# data[].attributes.attachment_link.readable_text
İspanyolca adı Córdoba olan şehir Atlas Okyanusu'nun 200 km. uzağında ve deniz seviyesinden 100 m. yükseklikte, Guadalquivir (Vâdilkebîr) nehrinin kenarında yer alır; Fenikeliler tarafından kurulmuştur. Şehrin son yıllardaki nüfusu 300.000'in üzerindedir (2001'de 308.100). II. Kartaca Savaşı'ndan (m.ö. 218-201) sonra Romalılar için önem kazandı ve milâttan önce 152'de General Claudius Marcellus'un Keltiber harekâtı sırasında zaptedilerek Baetica eyaletinin merkezi yapıldı. Buraya yerleşen Romalılar içinde çok sayıda soylu kişinin bulunması şehre saygınlık kazandırdı ve halk arasında Patricia Colonia (babalar [konsiller/senatörler] şehri) adıyla tanındı. Coğrafyacı Strabon, İspanya'nın en büyük şehri olduğunu söyler ve zenginliğini Baetis (Guadalquivir) nehri kıyısında yer almasına, kısmen de yakınındaki madenlere ve vadinin bereketli topraklarında gelişen tarım ve hayvancılığa bağlar. Ünlü Latin şairi Martialis şiirlerinde bu şehri övmüş, daha sonra Araplar da burası için Endülüs'ün gururu demişlerdir. V. yüzyılın ilk çeyreğinde Vandallar'ın Kuzey Afrika seferi sırasında yakılıp yıkılan ve 554'te Bizanslılar, 571'de Vizigot Kralı Leovigild tarafından ele geçirilen şehir VIII. yüzyılın başlarına kadar Vizigot hâkimiyetinde kaldı.

Târık b. Ziyâd'ın kumandanlarından Mugīs er-Rûmî, Şevval 92'de (Temmuz-Ağustos 711) şehri önemli bir direnişle karşılaşmadan fethetti. Mugīs Kurtubalılar'a yumuşak davrandı ve yönetimlerini Katolik kilisesinin zulmüne uğrayan yahudilere bıraktı. İkinci vali Hür b. Abdurrahman es-Sekafî (716-719) Endülüs'ün başşehri olarak burayı seçti. Semh b. Mâlik el-Havlânî, Romalılar'ın yaptırdığı köprüyü ve yıkık batı surlarını tamir ettirdi; 750 civarında da Yûsuf b. Abdurrahman el-Fihrî Vizigotlar'ın St. Vicente Kilisesi'ni cuma camiine çevirdi. I. Abdurrahman bağımsızlığını ilân ettikten sonra başşehir Kurtuba'nın surlarını genişletti ve buraya, dedesi Emevî Halifesi Hişâm b. Abdülmelik'in Dımaşk yakınlarındaki sarayını hatırlatan Rusâfe Sarayı'nı yaptırarak arkasından gücünü ve ihtişamını göstermek üzere orijinal planını bizzat çizdiği Kurtuba Ulucamii'nin inşaatını başlattı; onun asıl amacı kendi başşehrini Batı İslâm dünyasının merkezi haline getirmekti. Abdurrahman'ın oğlu ve halefi I. Hişâm camiyi tamamlattı. İspanya'da Emevî döneminin zirvesini teşkil eden III. Abdurrahman, Kurtuba'nın 8 km. kuzeybatısında Sierra Cordoba'nın eteklerine Medînetüzzehrâ Sarayı'nı yaptırdı. O günlerde Kurtuba, Avrupa'da cadde aydınlatmasına sahip ve hamamları olan ilk şehirdi. Hâcib İbn Ebû Âmir el-Mansûr, Kurtuba'nın doğusunda hükümet daireleri için Medînetüzzâhire'yi kurduysa da binalar 1013'teki Berberî ayaklanmasında tamamen yıkıldı. Şehrin İspanyollar tarafından geri alınmasından sonra XI. Alfonso bugün Yeni Alkazar denilen iç kaleyi yaptırdı. Bu kale üç yüzyıl sonra engizisyon merkezi, ardından askerî hastahane ve arkasından hapishane olarak kullanıldı.

