# data[].attributes.attachment_link.title
Sprachsnacks - Podcast - Goethe-Institut Polen

# data[].attributes.attachment_link.title
Sport und Deutsch - Videos - Mädchen schlagen zu - Boxen - Goethe-Institut

# data[].attributes.attachment_link.description
Start > Videos > Mädchen schlagen zu - Boxen

# data[].attributes.attachment_link.title
Rolf Zuckowski  Guten Tag ich bin der Nikolaus

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
​Die Statistik zeigt: Jungen möchten am liebsten Fußballspieler werden oder als Polizist oder Pilot arbeiten. Mädchen möchten gern Tierärztin, Kinderkrankenschwester oder Lehrerin werden. Warum haben Kinder diese Traumberufe?

Lesen Sie die Satzteile und bringen Sie sie in die richtige Reihenfolge. Beachten Sie die Stellung des Verbs.

Grafik: © obs/LEGO GmbH

# data[].attributes.attachment_link.description
Online-Übungen, Lernspiele, per Handy Vokabeln lernen oder gemeinsam im Forum üben: große Auswahl an Angeboten zum Deutschlernen für Deutschlernende

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Schweizerische Eidgenossenschaft
Confédération suisse
Confederazione Svizzera
Confederaziun svizra
Confoederatio Helvetica
Konfederacja Szwajcarska

Dewiza: ( łac.) Unus pro omnibus, omnes pro uno
( Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego)

Hymn: Schweizer Psalm
( Psalm szwajcarski)

Konstytucja

Konstytucja Szwajcarii

Język urzędowy

niemiecki[1], francuski, włoski, romansz ¹

Stolica

brak ( de iure)
Berno ( de facto)

Ustrój polityczny

demokratyczny (o charakterze bezpośrednim)

Typ państwa

republika federalna ( system parlamentarno-komitetowy)

Głowa państwa

prezydent
Simonetta Sommaruga

Szef rządu

prezydent (Szwajcarska Rada Związkowa)

Powierzchnia
* całkowita
* wody śródlądowe

134. na świecie
41 285[2] km²
3,7%

Liczba ludności (2018)
* całkowita
* gęstość zaludnienia
* narody i grupy etniczne

94. na świecie
8 526 932[3]
206 osób/km²
Szwajcarzy: 75,7%[4]

PKB (2014)
* całkowite
* na osobę

712,0 mld[5] USD
87 475[5] USD

PKB ( PSN) (2014)
* całkowite
* na osobę

472,8 mld[5] dolarów międzynar.
58 087[5] dolarów międzynar.

Jednostka monetarna

frank szwajcarski (CHF)

Niepodległość

* proklamowana
* uznana

od Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego
1 sierpnia 1291
24 października 1648

Strefa czasowa

UTC +1 - zima
UTC +2 - lato

Kod ISO 3166

CH

Domena internetowa

.ch

Kod samochodowy

CH

Kod samolotowy

HB

Kod telefoniczny

+41

¹ według konstytucji romansz jest językiem urzędowym w kontaktach z osobami, dla których stanowi język ojczysty art. 70

Szwajcaria, Konfederacja Szwajcarska ( łac. Helvetia, Confoederatio Helvetica, niem. die , Schweizerische Eidgenossenschaft, fr. Suisse, Confédération suisse, wł. Svizzera, Confederazione Svizzera, romansz Svizra, Confederaziun svizra) - państwo federacyjne w Europie Zachodniej. Jest jednym z niewielu państw, w których obowiązują szeroko stosowane formy demokracji bezpośredniej. Szwajcaria od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku jest państwem neutralnym. Do Organizacji Narodów Zjednoczonych przystąpiła dopiero 10 września 2002 po przegłosowaniu tej decyzji w referendum minimalną większością 52% głosów.

Nie jest częścią Unii Europejskiej ani Europejskiego Obszaru Gospodarczego - w 2001 roku Szwajcarzy w referendum zdecydowanie (77% głosów przeciw) odrzucili nawet samą koncepcję rozpoczęcia rozmów o akcesji. Posiada jednak specjalne dwustronne stosunki z UE, dzięki czemu uczestniczy w wybranych inicjatywach (np. układ z Schengen) oraz dopłaca do budżetu unijnego. Szwajcaria formalnie nie ma stolicy, jej funkcję de facto pełni jednak Berno, będące siedzibą rządu.

Szwajcaria jest jednym z krajów alpejskich. Graniczy z Niemcami, Austrią, Liechtensteinem, Włochami i Francją. Dominującymi religiami w Szwajcarii są katolicyzm (41,8% ludności) i protestantyzm (35,3%).

Szwajcaria jest górzystym państwem położonym w Europie Zachodniej. Nie posiada dostępu do morza. Graniczy z pięcioma państwami: Austrią i Liechtensteinem na wschodzie, Francją na zachodzie, Włochami na południu oraz z Niemcami na północy. Jest jednym z najmniejszych państw Europy - rozciągłość z północy na południe wynosi 220 km, a ze wschodu na zachód 350 km.

Alpy zajmują południową, południowo-zachodnią i wschodnią część kraju. Na północ od Alp znajduje się Wyżyna Szwajcarska. Na północnym zachodzie wyżyna ograniczona jest przez góry Jura. Większość północnej granicy z Niemcami biegnie wzdłuż Renu, który wpływa do Szwajcarii w pobliżu Schaffhausen. Część granicy z Niemcami i Austrią przebiega przez Jezioro Bodeńskie, a Jezioro Genewskie stanowi część granicy z Francją.

Szwajcaria podzielona jest na 26 kantonów. Kantony leżące na Wyżynie Szwajcarskiej są bardziej zaludnione, uprzemysłowione i z reguły zamieszkane przez protestantów. Kantony alpejskie natomiast są słabiej zaludnione, bardziej nastawione na rolnictwo i turystykę; przeważają tu też katolicy.

W Szwajcarii obowiązują cztery języki urzędowe: niemiecki, którym posługuje się 63,7% populacji, francuski, którym mówi 20,4% populacji, włoski używany przez 6,5% populacji oraz język romansz, którym mówi 0,5% populacji. Na wschód od Berna (z wyjątkiem Ticino) przeważa język niemiecki. Na zachód od Berna przeważa język francuski. Język włoski jest najpowszechniejszym językiem w kantonie Ticino. Romansz, który wywodzi się z łaciny ludowej, najczęściej używany jest w kantonie Gryzonia.

Powierzchnia:

Długość granic:

Brak dostępu do morza.

Poniższa lista zawiera ważniejsze jeziora Szwajcarii o powierzchni powyżej 10 km², w nawiasach podano nazwy oryginalne:

Globalne ocieplenie jest szczególnie widoczne w Szwajcarii. Wynika to z położenia w umiarkowanych szerokościach geograficznych i klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Pomiędzy początkiem rekordów pogodowych w 1864 i 2019 r. Temperatura w Szwajcarii wzrosła średnio o 1,9 °C. Co oznacza zmianę dwukrotnie szybszą od średniej światowej. W ciągu ostatnich 30 lat ocieplenie przyspieszyło. Każdy rok od 1991 do 2019 był cieplejszy niż średnia dla lat 1961-1990. Spośród dziesięciu najwyższych średnich temperatur w czerwcu od początku zapisów pogodowych, siedem zmierzono po 2002 roku. W 1890 roku Davos było 231 dni przymrozków (dni, w których temperatura przy gruncie spadła poniżej 0 °C, przy jednoczesnej dodatniej wartości średniej dobowej temperatury powietrza) natomiast w 2018 r. już tylko 161. Powierzchnia lodowców szwajcarskich zmniejszyła się prawie o połowę między 1850 r. (1621 km²) i 2019 r. (944 km²). Z badań naukowych wynika, że jeśli nie zostanie osiągnięty cel ograniczenia globalnego wzrostu temperatury powietrza do 2 °C, wynikający z podpisanego w 2015 roku porozumienia paryskiego, to od około 2050 r. nie będzie możliwe uprawianie w Szwajcarii sportów zimowych.

Szwajcaria jest konfederacją państw, wchodzących w jej skład jako kantony o bardzo dużej autonomii. Związek niektórych z nich trwa nieprzerwanie 700 lat, co stawia Szwajcarię na drugim miejscu wśród najstarszych republik Europy (po San Marino). Szwajcaria jest także jedną z najstarszych federacji i demokracji na świecie. W 1291 roku kanton Schwyz (od którego wywodzi się nazwa państwa), Uri i Unterwalden sygnowały akt utworzenia „związku wieczystego" ( Akt Konfederacji Szwajcarskiej). Głównym celem była chęć uwolnienia się spod wpływu Habsburgów. Przełomem było zwycięstwo nad armią Habsburgów w bitwie pod Morgarten 15 listopada 1315. Zwycięstwo to przyczyniło się do późniejszych akcesji.

Do 1353 trzy założycielskie kantony zostały połączone z kantonami Glarus i Zug oraz miastami Lucerna, Zurych i Berno, tworząc tak zwaną Starą Konfederację, która rosła w siłę i bogactwo przez cały XV wiek (chociaż Zurych został wykluczony z federacji w latach 40. XV wieku na skutek zatargu terytorialnego). Dzięki pokonaniu Karola Zuchwałego w latach 70. XV wieku i najemnym wojskom szwajcarskim została utrzymana niezależność federacji. Pogrom armii Habsburgów oraz śmierć księcia Leopolda w bitwie pod Sempach 9 lipca 1386 zapewnił Szwajcarii faktyczną niezależność. W bitwie tej ponoć legendarnego czynu dokonał Arnold Winkelried, który rzucając się na lance habsburskiej piechoty, umożliwił przełamanie ich szyków i osiągnięcie zwycięstwa.

W 1506 roku papież Juliusz II najął wojska szwajcarskie do ochrony osobistej, tworząc Gwardię Szwajcarską, która po dziś dzień pełni tę funkcję (choć obecnie bardziej w roli reprezentacyjnej).

W XVI wieku Szwajcaria stała się jednym z głównych ośrodków reformacji w Europie. Objęła ona jednak głównie bogatsze i bardziej rozwinięte kantony miejskie. W 1531, po wojnie kantonów protestanckich z katolickimi (wiejskimi), w wyniku tzw. drugiego pokoju kappelskiego nastąpiło ustalenie podziału wyznaniowego kantonów.

Na mocy postanowień pokoju westfalskiego z 1648 roku, kończącego wojnę trzydziestoletnią, cesarz rzymsko-niemiecki uznał oficjalnie niepodległość Szwajcarii i jej formalne wyodrębnienie z Rzeszy Niemieckiej. Od tego czasu Szwajcarię zaczęto nazywać Związkiem Szwajcarskim.

