# data[].attributes.headline
Оюндар тууралуу уламыштар

# data[].attributes.subject
Оюндар тууралуу уламыштар

# data[].attributes.body
Алыш

Бел боо күрөшүнүн тарыхына карай турган болсок ал бизди  тээ байыркы убактарга кайрып барат. Күрөштүн бул түрү кыргыздардын эң байыркы спорт оюндарынын бири болгон.

Бел боо күрөшүнүн 6000 жылдык тарыхынын бар болгондугун далилдеген тарыхый фактылар катары көптөгөн артефакттар (Багдадда таблыган эки балбандын статуясы) бар. Бел боо күрөшү тууралуу далилдерди Европанын жана Азиянын 70тен ашык өлкөсүнүн адабиятында кезиктирүүгө болот. Бирок күрөштүн элементтери жазуу түрүндө алгачкы жолу “Манас” эпосунда айтылган: Кошой менен Жолойдун кармашы алыш күрөшүнүн эрежелери боюнча өткөн. Тарыхый жактан бул кармаш өтө баалуу болуп саналып, кыргыздар канча жашаса, алыш да ошончо бар болгондугунун далили болгон.

Орто кылымдарда Абу Али ибн Сина медициналык жактан дене тарбия көнүгүүлөрүнүн мааниси канчалык деңгээлде жогору экендигин илимий негизде далилдеген. Улуу окумуштуунун бел боо күрөшү боюнча да эскерүүсү бар. Ал эки балбандын бири-биринин бел боосун кармап алып күрөшкөндүгүн сүрөттөп берет.

Азыркы убакта бел боо күрөшү бир гана Борбордук Азияда эмес, дүйнөдөгү көптөгөн өлкөлөрдө өтө жакшы темпте өнүгүп жатат.  Мына ушуга байланыштуу Ала-Тоо жергесинде эл аралык федерацияны түзүү демилгеси пайда болгон.

# data[].attributes.body
Кыргыз элинде узак убакытка топтошуп аңчылыкка чыгуу салты – “Салбуурун” калыптанып калган. Элдик фольклордо: “Алты ай, жети ай жоголуп, салбуурун кетип калбасын” деп бекеринен айтылган эмес. Аңчылар топтошуп алышып, бир нече күнгө аңчылыкка тоого чыгып кетчү. Атты минген аңчылар жанына бүркүттү, тайганды жана жааны алган. Тамак-ашты жол бойлой таап жешкен. Дал ушул салбуурун көк-бөрү оюнунун башаты деген божомолдор бар. Тайгандар менен аңчылыкка чыкканда көбүнчө карышкырлар колго түшкөн, анын этин жигиттердин бири атка минип, астына туурасынан илип алып, жанындагылардан  жол тарткан. Калгандары аны кубалап жетип, этти тартып алууга аракет кылышкан. Ошентип, бири-бирин кубалап отуруп, аңчылар айылга келишкен. Келер замат дароо эле этти аксакалдын үйүнүн алдына таштаган. Салбуурун жигиттин эрдигин жана шамдагайлыгын бышыра турган оюн болгон. Кыргызстандын айрым аймактарында азыркыга чейин курал-жаракссыз, тайган, бүркүт жана жаа менен тамак тапкан, жырткычтардан малды сактай алган жигитти чыныгы эр жүрөк жана шамдагай деп баалашат. Дагы бир маанилүү нерсе: өзүнүн тайманбастыгын бир гана аңчы эмес, анын тайганы да көрсөтүшү керек болгон.

# data[].attributes.body
Байыркы замандан азыркы күнгө чейин жеткен кыргыздардын белгилүү оюну. “Ордо” сөзү “хан сарай” дегенди билдирет. Ордо басып алууну чагылдырган оюн. Ал кандайдыр бир деңгээлде  аскердик карта да болгон, анткени жоокерлер ал аркылуу душманды кандай жол менен жеңүүгө мүмкүн болорун  үйрөнгөн. Жерге чийилген тегерек сызык душмандын аянты дегенди түшүндүргөн, ошентип атаандаштардын кармашуу планы иштелип чыккан. Хандын чыгып кетиши, башкаруучуну тактан кулатуу дегенди билдирген. Оюндун негизинде ички саясатты туура жана коопсуздукту сактоо менен жүргүзүү жөндөмдүүлүгү жатат. “Манас” эпосунда Бээжинге чыгардан мурун ордо оюну бекеринен ойнолгон эмес, мунун менен алдыдагы беттешүүнүн стратегиясы иштелип чыккан.

# data[].attributes.body
Эр эңиш (оодарыш) – кыргыздардын салттуу ат үстүндөгү күрөшү. Күрөштүн бул түрүнүн эрежелери жана шаймандары аскердик керектөөлөрдөн улам пайда болгондугунан кабар берет. Эрежелерде кооптуу кыймылдарга уруксат берилген, бирок алдын-ала сактануу даярдалган эмес. Аларды душманды жеңип чыгуу үчүн колдонулган ырайымсыз, согуштук салгылашуунун ыкмалары катары бааласа болот. Мисалы: кабыргалардан кармоо, колдун булчуңдарынан кармоо, муундарды кайруу.

Бул жакта ат минген кишинин да, аттын өзүнүн да шамдагайлыгы жана күчү маанилүү. Эр эңишке чыга турган ат чыдамкай ж

# data[].attributes.body
Ат чабыш байыркы замандан бери эле кыргыздын эң кызыктуу оюндарынын бири. Кыргыз эли төрт түлүк мал өстүрүүнү кесип кылып келген. Алардын ичинен жылкы өзгөчө орунду ээлеген.

Кыргыз турмушунда жылкы минсе — ат, жүк артса — унаа, сааса саан болуп кызмат кылган, сойсо чүйгүн эт болгон. Жылкынын төкмө жорголору, коо бузар күлүктөрү өтө жогору бааланып, аларды байгеге кошушкан.

Саяпкерлер чабыла турган аттарды бир — эки ай кермеге байлап азыраак жем -чөп берип, анда — санда терин алып, таң ашырып таптаган.
Чабыла турган күлүктөрдүн көкүлдөрү шүйүлүп, куйруктары түйүлгөн. Күлүктөрдү 8 — 14 жаштагы чыйрак балдар чапкан. Ат чапчу балдардын башына жоолук байлап, тердеген аттын көзүнө жуккан чаңды сүртүшү үчүн колуна ак чүпүрөк беришкен.

Аттар айдалар алдында чубатууга салынып, байгеге кошулчу аттардын саны аныкталган. Анан эки же үч ат айдоочу адам дайындалып, алар ат чапкан балдарды белгилүү жерге жеткирет да күлүктөрдү сапка тизип, жарышып жөнөөгө белги берген.

Ат чапкан балдар адашып, тетири жолго түшүп кетпес үчүн, эки айрык, үч айрык жолдордун тоомдоруна нускоочулар, жаңдоочтор коюлуп, алар ат чапкан балдарды туура жолго салып турушкан.
Аттарга сайылган байгелер калыс адамдын карамагына берилип, ал даекчи деп аталган.

Чабылган аттарга жолдон ат кошуп койбос үчүн, жолдун марага жакын жерлерине кароолчулар коюлган.
Аттар сүрөлүп да, сүрөлбөй да чабылган. Түпкү сүрөөлгө барган ат сүрөгүчтөр чуркап келе жаткан күлүктү капталдан качырып сүрөбөстөн, атты алдыга өткөрүп жиберип, аркасынан кууп жетип сүрөшкөн.