# data[].attributes.body
ZERK ERAGIN ZUEN HIRIAK BERPIZTEA?

- Duela 1000. urtetik aurrera hirietako arriskuak poliki-poliki desagertzen hasi ziren (gerrak, inbasioak...). Horren ondorioz egoera hobetu egin zen. Merkataritza suspertu zen eta hiriak handitu ziren.

NEKAZARITZA-EKOIZPENEN GORAKADAK:

- Klima hobetu egin zen eta horri esker, nekazaritza hedatu zen. Gero, beste gauza batzuk ere bazituzten.

Nekazaritza tresnak hobetzea: Golde belarriduna eta arnes berriak sortu zituzten, eta animalietan lepokoak jartzen hasi ziren.

Laborantza-metodo berriak: Hiru urteko txandaketak sartu zituzten eta horri esker, lur-eremu txikiagoak usten zituzten lurgorrietan.

Haize- eta ur-errotak: Ezakutzen zituzten errotak errazatu zituzten. Horri esker, produktibitatea hobetu zen eta elikagaien ekoizpena handitu zen.

BIZTANLERIA ETA HAZKUNDEA:

Biztanleria hobeto elikatuta egoteak eragin zuen gaixotasun gutxiago egotea eta jende gutxiago hiltzea. Horren ondorioz, Europako biztanleria igo zen. Jendeak eskatu zuen lurr abandonatuetan gauzak landatzea. Landutako lurren azalera handitu zen.

Bestalde, landa-eremuetako biztanleek, nekazariak hirietara emigratzea bueltatu zituzten. Hirietako bizimoduak jaun feudalen eskuetatik kanpo geratzen zenez, askatasunak eta bizi-baldintzak eskatzen ziren.

NEKAZARITZAKO SOBERAK: Lurrak handitzeari eta produktibitatea handitzeari esker, nekazaritza-soberakinak sortu ziren merkatuan saltzeko. Nekazariek eta jaunek beren zati bat saldu ahal izan zuten. Horren truke armak, tresnak, oihalak... erosi ahal zituzten.

Produktu-truke, merkataritza eta artisautza-ekoizpena suspertu zituzten eta hiri edo burguetan ezarri ziren. Hirietako biztanleei BURGES deitzen zaie. Azkenik, gaztelu edo abadien pareetan, hiri berri asko sortu ziren.

# data[].attributes.body
. GARRAIOAK ETA MERKATZARITZA GARATU...

- Merkatuetan, nekazaritzako produktu gehiago zeuden eta erosahalmen gehiago ere. Gero, zenbait berrikuntza trukeak sustatu zituzten.

Berrikuntzak garraioan: Lepokoak, ferrak eta lemak sortu zituzten mandoen trakzioa areagotzeko. Lehorreko garraioa hobetu eta itsas garraioetan ere.

Merkataritza berrikuntzak: Garraioekin zerikusia zuen. Merkataritzako teknika batzuk hobetu ziren, (kanbio letrak). Salerosketak errazago egiteko aukera. Merkataritza garapena handitu zen eta azokak agertu ziren. Diru trukatzaileak ere sortu ziren eta maileguak areagotu ziren. Berrikuntza garrantzitsuena urruneko merkataritza zen.

.IBILBIDEAK SEGURUAGOAK ETA URRUNAGOAK.

- Xl eta Xlll. mendean, segurtasun handiago zegoen ondorioz, merkataritza hedatu zen.

Lehorreko ibilbideak: Hiriak babestu zituzten artisauen eta merkatarien autoritatearekin. Bideak seguruagoak izatea eragin zuen. Salgaiak animalien gainean eramaten zituzten eta ibaietatik ere.

Itsas ibilbideak: Ozeano Atlantikoa seguruagoa izan zen bikingoen inbasioen ondoren. Bizantziar inperioa sendotu eta kristau-estatu txikiak sortu ziren. Merkataritzarako seguruagoak.

.EUROPAKO MERKATARITZA Xlll. ETA XV. MENDEEN ARTEAN.