W 1798 armie francuskie podbiły Szwajcarię, narzucając nową ujednoliconą konstytucję, osłabiającą kantony, a wzmacniającą rząd centralny. Okres ten (1798-1803) nazywany jest Republiką Helwecką. Jednakże system ten zniszczył wielowiekowe tradycje kulturowe i był bardzo niepopularny wśród Szwajcarów. Kiedy wybuchła wojna, Szwajcaria stała się areną walk pomiędzy Francją a Austrią i Rosją. Pojawiły się również dwie frakcje wśród Szwajcarów: „republikanów", będących zwolennikami nowego porządku, oraz „federalistów", chcących powrotu do systemu federacyjnego, opartego na szerokiej autonomii kantonów. Po spotkaniu zorganizowanym przez Napoleona w 1803 w Paryżu oba stronnictwa doszły do porozumienia, co znalazło wyraz w podpisaniu tzw. Aktu Mediacyjnego, przywracającego w znacznym stopniu system federacyjny. Kongres wiedeński potwierdził neutralność Szwajcarii, do której przyłączono ostatnie trzy kantony: Valais, Neuchâtel i Genewę.

W 1847 wybuchła wojna domowa pomiędzy kantonami katolickimi i protestanckimi (tzw. szwajcarska wojna domowa, niem. Sonderbundskrieg). Katolicy starali się nie dopuścić do wzmocnienia władzy centralnej, do czego dążyli rządzący wówczas przedstawiciele Partii Radykalnej. W wyniku miesięcznych walk zginęło około 100 osób i był to ostatni poważniejszy konflikt zbrojny na terytorium Szwajcarii. W wyniku tego w 1848 stworzono konstytucję federalną oraz system oparty na referendach, pozostawiając kwestie lokalne w gestii kantonów. W 1874 wniesiono poprawki, uwzględniające wprowadzenie wspólnej waluty oraz zmiany wymuszone przez rozwój populacji i rewolucję przemysłową. W 1891 konstytucja została ponownie poprawiona, utworzono unikatowy system, silnie oparty na demokracji bezpośredniej.

W 1920 r. Szwajcaria została członkiem Ligi Narodów, a w 1963 Rady Europy. Podczas I wojny światowej proklamowała neutralność, podobnie zresztą w czasie II wojny światowej. Mimo tego Niemcy planowali zajęcie Szwajcarii ( operacja Tannenbaum), co wydawało się wówczas nieuniknione. W zaistniałej sytuacji Szwajcaria mimo oficjalnej neutralności przyjęła postawę antyniemiecką, przeprowadziła mobilizację armii pod dowództwem gen. Henriego Guisana i przygotowała się do długotrwałej obrony ( Reduta Centralna), przyjmując zarazem 51219 uchodźców.

Od 12 grudnia 2008 Szwajcaria jest członkiem układu z Schengen.

Szwajcaria jest federacją demokratyczną oraz parlamentarną, gdzie na szeroką skalę wykorzystywana jest instytucja referendum (demokracja bezpośrednia). Szczególnie silna jest pozycja parlamentu i władz kantonalnych. Ustrój ten nazywa się parlamentarno-komitetowym; najbardziej typową cechą jest dla niego brak rozdziału pomiędzy władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Szwajcaria jest państwem federalnym, podzielonym na kantony posiadające charakter organizmów państwowych. Konstytucja określa podział kompetencji między federacją a kantonami.

Władza ustawodawcza należy do Zgromadzenia Związkowego (parlamentu), składającego się z dwóch izb: Rady Kantonów (izba wyższa) i Rady Narodowej (izba niższa). Głową państwa i szefem rządu jest prezydent, wybierany na okres 1. roku przez Zgromadzenie Związkowe spośród członków 7-osobowej Rady Związkowej (rządu).

Nie ma żadnych tak zwanych hamulców - nie można rozwiązać jej izb przed upływem kadencji, nie może być zwoływana na sesje przez żaden inny organ, nie ma instytucji sądownictwa konstytucyjnego (brak trybunału konstytucyjnego). Ponadto wszelkie konflikty kompetencyjne rozstrzygane są przez sam parlament. Wybiera on też siedmiu członków wykonawczej Rady Federalnej (rządu) i Trybunału Federalnego.

Szwajcarski konserwatyzm podkreśla fakt, że mimo tak solidnych tradycji demokratycznych kobiety uzyskały prawa wyborcze dopiero w lutym 1971 roku, a i to nie wszędzie. Najdłużej opierał się kanton Appenzell Innerrhoden, który ustąpił przed wyrokiem sądu najwyższego w roku 1990.

Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów, 143 okręgów i 2222 gmin.

1291 - Uri, Schwyz, Obwalden, Nidwalden

1332 - Lucerna

1351 - Zurych

1352 - Glarus, Zug

1353 - Berno

1481 - Fryburg, Solura

1501 - Bazylea-Miasto, Bazylea-Okręg, Szafuza

1513 - Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden

1803 - Sankt Gallen, Gryzonia, Argowia, Turgowia, Ticino, Vaud

1815 - Valais, Neuchâtel, Genewa

1979 - Jura

Wykres liczby ludności Szwajcarii na przestrzeni ostatnich 160 lat (w tysiącach)[21]

Pod koniec 2017 roku ludność Szwajcarii liczyła 8,48 mln osób, w tym 2,13 mln (25,1 proc.) to osoby nie będące obywatelami tego kraju. Są to głównie Włosi, Niemcy, Portugalczycy, Francuzi, Kosowianie, Hiszpanie, Turcy i Serbowie. W 2017 roku do Szwajcarii przybyło 171 tys. imigrantów, o 20 tysięcy mniej niż rok wcześniej. Obywatelstwo otrzymało 45 tys. osób. Łącznie populacja kraju wzrosła o 0,8 proc.

W szwajcarskich instytucjach federalnych urzędowymi są cztery języki: niemiecki, francuski, włoski oraz romansz (retoromański). Konstytucje kantonów określają jaki język lub języki są urzędowe na obszarze kantonu. Nauczanie w szkołach podstawowych, gimnazjach i liceach odbywa się w jednym z tych języków, w zależności od kantonu. Na uniwersytecie studiuje się po francusku bądź niemiecku (i włosku w kantonie Ticino). Absolwent wyższej uczelni powinien móc porozumiewać się przynajmniej w trzech językach. Język angielski, mimo że nie należy do języków urzędowych, staje się coraz bardziej popularny w środowisku przemysłowym i świecie reklamy.

Język codzienny Szwajcarów w kantonach niemieckojęzycznych to dialekt alemański (Schwyzerdütsch). Dialekty używane są tam przez wszystkie warstwy społeczne, nawet w dużych miastach, chociaż pisze się prawie zawsze po niemiecku. W Szwajcarii języki francuski i włoski, mimo drobnych odmienności, np. w niektórych liczebnikach oraz w wymowie, nie różnią się od języka standardowego. Język romansz jest używany tylko w niektórych gminach kantonu Gryzonia, gdzie dominuje Schwyzerdütsch.

Według spisu powszechnego ludności z 2000 roku struktura ludności ze względu na język ojczysty przedstawia się następująco:

Szwajcarzy nie stanowią jedności ani językowo, ani religijnie, mają jednak wspólną historię i ideały.

Największe miasta Szwajcarii:

Zurych ok. 390 000 mieszkańców

Genewa ok. 200 000 mieszkańców

Bazylea ok. 175 000 mieszkańców

Lozanna ok. 135 000 mieszkańców

Berno ok. 130 000 mieszkańców

Spośród państw europejskich gospodarka Szwajcarii ma najlepszy wskaźnik wolności. W rankingu ogólnoświatowym zajmuje miejsce 4, ustępując miejsca jedynie Hongkongowi, Singapurowi i Nowej Zelandii. Kraj jest bardzo wysoko rozwinięty, jeden z najbogatszych na świecie. Długotrwała neutralność (od 1815) i zasada nienaruszalności tajemnicy bankowej ugruntowały zaufanie do Szwajcarii jako finansowego centrum Europy i świata. Napływ obcych zasobów pieniężnych umożliwił stopniowy rozwój rodzimego, wysoko wyspecjalizowanego przemysłu, intensywnego rolnictwa i turystyki. W latach 80. niewielkie tempo wzrostu gospodarczego (przeciętnie 2,1% rocznie), od początku lat 90. - recesje, spadek produktu krajowego brutto o 0,3% w 1992 i 0,9% w 1993. Usługi wytwarzają 62% produktu krajowego brutto, w tym sektor bankowo-ubezpieczeniowy - ok. 16%, przemysł i budownictwo - powyżej 34%, rolnictwo - ok. 4%; produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca - 42 003 USD.

Szwajcarskie rezerwy złota wynoszą 83 mln uncji jubilerskich, dewizowe są szacowane na ok. 6*10 ¹² USD. Działa tu ponad 630 banków, z których 5 należy do największych w świecie: Schweizerischer Bankverein (z siedzibą w Bazylei, wartość depozytów 124 mld dolarów), Schweizerische Bankgesellschaft ( Zurych, 114 mld dolarów), Crédit Suisse (Zurych, 89 mld dolarów), Schweizerische Volksbank ( Berno) i Bank Leu. Łączna wartość depozytów w szwajcarskich bankach wynosi ok. 6 bln dolarów (2007 r.), w tym ok. 50% od klientów zagranicznych.

Działają liczne, znane w świecie przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe ( Zürich Insurance, Swiss Life, Reassurances), 6 giełd papierów wartościowych, w tym w Zurychu. Same podatki stanowią 30% PKB Szwajcarii, dodatkowo 7% PKB stanowią obowiązkowe ubezpieczenia społeczne (emerytalne, inwalidzkie, składki na służbę zdrowia), co łącznie daje 37% PKB (dla porównania: Szwecja 52%, Wielka Brytania 36%, Polska 34,5%, Stany Zjednoczone 27%; z uwzględnieniem ubezpieczeń społecznych). Służby zdrowia w Szwajcarii nie finansuje się z podatków, tylko z obowiązkowych ubezpieczeń, które są parapodatkami. PKB per capita wynosi nominalnie 51 771 dolarów, poziom porównywalny do Danii, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 37 369 dolarów, również porównywalny do Danii. Wskaźnik Giniego dla Szwajcarii wynosi 33, co jest poziomem porównywalnym do Holandii, wyższym niż we Francji, Niemczech i krajach skandynawskich, ale niższym niż w wielu innych krajach.

Szwajcarski eksport charakteryzuje się relatywnie wysoką odpornością na szoki walutowe. Odporność ta osiągana jest dzięki znacznemu eksportowi leków, które cechują się niską elastycznością cenową popytu, a także instrumentów precyzyjnych (w tym zegarków), które postrzegane są jako dobra wyższego rzędu.

