd.
Let in dit verband vooral op relaties tussen tertsverwante toonsoorten, b.v. een modulatie van C naar E, van G naar B, van cis naar a enz.
Dynamiek De verschillen tussen luid en zacht werden in de 19e eeuw groter dan voorheen.
Componisten noteerden 'ppp' (zo zacht mogelijk) en 'fff' (zeer luid) en wisselden soms plotseling tussen deze uitersten. De partituren bevatten daarnaast tal van ander dynamische aanwijzingen zoals crescendo (harder worden), diminuendo (zachter worden), sforzando (accentuering van één toon of akkoord).In tegenstelling tot de goed voorbereide veranderingen in de muziek van de Klassieke periode kon de muziek van de Romantiek van het ene moment op het andere drastisch veranderen. Romantische muziek is vaak heftig en dramatisch van aard, omdat de componisten een steeds wisselende variëteit aan stemmingen en gemoedstoestanden tot uitdrukking trachtten te brengen.

# data[].attributes.headline
Meerstemmigheid is in West-Europa in de Middeleeuwen

# data[].attributes.subject
Meerstemmigheid is in West-Europa in de Middeleeuwen

# data[].attributes.body
geschiedenis van de musicals

In New York kwam eind 19e eeuw de eerste musical in het theater. Het ontstond uit de verschillede andere soorten theater vormen hieronder staan een aantal
Revue een groot opgezette dans met zang en grappige sketches
Burleske een showstijl waarbij het gaat om de kunst van het verleiden
Operette lijkt veel op de opera alleen zijn de onderwerpen vaak minder serieus
Komische opera opera met een grappig tintje
Vaudeville een populair muziektheater met veel liederen(nu vrijwel onbekend)
Extra Vaganza  een soort musical met veel burleske   Het verschil met musicals en de theatervormen hierboven zijn dat een musical een groot doorlopend verhaal heeft. Volgens veel mensen is de musical Showboat (1927) de eerste musical die geproduceerd werd.  Nadat deze musical geweest was kwamen er steeds meer musicals in Amerika en Engeland. Er werden niet alleen grote musicals geproduceerd maar ook kleinschalige die met een kleine budget waren opgezet.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Door Thomas de Heide

De geschiedenis van de musical gaat terug naar het begin van de achttiende eeuw. Vanaf dat moment werden in zowel Engeland als Amerika voorzichtig de eerste stappen gezet naar een licht verteerbaar, muzikaal vermaak dat een tegenwicht kon bieden aan de opera. De productie die wereldwijd wordt genoemd als eerste musical is 'Showboat' uit 1927. Na deze voorstelling ontwikkelde de musical zich in vooral Engeland en Amerika verder. De traditionele song and book musical, waarin een afwisseling van gesproken en gezongen scènes voorkomen, kreeg gezelschap van de doorgecomponeerde musical, waarin zowel de gezongen als gesproken tekst op muziek worden gezet.
Naast de groots opgezette shows ontwikkelden zich ook de kleinschalige musical, waarin met een minimum budget en technische middelen een avondvullende voorstelling werd neergezet.

'My Fair Lady' was een van de eerste grote musicals. In seizoen 2006-2007 deed deze productie Nederland aan. (Foto: Joris-Jan Bos)

Musicalbegrippen

Musicals kennen een grote verscheidenheid aan begrippen. Zo wordt een gedeelte van de spelers ook wel het ensemble genoemd en speelt een van de castleden de hoofdrol. Wat houden die begrippen nu precies in? Hieronder zullen we ze toelichten:

Alternate: Een vaste invaller voor een theaterrol, bijvoorbeeld voor een hoofdrol- speler die niet iedere avond op kan, is een speler (alternate) die deze hoofdrolspe- ler zal vervangen.

Bijrol: Een kleine(re) musicalrol.

Coulisse: Beweegbaar zijstuk van een decor op het toneel.

Ensemble: Een deel van de totale cast.

Hoofdrolspeler: Acteur of actrice die de voornaamste rol speelt in een musical. Wanneer de voorstelling dezelfde naam draagt als de rol, die de acteur of actrice speelt, spreekt men ook wel van titelrolspeler.

Première: Eerste opvoering.

Try-out: Repetitie met publiek.

Understudy: Een invaller voor een theaterrol.

Rekwisieten: Voorwerp dat nodig is bij toneelvoorstellingen.

Musical in Nederland

De eerste echte musicals die in Nederland te zien waren, werden veelal uit Amerika geïmporteerd. In de jaren zestig kwamen met 'Anatevka' en 'My Fair Lady' de eerste Nederlandse producties op de planken.
Het schrijversduo Annie M. G. Schmidt en Harry Bannink waren belangrijke voor de verdere ontwikkeling van de Nederlandse musical. Zij schreven de eerste originele Nederlandstalige musicals zoals 'Heerlijk duurt het langs' (1965) en 'En nu naar bed' (1971).
In de jaren zeventig zorgden Jos Brink en Sanders met hun groep Tekstpierement ervoor dat er opnieuw Nederlandse musical opgevoerd werden. Hun eerste musical 'Maskerade' werd een groot succes met maar liefst 344 voorstellingen.
In de jaren tachtig vierde theater Carré haar 100-jarige bestaan met de musical 'Cats'. De musical over katten die samenkomen voor het jaarlijkse Jubikelbal, was op West End en Broadway al een groot succes en sloeg ook in Nederland goed aan. Mede door het succes hiervan begon mediamagnaat Joop van den Ende grootschalige musicals naar Amerikaans voorbeeld de produceren. Een voorbeeld hiervan is 'Les Misérables'. Deze musical, die op 28 februari 1991 in première ging in Koninklijk Theater Carré, was een springplank voor de bekende musicalnamen. Zo zorgde 'Les Misérables' ervoor dat Pia Douwes, Simone Kleinsma, Vera Mann en Joke de Kruijf dat in een korte tijd bekend werden bij het Nederlandse theaterpubliek.
Joop van den Ende wilde naast het uitbrengen van al die buitenlandse musicals ook wel eens een volledig Nederlands product in de theaters brengen. Dit deed hij met de voorstelling 'Cyrano de Musical' waarin hoofdrollen voor Ryan van den Akker, Danny de Munk en Bill van Dijk waren weggelegd. De musical werd in Nederland zo positief ontvangen dat Joop van den Ende besloot de voorstelling naar Broadway te halen. De show werd in New York minder positief ontvangen dan in Nederland, maar ontving wel goede kritieken. Ondanks dat de voorstelling door de recensenten niet helemaal met de grond gelijk werd gemaakt, speelde 'Cyrano de Musical' na tegenvallende bezoekersaantallen op 20 maart 1994 de 175ste en tevens laatste voorstelling.
Na het tegenvallende succes van 'Cyrano de Musical' in Amerika, zat Joop van den Ende niet lang stil en bracht in 1993 de musical 'The Phantom of the Opera' op de planken in het zojuist aangekochte Circustheater in Scheveningen. Het theater werd voor de première grondig verbouwd en opgeknapt. Uiteindelijk bezochten bijna 1,9 miljoen Nederlanders de musical over het spook van de opera. Hiermee is 'The Phantom of the Opera' de best bezochte musical in Nederland ooit en laat hiermee voorstellingen als 'The Lion King', 'Tarzan' en 'The Wiz' achter zich.

Ondanks een speelperiode van ruim een jaar, lukte het 'The Wiz' niet om koploper 'The Phantom of the Opera' te overtreffen. (Foto: Deen van Meer)

De openeinde musical in Nederland

'The Phantom of the Opera' was de eerste openeinde musical in Nederland. Een open einde producties is een musical die zo lang blijft spelen als er publiek naar de musical toekomt. Na de eerste echte openeinde musical volgden er al snel meer als 'Miss Saigon', 'Aida' en 'Elisabeth'. Niet alleen in Circus Theater in Scheveningen werden opeindemusicals opgevoerd. Ook in het Beatrixtheater, het nieuwe openeinde theater van Joop van den Ende, verschenen de eerste langlopende musicals als 'Saturday Night Fever' en 'Mamma Mia!'.
Een opnieuw zelfgeproduceerde en tevens openeinde musical was Joop van den Endes '3 Musketiers'. De musical ging op 3 maart 2003 in het Nieuwe Luxor Theater te Rotterdam in première waarin bekende musicalkoppen als Stanley Burleson, Pia Douwes en Henk Poort te zien waren. Voor Tooske Breugem-Ragas was het doorbraak als musicalactrice. Uiteindelijk zagen 265.000 mensen de musical, die op 4 januari 2004 de laatste voorstelling speelde. Na deze einddatum vertrok de voorstelling naar Duitsland om daar opgevoerd te worden. In 2005 was '3 Musketiers' al bij onze Oosterburen te zien met de Nederlandse Pia Douwes, die opnieuw in de rol van Miladay de Winter kroop.

De tourmusical in Nederland

Naast de openeinde musical waren de producties die in Nederland opgevoerd werden voornamelijk tourmusicals. Een tourmusical is een voorstelling waarin voorafgaand vast staat waar en wanneer deze te zien zal zijn. De meeste tourmusicals spelen een seizoen vol en doen de grotere theaters van Nederland aan. Enkele voorbeelden hiervan zijn 'The Sound of Music', 'Chicago' en '42nd Street'.
Vanwege het steeds groeiende succes van de musical in Nederland, kwamen al snel naast Joop van den Ende andere producenten op theatermarkt. De bekendste namen hiervan zijn V&V Entertainment, onder leiding van RTL Boulevard presentator Albert Verlinde en Impresariaat Ruud de Graaf.
V&V Entertainment beleefde met 'Piaf, de Musical' over de Frans legende Piaf een schitterende vuurdoop en zette de producent in één klap op kaart. Later volgde succesvolle producties als 'Kunt U Mij De Weg Naar Hamelen Vertellen, Meneer?', 'Annie', 'Grease' en 'Fame'. Bij de twee laatstgenoemde musicals was 'Idols'-finalist Jim Bakkum van de partij als respectievelijk Danny Zuko en Nick Piazza.