- Mediterraneoko ibilbideak Europa Bisantziar Inperioarekin eta Ekialde Hurbilarekin lotzen zituen. Produktuak inportatzen eta esportatzen zituzten. Atlantiko eta Baltiko ibilbideak Itsaso Baltikoa hartzen zuen. Azkenik, zenbait hiritan gauzak esportatzen zituzten: (Gatza, ardoa, larruak, garia...).

# data[].attributes.body
.NOLAKOAK ZIREN ERDI AROKO HIRIAK?

. Hiriak eremu onetan kokatzen zituzten...

- Komunikazio-bideetatik gertu kokatzen ziren. biztanleen beharrak aseatzeko ezaugarriak zituzten: laborantzirako, arrantzarako, ura, zura, harrobiak...

.Bertako hirigintza irregularra zen...

- Hiriak, harresiz inguratuta zeuden gauza batzuk errazteko: hiria defendatzea, merkatzaritza produktuak kontrolatzea eta zergak ordaintzea kanpokoei... . Oinplanoa oso irregularra izaten zen eta plaza baten antolatzen ziren. Plazan: katedrala, udaletxea eta lonja egon. Kaleak: bihurriak eta estuak. Arratoiak eta arkakusoak zeuden hirian eta ez zegoen urik txorrotetan. Arratoiei esker, infekzio eta gaixotasunak erraz hedatu.

.Gobernua patrizioek osatu...

- Biztanleek beraien zinegotziak hartzen zituzten gauzetaz arduratzeko. Hiriko burua edo (inportanteena): bugumaisua edo alkatea. Udaletxean bizi eta bertan gauzak gorde. Hirian, hiriko patrizioak sortu zituzten.

Hiriko patrizioak: Bankari-familia eta -merkatari aberatsenek hiriko gobernua bereganatu.

# data[].attributes.body
.NOLA BIZI ZIREN ERDI AROKO HIRIETAKO BIZTANLEAK?

.Hiriak artisautzako eta merkataritzako guneak ziren...

- Hirietan produktuak ekoizten ziren eta merkataritza-trukeak egiten ziren. Hiriak txikiak. 15.000 biztanletik 30.000 biztanlera zituzten eta beste gutxi batzuk 200.000 biztanle (paris, kordoba).

-Lanbideen germiotan antolatzen ziren. Germioek beraien arauak jarri. Germioak kaleetan biltzen ziren jardueren arabera: aiztogileak, zilargileak, ehuleak...

.Gizarte-talde berriak sortu hirietan:

- Burgesia: gizarte talde berri bat sortu zen. Talde hori, beren produktuak saltzeagatik aberastu ziren. Aniztasun handiko gizarte taldea. Goi-burgesia (merkatari handiak eta bankariak) ziren. Behe-burgesia (artisauak eta merkatari txikiak) ziren.

-Hirietan burgesiaz gain, nobleak, kleroak eta herrietako jendea bizi zen: mirabeak eta eskaleak.

- Hirietako biztanleak pertsona askeak ziren. Ez baitzeuden jaun feudal baten menpe. Jopu batek hirian urtebetez bizitzea lortzen bazuen, jaunak atxilotu gabe, joputzatik aske geratzen ziren. Horregatik, "hiriaren aireak gizakiak aske egiten ditu" esan ohi da.

.Gremioen lantegiak:

-Lantegi txikiak ziren. Maisu artisau baten jabetzakoak. Etxebisitza bezela erabili. Tresnen jabeak ziren. Ofizialen eta ikastunen laguntza eduki soldata baten truke. Prestakuntza-sistema zurruna zuten. Kofradiak erlijio eta laguntza-funtzioak betetzen zituzten.