Szwajcaria posiada bardzo nieliczne złoża surowców mineralnych. Wydobywa się głównie kruszywa budowlane oraz surowce do produkcji takich materiałów budowlanych jak cement i wapno ( wapienie, margle), a także sól kamienną (Jura). Podstawą elektroenergetyki jest energia odnawialna wytwarzana w elektrowniach wodnych na rzekach Alp (58% produkowanej energii elektrycznej) i energia jądrowa z elektrowni jądrowych (40% energii elektrycznej). W czerwcu 2011 roku parlament postanowił o niebudowaniu nowych reaktorów, a tym samym o wycofaniu się z energetyki jądrowej do roku 2034, na kiedy przewidziane jest zamknięcie ostatniego reaktora jądrowego (w Leibstadt). Produkcja energii elektrycznej na 1 mieszkańca Szwajcarii wynosi 7928 kWh (2011). Przemysł przetwórczy wytwarza z surowców importowanych produkty wysoko przetworzone (głównie na eksport), wymagające dużego nakładu pracy oraz myśli technicznej. Największe szwajcarskie przedsiębiorstwa przemysłowe to: Nestlé (branża spożywcza, obroty 36 mld dolarów, 1992), ABB (maszynowa, 29 mld dolarów), Novartis i Roche (chemiczna), Sulzer Brothers (maszynowa).

Rozwinięty jest głównie przemysł elektromaszynowy, chemiczny i spożywczy. Przemysł elektromaszynowy dostarcza urządzenia sterownicze dla różnych gałęzi przemysłu, turbiny, generatory, silniki, między innymi okrętowe. Większość zakładów tego przemysłu jest skupiona w Zurychu, Winterthur, Baden. Tradycyjnie bardzo duże znaczenie ma branża zegarmistrzowska i jubilerska. Wyrób zegarków znanych firm ( Swatch, Rolex, Montres Epos, Patek Philippe, Tissot) koncentruje się w La Chaux-de-Fonds, Neuchâtel, Genewie. Przemysł chemiczny wyspecjalizowany jest w produkcji leków (główny ośrodek to Bazylea), spożywczy - serów, przetworów mięsnych i czekolady. Ponadto przemysł papierniczy, cementowy i włókienniczy. W Szafuzie i Neuhausen, w pobliżu hydroelektrowni znajdują się huty aluminium (importowany tlenek glinu).

Przemysł jest źródłem zanieczyszczenia wody i powietrza. W dziesięcioleciu 2007-2016 poziom zanieczyszczenia przemysłowego wód różnymi parametrami był podobny, natomiast nastąpił wzrost zanieczyszczenia niklem, a spadł ołowiem. Zanieczyszczenie powietrza w tym okresie spadło.

Rolnictwo wysokotowarowe. Użytki rolne zajmują ok. 36% całej powierzchni kraju (2012), w tym łąki i pastwiska prawie 27% ogółu powierzchni kraju (73% użytków rolnych). Przeważają gospodarstwa o powierzchni 10-20 ha (średnio 16,2 ha). 1 ciągnik przypada na 14 ha użytków rolnych. Poziom nawożenia (349 kg nawozów sztucznych na 1 ha gruntów ornych) ma tendencję spadkową w związku z powszechną produkcją tzw. zdrowej żywności. Chów i hodowla dostarcza ponad 80% wartości produkcji rolnej. Rozwinięte są głównie chów i hodowla bydła domowego o kierunku mlecznym (przeciętny roczny udój od 1 krowy - 5000 litrów, 1994) i trzody chlewnej, w strefach podmiejskich - drobiu, w wyższych piętrach Alp i Jury - owiec. Na Wyżynie Szwajcarskiej przeważa uprawa pszenicy, jęczmienia, ziemniaków i buraków cukrowych, w dolinie Rodanu i nad Jeziorem Genewskim - warzyw i owoców (głównie jabłonie), na południowych stokach Jury - winorośli. Lasy zajmują ok. 31% powierzchni kraju, ale ich znaczenie przemysłowe maleje w związku z rozwiniętą ochroną.

W Szwajcarii funkcjonuje około dwustu kąpielisk wyznaczonych zgodnie z europejską dyrektywą kąpieliskową. W 2015 50,5% z nich osiągnęło najwyższą klasę jakości, tj. doskonałą, a 1,4% najniższą, tj. niedostateczną. W 2018 było to odpowiednio 75% i 1%. Ocena ta oparta jest głównie o kryterium zanieczyszczenia bakteriami kałowymi. W 2018 kilkanaście procent nie zostało ocenionych. Ocenę niższą niż doskonała w 2018 miały niektóre kąpieliska umiejscowione na jeziorach Genewskim, Neuchâtel i Bodeńskim, przy czym na tych jeziorach były również kąpieliska spełniające kryteria najwyższej klasy.

Szwajcaria dysponuje dwoma rodzajami sił zbrojnych. Są to siły powietrzne oraz wojska lądowe (200 czołgów, 200 dział samobieżnych oraz 1600 opancerzonych pojazdów bojowych). Pomimo braku dostępu do morza, Szwajcaria ma marynarkę wojenną (7 okrętów pływa po jeziorze Bodeńskim).

Wojska szwajcarskie liczą 135 tys. żołnierzy zawodowych oraz 77 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) szwajcarskie siły zbrojne stanowią 27. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 4,8 mld dolarów (USD).

Szwajcaria była jednym z pierwszych na świecie państw, które wprowadziło powszechne nauczanie elementarne. Szkoły podstawowe i średnie w Szwajcarii są bezpłatne; w wielu kantonach bezpłatne są także obiady oraz podręczniki. Za państwowe szkoły wyższe wnoszona jest opłata za każdy semestr. Studentom z rodzin ubogich przyznawane są jednak stypendia.

W Szwajcarii znajduje się wiele szkół prywatnych, które słyną z wysokiego standardu kształcenia. Ich dyplomy nie są uznawane przez państwo, mogą być jednak uznawane przez firmy prywatne.

Literatura szwajcarska powstaje w języku niemieckim, francuskim, włoskim i retoromańskim, lecz największe znaczenie mają dzieła literackie w pierwszych dwóch językach. Najbardziej znani pisarze szwajcarscy to Max Frisch i Friedrich Dürrenmatt. Bardzo ważnymi postaciami byli także filozof i psycholog Carl Gustav Jung oraz pochodzący z Genewy i tworzący m.in. w Szwajcarii pisarz i filozof Jean-Jacques Rousseau. W Szwajcarii żył i tworzył, chociaż częściowo także we Francji, w Niemczech i we Włoszech, niemiecki filozof i filolog klasyczny Friedrich Nietzsche, który przez kilka lat był profesorem Uniwersytetu w Bazylei i jednocześnie nauczycielem w miejscowym gimnazjum klasycznym.

Znani pisarze szwajcarscy:

Funkcję telewizji publicznej pełni SRG SSR, która dzieli się według języków na Télévision Suisse Romande (TSR), Televisione svizzera di lingua italiana (TSI) i Schweizer Fernsehen (SF). Istnieją także prywatne telewizje regionalne TeleZüri, TeleBärn i Telebasel. Największe niemieckojęzyczne dzienniki to Blick, Neue Zürcher Zeitung i Tages-Anzeiger.

Tradycyjnym specjałem szwajcarskim jest fondue, które robione jest z roztopionego sera. Sery szwajcarskie, takie jak gruyère czy ementaler, podgrzewa się w specjalnym kociołku z dodatkiem pieprzu, czosnku, białego wina i kirschu. Do nabierania roztopionego sera używa się świeżego chleba. Szwajcaria oprócz serów może pochwalić się doskonałą czekoladą oraz piwem i winem.

W Szwajcarii dominują wyznania chrześcijańskie, z podziałem pomiędzy katolicyzmem, który wyznawało 35,2% całej populacji w 2018 roku (46,7% w 1970) a Szwajcarskim Kościołem Reformowanym z 23,1% populacji (48,8% w 1970), z których najwięcej wyznawców liczy kalwinizm. W wyniku imigracji żyje tam również pewna liczba wyznawców islamu (wzrost do 5,3% w 2018 z 0,2% w 1970) i innych wyznań chrześcijańskich (5,6%), w tym prawosławia. Ponadto w Szwajcarii żyje sporo wyznawców judaizmu, buddyzmu i hinduizmu, którzy łącznie stanowili 1,5% populacji kraju. 29,4% Szwajcarów nie identyfikowało się z żadną religią, z czego 28,0% zdeklarowało brak związków z jakąkolwiek religią (wzrost z 1,2% w 1970 i 11,4% w 2000), a pozostałe 1,4% to nieokreśleni. Sondaż przeprowadzony przez Eurobarometer w 2010 pokazał, że tylko 44% Szwajcarów deklaruje wiarę w Boga, dalsze 39% dopuszcza możliwość istnienia nieokreślonej siły wyższej, a 11% deklaruje ateizm. Pozostałe 6% nie potrafiło lub nie chciało się określić.

Mniejsze ważniejsze wyznania i kościoły w Szwajcarii to: prawosławni (158 tys. wiernych), zielonoświątkowcy (68 tys.), hinduizm (42,5 tys.), buddyzm (36,5 tys.), Kościół Nowoapostolski (34,3 tys.), Świadkowie Jehowy (19,2 tys.), Bracia plymuccy (17,7 tys.), judaizm (17,5 tys.), Stowarzyszenie Wolnych Kongregacji Ewangelicznych (14 tys.), Kościół Metodystyczny (14 tys.), Pilgrim Mission of St. Chrischona (14 tys.), Kościół Anglikański (13,8 tys.), Kościół Chrześcijańskokatolicki (9,8 tys.), mormoni (8,9 tys.) i Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (4,7 tys.).

Historycznie kraj jest dość równo podzielony pomiędzy rzymskich katolików i wyznawców kalwinizmu, ze skomplikowaną mozaiką mniejszości na obszarze niemal całego kraju. Niektóre kantony, np. Appenzell, są nawet oficjalnie podzielone na sekcje katolickie i protestanckie. W większych miastach (Berno, Zurych, Bazylea) dominują protestanci. Centralna Szwajcaria jest tradycyjnie katolicka. Istnieje też Kościół Chrześcijańskokatolicki w Szwajcarii, zaliczany do nurtu starokatolickiego. Jest jednym z oficjalnych Kościołów w kraju, choć liczba jego członków bardzo szybko się zmniejsza i obecnie należy do niego jedynie 0,2% Szwajcarów. Konstytucja szwajcarska z roku 1848 - w dużym stopniu pod wpływem ówczesnych starć pomiędzy kantonami katolickimi a protestanckimi (tzw. szwajcarska wojna domowa, niem. Sonderbundskrieg) - świadomie wprowadziła zasady, które umożliwiają pokojową koegzystencję pomiędzy różnymi wyznaniami. W 1980 roku odbyło się referendum w sprawie całkowitego rozdziału państwa od Kościołów. Zostało to odrzucone (80% przeciw).

