# data[].attributes.attachment_link.title
4 - Iraitz aparatua - NATUR ZIENTZIAK 3. zikloa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Iraizketa substantzia toxiko eta metabolismoaren hondakinen kanporaketa animalien gorputzetik ahalbidetzen duen prozesu biologikoa da. Hondakin horiek odoletik kendu eta kanporatu egiten ditu , baina iraizketa prozesuan izerdi- guruinek , birikek eta gibelak ere parte hartzen dute

Gizakiaren iraitz aparatua ondoko atalez osatua da: bi giltzurrun, bi ureter, gernu maskuri bat eta uretra bat.

Giltzurrunak dira iraitz aparatuko organo nagusiak; han sortzen da gernua. Egitura pareak dira, babarrun tankerakoak; 10 bat cm luze izaten dira, eta abdomen barrunbean daude kokatuta.

Giltzurrunak bi gune ditu: kanpoaldea edo giltzurrun azala, eta barnealdea edo muina.

Azala: Gorri arrea kolorekoa, atal honetan glomeruluak (unitate filtratzaileak) kontzentratzen dira.

- Odola iragazten da, eta utzitako hondakinak eta substantzia toxikoak gernuaren bidez kanporatzen ditugu.

- Hormonen sintesia: esaterako, EPO eritropoyetina hormonaren laburdura da. Eritropoyetinak odoleko eritrozitoen hazkundea errazten du, giharrek oxigeno gehiago izan dezaten. Indar eta ahaleginean luzaroagoan iraun ahal izateko nekearen agerpena atzeratzea da hormona horren egitekoa.

Giltzurrun gaineko guruinak: Giltzurrun gainean daude eta bi dira hormonak jariatzen dituzte, esaterako noradrenalina eta adrenalina, Normalean ez dira jariatzen"arrisku" kasuetan soilik, bihotzaren taupada igoarazten dute.

Ureterrak: giltzurrunetatik gernu maskuriara bideratzen duten hodi gihartsuak dira.Maskuriaren atzealdean sartzen dira, sarrera bi horietan balbula bana dago gernua atzerantz edo gorantz ez itzultzeko.

Gernu maskuria: Gernu maskuriak, organo gihartsua da, horri esker gernu asko pila daiteke (400 ml) presioa igoarazi gabe; presioa igotzen denean hartzaile berezi batzuk aktibatzen dira eta hartzaile horiek nerbio bulkadak sortzen dituzte, honen ondorioz pixagurea izaten dugu, gernuari maskuritik irteten uzteko nahita irekitzen eta ixten den esfinter bat du barrualdean.

Uretra: Uretra gihar hodi bat da, mukiz estalia eta 2-6 cm luzea emakumeena, eta giharrez babestutako mukiz estalia eta 20 bat cm luzea gizonarena. Esfinter baten bidez irekitzen da kanpoaldera, gernua atera dadin

Nefronak giltzurrunen unitate funtzionalak dira, giltzurrun bakoitzak milioi batetik gora nefrona ditu. Nefronetan iragazten dira odolaren ur gehiena eta ur horretan dauden substantziak, proteinak eta zelulak izan ezik, horregatik, hasieran filtratutako isurkina odol-plasmaren antzerakoa da. Baina, apurka apurka, birxurgatu egiten dira organismoak behar dituen gaiak; soberan daudenak, berriz, eta urea bezala pozointsuak direnak, bota egiten dira.

Giltzurrun glomerulua:Glomeruluak eta berau inguratzen duen Bowmanen kapsulak osatzen dute. Glomerulua kapilareen multzo bat da. Hemen Iragazketa glomerularra ematen da .

Giltzurrun-hodixka: Hodi hauetan gernua osatzen da, substantzia erabilgarriak bixurgatzen dira eta soberakinak hodixketatik urreterretara doaz kanporatuak izateko.