De Nederlandse 'Fame' met Jim Bakkum in een van de hoofdrollen, is een van de grootste tourmusicals van dit seizoen. (Foto: Roy Beusker)

Studio 100 en Theater Terra

Naast de vele producties voor volwassenen maakte in Nederland Theater Terra als eerste de stap naar het maken van kindermusicals. Met poppen, objecten en acteurs maakt Theater Terra visueel theater met veel humor en poëzie. Universele thema's als vriendschap, liefde, leven en dood, worden in de voorstellingen van Theater Terra op een heldere manier bewerkt. Theater Terra is niet alleen succesvol in Nederland en België, ook in theaters en op festivals in de Verenigde Staten, Canada, Japan, Rusland, Italie, Frankrijk, Oostenrijk, Spanje en Duitsland zijn de voorstellingen met groot enthousiasme ontvangen. De meest recente voorstellingen van Theater Terra zijn de musicals gebaseerd op de 'Kikker'-prentenboekjes van Max Havelaar en de musical 'De Brief voor de Koning', gebaseerd op het bekende jeugdboek van Tonke Dragt.
Eind jaren negentig bracht het Vlaamse tv- en theaterbedrijf Studio 100 de eerste zelfgeproduceerde musical 'Sneeuwwitje' in Antwerpen op de planken. Na het behaalde succes besloot het bedrijf ieder voorjaar tijdens Pasen, een familiemusical gebaseerd op een sprookje, te produceren. Na 'Sneeuwwitje' volgen musicals als 'Assepoester', 'Robin Hood' en 'Pinokkio'.
De eerste musical die Studio 100 ook in Nederland op de planken bracht was 'Pinokkio' in 2000. Hetzelfde jaar wanneer de musical over het bekende sprookjesfiguur ook in België in première ging. Een jaar later startte een Nederlandse tour van 'Sneeuwwitje' met Annemieke van der Veer als Sneeuwwitje en Anne-Mieke Ruyten als Stiefmoeder.
Intussen ging men in Vlaanderen verder met het produceren van musicals en waren de sprookjes 'Doornroosje', 'De 3 Biggetjes' en 'De Kleine Zeemeermin' in Antwerpen. In zowel de Vlaamse versie van 'Doornroosje' als 'De 3 Biggetjes' waren de meiden van de succesvolle meidengroep K3 in de hoofdrollen te zien. De singles die de dames bij de musicals uitbrachten gooiden hoge ogen in zowel de Vlaamse als de Nederlandse charts. In Nederland speelden de dames alleen in de voorstelling 'De 3 Biggetjes'. Apart aan het werk waren K3-leden Kathleen in de Nederlandse versie van 'De Kleine Zeemeermin' en Kristel in de 2008-versie van 'Pinokkio'.

Efteling Theater
Met de steeds maar aanhoudende groei van bezoekersaantallen zette De Efteling de niet onverstandige stap een groot eigen theater te bouwen in Nederlands best bezochte attractiepark. Het theater is ook buiten het Efteling-seizoen geopend.
Het theater opende in 2002 de deuren voor het publiek. De eerste parkmusicals was de Wonderlijke Efteling Show met Hans Klok in een van de hoofdrollen. Ondanks dat het theater aan de buitenkant nog niet helemaal afgewerkt was, werd de show gewoon opgevoerd.
In 2003 werd de bouw van het theater afgerond en kreeg de Studio 100-musical 'Doornroosje' na een succesvolle tournee langs de Nederlandse theaters en volwaardige reprise in het Efteling Theater. Het succes van de musical was beperkt. Trok de tourversie van 'Doornroosje' nog 150.000 bezoekers, de versie in het Efteling Theater wist niet meer dan 85.000 bezoekers te trekken. De voorstelling was trouwens voor 'Idols'-winnaar Jamai Loman zijn opstapje naar de Nederlandse musicalwereld. Hij maakte namelijk als Jonathan zijn musicaldebuut.
De jaren die volgende werden in het parkshows opgevoerd en kropen Kim-Lian van der Meij en K3-lid Kathleen Aerts afwisselend in de rol van zeemeermin Lieze in de musical 'De Kleine Zeemeermin'.
Laatstgenoemde musicals is tot nu toe de laatste musical van Studio 100, die in het Efteling Theater is opgevoerd. In 2005 ging De Efteling namen een samenwerking aan met V&V Entertainment. De eerste coproductie van de producenten was de musical 'TiTa Tovenaar' later volgde de reprise van de musical 'Annie' die 100.000 bezoekers wist te trekken. Momenteel is 'Assepoester', opnieuw een coproductie van V&V Entertainment en De Efteling, de laatste musical die in het Efteling Theater te zien is geweest. In de musical vervulde zangeres Do de titelrol.
Aankomend seizoen zal Wieneke Remmers in de nieuwe coproductie 'The Sound of Music' de rol van Maria op zich nemen. De musical over de Oostenrijkse familie Von Trapp is de eerste openeind productie die in het Efteling Theater zal worden opgevoerd.

Afgelopen winter was 'Assepoester' in De Efteling te zien. (Foto: Roy Beusker)

Musicalfilms

De musicalfilm is een filmgenre waarin een mengelmoes van dans en gezongen liedjes in het verhaal worden verweven. Het grootste verschil tussen film en theater is het gebruik van veel decors en verschillende locaties, wat in een theater onmogelijk zou zijn.
'West Side Story', 'Grease', 'Annie' en de 'High School Musical'-films zijn de meest bekende musicalfilms.
Vooral de 'High School Musical'-reeks geniet momenteel van grote populariteit. Wereldwijd worden deze films waarin de verhaallijn niet veel afwijkt van die van oudgediende 'Grease', zeer goed bekeken. In Amerika scoorden de films op Disney Channel torenhoge kijkcijfers en waren de singles in de hoogste regionen van de hitlijsten te vinden.

Musicals wereldwijd

Niet alleen in Nederland is de afgelopen decennia een musicalcultuur ontstaan. Op Broadway (New York) en West End (Londen) worden al veel langer musicals met groot succes opgevoerd en is al jaren sprake van een musicalcultuur. In beide theaterwijken ligt ook de oorsprong van de musical.
Met name in Australië en verschillende West-Europese landen gaat men tegenwoordig steeds meer naar musicals. De populairste producties zijn onder meer 'The Lion King' en 'Beauty and the Beast'. Beide musicals zijn geproduceerd door theatergigant Disney.
In China en Rusland worden momenteel mondjesmaat de eerste musicals in de theaters gebracht. Zo bracht Stage Entertainment, de internationale naam van Joop van den Ende Theaterproducties, onlangs een Russische versie van 'Mamma Mia!' op de planken en zijn verschillende Broadwaykaskrakers voor een beperkte periode in grote Chinese steden te zien geweest.
Wereldwijd zijn de musicals 'Les Misérables', 'Cats', 'The Phantom of the Opera', 'Mamma Mia!' en 'The Lion King' de best bezochte musicals. 'Cats' is al door 50 miljoen mensen bezocht en van 'Les Misérables' zijn al 77 verschillende producties in 39 landen geweest.

'Cats' is een van de meest succesvolle musicals ter wereld. (Foto: Joris-Jan Bos)

Musicalzoektochten op tv

Enkele jaren terug kwam de Britse musicalcomponist Andrew Lloyd Webber met de eerste musicalcastingshow op de Brits tv. Men keek met gemengde gevoelens uit naar de nieuwe talentenjacht. Zou het de zoveelste in het rijtje van 'Pop Idol', 'X Factor' en 'Britain Got Talent' zijn?
Niets bleek minder waar te zijn. In het eerste castingprogramma genaamd 'How Do You Solve A Problem Like Maria?', waarin de hoofdrolspeelster voor de West End versie van 'The Sound of the Music' werd gevonden, bleek écht talent op de beeldbuis gebracht te worden met een doel en glansrijke toekomst. Het programma werd niet alleen in kwaliteit een groot succes, maar ook in kijkcijferaantallen. De show die werd gewonnen door Connie Fisher, trok tijdens het finalemoment namelijk een dikke 8 miljoen kijkers. De eerste uitzendingen, die plaatsvonden in de zomer van 2006, trokken 5 á 6 miljoen kijkers.
Een jaar later werd de tweede castingshow van Andrew Lloyd Webber op BBC 1 uitgezonden onder de naam 'Any Dream Will Do'. Lee Mead kwam als winnaar uit de bus en won met het programma de hoofdrol in de musical 'Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat'. Het tv-programma werd opnieuw een groot succes en trok iedere week een dikke 6 belangstellenden.
Inmiddels is de derde castingshow van start gegaan onder de naam 'I'd Do Anything' waarin op zoek wordt gegaan naar de vertolkers van zowel Nancy als Oliver in de West End versie van de musical 'Oliver!'.
In verschillende andere landen bleef het succes van de castingshow niet onopgemerkt en kochten producenten het format aan. In Nederland brachten de AVRO en Stage Entertainment in 2007 de castingshow 'Op zoek naar Evita' op de tv waarin op zoek werd gegaan naar de titelrolspeelster voor de Andrew Lloyd Webber-musical 'Evita'. Brigitte Heitzer won onder toeziend oog van bijna 2,5 miljoen kijkers het programma. Eind 2008 zal een tweede zoektocht onder de naam 'Op zoek naar Joseph' op Nederland 1 van start gaan. Dan gaat de AVRO met Stage Entertainment op zoek naar de vertolker van de rol van Joseph in de Nederlandse versie van de musical 'Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat'. Ook de muziek in deze musical komt van de hand van Andrew Lloyd Webber.
Ook RTL 4 en SBS 6 kwamen met zoektochten naar nieuw musicaltalent. Op SBS 6 ging men middels het programma 'Wie Wordt Tarzan?' op zoek naar de hoofdrolspelers voor de musical Tarzan. Ron Link won het programma, dat eind 2006 werd uitgezonden.
Op RTL 4 ging in de lente van 2007 de tv-zoektocht naar de hoofdrolspelers van de Nederlandse 'Fame' van start. Jim Bakkum presenteerde het programma. Albert Verlinde zat namens V&V Entertainment in de jury van de zoektocht, die wekelijks een krappe half miljoen kijkers wist te trekken.