We wsi Dornach koło Bazylei swoją siedzibę ma chrześcijańskie Towarzystwo Antropozoficzne, znajduje się tam antropozoficzne Goetheanum, w którym bardzo często wystawiany jest Goethego. Budynek jest ogólnodostępny dla zwiedzających. Z kolei w Bernie powstała w latach pięćdziesiątych pierwsza świątynia Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich w Europie.

Szwajcarzy pod względem religijności nie odróżniają się od większości narodów Europy. Udział w praktykach religijnych, głównie z okazji wielkich uroczystości i najważniejszych świąt, ogranicza się do mniejszości. W zależności od kantonu i wyznania, systematyczny udział w nabożeństwach niedzielnych wynosi 6-9% wśród protestantów i 10-14% wśród katolików. Papiestwo, watykański centralizm i dogmatyczność Kościoła są poddawane krytyce nie tylko przez wiernych Kościoła rzymskokatolickiego, ale także przez hierarchię katolicką, która żąda większej niezależności Kościoła Szwajcarii od Watykanu. Większość istniejących w Szwajcarii parafii katolickich jest bardzo liberalna i egalitarna: w wielu kościołach, podobnie jak w kościołach reformowanych, nie ma obrazów i figur, najwyżej wiszące na ścianach krzyże; księża wbrew nauce Kościoła nierzadko łamią celibat i zakładają rodziny, jak również dokonują wielu zmian w tradycyjnej liturgii; nabożeństwa nieraz są prowadzone przez świeckich katechetów lub pastorów czy nawet pastorki z Kościoła reformowanego, gdy brakuje księży katolickich.

# data[].attributes.attachment_link.description
Schweizerische EidgenossenschaftConfédération suisseConfederazione SvizzeraConfederaziun svizraConfoederatio Helvetica Konfederacja Szwajcarska Dewiza: ( łac.) Unus pro omnibus, omnes pro uno ( Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego) Hymn: Schweizer Psalm ( Psalm szwajcarski) Konstytucja Konstytucja Szwajcarii Język urzędowy niemiecki [1] , francuski, włoski, romansz ¹ Stolica brak ( de iure) Berno ( de facto) Ustrój polityczny demokratyczny (o charakterze bezpośrednim) Typ państwa republika federalna ( system parlamentarno-komitetowy) Głowa państwa prezydent Simonetta Sommaruga Szef rządu prezydent (Szwajcarska Rada Związkowa) Powierzchnia * całkowita * wody śródlądowe 134.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
11 Około 25% populacji Austrii mieszka w stolicy, w Wiedniu.

12 W kraju tym w 1818 roku wynaleziono maszynę do szycia.

13 Arnold Schwarzenegger pochodzi z Austrii.

14 Ponad 60 % energii elektrycznej pozyskanej jest ze źródeł odnawialnych.

15 Flaga narodowa Austrii jest jedną z najstarszych na świecie. Pochodzi z 1191 roku.

16 Założyciel firmy porsche pochodzi z Austrii.

17 W Wiedniu znajduje się największy szmaragd na świecie mający aż 2 860 karatów.

18 Letnia rezydencja Habsburgów - Pałac Schonbrunn ma aż 1 440 pokojów.

19 W Wiedniu znajduje się najstarszy na świecie ogród zoologiczny powstały w 1752 roku.

20 W Salzburgu znajduje się najstarsza na świecie, wciąż działająca karczma, powstała w 803 roku. Jest to zarazem najdłużej funkcjonująca firma.

21 Cmentarz Centralny w Wiedniu ma ponad 2.5 miliona grobów.

Potencjał militarny w 2014 roku

22 Austria zajmuje 36 miejsce w rankingu najpotężniejszych armii na świecie.

23 Jest w niej 29 000 zawodowych żołnierzy i 27 000 rezerwistów.

24 Austria ma 160 czołgów, 630 wozów opancerzonych, 92 samolotów odrzutowych i 65 helikopterów.

25 Na armię rocznie wydaje się ponad 3,2 miliardy dolarów.

26 W Austrii znajduje się wioska o nazwie „Fucking".

27 Dopuszczalna zawartość alkoholu we krwi osoby prowadzącej samochód wynosi 0,5 promila.

28 Austriackie służy graniczne mają takie same uprawnienia jak policja.

29 W niedziele i święta większość sklepów jest pozamykanych.

30 W miejscowości Serfaus mającej około 1 150 mieszkańców znajduje się linia metra.

# data[].attributes.attachment_link.title
+133 ciekawostki o Austrii - poznaj nieznane

# data[].attributes.attachment_link.description
11 Około 25% populacji Austrii mieszka w stolicy, w Wiedniu. 12 W kraju tym w 1818 roku wynaleziono maszynę do szycia. 13 Arnold Schwarzenegger pochodzi z Austrii. 14 Ponad 60 % energii elektrycznej pozyskanej jest ze źródeł odnawialnych. 15 Flaga narodowa Austrii jest jedną z najstarszych na świecie. Pochodzi z 1191 roku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
[[ Austria ( niem. Österreich, ˈ ø ː s ʀ e p u ˈ b l i ː k ˈ ø ː s t ə ʀ a ɪ̯ç] t ɐ r a ɪ ç] ( odsłuchaj)), Republika Austrii (niem. Republik Österreich, ( odsłuchaj)) - państwo śródlądowe położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych ze stolicą w Wiedniu. Od 1995 Austria należy do Unii Europejskiej.

W języku niemieckim Österreich ze starowysokoniemieckiego ôstarrîhhi, znaczącego „państwo na wschodzie". W IX wieku terytorium było wschodnią częścią imperium Franków, a także wschodnimi rubieżami osadnictwa niemieckiego na terenach Słowian. Za czasów Karola Wielkiego i w czasie wczesnego średniowiecza tereny te nazywano marchia orientalis (Marchia Wschodnia), co w lokalnym języku przyjęto jako właśnie ôstarrîhhi. To słowo po raz pierwszy pojawia się na dokumencie z 996 roku. Nazwy Ostmark (Marchia Wschodnia) używały hitlerowskie Niemcy po aneksji Austrii.

Po arabsku Nimsa: przypuszczalnie od słowiańskiego określenia Niemiec, poprzez język turecki.

Po czesku Rakousko: pochodzi od granicznego zamku Raabs an der Thaya, leżącego w Dolnej Austrii, a w języku czeskim noszącego właśnie nazwę Hrad Rakous. Stąd określenie przeszło do języków słowackiego (Rakúsko) i dawnego polskiego (Rakusy)[4].

Zdjęcie satelitarne terenu Austrii

Powierzchnia Austrii wynosi 83 854 km². Ponad połowa kraju znajduje się w Alpach. Najwyższym szczytem jest Großglockner, sięgający 3797 m n.p.m. Na wschodzie Austrii znajduje się Kotlina Wiedeńska, a także Mała Nizina Węgierska z Jeziorem Nezyderskim. Przez Austrię przepływa Dunaj (na odcinku o długości 350 km). Regiony górskie gęsto porasta las. 24% powierzchni Austrii znajduje się pod ochroną. Zagrożonymi gatunkami są: kozice, świstaki i koziorożce.

Długość całkowita granic lądowych: 2832 km

Położenie Austrii w Europie

Park Narodowy Jezioro Nezyderskie-Seewinkel (Burgenland) - jedyny w Europie Środkowej park założony na terenach stepowych. Na jego terenie znajduje się Jezioro Nezyderskie - typowe jezioro stepowe, wokół tereny porośnięte trzciną i sitowiem, liczne małe solanki i pasy podmokłych łąk. Przede wszystkim w okresie ptasich wędrówek, tj. wiosną i jesienią teren parku stanowi azyl dla przelatujących ptaków.

Park Narodowy Wysokich Taurów (Karyntia, Salzburg) - najcenniejszy skarb Wysokich Taurów stanowią typowe alpejskie krajobrazy z turniami, lodowcami, wodospadami, dolinami, a także bogaty świat roślin i zwierząt. Tajemnice parku można zgłębiać na wiele różnych sposobów - podczas pieszych wędrówek, w ramach prelekcji ze slajdami i imprez specjalnych, np. dni dla dzieci lub dni wędrówek wysokogórskich.

Park Narodowy Łęgów Naddunajskich (Dolna Austria, Wiedeń) - naddunajskie łęgi to największe tego typu tereny w Europie Środkowej. Dają schronienie blisko 300 gatunków ptactwa[6], w tym wielu gatunkom ginącym. Są to także tereny rekreacyjne dla mieszkańców Wiednia. Po okolicach można wędrować pieszo lub przedzierać się łodzią przez rozlewiska. Sceneria tych wypraw jest niepowtarzalna.

Park Narodowy Doliny Dyi (Dolna Austria) - dolina Dyi na północy Dolnej Austrii uważana jest za jedną z najpiękniejszych austriackich dolin, zbudowanych ze skał magmowych. Spotkać tu można wiele gatunków roślinności panońskiej. Dolina Thaya to najdalej na zachód wysunięty naturalny teren występowania wielu z nich. Wcinające się w masywy skalne kręte koryta rzek, łąki pokryte kobiercami kwiatów i strome ściany skalne to charakterystyczny krajobraz doliny. Oprócz niepowtarzalnego piękna przyrody park ten, leżący częściowo na terenie Czech, fascynuje ponadto bogactwem zamków (zob. zamki w Austrii) i ruin oraz legend, krążących wokół nich.

Park Narodowy Alp Wapiennych (Górna Austria) - leży w regionie Eisenwurzen i obejmuje swym zasięgiem także wyższe partie Północnych Alp Wapiennych. Na terenie parku żyją jelenie szlachetne, sarny europejskie i kozice północne, można także spotkać rzadkie już dziś gatunki płazów.

Park Narodowy Gesäuse (Styria) - kraina między Admont a Hieflau przecina wijąca się rzeka Aniza, otoczona przez potężną ścianę lasu i porośnięte drzewami zbocza gór. Szlaki pieszych wędrówek przecinają imponujący krajobraz, który zachęca do wspinaczki, wycieczek raftingowych i pieszych wędrówek.