İslâmî dönemde Kurtuba, en az çağdaşı İstanbul ve Bağdat kadar veya bugünün birçok kozmopolit yerleşim merkezi kadar karışıktı. Nüfusu Araplar, Franklar, Slavlar, Suriyeliler, Berberîler, Grekler, Gotlar, İspanyol Romanlar ve Batı Afrika kökenli zencilerden oluşuyor, pazarlarında dünyanın her yerinden gelen her zevke uygun mallar sergileniyordu. Şehirde 200.000 ev, 600 cami ve medrese, 800 hamam, 50 hastahane ve çeşitli sanayi tesisleri vardı. Kurtuba III. Abdurrahman zamanında ihtişamının zirvesine yükseldi. II. Hakem'in (961-976) yaptırdığı kütüphanede 400.000'e yakın kitap bulunduğu söylenir. X. yüzyılın sonlarında yönetime hâkim olan Hâcib İbn Ebû Âmir el-Mansûr zamanında bir ilim merkezi haline gelerek Avrupa, Kuzey Afrika ve hatta Asya'dan ilim adamlarını kendine çekti. Emevî hânedanının çöküş sürecinde gerilemeye başlayan şehir 1013'te Berberîler tarafından yağmalandı. 1016-1022 yılları arasında Hammûdîler'in hâkimiyetinde kaldı. III. Hişâm ile (1027-1031) birlikte Emevî hânedanının son bulmasının ardından 1031'den 1070'e kadar Cehverîler'in idaresinde bir cumhuriyet haline gelen Kurtuba daha sonra Abbâdîler'in ve onların arkasından da 1091'de Murâbıtlar'ın, 1148'de Muvahhidler'in ve 1228'de Hûdîler'in eline geçti. 1236'da zayıf durumda olan şehir Kastilya-Léon Kralı III. Fernando tarafından kolayca zaptedildi. Tekrar hıristiyan hâkimiyetine girmesiyle birlikte Kurtuba'nın nüfusu bir ara 50.000'e kadar düştü. Nüfus çok geçmeden yine 300.000'e yükseldiyse de eski günlerin ihtişamı bir daha geri gelmedi; ayrıca XIX. yüzyılda Napolyon ordularının saldırı ve yağmalama felâketine uğradı.

Kurtuba, tarihi boyunca çeşitli ilim dallarında ve özellikle edebiyatta temayüz etmiş pek çok renkli insan yetiştirmiştir. Bunların en önde gelenleri arasında, Romalılar döneminde hatip Seneca ile oğlu filozof Seneca ve torunu ünlü şair Lucanus, İslâmî dönemde de el-ʿİḳdü'l-ferîd adlı şiir antolojisi Doğu'da ve Batı'da bir klasik haline gelen İbn Abdürabbih, ilk dönem âlim-filozofu İbn Meserre, aşk üzerine yazdığı Ṭavḳu'l-ḥamâme adlı eseriyle tanınan ve aynı zamanda Batı Avrupa'daki ilk ciddi karşılaştırmalı dinler tarihi kitabının sahibi olan İbn Hazm, Ḥay b. Yaḳẓân'ın yazarı İbn Tufeyl'e ve Spinoza'ya ilham veren yahudi filozof-tabibi İbn Meymûn, Mâlikî fakihi İbn Rüşd ve torunu ünlü filozof-âlim İbn Rüşd, kıraat âlimi Dânî, tarihçi, fıkıh ve hadis âlimi İbn Beşküvâl, hadisçi Ahmed b. Ömer el-Kurtubî, hadisçi ve kıraat-nahiv âlimi İbn Sa'dûn el-Kurtubî ile muhaddis-müfessir Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî sayılabilir.

Kurtuba, İslâmî dönemde Dımaşk'tan Emevîler'le birlikte geldikleri sanılan gümüş ustalarıyla meşhurdu; bugün dahi burada çok güzel gümüş işlemeler yapılmaktadır. Aynı şekilde kendi adıyla anılan ince ve parlak renklere sahip bir deri türüyle (hâlâ Batı dillerinde bu tür derilere "cordoban/cordovan" denilmektedir) ve özellikle bu deriden yapılan kitap ciltleriyle de tanınıyordu. Şehirdeki başlıca endüstriler yünlü ve pamuklu dokumacılığıydı.

Araplar'ın, bir kısmını Romalılar'ın temelleri üzerine inşa ettikleri geniş bir alanı kaplayan ve her biri adını yöneldiği şehirden alan yedi kapılı surlardan geriye küçük bir bölüm kalmıştır. Şehir merkezine yakın yerlerde caddeler daralır; eski ve yeni binalar arasında gözle görülen pek az bir fark vardır ve hemen hepsi beyaza boyanmıştır. Günümüzde de bir kraliyet sarayı olan Emevî sarayı Alkazar'ın Halife III. Abdurrahman zamanına ait kısmı o dönemin bahçeleri arasında durmaktadır; daha eski kısımları ise harabe halindedir. XI. Alfonso'nun yaptırdığı Yeni Alkazar'ın da sadece bir kanadı restore edilmiştir ve halen hapishane olarak kullanılmaktadır.