'Musical Awards Gala'

Sinds 200 worden jaarlijks de John Kraaijkamp Musical Awards uitgereikt. De prijzen worden uitgereikt aan acteurs en actrices die een musical spelen. Ook de beste tekst, muziek, bewerking en regie worden beloond met een prijs, die bestaat uit een bronzenbeeld en een geldbedrag van 2500 euro.
De prijs werd in het leven geroepen door Joop van den Ende en is vernoemd naar John Kraaijkamp sr. De prijzen worden tijdens het tv-programma 'Musical Awards Gala' uitgereikt.
De laatste jaren wordt het gala door Frits Sissing gepresenteerd, die ook de presentatie van het tv-programma 'Op zoek naar Evita' op zich nam.

Alle winnaars van het 'Musical Awards Gala' 2007 op een rij. (Foto: Margot de Heide)

Toekomst

Of er toekomst zit in de musical? Zeker weten! Er worden momenteel meer musicals dan ooit gemaakt. Of deze nu gloednieuw zijn, gebaseerd zijn op boeken, films of bekende namen; ze behoren allemaal tot een ander genre. De keus wordt ook steeds breder. Je kunt naar horrormusicals, familiemusicals als 'Tarzan', kindervoorstellingen als 'Os en Ezel' of naar een dansspektakel als 'Dirty Dancing'. En dat is nog maar het topje van de ijsberg...

Gerelateerde artikelen:

# data[].attributes.attachment_link.description
Ben je van plan een werkstuk te maken over musicals, of ben je op zoek naar achtergrondinformatie over deze manier van theater maken? Dat zit je hier goed! In onderstaand artikel komen alle deelonderwerpen aan bod over het fenomeen 'musical' dat momenteel wereldwijd hot is: van de Verenigde Staten tot Australië en van China tot Italië, iedereen gaat naar musicals toe.

# data[].attributes.headline
Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875-1911) – Kunstschilder en componist

# data[].attributes.subject
Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875-1911) – Kunstschilder en componist

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
I k heb een afspraak met de directeur van het Čiurlionis Huis in Vilnius. Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875-1911), componist en schilder, de beroemdste kunstenaar van Litouwen, is in België en wellicht ook in Nederland nagenoeg onbekend. Toen Čiurlionis op 35-jarige leeftijd stierf, liet hij nochtans een enorm oeuvre na. Ik voel me schuldig de tentoonstelling Dromen van Litouwen, in 2013 in het MSK te Gent, aan mij te hebben laten voorbijgaan. Dit artikel is een ode aan deze veelzijdige kunstenaar in de hoop dat ook anderen hem willen ontmoeten en zijn werk ontdekken.

Muzikaal wonderkind

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis wordt in 1875 geboren in Varéna als oudste van negen kinderen. De invloed van de bosrijke omgeving en de Namunas (Memel) rivier is onmiskenbaar aanwezig in zijn werk. Pools is de voertaal binnen het gezin, zoals destijds vaak bij de intellectuele klasse. Op dat moment in de geschiedenis behoren Polen en Litouwen tot tsaristisch Rusland.

Čiurlionis erft de liefde voor muziek van zijn vader die organist is in de plaatselijke kerk. Als vierjarige kan hij op het gehoor deuntjes naspelen op de piano. Pas zeven leest hij vlot noten van het blad. Welstellende Poolse en Russische burgerij strijkt neer in het plaatselijke kuuroord en bezoekt de familie Čiurlionis. Vader en zoon spelen orgel om het gezelschap kunstzinnig te vermaken. Het talent van Mikalojus wordt opgemerkt en doorverteld aan prins Michał Kleofas Ogiński die een orkestschool heeft in Plunge. De begaafde jongen wordt er aanvaard en leert verschillende instrumenten bespelen, dwarsfluit voorop.

Studieparcours

Dankzij Ogiński kan de jongeman verder studeren in Warschau (1894-1899). Zijn beste vriend, de Pool Eugeniusz Morawski-Dąbrowa, componeert en schildert. Mikalojus wordt verliefd op diens zuster Maria. Helaas geeft haar vader geen fiat voor een huwelijk; de depressieve Litouwer zoekt troost in zijn studie. Wanneer hij op het kantelpunt van de eeuw in Warschau de eerste prijs voor zijn symfonisch gedicht In het Woud behaalt, komt er geen prijsuitreiking omdat hij... geen Pool is.

Voor Parijs is er geen geld

In 1906 maakt hij in een paar weken een studiereis langs Praag, Dresden, Nürnberg, München en Wenen. Gehaast. Zijn zwakke gezondheid doet hem vrezen tijd te kort te hebben om al zijn ideeën te kunnen realiseren. Voor Parijs is er geen geld. In 2018 ontdek ik enkele van zijn schilderijen in Musée d'Orsay in Parijs tijdens de tentoonstelling Âmes sauvages. Le symbolisme dans les pays baltes.

M. K. Čiurlionis - Jūra (The Sea - Symphonic Poem)

'Ik ben bang voor de ondergaande zon'

In 1907 ontmoet Čiurlionis zijn toekomstige vrouw, de tien jaar jongere Litouwse Sofija Kymantaitė, een kunstcritica. Dankzij haar leert hij beter Litouws spreken. Ze trouwen op nieuwjaarsdag 1909. Tussen 1908 en 1909 werkt en exposeert hij geregeld in Sint Petersburg. Igor Stravinsky koopt een schilderij. Hij wordt door sommigen bijzonder geapprecieerd, maar verkoopt verder nauwelijks iets. Tussen 1906 en 1909 ontstaat het grootste deel van zijn oeuvre.

In de Finale van de driedelige Zeesonate (1908) lijken enkele zeilbootjes te worden verzwolgen door een immense golf. Hij signeert het deel met zijn initialen MKC. Dit is uitzonderlijk, normaal ontbreekt zijn naam. Door zijn zwakke gezondheid vreest hij wellicht op zijn beurt verzwolgen te worden. Er hangt een schaduw over zijn leven. 'Schaduwen groeien als de zon daalt. Ik ben bang voor de ondergaande zon,' schrijft hij aan zijn geliefde Sofija. In zijn laatste en meest complexe werk Rex uit 1909 zetelt de Grote Onbekende, de Universele kracht die alles bestuurt, letterlijk op een troon.

De kunstenaar wordt begin 1910 opgenomen in een sanatorium in de buurt van Warschau. In 1911 overlijdt hij, pas 35 jaar oud. Zijn dochtertje Danutė, geboren in 1910 heeft hij nooit gezien.

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis laat een oeuvre na van zo'n 200 muzikale en 400 beeldende werken. Hij wordt tijdens zijn korte leven enkel als componist serieus genomen, roem voor zijn schilderijen komt postuum. Scholen, straten, een berg, brug, weg en een asteroïde worden naar hem vernoemd.

Een woonkamer in Vilnius

Tijdens het bezoek aan de leefkamer van Čiurlionis (Savichiaus g. 11) introduceert directeur Rokas Zubovas me in het werk van de kunstenaar. Hij illustreert zijn muzikale oeuvre door af en toe een stukje op de Bechstein piano te spelen. Daar het die dag, 8 september, mijn verjaardag is, trakteert hij me speciaal op De Nachtegaal van Mikalojus'. Rokas heeft voor de film Brieven aan Sofia, over het leven van de schilder-componist, de piano-uitvoeringen verzorgd. Boven de piano hangt het portret van de veelzijdige kunstenaar. Rokas en Mikalojus lijken op elkaar. In de aanpalende kamer krijg ik uitleg over de schilderijen. Het zijn echter reproducties. Voor zijn originele werk moet ik naar het museum in Kaunas. Met een cd met pianomuziek van de componist als presentje voor de jarige en een afspraak in het Čiurlionis museum in Kaunas, door Rokas geregeld, verlaat ik het huis. Ik vermoed op dat moment nog niet dat Čiurlionis mijn compagnon de route zal zijn, die dag en de rest van de reis.

Het portret van Čiurlionis

Op aanraden van Rokas wandel ik richting Užupis. Dit stukje Vilnius, omsloten door een charmant zijriviertje van de Neris, wordt ludiek een mini-republiek genoemd. Auto's hebben het kenteken Uz, er is een eigen vlag en volkslied en de grondwet hangt ingelijst aan de gevels van de Paupiostraat. Kunstenaars en bohemiens hebben hier hun Litouws Montmartre. Bovendien is het opengalerijen weekend, dus kunst alom. Ik stap een galerij binnen. Ik zie enkel doeken waarop vrouwen zijn afgebeeld. 'Ik heb ooit maar één man geschilderd,' antwoordt kunstenares Editos Suchockytes wanneer ik haar vraag naar het waarom daarvan. Ze haalt het doek vanachter drie andere schilderijen. Het is het portret van Mikalojus Konstantinas Čiurlionis. Ik kijk verbouwereerd, word er op slag verliefd op en bedissel de prijs. We bespreken de moeilijkheid het mee te nemen met frame. Kan ook zonder. 'Et voilà', de koop is gesloten. Editos maakt het canvas los, rolt het op en ik zal de rest van de dag met Čiurlionis onder de arm door Litouws Montmartre dwalen. Nooit maakte ik me zo vlug een man eigen. Editos geeft me bovendien een mooi magazine met een uitgebreid artikel over haar werk. Blijkbaar heeft ook de presidente van het land een werk van haar in huis.