Wildspitze i lodowiec

Austria znajduje się pod wpływem klimatu umiarkowanego, jednak ze względu na położenie i rzeźbę występują lokalne różnice klimatyczne. Dokładnie Austria znajduje się pod wpływem trzech typów mas powietrza. Atlantyckie na północnym zachodzie, przez co klimat charakteryzuje się niskim ciśnieniem, łagodnym powietrzem z Prądu Zatokowego oraz dużymi opadami. Ma duży wpływ na północne stoki Alp, Prealpy oraz dolinę Dunaju. Kontynentalne masy powietrza powodują natomiast, że klimat charakteryzuje się niskim ciśnieniem i opadami w lecie oraz wysokim ciśnieniem i chłodnymi oraz suchymi zimami. Występuje on we wschodniej części kraju. Trzecim typem mas powietrza, są śródziemnomorskie masy, przez co klimat cechuje się wysokim ciśnieniem, małym zachmurzeniem oraz ciepłym powietrzem. Klimat ten panuje na południu kraju.

W Austrii występuje piętrowość klimatyczna. Średnie temperatury stycznia wynoszą od −1 °C na nizinnych terenach, m.in. w dolinie Dunaju, do −10 °C na obszarach górskich. Wysoko w górach średnie temperatury zimą mogą być jeszcze niższe i osiągać −20 °C. Latem, gdy nad obszary kraju dostają się zwrotnikowe masy powietrza, w dolinach jest ciepło i średnie wartości osiągają +20 °C lub więcej. Rekordową temperaturę odnotowano 3 sierpnia 2013 w miejscowości Dellach im Drautal w Karyntii +39,9 °C.

Ze względu na obecność gór, które zajmują znaczną część kraju, ilość opadów w Austrii jest wysoka. Najniższe wartości opadowe, czyli 500 mm rocznie, reprezentują obszary Morawskiego Pola. Na pozostałych terenach nisko położonych opady roczne wynoszą od 600 do 900 mm. Im wyżej, tym opady są wyższe, w najwyższych partiach gór opady roczne sięgają 2000 mm, głównie pod postacią śniegu. W niższych partiach gór opady przekraczają wartość 1000 mm i przez większą część roku są to opady deszczu.

Kryzys klimatyczny wpływa na Austrię na różne sposoby. Austriacki raport oceniający zmiany klimatu 2014 (Österreichischer Sachstandsbericht Klimawandel 2014) zawiera następujące wyniki: W Austrii temperatura wzrosła o prawie 2 °C w okresie od 1880 do 2014 r. W tym samym okresie temperatura wzrosła globalnie tylko o 0,85 °C. Dotychczasowe środki podjęte przez Austrię nie pokrywają oczekiwanego wkładu kraju w osiągnięcie globalnego celu 2 °C. W XXI wieku spodziewany jest wzrost opadów w półroczu zimowym i spadek w półroczu letnim. Czas trwania pokrywy śnieżnej skrócił się w ostatnich dziesięcioleciach, szczególnie na średnich wysokościach (ok. 1000 m). Wszystkie mierzone lodowce w Austrii wyraźnie straciły powierzchnię i objętość w okresie od 1980 roku. Na przykład w południowych Alpach Ötztalskich, największym przylegającym obszarze lodowca w Austrii, powierzchnia lodowca zmniejszyła się z 144,2 km² w 1969 r. do 126,6 km² w 1997 r. i 116,1 km² w 2006 r. Osunięcia ziemi, lawiny błotne, skały i inne zjawiska grawitacyjne znacznie zwiększają się w regionach górskich. Ryzyko pożarów lasów wzrośnie w Austrii. Zaburzenia ekosystemów leśnych zwiększają intensywność i częstotliwość we wszystkich omawianych scenariuszach klimatycznych. Ekosystemy z długim okresem rozwoju i siedliska Alp powyżej linii drzew są szczególnie dotknięte zmianami klimatu. Turystyka zimowa będzie nadal pod presją ze względu na stały wzrost temperatury.

Bitwa pod Custozą: Ułani Rodakowskiego w ataku, 1866

Wiedeń

Innsbruck

Na początku VIII w. p.n.e. na tereny należące obecnie do Austrii, przybyli przybysze prawdopodobnie pochodzenia iliryjskiego, którzy rozwinęli tutaj kulturę epoki żelaza ( okres halsztacki). Iliryjscy przybysze ustąpili miejsca Scytom w VII w. p.n.e., zaś Scytowie ustąpili Celtom w IV w. p.n.e. Celtowie założyli na tych ziemiach pierwsze organizacje państwowe (największe z nich: Recja i Noricum). Pod koniec I w. p.n.e. Noricum i Recja znalazły się pod panowaniem rzymskim. W połowie I w. n.e. powstały prowincje o tych nazwach. Od VI do VIII wieku tereny obecnej Austrii zajęli osadnicy słowiańscy i bawarscy. Na początku IX w. Karol Wielki założył tu Marchię Naddunajską, zwaną później jako Ostmark (Marchia Wschodnia). Od 976 do 1246 roku marchia znalazła się we władaniu Babenbergów. W 1156 roku uzyskali oni od Fryderyka I Barbarossy tytuł książęcy. W 1192 roku do Austrii dołączono Styrię. Po wygaśnięciu dynastii Babenbergów, Czesi na krótko zajęli Austrię (1251-1276).

W 1282 roku władzę w Austrii objęli Habsburgowie, którzy w 1453 roku przyjęli tytuł arcyksiążąt. W 1335 roku Austria przyłączyła do siebie Karyntię i Krainę, w 1363 roku Tyrol, w 1368 roku Bryzgowię, a w 1382 roku Triest. W wyniku układu małżeńskiego ( Ferdynand I Habsburg i Anna Jagiellonka), w 1526 roku Habsburgowie objęli swoim panowaniem także Czechy, Śląsk i Węgry. W XV wieku rozpoczęły się najazdy tureckie na Austrię, które znalazły swoje apogeum podczas oblężenia Wiednia w 1683 roku. W latach 1686-1688 Habsburgowie władali całymi Węgrami. W 1713 roku ustanowiono sankcję pragmatyczną (przewidującą dziedziczenie całości monarchii przez córkę Karola VI, Marię Teresę). Podczas rządów Marii Teresy i jej syna Józefa II przeprowadzono reformy w duchu oświeconego absolutyzmu (m.in. ograniczenie uprawnień Kościoła i stanów, zniesienie poddaństwa chłopów). Część reform cofnięto w wyniku oporu mieszkańców państwa (głównie na Węgrzech). W latach 1714-1797 Habsburgowie rządzili w Belgii. Austria wzięła udział w pierwszym i trzecim rozbiorze Polski. W 1775 roku, po wojnie z Turcją, Austria zdobyła Bukowinę.

Podczas wojen przeciwko rewolucyjnej Francji i Napoleonowi Austria utraciła Belgię, a w 1809 roku ziemie zagarnięte w III rozbiorze Polski. W 1804 roku Franciszek II przyjął tytuł cesarza austriackiego (jako Franciszek I). Pod presją Napoleona, zrzekł się godności cesarza rzymskiego w 1806 roku. W latach 1809-1813 monarchia pozostawała w nierównoprawnym sojuszu z Francją. Po kongresie wiedeńskim Austria odzyskała mocarstwową pozycję, uzyskując hegemonię we Włoszech, odzyskując utracone w 1809 roku tereny oraz otrzymując przewodnictwo w Związku Niemieckim. Wybuch Wiosny Ludów w 1848 roku i przeprowadzenie powstania węgierskiego zagroziło podstawom państwa. W wyniku powstania nastąpiła krótkotrwała liberalizacja. W latach 1867-1868 Austria przekształciła się w dualistyczną monarchię Austro-Węgry. Po 1867 roku sytuację wewnętrzną komplikowała trudność uzgodnienia dążeń i interesów kilkunastu narodów wchodzących w skład monarchii. Problemy wewnętrzne pogłębiał nierównomierny rozwój gospodarczy i kulturalny. Pod koniec XIX wieku duże poparcie zdobyli socjaldemokraci i ludowcy (dążący do połączenia Austrii z Niemcami Hohenzollernów). W 1907 roku przyjęto demokratyczną ordynację wyborczą.

Zabicie Franciszka Ferdynanda Habsburga przez Serba Gavrilo Principa 28 czerwca 1914 roku przyczyniło się do wybuchu I wojny światowej. Austro-Węgry zostały głównym sojusznikiem Niemiec. W 1918 roku proklamowano republikę. Przegrana Austro-Węgier doprowadziła do rozpadu wielonarodowej monarchii. Na mocy traktatu pokojowego w Saint-Germain-en-Laye Austria objęła tylko rdzenne ziemie dawnego księstwa, oraz ograniczono liczebność jej armii i zabroniono połączenia z Niemcami ( Anschluss). W 1920 roku uchwalono demokratyczną konstytucję. Do 1932 roku Austria borykała się z kryzysem gospodarczym. Kryzys gospodarczy, wraz z narastającymi konfliktami społecznymi i nastrojami rewolucyjnymi doprowadziły do objęcia władzy przez zwolenników tzw. austrofaszyzmu. W latach 1933-1934 rozwiązano partie lewicowe, zaś kilka lat później narzucono nową konstytucję, opartą na wzorach faszystowskich. Przywódcą austriackich faszystów byli: Engelbert Dollfuß (który zginął w zamachu w 1934) oraz Kurt Schuschnigg. Pod presją Hitlera Schuschnigg dopuścił do rządu narodowych socjalistów oraz zgodził się na przyłączenie Austrii do III Rzeszy. Anschluss został zrealizowany wraz z wkroczeniem Wehrmachtu do Austrii 12 marca 1938.

Zgodnie z deklaracją moskiewską z 1943 roku, przywrócono w 1945 roku republikę demokratyczną (tzw. II republika) z 4 strefami okupacyjnymi (amerykańską, brytyjską, francuską, radziecką). W 1946 i w 1947 roku uchwalono ustawy o narodowych socjalistach, które zapoczątkowało denazyfikację. Amnestia z 1948 roku zahamowała proces denazyfikacji Austrii. W tym samym roku Austria przystąpiła do planu Marshalla. Od 1952 roku kraj gospodarczo rozwija się w szybkim tempie. Szczególną rolę w szybkim wzroście gospodarczym Austrii zapewnia tzw. partnerstwo społeczne ( Sozialpartnerschaft; mechanizm współdecydowania związków pracowników i pracodawców). W październiku 1955 roku parlament uchwalił ustawę o wieczystej neutralności Austrii.