BİBLİYOGRAFYA

Makkarî, Nefḥu'ṭ-ṭîb, I, 455-694.

Pedro de Madrazo y Kuntz, Córdoba, Barcelona 1884.

A. F. Calvert - W. M. Gallichen, Cordova, a City of the Moors, London 1907.

A. Jaén, Historia de la Ciudad de Córdoba, Madrid 1935.

É. Lévi-Provençal, Islam d'occident études d'histoire médiévale, Paris 1948, s. 81-107.

A. Aguado, Guías: España y Portugal, Madrid 1950, s. 510-518.

Philip K. Hitti, Capital Cities of Arab Islam, Minneapolis 1973, s. 135-163.

M. S. Hierro, Córdoba, León 1974.

R. C. Knapp, Roman Córdoba, Berkeley 1983.

Ahmed Fikrî, Ḳurṭuba fi'l-ʿaṣri'l-İslâmî, İskenderiye 1983.

Seyyid Abdülazîz Sâlim, Ḳurṭuba ḥâżıratü'l-ḫilâfe fi'l-Endelüs, İskenderiye 1984, I-II, tür.yer.

Muhammed Abdülvehhâb Hallâf, Ḳurṭuba el-İslâmiyye fi'l-ḳarni'l-ḥâdî ʿaşer el-milâdî / el-ḫâmis el-hicrî, Tunus 1984.

Mumtaz Moin, "Cordova an Intellectual Centre in Muslim Spain", The Proceeding of the Pakistan History Conference Seventeenth Session 13-17 February 1977, Karachi 1984, s. 127-134.

D. J. Wasserstein, The Caliphate in the West, Oxford 1993, s. 34-39.

C. F. Seybold, "Kurtuba", İA, VI, 1023-1025.

a.mlf. - [M. Ocaña Jimenez], "Ḳurṭuba", EI² (İng.), V, 509-512.

Mehmet Özdemir, "Endülüs", DİA, XI, 211-225.

A. Engin Beksaç, "Endülüs (Sanat)", a.e., XI, 225-232.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 2002 yılında Ankara'da basılan 26. cildinde, 451-453 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.description
İspanyolca adı Córdoba olan şehir Atlas Okyanusu'nun 200 km. uzağında ve deniz seviyesinden 100 m. yükseklikte, Guadalquivir (Vâdilkebîr) nehrinin kenarında yer alır; Fenikeliler tarafından kurulmuştur. Şehrin son yıllardaki nüfusu 300.000'in üzerindedir (2001'de 308.100). II. Kartaca Savaşı'ndan (m.ö. 218-201) sonra Romalılar için önem kazandı ve milâttan önce 152'de General Claudius Marcellus'un Keltiber harekâtı sırasında zaptedilerek Baetica eyaletinin merkezi yapıldı.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Abone ol

İspanya'nın güneyinde Endülüsbölgesinde yer alan Kurtuba, belkide İslam dünyasının en önemlieserlerinden birine ev sahipliğiyapıyor. Kurtuba Cami ya da diğeradı ile Kurtuba Cami, Endülüs Emevidöneminde belki de Avrupa'da yapılmışen ihtişamlı cami idi. Bugün dünyanınher yerinden turistin Kurtuba'yı ziyaretetmesinde Endülüs Emevi Devleti'ninbıraktığı eserlerin çok büyük bir payıvar.

Kurtuba, büyüleyici mimarisi ve tarihi ile İspanya'nın en iyi korunmuş en çok ilgi uyandıran destinasyonlarından biri.

1984 yılında Dünya Kültür Mirasları arasına giren Kurtuba'da; dünyanın 3. büyük cami/kilisesi Mezquita, Alcazar Sarayı, Rönesans'dan kalma Palacio de Viana, Musevi Mahallesi, Medina Azahara Harabeleri gibi Müslüman, Hıristiyan ve Musevi kültür ve mimarisinin çok iyi korunmuş örneklerini bulmak mümkün.

Endülüs mimarisi ve hakikat

Şaşırtıcı mimarisi, görkemli tarihi, beyaza boyalı duvarları ve dolambaçlı sokakları ile adeta bir harikalar diyarı. Endülüs, İslâm felsefe geleneğinin en özgün örneklerinin sunulduğu bir coğrafya.

İbn Rüşd, İbn Bacce ve İbn Tufeyl gibi İslam filozofları yetiştirmiş bir medeniyetin en önemli şehri Cordoba...