Kaunas : National M. K. Čiurlionis Art Museum

Een uurtje met de trein vanuit Vilnius en ik sta in Kaunas. Eerste klas kost maar een halve euro meer dan tweede. Kaunas is een plek waar eeuwenlang aan de oevers werd geleefd. De rivier Neris stroomt hier in de Nemunas en verliest derhalve haar naam. Het zal je maar gebeuren, zo opgaan in het grote. Maar ook de Nemunas is geen eeuwig leven beschoren en zal zich oplossen in de Baltische Zee. Ik ga meteen naar het Čiurlionis museum.

Het bezit de belangrijkste collectie schilderijen van Litouwens grootste kunstenaar die ondertussen mijn reisgezel is geworden. Bezoekers kunnen er ook fragmenten uit zijn symfonieën beluisteren.

Zijn wereld in klank èn beeld

De drang om zich ook schilderend te uiten wordt componist Čiurlionis alsmaar groter. Hij ziet klanken, hoort beelden en sloopt verder de grens tussen beide kunstdisciplines. Klanken worden getransponeerd naar de taal van het beeld.

'Er bestaan geen grenzen tussen de verschillende vormen van kunst. Muziek heeft haar eigen architectuur en er is niets tegen om de ene kunst te gebruiken om een andere te maken',

...noteert hij. Čiurlionis ontwikkelt een eigen stijl waarin natuurelementen vaak vormen van lichaamsdelen krijgen. Een heuvel lijkt op een samengebalde vuist. In een berg worden lichten aangebracht die fungeren als ogen die je aanstaren. Zowel muzikaal als grafisch krijgen bos en zee vaak de hoofdrol. Zijn geschilderde vier seizoenen heten Allegro, Andante, Scherzo en Finale.

Esoterische kijk op het leven

Er gaat een mystieke ondertoon uit van zijn beeldend werk. In elk symbolistisch schilderij ontdek je bij nader toezien een subtiele dubbele bodem. Alsof de kunstenaar het Hogere, een soort goddelijke aanwezigheid in de natuur en in zijn leven wil zichtbaar maken. Hij is geïnteresseerd in theosofie, esoterisme en het occulte. Menselijke figuren zijn zeldzaam. Mijn goede, persoonlijke gids wijst me op vele details met een diepere bodem.

De Zodiac cyclus is een eerbetoon aan de sterrenbeelden. Objecten zijn vaak transparant en pasteltinten overheersen. Menig doek verraadt intuïtief schilderen. Door het gebruik van tempera op papier, meestal uit geldgebrek om canvas te kopen, zijn de schilderijen broos en verkleurt de achtergrond. Ik wandel door de wereld zoals Mikalojus die zag.

Pianist wordt acteur

's Avonds bij het bekijken van de foto's van Vilnius en Kaunas en het opzoeken van de biografische film over Čiurlionis, ontdek ik dat Rokas Zubovas de rol van de componist/schilder speelt. En zo'n man speelde voor mij piano op mijn verjaardag. Die ontdekking is alvast een mooie coda van mijn reis in de sporen van Čiurlionis.

~ Chris Rachel Spatz

Bekijk ook: Lijst van componisten

# data[].attributes.attachment_link.title
Mikalojus Konstantinas Čiurlionis - Litouws kunstschilder en componist

# data[].attributes.attachment_link.description
I k heb een afspraak met de directeur van het Čiurlionis Huis in Vilnius. Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (1875-1911), componist en schilder, de beroemdste kunstenaar van Litouwen, is in België en wellicht ook in Nederland nagenoeg onbekend. Toen Čiurlionis op 35-jarige leeftijd stierf, liet hij nochtans een enorm oeuvre na.

# data[].attributes.headline
Martin van Dijk (1946-2016) – Pianist en componist

# data[].attributes.subject
Martin van Dijk (1946-2016) – Pianist en componist

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pianist en componist Martin van Dijk, onder meer bekend van het televisieprogramma Met het mes op tafel, is zondag op 69 jarige leeftijd overleden. Hij was al enkele maanden ziek.
Martin van Dijk debuteerde op zijn zeventiende op televisie. Met zijn eigen jazzband was hij te zien in de populaire televisieshow Voor de Vuist Weg met Willem Duys. Daarna was hij onder meer lid van de bluesband van Harry Muskee.

De pianist werkte verder onder meer samen met Purper, Jenny Arean en Adèle Bloemendaal. Met Hans Dorrestijn maakte hij daarnaast drie theaterprogramma's. Twee keer werd Van Dijk onderscheiden met de Annie M.G. Schmidt-prijs voor het beste theaterlied van het jaar. In 1992 kreeg hij de prijs voor het lied Iemand moet het doen en vier jaar later werd het lied Halleluja, Amen beloond met de prijs.

De laatste jaren was Van Dijk vooral bekend als de pianist in de tv-quiz Met het mes op tafel.

# data[].attributes.attachment_link.title
Martin van Dijk (1946-2016) - Pianist en componist

# data[].attributes.attachment_link.description
Pianist en componist Martin van Dijk, onder meer bekend van het televisieprogramma Met het mes op tafel, is zondag op 69 jarige leeftijd overleden. Hij was al enkele maanden ziek. Martin van Dijk debuteerde op zijn zeventiende op televisie. Met zijn eigen jazzband was hij te zien in de populaire televisieshow Voor de Vuist Weg met Willem Duys.

# data[].attributes.headline
Charles Gounod (1818-1893) – Franse componist uit de Romantiek

# data[].attributes.subject
Charles Gounod (1818-1893) – Franse componist uit de Romantiek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Franse componist Charles Gounod (1818-1893) is minder bekend dan andere negentiende-eeuwse componisten zoals Giuseppe Verdi, Franz Liszt of Richard Wagner. De vraag is of dat terecht is, want in zijn eigen tijd gold Gounod een internationale reputatie. Wie was deze componist?
(Inter)nationale betekenis

Gounod heeft de basis gelegd voor een eigen nationale Frans klassieke muziekstijl, los van Italiaanse en Duitse invloeden. Het soort muziek dat Gounod tijdens zijn leven componeerde, schommelde tussen kerkelijk-religieuze klassieke muziek en wereldse muziek.

Charles Gounod brak als componist door in onder meer Frankrijk, België en Duitsland en gold in die landen als een muzikant van wie...

...alle vrouwen zijn melodieën zingen en alle jonge componisten zijn stijl imiteerden (p.9).

Zo schrijft Jeannick Vangansbeke in de recent verschenen biografie, verschenen ter herdenking van Gounods 200e geboortejaar, Charles Gounod. Romanticus en patriot (1818-1893) (Uitgeverij Aspekt, 2018).

Jonge jaren van Charles Gounod

Charles Gounod werd op 17 juni 1818 in Parijs geboren, als zoon van de kunstschilder François-Louis Gounod en diens vrouw Victoire Lemachois, een getalenteerd pianiste.

Charles Gounod volgde het lyceum, dat hij in 1835 met een diploma afrondde. Van zijn moeder kreeg hij al op jonge leeftijd pianolessen. Muziek zou Gounods toekomst worden, hoewel hij als jongere aanvankelijk van plan was om priester te worden.

Karakter, talenten, privéleven en werk

Charles Gounod stond bekend om zijn wispelturige karakter, zijn stemmingswisselingen, als ruziezoeker en vanwege zijn neiging om er buitenechtelijke relaties op na te houden. Gounod had een onrustig karakter. Maar ook een enorme drive om dingen neer te zetten en op meerdere vlakken een buitengewoon talent. Niet alleen kon hij uitstekend componeren (typerend was zijn sentimentele lyriek en goed zingbare, folkloristische muziek), ook was hij een bovengemiddeld goede tekenaar en schilder.

In 1852 huwde Gounod met de jonge Anna Zimmermann (1838-1906), de dochter van Gounods pianodocent. Met Anne kreeg Gounod een zoon Jean (1856) en later nog een dochter Jeanne (1862).

In 1839 won hij met zijn compositie Fernand een belangrijke muziekprijs, de Prix de Rome, die hem de mogelijkheid bood om in een Rome een muzikale opleiding te volgen.

In de jaren 1852-1860 was Gounod hoofd van het L'Orphéon de la Ville de Paris, het belangrijkste Parijse mannenkoor. In de jaren 1870 woonde Gounod enige jaren in Londen (vanwege de Duitse inval in Frankrijk in 1871), waar hij een eigen koor oprichtte.

Charles Gounod - Petite Symphonie

Invloeden en belangrijkste composities

Als belangrijkste invloeden op Gounod noemt Vangansbeke, geheel terecht, namen van componisten als de kerkmusicus Giovanni da Palestrina, Franz Schubert, Wolfgang Amadeus Mozart, Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel en Ludwig von Beethoven, maar ook (toneel)schrijvers als Dante Alighieri, William Shakespeare en Molière (het alias van Jean-Baptiste Poquelin).