W latach 1945-1966 władzę sprawowały rządy koalicyjne chadeków i socjaldemokratów (tzw. „wielka koalicja"). W latach 1966-1970 rządzili tylko chadecy, zaś w latach 1970-1983 samodzielną władze sprawowali socjaldemokraci. „Wielka koalicja" rządziła ponownie w latach 1987-1999. W 2000 chadecki polityk W. Schüssel utworzył rząd ze skrajnie prawicową Partią Wolnościową. W 1955 roku Austria została członkiem ONZ, w latach 1960-1995 należała do EFTA, zaś w 1995 roku znalazła się w UE. W 2002 roku wprowadzono do obiegu euro.

Wykres liczby ludności Austrii w okresie ostatnich 140 lat (w tys. osób)

Największe miasta w Austrii:

Austria posiada 10 głosów w Radzie Unii Europejskiej i 19 miejsc w Parlamencie Europejskim. W Komisji Europejskiej reprezentował ją od 1995 do 2004 r. Franz Fischler (wcześniej minister rolnictwa Austrii), od 2004 Benita Ferrero-Waldner (wcześniej minister spraw zagranicznych Austrii).

Od grudnia 2021 kanclerzem Austrii jest Karl Nehammer. Funkcję prezydenta sprawuje od 2017 Alexander Van der Bellen. Ustrój Austrii reguluje konstytucja z 1 października 1920 r.

Austria nie jest członkiem żadnego paktu wojskowego; narzucony jej 15 maja 1955 przez Wielką Brytanię, USA, ZSRR i Francję Traktat państwowy w sprawie odbudowy niezawisłej demokratycznej Austrii (będący traktatem mającym rangę konstytucyjną) zobowiązuje ją do zachowania „wieczystej neutralności". W obliczu konfliktów w krajach sąsiadującej byłej Jugosławii w latach 90. XX w. odzywały się w Austrii głosy, że konstytucję kraju trzeba zmienić i przystąpić do NATO. Rząd jednak nie zdecydował się na tę zmianę i państwo nadal zachowuje militarną neutralność.

Po wyborach parlamentarnych 1 października 2006 r. mandaty zdobyli kandydaci socjaldemokratycznej SPÖ (68), chadeckiej ÖVP (66), Zieloni (21), prawicowe FPÖ (21) oraz BZÖ (7).

28 września 2008 r. w Austrii odbyły się przedterminowe wybory. Największe poparcie zdobyli socjaldemokraci SPÖ (29,7%) oraz chadecy ÖVP (25,6%). Sukces odniosła skrajna prawica - FPÖ (18,01%) oraz BZÖ (10,88%). Na piąte miejsce przesunęli się Zieloni Die Grünen (9,79%).

W wyborach parlamentarnych 23 września 2013 r. mandaty zdobyli kandydaci socjaldemokratyczni SPÖ (52), chadeccy ÖVP (47), skrajnej prawicy FPÖ (40), zielonych (24), do parlamentu weszły także dwa nowe ugrupowania: Team Stronach (11), NEOS - Nowa Austria (9). Kanclerzem pozostał ówcześnie Werner Faymann (koalicja SPÖ i ÖVP).

W skład Austrii wchodzi dziewięć krajów związkowych ( Bundesland). Kraje związkowe dzielą się na 79 powiatów ( Bezirk), te zaś na 2093 gminy ( Gemeinde), w tym 15 miast statutarnych ( Statutarstadt). Stolica Austrii - Wiedeń - stanowi od 1986 oddzielny kraj związkowy.

W Austrii funkcjonuje społeczna gospodarka rynkowa. Podatki stanowią 43% PKB, co jest poziomem nieco niższym niż w krajach skandynawskich. PKB per capita w 2006 roku wynosiło nominalnie 38961 dolarów, a po zmierzeniu parytetem siły nabywczej 36031 dolarów, stawiając Austrię w światowej czołówce pod tym względem. Bezrobocie w zależności od metody liczenia wynosi 4,4% albo 6,8%. Wskaźnik Giniego, czyli poziom rozpiętości w dochodach, wynosi 29 i jest jednym z najniższych na świecie.

Rolnictwo rozwinęło się na 42% powierzchni kraju. W 2004 roku rolnictwo zaspokoiło 90% potrzeb państwa i przyniosło 1,5% produktu krajowego brutto. Uprawia się głównie zboża, winorośl i ziemniaki. Eksportuje się głównie nadwyżki pochodzące z przetwórstwa mleczarskiego. Głównym surowcem są rudy żelaza. Przemysł dostarczył w 2004 roku 31% PKB. 30% zatrudnionych pracuje w przemyśle.

W 2015 roku kraj ten odwiedziło 26,719 mln turystów (5,6% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 18,303 mld dolarów.

Austria ma bardzo dobrze rozwiniętą sieć dróg komunikacyjnych. Długość dróg wynosi ok. 130 tys. km. Ważną rolę pełni autostradowa trasa tranzytowa Brenner Autobahn, prowadząca przez liczne przełęcze alpejskie do Włoch. Za korzystanie z autostrad i dróg ekspresowych trzeba płacić. Długość linii kolejowych wynosi 5600 km. Najważniejsze porty rzeczne na Dunaju znajdują się w Wiedniu i w Linzu. Głównym portem lotniczym jest Wiedeń-Schwechat.

Flaga generała Austriackich Sił Zbrojnych

Austria zachowuje militarną neutralność i nie należy do żadnego paktu wojskowego. Austriackie siły zbrojne szkolone (Bundesheer) są wyłącznie na potrzeby obrony granic państwowych. Wojskowa doktryna kraju nawiązuje do taktyki jeża z nastroszonymi kolcami (wykorzystywany jest tu często propagandowo kształt granic państwa, nieco podobny do skulonego zwierzęcia z ryjkiem skierowanym na zachód). Nawet nazwa produkowanych w Austrii wojskowych transporterów opancerzonych - Pandur - kojarzy się historycznie z ochroną granic.

Austria, z racji braku dostępu do morza, dysponuje jedynie dwoma rodzajami sił zbrojnych: siłami lądowymi oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Austrii (2014) składało się z: 162 czołgów oraz 630 opancerzonych pojazdów bojowych.

Według rankingu Global Firepower (2024) austriackie siły zbrojne stanowią 71. siłę militarną na świecie, według tego samego źródła w 2024 roku liczyły 16 tys. żołnierzy służby czynnej oraz 125 tys. rezerwistów., z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości ok. 5,5 mld dolarów ( USD).

W najbliższych latach Austria zamierza reformować swój system edukacji na wzór istniejącego w Skandynawii. W 2008 roku w wybranych szkołach na próbę zostały wprowadzone tamtejsze rozwiązania. Trwa również debata nad zniesieniem stosunkowo niskich opłat za studia wprowadzonych podczas ostatniej kadencji przez centroprawicową Austriacką Partię Ludową. W Austrii działa 19 uniwersytetów, z czego najważniejszą z nich jest Uniwersytet Wiedeński, założony w 1365 roku.

Filharmonicy Wiedeńscy to dziś jedna z najbardziej renomowanych orkiestr świata, podobnie jak Wiener Staatsoper czy Festiwal w Salzburgu, jeśli chodzi o operę. Z austriacką operą związane są zresztą jeszcze nazwiska librecistów i tu trzeba choćby wspomnieć Lorenzo Da Pontego i Pietra Metastasia. W Austrii wyróżnia się dwa typy tańców ludowych. W 2014 roku Conchita Wurst reprezentująca Austrię wygrała 59. Konkurs Piosenki Eurowizji.

Wśród austriackich architektów i malarzy należy wymienić takie nazwiska jak: Johann Bernhard Fischer von Erlach, Otto Wagner, Adolf Loos, Hans Hollein, Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll, czy Friedensreich Hundertwasser.

Także psychologia jest nauką, która wiele zawdzięcza Austrii. Stąd pochodzi twórca psychoanalizy Zygmunt Freud, ale także Alfred Adler, Paul Watzlawick czy Hans Asperger, a z psychiatrów Viktor Frankl. Austriacką szkołę ekonomii reprezentują: Carl Menger, Joseph Schumpeter, Eugen von Böhm-Bawerk, Ludwig von Mises czy noblista, Friedrich August von Hayek.

Chociaż Austria była i jest krajem niemieckojęzycznym, nie rozwinęła się tam nigdy poza okolicami Salzburga i krajami jej podległymi, jak Czechy, silna formacja protestancka. Cesarstwo Austrii było jednym z fundamentów europejskiego katolicyzmu, jednak w XVIII wieku cesarz Józef II Habsburg skonfiskował część majątków kościelnych, przekazując je na szkolnictwo, wojsko i administrację, zakazał także pielgrzymek.

W 2021 r. 55,2% obywateli Austrii zadeklarowało się jako katolicy, 8,3% jako muzułmanie, 4,9% jako wyznawcy prawosławia, 3,8% jako protestanci. Brak przynależności do jakiejkolwiek religii zadeklarowało 22,4% mieszkańców.

# data[].attributes.attachment_link.description
Austria ( niem. Österreich, ˈ ø ː s ʀ e p u ˈ b l i ː k ˈ ø ː s t ə ʀ a ɪ̯ ç] t ɐ r a ɪ ç] ( odsłuchaj)), Republika Austrii (niem. Republik Österreich, ( odsłuchaj)) - państwo śródlądowe położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych ze stolicą w Wiedniu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Temat 1:
Pierwsza rozprawa z rozprawką - podstawowe pojęcia; kompozycja rozprawki.
(zwykle 3 godz.)

Cel ogólny:
zapoznanie uczniów z nową formą wypowiedzi pisemnej

Cele szczegółowe:
Uczeń:
- wie, co to jest rozprawka;
- zna i rozumie podstawowe pojęcia związane z rozprawką: teza, hipoteza, argument, kontrargument;
- wie, jak powinna być skomponowana rozprawka;
- zna podstawowe schematy budowy rozprawki;
- potrafi wskazać poszczególne części kompozycyjne rozprawki w przykładowym (wzorcowym) tekście;
- wie, jak najczęściej formułowane są tematy rozprawek.

1. Dokładnie omawiam, czym jest rozprawka; podaję jej definicję; wyjaśniam sens rozprawki, np.:

Rozprawka - to dłuższa forma wypowiedzi pisemnej, w której piszący rozważa problem, zajmując określone stanowisko w tej sprawie; jest to uporządkowany zapis toku rozumowania.