Endülüs mimarisinin örnekleri ise dar sokaklar, beyaz badanalı çiçeklerle bezenmiş evler, gene çiçeklerle bezenmiş ferforje balkonlar, fıskiyeli havuzlu küçük avlular, portakal ağaçları ...

İspanyollar şehri ele geçirince

Katolik İspanyollar şehri ele geçirince Kurtuba Alkazarı'nı yıksalar da Kurtuba Camii kilisenin de isteğiyle yıkmıyorlar. Ancak onu bir Katedrale çeviriyorlar. Cami içinde kullanılan ağaç işlemeleri, bugün avlusunda sergileniyor. Cami içine girdiğinizde kendinizi bir kolonlar ormanında buluyorsunuz. Buranın yapımında kullanılan çift kemer tekniği yapının mukavemetini sağlıyor.

Yapıldığında 1013 kolondan oluşan bu cami, Hristiyanların tahribatı sonrası şu an 856 kolona sahip.

5. Carlos Kanuni Sultan Süleyman'a "Avrupa'da İslam bitti" mesajını vermek için caminin tam ortasına bir katedral yapıyor. Bu katedralin yapımında da 160'a yakın kolon kesiliyor. İnşaatta Güney Amerika'daki kolonilerden getirilmiş ağaçlar kullanılıyor.

Bir zamanlar Yahudi yerleşimi olan, Kurtuba'nın orta çağdan kalan bölgesi "La Juderia" olarak anılıyor. Kurtuba'nın labirent gibi sokaklarında neredeyse her evin kendine ait bir avlusu ve çeşmesi mevcut. Öyle ki her yıl mayıs ayında düzenlenen Patios Cordobeses - En güzel Avlu Yarışması'nda en güzel avlu için aileler yarışıyor ve çiçekler ile bezenmiş özel evlerin avluları ziyaret için halka açılıyor. Bu bölgede adeta kaybolmak için dolaşmak yapılacak en doğru şeylerden biri; her köşe başında karşınıza çıkan Büyük Camii'nin duvarları kaybolma riskinizi sıfıra indiriyor.

Kurtuba meydanları içinde turistleri en çok etkileyeni şüphesiz Plaza de las Tendillas.

Meydandaki saat kulesi her saat başını gong ile değil, gitar sesiyle duyuruyor. 17. Yüzyılda boğa güreşlerinin yapıldığı Plaza de Corredera, restore edilmiş binalarıyla önemli bir buluşma adresi. Kiremit renkli binaların çevrelediği meydan özellikle hafta sonları düzenlenen konserlerle fazlaca canlı bir görüntü oluşturuyor.

Kurtuba dörtlüsü

Mezquita Katedrali / Camii: Kurtuba'nın parlayan yıldızı Mezquita eskiden dünyanın 3. Büyük camisiymiş. Daha sonra bir Katolik katedrale dönüştürülmüş. Zaten Mezquita İspanyolca'da cami anlamına geliyor. Gotik, Barok ve İslam mimari etkilerini taşıyan bu camide, sonsuzluğa uzanan kırmızı ve beyaz tuğlalar arasından, oyma ahşap işlemeli camlardan sızan ışık eşliğinde yürümeniz tavsiye olunur.

Medina Azahara Harabeleri: Kurtuba şehir merkezine 5 km uzaklıkta çok kısa zaman önce keşfedilmiş bir yer altı şehri.

Alcazar Sarayı: Nefes kesici antikaları, iki geniş bahçesi ve hamamlarıyla mutlaka görülmesi gereken bir yer.

Los Sotos de la Albolafia: Guadalquivir nehri üzerinde yer alan Puente Romano ve Puente de San Rafael köprülerinden geçerek, nehirde yer alan ufacık Los Sotos de la Albolafia adasını ziyaret etmek mümkün. Eskiden un değirmenlerine ev sahipliği yapıyormuş.

# data[].attributes.attachment_link.description
İspanya'nın güneyinde Endülüsbölgesinde yer alan Kurtuba, belkide İslam dünyasının en önemlieserlerinden birine ev sahipliğiyapıyor. Kurtuba Cami ya da diğeradı ile Kurtuba Cami, Endülüs Emevidöneminde belki de Avrupa'da yapılmışen ihtişamlı cami idi. Bugün dünyanınher yerinden turistin Kurtuba'yı ziyaretetmesinde Endülüs Emevi Devleti'ninbıraktığı eserlerin çok büyük bir payıvar.