Gounod is onder meer bekend van composities als Sapho (1851), zijn operabewerking van Goethes Faust (1859) - waarmee hij internationaal doorbrak -, Mireille (1864), het motet Gallia: Lamentation (1871, een klaagzang over het lot van Frankrijk), de Petite Symphonie (1885) en Requiem in C (1893).

Latere levensjaren en dood

Charles Gounod kon goed leven van de inkomsten die hij via zijn composities en uitvoeringen opstreek. Hij bewoonde van de inkomsten een mooie villa in Montretout.

Vanwege zijn gewaardeerde composities kreeg Gounod meerdere onderscheidingen en prijzen. Kort nadat hij op 18 oktober 1893 stierf, viel hem een staatsbegrafenis ten deel.

Boekentip: Charles Gounod. Romanticus en patriot (1818-1893) - Jeannick Vangansbeke
Lees ook: Biografieën van componisten

Naast de biografie van Vangansbeke zijn als aanvullende bronnen gebruikt:

-https://www.charles-gounod.com/
-https://www.britannica.com/biography/Charles-Gounod

# data[].attributes.attachment_link.title
Charles Gounod (1818-1893) - Franse componist uit de Romantiek

# data[].attributes.attachment_link.description
De Franse componist Charles Gounod (1818-1893) is minder bekend dan andere negentiende-eeuwse componisten zoals Giuseppe Verdi, Franz Liszt of Richard Wagner. De vraag is of dat terecht is, want in zijn eigen tijd gold Gounod een internationale reputatie. Wie was deze componist?

# data[].attributes.body
Romantiek in de muziek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Romantiek staat bekend als een specifieke cultuurperiode uit de westerse geschiedenis. De Romantiek duurde van ongeveer het einde van de achttiende eeuw tot het midden van de negentiende eeuw. De Romantiek was vooral merkbaar in de kunst, met name in de literatuur, beeldende kunst en muziek. Maar ook de filosofie en religie werden erdoor beïnvloed. De Romantiek was een stevige reactie op de idealen van de Verlichting en op de Industriële Revolutie uit de achttiende eeuw.
Betekenis van het begrip Romantiek

Het Letterkundig Lexicon van de Neerlandistiek (2002) geeft de volgende definitie van de term Romantiek:

Periodebegrip voor een stroming in de literatuur die gewoonlijk in de tijd gesitueerd wordt tussen ongeveer 1790 en 1850. In feite kent de term een veel bredere toepassing en duidt men er de culturele beweging mee aan die het gehele westerse leven en denken in de eerste helft van de negentiende eeuw heeft gedomineerd.

Er is onder wetenschappers veel discussie over de breedte van de term Romantiek, de periodisering van deze cultuurfase en over de kenmerken. Dit komt omdat het verschijnsel Romantiek zich in het Westen op verschillende manieren etaleerde. Al vanaf het begin, want de vroege Duitse romanticus Friedrich Schlegel schreef in 1797 niet voor niets aan zijn broer Wilhelm:

Mijn uitleg van het woord 'romantisch' kan ik je niet goed sturen, omdat die... 125 bladzijden lang is.

De term Romantiek is ontleend aan het Franse woord 'roman', als aanduiding van een niet regelgebonden, vrij-literaire schrijfvorm. Aanvankelijk had het bijvoeglijk naamwoord dat aan roman ontleend was, 'romantisch', een negatieve betekenis: iets dat niet waar is, te fantastisch voor woorden, kortom: fantasie pur sang. Vaak ging het om werken die in de volkstaal - het Romaans - waren geschreven en niet in het Latijn. Die romaanse werkjes, 'romans', beschouwde men als slechte, moderne troep en van mindere kwaliteit als de Latijnse boekwerken.

Eind achttiende eeuw veranderde de visie op romans van negatief naar positief. Dit begon in de Duitse gebieden van het Heilige Roomse Rijk. Daar begonnen intellectuelen de thematiek, schrijfstijl en plots van romans steeds meer als vernieuwend, eigenzinnig, creatief en origineel te zien. Romans waren origineel, anders dan de gekunstelde literaire schrijfstijl die gebaseerd was op de klassieke Oudheid. Hiermee begon in de gebieden die later Duitsland werden, de Romantiek.

Op de website Duitse Literatuur lezen we over 1798, hét omslagjaar in Duitsland:

"De Romantiek in Duitsland laten we doorgaans beginnen met het jaar 1798. Toen schreef Novalis (pseudoniem van Friedrich von Hardenberg, 1772-1801): 'Die Welt muß romantisiert werden.' " (Fragmente zur Poesie, 1799-1800)

Periodisering van de Romantiek

Qua periodisering wordt doorgaans het tijdvak van 1790 tot 1830/1850 aangehouden. Sommige wetenschappers rekenen ook de decennia vóór 1790 wel tot de Romantiek (en noemen die dan preromantiek of, in de Duitstalige landen, de tijd van Sturm und Drang, ca. 1760-1780 - denk aan de werken van Goethe en Friedrich von Schiller), anderen trekken ook de jaren 1840 en 1850 bij deze periode. In dit overzichtsartikel kiezen we als eindperiodisering 1850, omdat ook in de jaren 1840 en 1850 nog tal van romantische schrijvers en kunstenaars actief waren, onder wie Multatuli ... wellicht de grootste Nederlandse romanticus.

Algemene kenmerken van de Romantiek

De Romantiek deed zich voor in de kunst (literatuur, muziek, beeldende kunst) en in intellectuele kringen, onder meer onder filosofen en wetenschappers. Verder had de Romantiek impact in de politieke sector, waar de Romantiek het nationalisme stimuleerde. De belangrijkste kenmerken van de Romantiek zijn:

1. Individualisme & Weltschermz
De klemtoon lag in de Romantiek op het individu en diens subjectiviteit, gevoelens en intuïtie. Kunst moest bijvoorbeeld individueel en origineel zijn, over gevoelens en verlangens gaan en in elk geval individuele echtheid laten zien. Kunstenaars zelf werden als individuele genieën beschouwd. Het individualisme van de Romantiek kon doorslaan in wat wel de Zwarte Romantiek wordt genoemd. Hierbij was er sterke aandacht voor 'het sublieme': een combinatie van lust, genot, lijden, dromen, irrationele angsten, doemdenken en afgrijselijke gruwelen. Deze mix van tegengestelde emoties leidde bij de betrokken persoon, of die nu echt bestond of een romanfiguur was, dikwijls tot de meest individualistische handeling die een persoon kon begaan om verlost te worden uit zijn lijdensweg: zelfmoord. Deze thema's - van ongeremde lust tot zwaar lijden - zien we vaak terugkeren bij romantici, zoals in Die Leiden des jungen Werthers (1774) of Faust (1808/1832) van de vroeg-romantische Duitse Sturm und Drang-schrijver Johann Wolfgang Goethe, maar ook bij Nederlandse zwarte romantici als Jacob van Lennep en Nicolaas Beets. In hun werken ervaren de personages vaak gevoelens van onrust, doordat de realiteit (het 'nu') niet overeenstemde met het ideaal (het 'vroegere' of 'toekomstige'). Dit wrange gevoel leidde tot een voortdurend onbehagen, ook wel Sehnsucht, Weltschmerz of hamletisme genoemd.

2. Tégen Verlichtingsidealen
Romantici keerden zich tegen de idealen van de Verlichting, namelijk het vooruitgangsgeloof, het cultuuroptimisme / maakbaarheidsdenken, het geloof in de rede en het objectivisme. De Romantiek en haar romantici lieten het vooruitgangsgeloof los en kozen voor cultuurkritiek en cultuurpessimisme. De samenleving was zeker niet maakbaar en - zie ook kenmerk één hierboven - lieten het geloof in de rede en objectiviteit los en kozen voor gevoel, emotie en subjectiviteit. Romantici waren ook niet geïnteresseerd in de Oudheid of de Renaissance als cultuurperiode, maar in de mystieke Middeleeuwen.

3. Escapisme & natuurverlangen
Romantici wilden terug naar het oorspronkelijke, de ongerepte natuur. De oude natuur stond boven de nieuwe cultuur, want natuur bood rust en heling. De aanhanger van de Romantiek wilde een echt natuurmens zijn, een l'homme sauvage (natuurmens), zoals beschreven was door de filosoof Jean-Jacques Rousseau. Aanhangers van de Romantiek verlangden naar vroeger, naar de onaangetaste natuur en landschappen uit de periode vóór de Industriële Revolutie. Vgl. ook met kenmerk vijf: Mystiek-religieuze elementen.

4. Klemtoon op het nationale verleden
De Romantiek had zeker ook een politiek component, die zich kenmerkte door een groeiende interesse in de geschiedenis van de eigen natie en een gevoel van nationale nostalgie. De Romantiek gaf het verleden van de natie een politieke betekenis. Omgekeerd voedde het opkomende nationalisme vanaf ongeveer 1815, na - denk bijvoorbeeld aan het nationalisme in Nederland, het latere België (in 1830 ontstaan), Italië of in de Duitstalige gebieden - de Romantiek.

5. Mystiek-religieuze elementen & Weltschmerz
De Romantiek had ook een mystiek, religieus element in zich. Romantici vonden de eigen tijd en het eigen lichaam belemmerend. Ze verlangden naar religieuze echtheid en zochten hun geluk in de geest, de fantasie, de mystiek. Geest en mystiek boden een vlucht uit de rauwe eigentijdse werkelijkheid.

Romantiek in de literatuur

In de literatuur uitte de Romantiek zich in een groeiende populariteit van dagboeken (als individualistisch geschrift), reisverslagen, lyriek, romans, gothic novels (griezelromans over heksen, de middeleeuwen, moord en monsters) en historische romans.