2. Informuję, że rozprawka, tak jak każdy tekst pisany, musi mieć wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Podaję, co w której części powinno się znaleźć, np.:
Wstęp - wprowadzenie do tematu; ogólne refleksje budowane np. na podstawie słowa - klucza z tematu; refleksje muszą mieć charakter ogólny. Nie dajemy tu żadnych odpowiedzi. Wprowadzamy w temat - trzeba zaciekawić czytającego, zaintrygować go. Wstęp musi zakończyć się postawieniem tezy lub hipotezy (tu wyjaśniam, czym jest teza / hipoteza - jeśli klasa jest słabsza, mówię tylko o tezie i na niej się skupiam, a o hipotezie tylko informuję)

Teza - zdanie oznajmujące, w którym piszący wyraża swoje zdanie (zajmuje stanowisko) w sprawie zasugerowanej w temacie i poruszonej we wstępie. Wyraźnie akcentuję, że musi to być zdanie oznajmujące, najlepiej poprzedzone sformułowaniem podkreślającym, że jest to JEGO zdanie (np. moim zdaniem ...). W trakcie pisania autor będzie musiał udowodnić i potwierdzić swoje stanowisko.

Hipoteza - zdanie oznajmujące, zawierające jakąś wątpliwość, przypuszczenie. Piszący nie jest do końca pewien swojego stanowiska. W toku pracy musi je potwierdzić bądź obalić.

Rozwinięcie - najobszerniejsza część rozprawki; nie może być krótsza niż wstęp i zakończenie razem wzięte. Tu formułujemy argumenty i uzasadniamy je (1 argument + uzasadnienie = 1 akapit).

Argument - dowód potwierdzający tezę. Ma postać zdania oznajmującego. Jest już zawężeniem problemu, ale dopiero jego uzasadnienie przynosi konkretne przykłady. Argumentów powinno być co najmniej trzy i powinny być one ułożone od najważniejszego do najsłabszego (w odczuciu autora), choć można przyjąć odwrotny układ.

Uzasadnienie argumentu - skonkretyzowanie go, podanie konkretnych przykładów, np. z tekstu literackiego.

Kontrargument - sformułowanie obalające wcześniej podany argument.

Zakończenie - to podsumowanie; wyciągamy wnioski (co najczęściej sprowadza się do 1 zdania, w którym powtarzamy krótko jeszcze raz te informacje, które pojawiły się w argumentach i potwierdzamy tezę(ew. formułujemy ją bądź obalamy - w zależności od przyjętej koncepcji).

3. Zapisuję schemat budowy rozprawki:

Lub:

Oczywiście, schematów można podać więcej, wszystko zależy od możliwości klasy (chodzi mi o ewentualne uwzględnienie kontrargumentów - czasem uczniowie sami o to pytają).

Dokładnie wyjaśniam (i zaznaczam to na schematach strzałkami), że każdy argument musi odnosić się do tezy, a uzasadnienie - do argumentu. Zakończenie zaś musi wynikać z całego rozwinięcia i nawiązywać do tezy. Tylko w ten sposób uzyskamy spójną, logiczną całość.

Poza tym ja uczę tak: żeby mieć pewność co do tego, że argument został poprawnie sformułowany, należy przeczytać sobie tezę, dodać spójnik „bo" i dokończyć zdanie argumentem. Jeśli tak utworzone zdanie podrzędne jest logiczne to znak, że argument został poprawnie sformułowany (mam na myśli formę, oczywiście) Sprawdzony sposób!

4. Pracujemy na konkretnym przykładzie rozprawki ( w załączniku przesyłam dwie rozprawki, które sama pisałam na potrzeby lekcji)

Każdy uczeń ma skserowany tekst rozprawki. Zaznacza na nim: wstęp, tezę, poszczególne argumenty, zakończenie. Badamy, jak sformułowane zostały poszczególne elementy rozprawki (gł. teza i argumenty - konfrontujemy teorię z praktyką).

Te trzy lekcje (pod wspólnym najczęściej tematem - choć można z niego zrobić ze trzy...) są bardzo ważne! Nie ma co się spieszyć. Uczniowie powinni mieć wszystkie notatki podane do zeszytu, a tekst rozprawki wklejony (jeszcze się zresztą przyda). Z doświadczenia wiem, że na początku często do niego zaglądają.

Temat 2:

Styl rozprawki (zwykle 1 godz.)

Cel ogólny:
zaznajomienie uczniów ze stylem rozprawki.

Cele szczegółowe:
uzeń:
- wie, jakim stylem należy posługiwać się, pisząc rozprawkę;
- zna charakterystyczne słownictwo „rozprawkowe": podkreślające subiektywizm wypowiedzi i porządkujące tok wywodu.

1. Podaję do zeszytu i dokładnie omawiam następujące informacje:
a) w rozprawce nie wolno używać stylu potocznego i stylu przemówień;
b) o ile styl potoczny nie stanowi dla uczniów większego problemu (przynajmniej teoretycznie), to ze stylem przemówień bywa różnie. Ja zwykle wyraźnie mówię, że nie wolno stosować: bezpośrednich zwrotów do czytelnika, dużej ilości pytań retorycznych, wykrzyknień - czyli tych wszystkich chwytów retorycznych, które podkreślają emocjonalność wypowiedzi i służą przekonaniu odbiorcy do racji piszącego;
c) styl rozprawki nie może być zagmatwany, nie można mieszać patetyzmu ze „zwykłością" - czyli musi być jednorodny, logiczny, jasny, podporządkowany logice wypowiedzi;
d) w rozprawce można i warto cytować, powołując się na odpowiednie fragmenty tekstu literackiego lub na wypowiedź znanej osoby.

2. Teraz gromadzimy słownictwo „rozprawkowe" - sprawdza się forma tabeli:

Co chcę zrobić? Przykładowe sformułowania
rozpocząć rozprawkę zacznę od; rozpocznę od; na wstępie; na początku
wprowadzić tezę jestem pewien, że; sądzę; uważam, że; moim zdaniem; jestem pewien, że; jestem przekonany; według mnie...
wprowadzić hipotezę wydaje mi się; prawdopodobnie; przypuszczam; nie jestem pewien, czy...
wprowadzić argument po pierwsze, po drugie; z kolei przejdę do; teraz zajmę się; następna sprawa to; przedstawię następny argument...
wprowadzić kontrargument z drugiej strony; patrząc na to z innej strony; można jednak spojrzeć na to inaczej...
podsumować rozważania podsumowując stwierdzam, że; dobitnie stwierdzam; kończąc chciałbym jeszcze raz podkreślić; na zakończenie powtórzę jeszcze raz...
wprowadzić cytat moją opinię najlepiej potwierdzą słowa; najlepiej ilustrują to słowa; powołam się na stwierdzenie...
podkreślić subiektywizm wypowiedzi moim zdaniem; w mojej opinii; według mnie; sądzę; uważam; jestem przekonany; jestem zdania...

Uczniowie chętnie podają swoje propozycje. Warto wciągnąć ich w tę pracę!

Temat 3:
Rozprawkowe ćwiczenia redakcyjne (zwykle 2 godz.)

Cel ogólny:
rozwianie i doskonalenie umiejętności językowych uczniów.

Cele szczegółowe:
Uczeń:
- potrafi zredagować wstęp i zakończenie rozprawki na podany temat;
- potrafi sformułować tezę/hipotezę do wskazanego tematu;
- potrafi sformułować argumenty do podanej tezy.

Na dwóch kolejnych lekcjach uczniowie wykonują ćwiczenia redakcyjne. Te, które ja wykorzystuję - w załączniku (na podst. WSiP-u).

Temat 4:
Redagujemy plan rozprawki. (2 godz.)
Cel ogólny:
Zapoznanie uczniów z zasadami tworzenia planu wypowiedzi pisemnej.

Cele szczegółowe:
Uczeń:
- wie, jak zredagować plan rozprawki;
- rozumie potrzebę tworzenia planu wypowiedzi pisemnej;
- potrafi uporządkować argumenty, np. od najmocniejszego do najsłabszego;
- doskonali logiczne myślenie.

Wspólnie redagujemy i omawiamy plan rozprawki na dowolny temat. Najczęściej wykorzystuję tematy wolne, np. Gdzie lepiej mieszkać - na wsi czy w mieście? Z reguły są to tematy, do których uczniowie na wcześniejszych lekcjach, w ramach ćwiczeń redakcyjnych, tworzyli wstęp i zakończenie.
Temat 5:
Samodzielnie redagujemy plan rozprawki (1 godz.)

Cel ogólny - jak wyżej

Cele szczegółowe:
Uczeń:
- potrafi samodzielnie zredagować plan rozprawki;
- rozumie sens tworzenia planu rozprawki, przed przystąpieniem do pisania.

Daję 3-4 tematy do wyboru i proszę o samodzielne zredagowanie planu rozprawki. Od razu sprawdzam na ocenę. (w załączeniu: schemat planu, do uzupełnienia przez uczniów)

Temat 6:
Samodzielnie redaguję swoją pierwszą rozprawkę (1 godz.)

Cel ogólny:
Doskonalenie umiejętności językowych uczniów.

Cel szczegółowy:
Uczeń:
- potrafi samodzielnie napisać rozprawkę.

Każdy uczeń pisze rozprawkę na ten temat, do którego tworzył plan na wcześniejszej lekcji. Może korzystać z zeszytu i wszystkich notatek.

99% uczniów robi to naprawdę dobrze! A każda kolejna rozprawka rzeczywiście jest rozprawką

Bibliografia:
1. Surdej B., Surdej A.: Ćwiczenia redakcyjne: język polski: gimnazjum 1-3. Warszawa,
WSiP, 2006
2. Pardo P. J.: Potrafię napisać!: ćwiczenia językowo - redakcyjne dla uczniów klas I-III gimnazjum. Sopot, SENEKA, 2006

Załącznik nr 1:

Przykład rozprawki

Na podstawie „Małego Księcia" uzasadnij, co to znaczy być dzieckiem. Odnieś się również do innych tekstów literackich.