2.4.4. Iraizketa prozesuan parte hartzen duten beste organo

Ia larruazal guztitik zehar sakabanatuta daude, bi funtzio betetzen dituzte: substantzia toxikoak kanporatzea eta gorputzeko tenperatura kontrolatzea. Izerdi guruinen bidez substantzia toxikoak kanporatzen dira. Horretarako, izerdia sortzen dute, gatzez eta %99an urez osatutako disoluzio bat poroen bidez egozteko.

Izerdi guruinei esker, gorputzaren tenperatura kontrolatzen da, izerdia lurrundu egiten baita azalaren beroa baliatuta eta, hala, azala freskatzen baitu. Bero handia egiten duenenan gehiago izerditzen gara, izerdiaren lurrunaz freskatzeko.Ariketa fisikoa egiten dugunean edo urduri nahiz beldurtuta gaudenean ere izerdia botatzen dugu; egoera horietan bihotzak azkarrago egiten ditu taupadak; horren ondorioz, gorputzaren tenperaturak gora egiten du, eta horregaitik izerditzen gara.

Detoxifikazioaz eta gaien iraizpenaz arduratzen da, behazunarekin ateratzen ditu hainbat hondakin toxiko.

# data[].attributes.attachment_link.title
Iraitz-aparatua - BIOLOGIA ETA GEOLOGIA MINTEGIA

# data[].attributes.attachment_link.description
Iraizketa substantzia toxiko eta metabolismoaren hondakinen kanporaketa animalien gorputzetik ahalbidetzen duen prozesu biologikoa da. Hondakin horiek odoletik kendu eta kanporatu egiten ditu , baina iraizketa prozesuan izerdi- guruinek , birikek eta gibelak ere parte hartzen dute Gizakiaren iraitz aparatua ondoko atalez osatua da: bi giltzurrun, bi ureter, gernu maskuri bat eta uretra bat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2.3.1. Zirkulazio aparatuaren funtzioak

Digestio-aparatuak eta arnas-aparatuak hartutako nutrienteak eta oxigenoa organismoaren zelula guztietara eramatea.

Zelulek sortutako ) hondakinak (CO 2, urea .... biltzea eta iraitz-organoetara eramatea.

2.3.2. Zirkulazio-sistemaren anatomia (irudiak)

a) Bihotza: Biriken artean eta toraxaren dagoen organo gihartsua da. Bihotzak odola bultzatzen du gorputzean zehar

1. Aurikulak: goiko biak, odola aurikuletatik sartzen da bihotzera

2. Bentrikuluak: beheko biak, odola bentrikuletatik ateratzen da bihotzatik

Balbulak : Odolaren pausoa kontrolatzen dute, era berean sahiesten dute odola atzerantz joatea.

Balbulen artean dauzkagu:

1. Mitrala: ezkerreko aurikulua eta bentrikulua bereizten dituena.

2. Trikuspidea:eskuineko aurikulua eta bentrikulua bereizten dituena.

1. Perikardioa: azalekoena, babes-funtzioa du

2. Miokardioa: bihotza mugiarazten duen muskulu-ehuna.

3. Endokardioa:barrualdea estaltzen duen ehun-epiteliala.

Arteriak: Arteriek o dola bihotzetik kapilarretara eramaten du te, g ihar laua eta zuntz elastikoak dituzte, orokorrean arterietako pareta zainetakoa baino gogorragoa da. B ihotzaren jardueraren ondorioz pultsu moduan edo taupadaka odola ateratzen da,horrexegatik o dolaren presioa handia da baina arterien elastikotasunari esker pizkanaka eta etengabe iristen da odola kapilarretara. Arteriak gai dira erregulatzeko zenbat odol iritsi behar den organo eta ehun bakoitzera .

Zainak: Organoetatik bihotzera eramaten dute odola; hormak ez dira arterienak bezain sendoak eta elastikoak.Balbulak aurkezten dituzte, odolak atzera egin ez dezan.