Er waren diverse beroemde Nederlandse schrijvers die zich in hun literatuur aanhangers van de Romantiek betoonden. Multatuli, het alias van Eduard Douwes Dekker, is misschien wel de beroemdste romanticus uit de negentiende eeuw. Bekende schrijvers en literatoren uit de Nederlandse literaire Romantiek waren ook Willem Bilderdijk, Rhijnvis Feith, Nicolaas Beets, Jacob van Lennep (een vertegenwoordiger van de zwarte romantiek) en Isaäc da Costa. Laatstgenoemde is ook bekend als een van de leidsmannen van de kerkelijke beweging het Réveil, waarin gevoel en beleving ook belangrijk waren.

In het zuiden van Nederland, vanaf 1830 België, vertegenwoordigen de schrijvers Jan Frans Willems, Alfred Hegenscheidt, Hendrik Conscience (met De leeuw van Vlaanderen, 1838) en Prudens van Duyse de Romantiek. Er zijn meerdere literatuurwetenschappers die de poëzie van Guido Gezelle aanduiden als het beste werk dat de Vlaamse Romantiek heeft voortgebracht.

Internationaal trokken ook tal van romantici de aandacht. Een van de bekendste namen was Sir Walter Scott, die in 1812 de avonturenroman Ivanhoe over een held uit de Middeleeuwen publiceerde. In Engeland trokken naast Scott de schrijver William Blake en dichters Oals Wordsworth, Coleridge, Shelley, Keats en Lord Byron de aandacht. Victor Hugo's Préface de Cromwell (1827) is een fraai voorbeeld van Franse literaire Romantiek. Toonaangevende namen uit de Duitse Romantiek - die zich concentreerde in onder meer Jena, Heidelberg en Berlijn - waren de Gebroeders Grimm (bekend van hun sprookjes, met name hun Kinder- und Hausmärchen), Friedrich von Hardenberg (alias Novalis), Joseph von Eichendorff, Ludwig Achim von Arnim en Friedrich von Schlegel.

Romantiek in de schilderkunst

Ook in de schilderkunst uitte de Romantiek zich volop. Internationaal gezien werden enkele schilderstypische iconen van het 'romantische tijdvak' 1790-1850: de Duitse schilder Caspar David Friedrich, de Engelsman John Constable en de Franse schilderkunstenaar Eugène Delacroix. Hun onderlinge verschillen tonen aan hoe divers de beweging van de Romantiek feitelijk was.

De schilderstijl van de Romantiek kenmerkte zich door aandacht voor thema's als landschappen en ongerepte natuur, idealisering van de werkelijkheid (esthetisering), literaire en historische onderwerpen, waarbij met name middeleeuwse taferelen voorop stonden. De schilders kozen ook vaak 'het verre' of 'het onbekende' als thema, om zo te ontsnappen aan de eigen tijd. Dromen, nachtmerries en gruwelijke taferelen uit mystieke werken of middeleeuwse mythen en legendes waren ook populaire motieven.

Een gezicht van de romantische schilderkunst in Nederland was Jan Ekels de Jonge, die zich weer liet inspireren door de Duitse schilderkunst. Verder onderscheidden tal van schilders zich door hun nostalgische schilderstijl, onder wie de romantici B.C. Koekkoek, Bart van Hove, Salomon Verveer, Andreas Schelfhout en de Nederlands-Franse Ary Scheffer. Laatstgenoemd schilder werd internationaal beroemd met zijn werk De gedaantes van Paolo en Francesca aanschouwd door Dante en Vergilius uit 1835.

In België waren enkele romantische schilders actief die zich vaak lieten inspireren door het schilderwerk van oude meesters als Pieter Paul Rubens en Antoon van Dyck. Hier waren vooral historieschilders actief. Het kopstuk van de historieschilders was Gustaaf Wappers, die zich hoofdzakelijk richtte op het schilderen van de geschiedenis van Vlaanderen. Andere grote Vlaamse en Waalse namen uit de romantische schilderkunst waren Antoine Wiertz, Nicaise De Keyser, Adèle Kindt, Louis Gallait, Ferdinand de Braekeleer, Ernest Slingeneyer en Jean-Baptiste Madou.

Romantiek in de muziek

In de muziek wordt de Romantiek anders geperiodiseerd, namelijk tussen 1815 en 1910. De romantische periode in de klassieke muziek eindigde in het geweld van de Eerste Wereldoorlog. Dé grote heraut van de klassieke romantische muziek was Ludwig van Beethoven. Hierna stonden meerdere grote klassieke componisten op die de Romantiek een geluid gaven, beter gezegd: een symfonie: Franz Schubert, Josef Anton Bruckner en Gustav Mahler. Deze componisten maakten de romantische symfonie steeds complexer en grootser.

De kamermuziek en romantische composities van de grote componisten Felix Mendelssohn-Bartholdy, Robert Schumann en Johannes Brahms waren eveneens van grote klasse. In Italië componeerden de romantische musici Giuseppe Verdi en Giacomo Puccini omvangrijke operastukken. En de Hongaarse componist Franz Liszt mag evenmin vergeten worden.

In Rusland gaven muzikanten als Glinka, Modest Moessorgski, Nikolaj Rimski-Korsakov en Borodin vorm aan de Russische muzikale Romantiek.

Romantiek in filosofie & religie

Er waren ook tal van filosofen die beïnvloed werden door de idealen van de Romantiek. Tot de bekendste romantische filosofen behoren de Duitse idealistische filosofen Johann Gottlieb Fichte (hij was politiek filosoof), Goethe, Friedrich von Schiller, Johann Gottfried von Herder, Friedrich von Schelling en de eerder genoemde Franse filosoof Rousseau.

Ook beroemde negentiende-eeuwse theologen lieten zich beïnvloeden door een of meer uitgangspunten van de Romantiek. De bekendste theologen uit de tijd van de Romantiek waren de Duitse godgeleerden Friedrich Schleiermacher, Ludwig Feuerbach, David Friedrich Strauss en Heinrich Heine.

Gevolgen en erfenis van de Romantiek

De Romantiek die tussen de jaren 1790 en 1850 - in de muziek 65 jaar langer, tot 1915 - merkbaar was in de intellectuele, kunst- en schrijfwereld heeft diepe sporen getrokken in latere tijden. Kenmerken van en thema's uit de Romantiek zouden telkens weer opduiken onder intellectuelen en kunstenaars. Bijvoorbeeld in het interbellum, toen de cultuurpessimistische werken van Oswald Spengler, José Ortega y Gasset en Johan Huizinga verschenen. Deze intellectuelen en naast hen tal van andere filosofen en historici, schreven werken die veel romantische elementen in zich hadden. Met name typerend is bij deze intellectuelen het verzet tegen het vooruitgangsgeloof van de Verlichting en de nadruk op het individu tegenover het gevaar van de massa. Huizinga's Herfsttij der Middeleeuwen (1919) is feitelijk ook typisch romantisch, met zijn omvangrijke aandacht voor de geestesgesteldheid en hartstochten van de middeleeuwse mens.

De culturele revolutie vanaf de jaren 1960, die zich uit in onder meer de Provo, hippiebeweging en milieubeweging, liet zich zeker ook inspireren door de Romantiek. Provo's en hippies verzetten zich tegen het materialisme, waren geïnteresseerd in mystiek en wilden een terugkeer naar een natuurlijk, ongerept leven zonder industrie. Ook vierden zij het individualisme. De milieubeweging baseerde zich gedeeltelijk op de Verlichting, maar haalde ook inspiratie uit de natuuridealen van de Romantiek.

Het postmodernisme dat vanaf de jaren 1960 opkwam, had ook zijn wortels in romantische uitgangspunten. Beide focussen bijvoorbeeld op het bijzondere, absurde en sublieme en verlangen naar het afwijken van de dwangmatige regelmaat. Een postmoderne filosoof bij wie er veel aandacht is voor het bijzondere, het afwijkende, is bijvoorbeeld de geschiedfilosoof Michel Foucault.

Een typische romanticus uit de meer recente tijd is wijlen hardrockgitarist-zanger Kurt Cobain van de grungeband Nirvana. Hij had een afkeer van materialisme, zag zijn eigen lichaam en tijd als belemmerend en bezong zijn Weltschmerz en pessimistische levensvisie in zijn tekstueel depressieve, maar muzikaal zeer krachtige grungemuziek. Cobain stierf in 1994 op 27-jarige leeftijd - en trad daarmee toe tot de Club van 27 - door in zijn huis in Seattle zelfmoord te plegen.

Ook interessant: Moderne techniek in de Romantiek
...en: De Verlichting - Eeuw van de Rede (stroming)
Boekentip: De romantische orde - Maarten Doorman
Lees verder: Wie was Willem Bilderdijk?

Beknopte video over de Romantiek:

Boeken
-Karel Vanhaesebrouck, Cultuurgeschiedenis. Een handboek (2e druk; Maldegem: Silhouet / Academic and Scientific Publishers, 2014 [2011]) p.85-95.

Internet
-https://www.literatuurgeschiedenis.nl/19de/literatuurgeschiedenis/lg19003.html
-https://www.dbnl.org/tekst/bork001lett01_01/bork001lett01_01_0019.php#r114
-http://www.duitseliteratuur.nl/9-romantiek-1798-1835/
-https://www.bibliotheek.nl/eregalerij/hendrik-conscience/hendrik-conscience-biografie.html
-https://www.universiteitleiden.nl/agenda/2016/01/duitse-romantiek-en-literatuur
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Romantiek_(stroming)
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Romantiek_(muziek)
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Romantiek_(schilderkunst)

# data[].attributes.attachment_link.title
Romantiek (ca.1790-1850) - Kenmerken van de stroming

# data[].attributes.attachment_link.description
De Romantiek staat bekend als een specifieke cultuurperiode uit de westerse geschiedenis. De Romantiek duurde van ongeveer het einde van de achttiende eeuw tot het midden van de negentiende eeuw. De Romantiek was vooral merkbaar in de kunst, met name in de literatuur, beeldende kunst en muziek.