Literatura daje (lub próbuje dać) odpowiedzi na różne pytania: i banalne,
i filozoficzne. Jedno z nich brzmi: co to znaczy być dzieckiem? W niniejszej pracy postaram się na nie odpowiedzieć, szukając przykładów właśnie w literaturze.
Wiele refleksji na ten temat przynosi „Mały Książę" A.de Saint-Exupery'ego.
W kontekście tego utworu być dzieckiem, to znaczy być radosnym i ciekawym świata oraz patrzeć na ludzi sercem, zgodnie z sekretem Lisa: „Patrzeć należy sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu".
Przede wszystkim - Mały Książę to bohater, który skupia w sobie wszystkie cechy dziecka. Jest dociekliwy, bo zadaje pytania tak długo, aż uzyska na nie zadowalającą odpowiedź. Ciekawość świata powoduje, że wędruje po przedziwnych planetach, chcąc poznać i zrozumieć innych mieszkańców wszechświata. Od mądrego Lisa dowiaduje się, że „patrzeć należy sercem". Dlatego wraca do swej ukochanej róży, bo zrozumiał, że troska, odpowiedzialność i czas poświęcony bliskim są ważniejsze od tego, co materialne. Dzieci bowiem nie znają wartości pieniądza, nie wiedzą, jakie jest jego znaczenie. Dzięki temu zwracają uwagę na inne wartości, takie jak przyjaźń czy miłość.
Po drugie - bycie dzieckiem kojarzy się z radością i beztroską. Taki obraz dziecka przynoszą słynne „Treny" J. Kochanowskiego. Niespełna 3-letnia Urszulka przedstawiona została tu jako wesołe, rozśpiewane dziecko, które swą obecnością rozświetlało życie rodziców. Wszędzie było jej pełno („wszystkieś w domu kąciki zawżdy pobiegała"), a swym szczebiotem sprawiała, że dom wypełniony był śmiechem („tyś za wszytki mówiła, za wszytki śpiewała").
Wreszcie - bycie dzieckiem to badanie świata, eksperymentowanie,
a przez to - rozwijanie się. Pulpecja - 5-letnia bohaterka „Kwiatu kalafiora" eksperymentuje po dziecięcemu: sprawdza, jak zachowują się w wodzie różne przedmioty. Relację zdaje przebywającej w szpitalu mamie. W ten sposób poznaje świat, bada go, ale też poszerza swą wiedzę. Tekst M. Musierowicz jest też dowodem na sielskość dzieciństwa, na to, że ten czas w życiu człowieka rządzi się swoimi prawami: prawem do spontaniczności (niekontrolowane kąpiele Nutrii), szczerości (kaprysy Idy), naiwności (wiara Gabrysi w drzemiące w każdym człowieku dobro) czy nawet prawem do buntu (zachowanie Gabrysi - np. gdy dumnie idzie przez miasto w męskim kapeluszu).
Ostatecznym argumentem, potwierdzającym tezę tej pracy, niech będzie stwierdzenie, że być dzieckiem to także umieć korzystać z każdego dnia i cieszyć się każdą chwilą. Dowodem jest tytułowy bohater „Oskara i pani Róży". Wolontariuszka nauczyła go, że szczerość jest podstawą każdej relacji międzyludzkiej. To ciocia Róża sprawiła, że Oskar swoje ostatnie dni przeżył ciekawie, dowiedział się, na czym polega pełnia życia, zrozumiał sens cierpienia. Książka Schmidta pokazuje, że dzieci też cierpią, ale właśnie wtedy najbardziej potrzebują, by wydobyć z nich uśmiech i spontaniczność - wbrew wszystkiemu.
Podsumowując,stwierdzam dobitnie, że być dzieckiem to kierować się
w życiu sercem; to być radosnym i uśmiechać się na przekór wszelkim przeciwnościom; to być dociekliwy i ciekawym świata. Sądzę, że są to cechy, które można w sobie pielęgnować całe życie. Pielęgnować w sobie dziecko.

Załącznik nr 2

Przykład rozprawki na temat: Na podstawie historii miłości wybranej pary literackich kochanków uzasadnij słuszność poglądu, że miłość mobilizuje siły człowieka i pobudza go do działania.

Człowiek doświadcza wielu uczuć i emocji - bardziej czy mniej ulotnych. Niektóre go niszczą, inne - dodają skrzydeł i mobilizują do działania. Uważam, że takim pozytywnym doznaniem jest niewątpliwie miłość, będąca niewyczerpanym źródłem inspiracji dla artystów wszystkich epok. Na przykładzie Zbyszka i Danusi - bohaterów „Krzyżaków" H. Sienkiewicza - postaram się pokazać i udowodnić, jak wielką siłą jest miłość.
Przede wszystkim - miłość inspiruje do podejmowania ryzyka, jeśli tylko miałoby ono pomóc ukochanej osobie. Danusia, zarzucając białą chustę na głowę skazanego na śmierć Zbyszka, wykazała się nie tylko odwagą: ryzykowała dobre imię własne i swego sławnego ojca - Juranda. Poza tym, zwyczaj, do którego się odwołała, był już prawie zapomniany. Z tej racji inicjatywa młodej, zakochanej dziewczyny mogła nie zostać właściwie odebrana.
Po drugie, prawdziwa miłość daje siły do walki o bycie z ukochaną osobą, niezależnie od trudności, na które napotyka. Zbyszko, zakochany od pierwszego wejrzenia w Danusi, walczy o nią do skutku. Nie rezygnuje nawet wtedy, gdy dowiaduje się, że ojciec przeznaczył ją do zakonu. Postawa wielkiego Juranda nie zniechęca go, choć czytelnikowi wydaje się, że zmiana zdania przez ojca Danusi jest niemożliwa. Potajemny ślub młodych, bez oficjalnej zgody rycerza ze Spychowa, jest przypieczętowaniem ich miłości.
Następnie - miłość dodaje odwagi. Zbyszko wykazał się nią wtedy, gdy w imię miłości do Danusi zaatakował krzyżackiego posła, czy też wtedy, gdy stanął w obronie ukochanej i został poturbowany przez tura. Nie lada odwagi wymagało też wyzwanie na pojedynek Rotgiera.
Wreszcie - miłość skłania do najwyższych poświęceń. Bohater Sienkiewicza nigdy nie zwątpił w winę Krzyżaków. Poświęcił wszystkie swoje siły na poszukiwanie porwanej Danusi.
Podsumowując stwierdzam dobitnie, że miłość ma wielką, pozytywną moc: daje siłę do podejmowania wyzwań, mobilizuje do poświęceń i aktów odwagi. Obce są jej trudności nie do pokonania. I, jako taka, słusznie porusza wyobraźnię artystów oraz jest wielką wartością w życiu każdego człowieka.

Załącznik nr 3

Schemat planu rozprawki uczniowskiej - przykład:

Temat rozprawki: ........................................

I. Wstęp (hasłowo):........................................
........................................

TEZA: ........................................

II. Argumenty:

Argument 1. ........................................
Przykład ........................................

Argument 2. ........................................
Przykład........................................

Argument 3. ........................................
Przykład ........................................

III. Zakończenie - wnioski (też hasłowo)........................................
........................................

Załącznik nr 4

Rozprawka - ćwiczenia redakcyjne (na podst. „Potrafię napisać..." wydaw. WSiP; można wykorzystać inne)

1. Do podanych tematów zapisz tezę (ew. hipotezę):

a) Muzyka pomaga człowiekowi w trudnych chwilach.
........................................
b) Czy warto gromadzić domową biblioteczkę?
........................................
c) Lepiej być jedynakiem czy mieć rodzeństwo?
........................................

2. Do podanych argumentów sformułuj tezę, a następnie argumenty przekształć ustnie na równoważniki zdań:

a) nie możesz skupić się na lekcjach, zasypiasz nieoczekiwanie, nie panujesz nad reakcjami, jesteś rozdrażniony, szybko się męczysz, często boli cię głowa
Teza:........................................
b) postępujemy nieetycznie - okłamujemy nauczycieli, okłamujemy rodziców, szkodzimy sami sobie - niczego się nie nauczymy, możemy ośmieszyć się przed nauczycielami, możemy mieć obniżoną ocenę z zachowania, , narażamy się na utratę zaufania nauczycieli, możemy stracić dobre imię
Teza:........................................
c) wszystkie artykuły możemy znaleźć w jednym miejscu, zyskujemy na promocjach i wyprzedażach, przy okazji załatwiamy inne sprawy np. opłacamy rachunki, oszczędzamy czas, możemy spotkać znajomych, pójść na kawę
Teza:........................................

3. Do podanych tematów sformułuj tezę oraz przynajmniej po trzy argumenty.

a) Czy palenie papierosów szkodzi zdrowiu?
Teza:........................................
Argument 1........................................
Argument 2........................................
Argument 3........................................

b) Czy prawdziwe jest twierdzenie, że „Internet to duża oszczędność czasu"?
Teza:........................................
Argument 1........................................
Argument 2........................................
Argument 3........................................

c) „Pieniądze to nie wszystko" - czy zgadzasz się z tą opinią?
Teza:........................................
Argument 1........................................
Argument 2........................................
Argument 3........................................

d) Literatura uczy, bawi i wzrusza. Rozważ problem w formie rozprawki.
Teza:........................................
Argument 1........................................
Argument 2........................................
Argument 3........................................

4. przykładowy wstęp do pracy na temat: „Człowiek jest mocny i wiele potrafi wytrzymać". Przeczytaj go, a następnie zredaguj wstępy do podanych tematów (pamiętaj o tezie!)

„Życie człowieka nie jest proste. Na jego drodze są liczne przeszkody, które trzeba pokonać. Mogą nimi być: choroby, cierpienie, śmierć bliskiej osoby. Trudno się podnieść po takich wydarzeniach, ale człowiek jest silny i wiele potrafi wytrzymać. Udowodnię to, przytaczając kilka argumentów zaczerpniętych z literatury i codziennego życia."

Czy warto tworzyć biblioteki w Internecie?
........................................
Gdzie lepiej mieszkać: na wsi czy w mieście?
........................................

5. Zredaguj i rozwiń dwa argumenty, których mógłbyś użyć, pisząc rozprawki
na podany temat:

a) Czy marzenia są nam potrzebne?

b) „Nie szata zdobi człowieka" - uzasadnij słuszność tego stwierdzenia.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak nauczyć młodzież pisać rozprawkę? Cykl lekcji wprowadzających nową formę wypowiedzi

# data[].attributes.attachment_link.description
Temat 1: Pierwsza rozprawa z rozprawką - podstawowe pojęcia; kompozycja rozprawki.(zwykle 3 godz.) Cel ogólny:zapoznanie uczniów z nową formą wypowiedzi pisemnej Cele szczegółowe:Uczeń:- wie, co to jest rozprawka;- zna i rozumie podstawowe pojęcia związane z rozprawką: teza, hipoteza, argument, kontrargument;- wie, jak powinna być skomponowana rozprawka;- zna podstawowe schematy budowy rozprawki;- potrafi wskazać poszczególne części kompozycyjne rozprawki w przykładowym (wzorcowym) tekście;- wie, jak najczęściej formułowane są tematy rozprawek.

# data[].attributes.attachment_link.description
1307 wollte Reichsvogt Gessler, dass ihm alle Einwohner von Altdorf Ehre erweisen. Der Jäger Wilhelm Tell weigerte sich und musste als Lektion einen Apfel vom Kopf seines Sohnes schiessen. Er traf und wurde trotzdem verhaftet. Durch einen Zufall entkam er und stieg zum Nationalhelden auf. Warum hat Johanna Spyri Heidi geschrieben?