Kapilarrak: Kapilarrak, arteriak (arteria txikiak) eta zainak (zain txikiak) lotzen dituzten hodiak dira . Arteria txiki baten bukaeraren eta zain txiki baten hasieraren artean kapilar sare konplexu bat dago ehuneko zelula guztiak elikatzeko. Kapilarretako pareta oso mehea da (7 eta 10 mm bitarteko diametroa), zelula bakarraz eratua dago. Odolak eta ehunetako zelulek kapilarretan mantenugaiak, oxigenoa eta hondakinak trukatzen dituzte.

1. Ehunetara oxigenoa eta elikagaiak eramaten ditu

2. Karbono dioxidoa eta hondakin substantziak jasotzen ditu ehunetatik

3. Hormonak garraiatzen ditu

4. Defentsarako behar diren zelulak eta substantziak (antigorputzak...) behar diren tokietara garraiatzen ditu

5. Barneko tenperatura erregulatzen du.

b) Osagaiak: plasma eta odol zelulak

Odol-plasma:Urez eta beste substantziez (proteinak eta lipidoak, besteak beste) osatuta dagoen likidoa horixka da. Likido honetan elementu zelularrak ere mugitzen dira.

Odol zelulak:

Globulu gorriak(eritrozitoak): Hemoglobina dute, eta horrexegatik du odolak kolore gorria. Nukleorik gabeko zelulak dira.
Oxigenoa garraiatzen dute, biriketatik ehunetara, eta ehunetatik biriketara, berriz, karbono dioxidoa garraiatzen dute, arnasketaren bidez gorputzetik kanporatzeko. Bizitza: 4 hilabete, batez beste

Globulu zuriak(leukozitoak): Zelula nukleodunak dira.Patogenoak harrapatzen eta suntsitzen dituzte eta antigorputzak egiten dituzte.
Motak: Neutrofiloak, basofiloak, eosinofiloak, linfozitoak eta monozitoak.

Plaketak: Ez dira zelula osoak, baizik eta beste zelula batzuetako zitoplasma zati txikiak. Odol hodi bateko pareta hausten denean, plaketak berehala paretari atxikitzen zaizkio, odoljarioa gelditzeko, eta behin betiko koagulua osatzeko denbora ematen dute.
Bizitza: 7-10 egun, batez beste

2.3.6.Odolaren zirkulazioa.

Odola bihotzaren eskuineko bentrikulotik ateratzen da biriketako arterien bidez eta biriketara joaten da. Bertan, odolak oxigenoa hartu eta karbono dioxidoa askatzen du.Oxigenoa daraman odola bihotzaren ezkerreko aurikulara bueltatzen da biriketako zainetan zehar. Odol horrek aurrera egin behar du, eta zirkulazio orokorrera pasatzen da. ZIRKULAZIO TXIKIA (Biriketako zirkulazioa):

ZIRKULAZIO NAGUSIA: Oxigenoa daraman odola (biriketatik datorrena) bihotzaren ezkerreko bentrikulotik ateratzen da, aorta arteriaren bidez. Handik organo guztietara iristen da. Heste meharrean, digestioan xurgatutako mantenugaiak banatzen ditu, oxigenoarekin batera, gorputz osoan zehar. Giltzurrunetatik pasatzean, odola iragazten da, hondakinak uzteko. Zainek odola jasa eta bihotzaren eskuineko aurikulara eramaten dute. Odol horrek karbono dioxido ugari duenez, biriketara berriro joango da.

2.3.7. Odola ematearen aldeko arrazoiak

# data[].attributes.attachment_link.title
Zirkulazio-aparatua - BIOLOGIA ETA GEOLOGIA MINTEGIA

# data[].attributes.attachment_link.description
2.3.1. Zirkulazio aparatuaren funtzioak Digestio-aparatuak eta arnas-aparatuak hartutako nutrienteak eta oxigenoa organismoaren zelula guztietara eramatea. Zelulek sortutako ) hondakinak (CO 2, urea .... biltzea eta iraitz-organoetara eramatea. 2.3.2. Zirkulazio-sistemaren anatomia (irudiak) a) Bihotza: Biriken artean eta toraxaren dagoen organo gihartsua da.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2.2.1. Arnas sistemaren funtzioak

Arnas aparatuari esker oxigeno hartzen dugu odolari pasatzeko eta honek zelula guztietara eramaten du .