# data[].attributes.headline
Beethoven (1770-1827) – Duitse componist

# data[].attributes.subject
Beethoven (1770-1827) – Duitse componist

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Duitse klassieke muzikant en dirigent Ludwig van Beethoven (1770-1827) geldt als een van de grootste componisten uit de geschiedenis. Beethoven was een muzikaal genie wiens muziek - denk aan klassiekers als 'Für Elise', Beethovens '9e Symfonie' of de 'Piano Sonata no.14' -, tot op de dag van vandaag populair zijn. Wie was deze componist, wiens muziek een grote invloed had op de negentiende-eeuwse muziek?
Samen met virtuoze musici als Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart, Antonio Vivaldi en tal van anderen wordt Ludwig van Beethoven tot de grootste componisten uit de muziekgeschiedenis gerekend. De stijl van Ludwig van Beethoven sluit nauw aan bij de klassieke stijl van Mozart en Joseph Haydn. Van Beethoven, Mozart en Haydn worden, hoewel ze niet samenwerkten, alle drie gerekend tot de zogenoemde "Eerste Weense School". Ook Frans Schubert wordt wel eens tot dit trio gerekend. Deze muziektraditie sloot het classicisme af en luidde de muzikale periode van de romantiek in.

Jonge jaren van Ludwig van Beethoven in Bonn (1770-1792)

Ludwig van Beethoven werd op 16 december 1770 geboren in Bonn, toen nog een vrij onbekend Duits stadje. Hij was de zoon van de keurvorstelijk tenorzanger Johan van Beethoven (1740-1792) en diens vrouw Maria Magdalena Keverich (1746-1787). Ludwigs opa, Lodewijk van Beethoven (1712-1773), was afkomstig uit Mechelen en verhuisde in maart 1773 naar Bonn om daar hofzanger te worden.

Ludwig had een muzikale, niet altijd makkelijke jeugd. Het gezin waarin hij opgroeide was arm en zijn vader kwam geregeld dronken thuis. Mede hierdoor ontwikkelde Van Beethoven zich tot een sombere, wantrouwde persoonlijkheid, met een soms explosief karakter. Op zijn vijfde, in 1776, begon Ludwig met klavierlessen. Ludwig bleek talent te hebben. Als vader Van Beethoven dronken thuis kwam, vroeg zijn vader Ludwig voor hem op de piano te spelen. Net als Leopold Mozart hoopte Ludwigs vader dat zijn zoon een muzikaal wonderkind zou worden. Die droom zou uitkomen...

In zijn jeugd volgde Ludwig slechts enkele jaren onderwijs, van 1777-1781 bezocht hij het Tirocinium, een lagere school in Bonn. In deze tijd, vanaf 1779, begon Beethoven in Bonn ook met muzieklessen bij de hoforganist Christian Gottlob Neefe, waardoor hij kennismaakte met de muziek van Bach, Haydn en Mozart. Twee jaar later begon Ludwig van Beethoven zijn eerste composities te schrijven. In datzelfde jaar 1781, tijdens de Patriottentijd, trad hij ook op voor de Nederlandse erfstadhouder Prins Willem V van Oranje-Nassau, tijdens een familiebezoek aan Nederland met zijn moeder.

In het jaar 1787 overleden in korte tijd Ludwigs moeder en zijn zus, waardoor Ludwigs vader instortte en Ludwig de verantwoordelijkheid kreeg over het gezin Van Beethoven. Er werd op 20 november 1789 - het jaar van de Franse Revolutie - zelfs een keurvorstelijk decreet uitgevaardigd waarbij Ludwigs vader eerder met pensioen werd gestuurd en Ludwigs vader verplicht werd de helft van het onderhoudsgeld aan zijn zoon te geven... Enkele jaren later stierf Johan van Beethoven, als een geruïneerd man, zo schrijft Caeyers in hoofdstuk 2 van zijn Beethoven-biografie:

"Jan van Beethoven stierf, geruïneerd en aan lagerwal, op 18 december 1792. Zijn dood zou de keurvorst de laconieke reactie hebben ontlokt dat vanaf nu de inkomsten van het drankverbruik in de stad een aanzienlijke terugval zouden kennen..."

In juni 1784 werd Beethoven, naast Neefe, benoemd tot hoforganist. Enkele jaren later besloot hij Wenen te bezoeken om muzieklessen bij Mozart te nemen, maar het is onzeker of beide genieën elkaar in Wenen, in 1787, ook echt hebben ontmoet.

Ludwig van Beethoven in Wenen (1792-1827)

Op 2 november 1792 vertrok Ludwig van Beethoven naar Wenen, waar hij op 10 november aankwam. Mozart was al bijna een jaar eerder, eind 1791, overleden.

Tussen 1792 en 1794 kreeg Beethoven in Wenen les van de componist Joseph Haydn. Maar de muzikale stijl van beide klassieke muzikanten liep te ver uiteen: Haydn vond Beethovens muziek te agressief, te weinig gelikt en probeerde zelfs een aantal pianostukken van Beethoven tegen te houden. Op 29 maart 1795 trad Beethoven voor het eerst in concert op in Wenen.

Interessant is Beethovens derde sympfonie Eroïca (1803), die hij opdroeg aan Napoleon Bonaparte. Toen Napoleon zich in 1804 tot keizer uitriep, kraste een kwade Ludwig diens naam op het titelblad door totdat er een gat in het papier zat (afbeelding links). In juni 1812 vertrok Beethoven tijdelijk naar een kuuroord in Teplitz, bij Karlsbad. Daar ontmoette hij op 19 juli Johann Wolfgang von Goethe. In zijn latere leven, vanaf 1801, werd Beethoven steeds dover, totdat hij uiteindelijk helemaal niets meer hoorde. Eind 1826 kreeg Beethoven een ernstige longontsteking na een overnachting in een ijskoude dorpsherberg. Begin december 1826 componeerde hij zijn laatste voltooide werk: 'Wir irren allesamt WoO 198'.

Laatste woorden Beethoven: 'Schade, schade, zu spät'

Er bestaat een bijzondere anekdotes over Beethovens laatste woorden, die natuurlijk niet meer 100% te achterhalen zijn. Ludwig van Beethoven zou na ontvangst van het sacrament van het laatste oliesel (voor stervenden) het volgende gezegd hebben:

"Plaudite, amici, comedia finita est..." ('Applaudisseert, vrienden, de voorstelling is afgelopen...', het gebruikelijke slot bij een muziekstuk)

De dood van Ludwig van Beethoven deed in sommige opzichten zelfs denken aan de Goede Vrijdag-gebeurtenissen op Golgotha. Schott, de uitgever van Beethovens muziek, stuurde hem wijn op zijn ziekbed. Beethoven keek naar de wijn en sprak zijn laatste woorden:

"Schade, schade, zu spät."

Nadat Ludwig twee dagen buiten bewustzijn was geweest, stormde het ineens op 26 maart 1827 in de namiddag. Rond vijf uur volgde een felle lichtflits met een gigantische donderslag. Volgens een getuige opende Beethoven toen zijn ogen, hief hij zijn rechterhand op en balde nog eenmaal zijn vuist. De uitdrukking op Beethovens gezicht was ernstig en dreigend. Daarna liet Ludwig van Beethoven zijn hand op het bed terugvallen en deed hij zijn ogen dicht.

Boekentip: Jan Caeyers - Beethoven. Een biografie
Lees ook: Lijst van componisten
Ook interessant: Muziekgeschiedenis

Ludwig van Beethoven, 'Für Elise'

Boeken
-Jan Caeyers, Beethoven. Een biografie (Amsterdam: De Bezige Bij, 2012).

Internet
-https://www.klassika.info/Komponisten/Beethoven/lebenslauf_1.html
-https://nl.wikipedia.org/wiki/Ludwig_van_Beethoven
-https://www.nrc.nl/nieuws/1998/03/13/beethoven-moet-terug-op-het-repertoire-de-val-van-7391194-a418103

# data[].attributes.attachment_link.title
Ludwig van Beethoven (1770-1827) - Duitse componist

# data[].attributes.attachment_link.description
De Duitse klassieke muzikant en dirigent Ludwig van Beethoven (1770-1827) geldt als een van de grootste componisten uit de geschiedenis. Beethoven was een muzikaal genie wiens muziek - denk aan klassiekers als 'Für Elise', Beethovens '9e Symfonie' of de 'Piano Sonata no.14' -, tot op de dag van vandaag populair zijn.

# data[].attributes.headline
Franz Liszt (1811-1886) – Hongaarse klassieke componist

# data[].attributes.subject
Franz Liszt (1811-1886) – Hongaarse klassieke componist

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Hongaarse klassieke componist Franz Liszt (1811-1886) geldt als een van de grootste muzikanten uit de tijd van de Romantiek. Hij onderging invloeden van Paganini en Chopin, maar moest van Beethoven en Mozart niet zoveel hebben. Zijn muziekstukken hebben grote invloed gehad op muziek in de twintigste eeuw, vanwege de harmonie en symfonie. Een korte biografie van Franz Liszt.
Invloeden op Liszt

Liszts klassieke composities zijn beïnvloed door tal van componisten. Zo zorgden onder meer Niccolò Paganini, Frédéric Chopin, Vincenzo Bellini, Robert Schumann en Hector Berlioz voor veel inspiratie. Zijn tijdgenoten Ludwig von Beethoven en Franz Schubert, die hij beide ontmoet heeft, waardeerde hij minder. Ook van de operamuziek van Wolfgang Amadeus Mozart en Carl von Weber moest Liszt niet zoveel hebben. Omgekeerd had het werk van Liszt veel invloed op de muziek in de twintigste eeuw en op latere componisten, van wie Claude Debussy een bekende naam is.