Artisaua izateko pausuak:

1. Ikastuna izan urte batzuetaz.

2. Ofiziala izan.

3. Proba gainditu (maisu lana).

4. Maisuaren kategoria lortzen zuten.

# data[].attributes.headline
4. Erdi Aroko krisia eta erresumen sendotzea (politika).

# data[].attributes.subject
4. Erdi Aroko krisia eta erresumen sendotzea (politika).

# data[].attributes.body
.Burgesiaren babesak monarkaren autoritatea sendotu zuen...

- Xll. menderarte, erregeak eta erreginak feudoak ez zituzten kontrolatzen. Sistema aldatzen joan ziren aberastazunaren gatik eta burgesei laguntza eskatu.

Burgesak: Aberatsak ziren baina ez ziren pribilegiatuak. Zergak ordaintzen zituzten. Jaun feudalen kontrako babesa behar zuten.

Monarkek: Monarkek burgesen babesa behar zuten nobleeri autoritatea inposatzeko, monarkia nazionalak eratzeko eta lurralde-batasuna bermatzeko.

-Burgesiaren babesa lortzeko, errege-erreginek lege edo hiri-gutunak sinatu zituzten. Hiriari pribilegioak edo foruak eman. Biztanleak pertsona askeak eta beren gobernua izateko eskubidea zutela aitortu. Lege berriek, merkataritza-monopolioak merkatuak irekitzeko eta erresuman zirkulatzeko baimenak eman. Pribilegio horien truke, ordaintzen zituzten zergek aukera eman zieten soldadu mertzenarioak kontratatzea eta hobeto administratzeko funtzionarioak.

.Gorteen edo parlamentuen sorrera bultzatu zuen:

- Monarkek, Curiaren (errege kontseilua) laguntza zuten. Kontseiluak zenbait handikik osatzen zuten. Xll. mendetik aurrera, monarkek burgesak gonbidatu zituzten.

Hiru estamentuek, (noblezia, kleroa eta burgesia) bilera bat egiten zuten gorte edo parlamentu deitzen ziren bilera horiek. Burgesei sartzen uztean bilereetara, monarkek estamendua garrantzitsua zela aitortzen zuen. Haiengandik diru-laguntzak lortu nahi zituzten haien kexak entzutearen truke.

Burgesiaren boterea handiagoa zen erresuma batzuetan besteetan baino. Haien eskaerak onartu eta gero, ez zituzten diru-laguntzak ematearen aldeko botoa ematen burgesek.

# data[].attributes.body
ZER ERAGIN IZAN ZUEN IZURRITE BELTZAK EUROPAKO GIZARTEAN?

- XlV. mendean biztanleriak, zorigaitzak pairatu zituzten (izurritea, gosea eta gerra).

Izurritea=Gaixotasunak.

Arratoiek arkakusoak zituzten horregaitik pertsonak gaixotasunak hartzen zituzten.

Eliza handia= katedrala.

Izurrite beltza iritsi: 1348. urtean iritsi zen Asiatik. Gaixotasun infekziosoa zen eta ez zekiten zerk eragiten zuen. Hipotesiak esaten zituzten: juduak zirela errudunak, urak pozoitu, jainkoen zigorra...

Sintoma nagusiak: sukarra, arnasketa eta zirkulazio-arnasketa. Eta azalak kolore txarra hartzea.

Neurriak aplikatzearren, pandemia ez zen gelditu. Baina bolada batzuk egon ziren non gero intentsitate txikiagoak izan ziren.

Jada ahulduta zegoen biztanleriarii eragin:

- Gaixotasun horren hedapenak krisis orokorra eragin zuen Europan hiru faktorekin batera:

- XVl. mendean gerra ugari gertatu ziren. Ondorioz, hildakoak eta ekonomia-galera handiak izan ziren.

- Lurren zati handi baten produktibitatea oso txikia zen. Aurreko mendeetan kalitate gutxiko lurrak lugorrotu zituzten, demografia-hazkundeak behartuta.

-Izotz Aro Txikia hasi zen. Prezipitazioak izan ziren, horren ondorioz, uztak galdu eta goseteak gertatu ziren.

Prezipitazioak: izotzaldi, txingor eta euri.