# data[].attributes.body
Ebû İmrân Mûsâ b. Ubeydillâh (Meymûn) el-Kurtubî el-İsrâîlî (ö. 601/1204)
Yahudi din âlimi, filozof ve tabip.
Kurtuba’da bir yandan yahudi ilâhiyatı tahsil ederken bir yandan da Fârâbî, İbn Sînâ, Gazzâlî, İbn Bâcce gibi müslüman düşünür ve tabiplerin eserlerini okuyarak İslâmî kültür içinde formasyon kazanan İbn Meymûn, bundan dolayı İslâm dünyasında yetişmiş diğer birçok benzeri gibi İslâm felsefe geleneği içinde değerlendirilir. Eserlerini İbrânî alfabesiyle Arapça yazması da bunun bir delili olarak gösterilir.

# data[].attributes.body
Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî (ö. 456/1064)
Zâhirî mezhebinin en büyük temsilcisi, usulcü, fakih, muhaddis, tarihçi, edip ve şair.
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-hazm#1

# data[].attributes.body
316 (929) yılında halifeliğini ilân ederek İslâm dünyasında Abbâsî ve Fâtımîler’den ayrı olarak üçüncü halifeliği kuran III. Abdurrahman’ın, cariyelerinden birinin ölümü üzerine kendisine kalan mirası Frenk ülkelerinde esir olarak bulunan Müslümanların âzat edilmesi için kullanmayı düşündüğü, ancak bu ülkelerde herhangi bir Müslüman esire rastlanılmayınca büyük bir sevgiyle bağlandığı câriyesi Zehra'nın, kendi adıyla anılan bir şehir kurmasını rica etmesi üzerine bu saray şehri inşa ettirdiği rivayet edilmektedir. Dönemin devletleri arasındaki siyasî güç dengesini korumak ve kendisini daha kuvvetli göstermek isteyen III. Abdurrahman’ın en güçlü rakibi Fâtımîler’e nispet yapmak amacıyla bu şehri inşa ettirdiği de söylenir.
https://islamansiklopedisi.org.tr/medinetuzzehra

# data[].attributes.body
Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî (ö. 595/1198)
Meşşâî okulunun son temsilcisi, filozof, fakih ve hekim.
https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-rusd--torun#1

# data[].attributes.body
La Mezquita’nın da içinde bulunduğu Juderia, Yahudilerin 2. yüzyıldan İspanya’dan kovulana kadar Cordoba’da yaşamış oldukları mahalle ve UNESCO Dünya Kültür Miras Listesi’ndedir.
https://twitter.com/talhaugurluel/status/959443888564977666

# data[].attributes.body
Halen kiliseye çevrilmiş bulunan ve Córdoba Katedrali denilen Kurtuba Ulucamii (el-Mescidü’l-kebîr, el-Mescidü’l-câmi‘) Endülüs dinî mimarisinin en tanınmış ve en büyük binasıdır; boyutları bakımından bütün İslâm âleminde Sâmerrâ Ulucamii ile Ebû Dülef Camii’nden sonra üçüncü sırada yer alır. Mimarisi ve tezyinatıyla müstesna bir eser olan cami bu özellikleriyle diğer büyük camileri aşmakta ve âbidevî etkisiyle kendinden emin, güçlü, bilgili, zengin bir toplumun ve bu toplumun güçlü hükümdarlarının ihtişamını gözler önüne sermek için yapıldığını göstermektedir. Yapımını 786’da I. Abdurrahman’ın başlattığı bina, zaman içerisinde çeşitli ekler ve değişikliklerle orijinal halinden farklı bir şekil almış ve bugünkü dev boyutlarına ulaşmıştır (180 × 150 m.). Yaklaşık sekiz asır önce kiliseye çevrilmiş olmasına rağmen bölge halkı arasında hâlâ Mezquita (mescid) adıyla tanınmaktadır.
https://islamansiklopedisi.org.tr/kurtuba-ulucamii

# data[].attributes.body
İspanyolca ’da alkazar (alcazar), Portekizce ’de alkaser (alcacer) şeklinde söylenen kelime, aslında Arapça “köşk, saray” manasına gelen el-kasr olup İberik yarımadasının birçok yerinde görülen mazgallı kalın duvarlarla korunmuş, İslâmî döneme ve onu takip eden müdejar sanat dönemine (XII-XVI. yüzyıllar) ait sarayları adlandırmakta kullanılmaktadır. Başlıcaları Sevilla, Granada, Córdoba, Segovia, Toledo ve Jerez de la Frontera’da bulunan alkazarların en önemlisi ve örnek olarak incelenebilecek derecede mimari özellikler taşıyanı, Müslüman İspanya’nın en büyük şehirlerinden İşbîliye’de (Sevilla), İslâmî yapıların topluca yer aldığı bugün Alcazaba denilen eski şehir merkezinde inşa edilmiş olanıdır.