Jonge jaren van Franz Liszt

Componist Franz Liszt zag het levenslicht op 22 oktober 1811. Hij werd geboren in de Hongaarse plaats Raiding in het Burgenland, dicht bij de Oostenrijkse grens. Toen Franz zes jaar was, begon zijn vader Adam Liszt hem les in pianospelen te geven. Korte tijd later nam Carl Czerny - die als musicus geschoold was door niemand minder dan Ludwig van Beethoven - de lessen over.

Toen Franz nog maar negen jaar was, gaf hij in Baden (vlakbij Wenen) een groot concert op de piano. Kort hierna volgde een tweede concert in Eisenstadt (in het Hongaars Kismárton geheten), speciaal voor de Hongaarse erfprins Nicolaas Esterházy.

Franz Liszt bleek muzikaal een wonderkind te zijn, maar hij had - zo zou blijken - nog veel meer kwaliteiten. Liszt ontpopte zich tot een veelzijdige persoonlijkheid. Een virtuoos op de piano, een musicus die uitblonk in improvisatie, een uitstekend dirigent: Liszt was wat in de tijd van de Renaissance een homo universalis werd genoemd: een veelzijdige geleerde. Zo studeerde hij theologie en filosofie en was hij zeer geïnteresseerd in de liefde en in religie. Franz wandelde veel, doceerde, schreef proza en was enige tijd als journalist werkzaam... Kortom, Liszt was een veelzijdige kosmopoliet.

Liszt trekt Europa door

Toen Franz Liszt nog maar twaalf was, vertrok het gezin naar Parijs. Dit omdat Franz zich als muzikant dan verder zou kunnen ontwikkelen. Liszt werd echter niet tot het conservatorium van Parijs toegelaten, met als argument dat hij uit het buitenland kwam. De directeur van de muziekschool was overigens een Italiaan en vermoedelijk jaloers op Liszt of iemand die 'wonderkinderen' niet kon uitstaan.

In Parijs ontwikkelde Liszt zich tot een uitzonderlijk goede pianospeler en improvisator, die zeer geliefd was in de kringen van de aristocratie. Op 7 maart 1824 maakte hij zijn debuut in de concerthal in Parijs. Het was een sensationeel concert. In Parijs werd Liszt bevriend met onder meer Chopin en Berlioz, maar ook met literatoren en auteurs als Victor Hugo, Heinrich Heine en de beroemde schilder Eugène Delacroix. Regelmatig ging Liszt in zijn jonge jaren op tournee. Zo speelde hij in 1825 voor de Engelse koning George IV in Windsor Castle. In 1826 en 1827 volgden onder meer tournees in Zwitserland en Oostenrijk.

Vervolgens toerde Liszt in de jaren 1839-1847 heel Europa door en maakte naam als pianofenomeen. Hij speelde in het Ottomaanse Rijk (specifiek het latere Turkije) maar trad ook op in landen als Ierland, Portugal en in het Russische Keizerrijk. In 1848 aanvaarde hij de functie van Hofkapellmeister te Weimar. Samen met de componist Richard Wagner maakte hij van Weimar de 'avant-garde' van de klassieke muziek in die tijd.

Gedurende de jaren 1861 tot zijn dood in 1886 was Franz Liszt veel in de steden Weimar, Rome en Boedapest. Hij werkte in deze steden samen met componisten zoals Richard Wagner, Hector Berlioz en Camille Saint-Saëns. Daarnaast gaf hij orgel- en pianoles aan een grote groep leerlingen.

Composities van Liszt

Franz Liszt maakte op het gebied van muziek geenszins korte metten: tijdens zijn leven schreef Liszt ongeveer 1500 muzikale werken. Hieronder bevonden zich veel composities voor de piano. Maar ook de zogeheten Symfonische Gedichten die gespeeld konden worden door orkesten. Verder droeg hij bij aan muziek voor het orgel en geestelijke muziek, waaronder een aantal missen.

Tot Liszts grootte composities behoren Grand Études (1837) - met name de Grandes Etudes de Paganini No.3 "La Campanella", de Hungarian Rhapsodies (1845-1885), Liebesträume No.3 (1850), Piano sonata in B mineur (1853-1854), Eine Symphonie zu Dantes Divina Commedia (1855-1856), de Waldesrauschen (Concert ëtudes No.1, 1862) en zijn bewerking van Nun danket alle Gott! (1878-1879).

Franz Liszt overleed op 31 juli 1886 in Bayreuth in Duitsland, aan een longontsteking. Op 3 augustus werd hij in deze stad begraven.

Meer muziekgeschiedenis
Lees ook: Lijst van componisten
Boekentip: Alles begint bij Bach - Merlijn Kerkhof

Muziek van Franz Liszt

Internet
-https://www.britannica.com/biography/Franz-Liszt
-http://www.lisztkring.nl/about/biografie.html
-https://www.cmuse.org/franz-liszt-biography/
-https://kunst-en-cultuur.infonu.nl/biografie/178625-franz-liszt-1811-1886-componist.html#het-oeuvre-van-franz-liszt
-https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_compositions_by_Franz_Liszt
-https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/liszt-s-romantische-drang-om-tot-de-kern-van-alles-door-te-dringen~bee22bbf/

# data[].attributes.attachment_link.title
Franz Liszt (1811-1886) - Hongaarse klassieke componist

# data[].attributes.attachment_link.description
De Hongaarse klassieke componist Franz Liszt (1811-1886) geldt als een van de grootste muzikanten uit de tijd van de Romantiek. Hij onderging invloeden van Paganini en Chopin, maar moest van Beethoven en Mozart niet zoveel hebben. Zijn muziekstukken hebben grote invloed gehad op muziek in de twintigste eeuw, vanwege de harmonie en symfonie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Muziek is een vorm van kunst die door mensen wordt gemaakt door instrumenten te bespelen of te zingen. Ook kan je muziek opschrijven; soms is dit een liedje of een rijmpje met een tekst die je zelf hebt geschreven, soms legt de muziek die op papier staat uit, hoe iemand een melodie op een instrument kan spelen.

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3934459
Iers
Spaans
Balkan

# data[].attributes.body
Ieder jaar staat er wel minstens 1 zomerhit in de MEGATOP 50. Vaak komen die liedjes uit Zuid Amerika of hebben de liedjes Zuid Amerikaanse invloeden.

De hits hebben hun roots in de traditionele muziek uit Zuid Amerika. In deze leerbron gaan we in op welke muziekstijlen en soorten er uit dit werelddeel komen en kijken daarnaast welke instrumenten erbij gebruikt worden en hoe ze klinken.

De stijlen worden ingedeeld naar het land van afkomst en je leert hoe je ze van elkaar kan onderscheiden.

Samba
Salsa
Tango
Reggae

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3934447

# data[].attributes.attachment_link.title
Herbie Hancock "Chameleon" Live at Java Jazz Festival 2012

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827777

# data[].attributes.attachment_link.title
Duke Ellington - It don't mean a thing (1943)

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827778

# data[].attributes.attachment_link.title
MUDDY WATERS -hoochie coochie man (1960)

# data[].attributes.attachment_link.description
Newport 1960. Canción editada por Waters en 1956, escrita por Willie Dixon. Muddy Waters no tan solo influencio el Blues, más bien diversos generos musicales como el rock and roll, rock, folk y el jazz.

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827774

# data[].attributes.attachment_link.title
Arnold Schoenberg - String Quartet No. 4

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827771

# data[].attributes.attachment_link.title
Ravel - Pavane pour une infante; Landesjugendorchester Rheinland Pfalz, Daniel Beyer

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3835808
http://static.digischool.nl/mu/leerlingen/geschiedenis/romantiek/algemeen.htm

# data[].attributes.attachment_link.title
Wagner: Der Ring des Nibelungen (arr. De Vlieger) - Radio Filharmonisch Orkest - Live concert HD

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827758

# data[].attributes.attachment_link.title
W. A. Mozart: Symphony nº 41 "Jupiter" - Lorin Maazel - Sinfónica de Galicia

# data[].attributes.body
Het laatste deel van de Barokperiode noemt men wel de Rococo, een term afkomstig uit de bouwkunst waarmee men de versiering van de ruimte met schelpen, bloemen en ranken aangaf. In de muziek leidde deze periode tot een overdreven gebruik van versieringen. We spreken dan ook wel over de 'Galante stijl'. Tot deze stijl behoort voornamelijk de Franse muziek van Couperin en Ramea.
Het majeur- en mineurstelsel kreeg in de barok pas echt de vorm zoals wij dat nu ook kennen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Couperin, Second Concert from 'Concerts Royaux'  | William Christie & Paul Agnew Master Class

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827768

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827768

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827756

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827755
http://static.digischool.nl/mu/leerlingen/geschiedenis/middeleeuwen/algemeen.htm

# data[].attributes.body
https://maken.wikiwijs.nl/113830/Muziekgeschiedenis#!page-3827752

# data[].attributes.body
http://www.muziekbus.nl/muziek/muziekgeschiedenis.html

http://static.digischool.nl/mu/leerlingen/geschiedenis/

https://historiek.net/muziekgeschiedenis/
https://vrijeacademie.nl/200/uitgebreid-zoeken/collegereeks-muziekgeschiedenis/