Karbono dioxidoa kanporatzea. Zeluletan sortutako karbono dioxidoa odolak eramaten du biriketara kanporatua izateko..

2.2.2. Arnas sistemaren anatomia:Irudiak

2.2.2.1. Arnasbideak: Kanpoko airea biriketara, eta alderantziz, eramaten duten hodiak dira

a) Sudur-hobiak: ahoaren gainaldeko bi barrunbe dira; sudurratik airea sartzen denean hauts partikulak kendu, berotu eta hezetu egiten da hau ordea, ez da gertatzen ahotik sartzen denean.

b) Faringea: Hodi gihartsu eta elastikoa bat da; airea laringera eramaten du eta Liseri nahiz Arnas aparatuen elementu komuna da.

c) Laringea : Hodi honek a irearen igarotzea baimentzen du zintzur-heste eta birikarantz . Funtzio fonatzailea du, alegia, ahotsa sorrarazten du ahots hariak laringean aurkitzen direlako. Irenstean, epiglotisak ixten du laringea; hiruki formako kartilagozko tolesa da, arnas hodian ura edo elikagaiak sartzea eragozten duena; hori gertatzen bada, eztul erreflexu bat gertatzen da, sartutakoa kanporatzeko.

d ) Trakea (zintzurestea): airea biriketara eramaten duen tutua da, 10-16 zentimetro luze izaten da, eraztun itxurako kartilagoz osatuta dago. Eraztun hauek ez dira osoak, atzeko muturrak zuntzezko mintz muskulu leunez lotuta baitaude, honela hestegorria zabal daiteke irensterakoan beharrezkoa bada.Trakea, biriketan sartzean, bronkio izeneko bi adarretan banatzen da

e) BTrakeatik abiatuta, ezker eta eskuineko bronkio nagusi biak banatzen dira. ronkioak: Ezker bronkio nagusia beste bi bronkio txikiagotan banatuko da, goiko eta beheko lobuluetarako. Eskuin ekoa aldiz hirutan, alde horretako birikako goiko, erdiko eta beheko lobuluetarako, bronkioak bronkiolo izeneko hoditxoetan banatzen dira. Bronkioloen adar txikienen muturrean albeolo izeneko poltsatxo batzuk daude.

2.2.2.2. Birikak:

a) Birikak: Arinak, elastikoak eta arrosa kolorekoak dira, pleura izeneko mintzak babesten ditu. Biriken behekaldean diafragma dago, arnasa hartzean bularraldea zabaltzen eta uzkurtzen laguntzen duen mintz gihartsua.

b) -hodiz estalita baitaude.

c)

2.2.3. Arnasketa:Mugimenduak

Arnasgora: S aihetsezurren muskuluak uzkurtzen dira saihetsak aurrerantz eta gorantz eramanez, aldi beran diafragma beherantz doa eta mugimendu hauen ondorioz,bular-kaiola zabaltzen da honela birikak puztu eta handitu egiten dira eta airea sartzen da

Arnasbeherakoan, alderantziz, diafragma gora dihoa eta saihetsak behera. biriketan dagoen airearen parterik handiena atera eraziz.

Albeoloetan, arnasarekin sartzen den oxigenoak odolera igaro behar du, eta odolak dakarren CO2 -ak albeoloetara, gero kanpora ateratzeko; kapilar sare trinko batez daude inguratuta, eta albeoloen eta kapilarren artean gertatzen da gas trukea. Odolak baino oxigeno gehiago dauka barneraturiko albeolo aireak; izan ere, zelula arnasean oxigenoa kontsumitu den ehunetatik dator odola. Horren eraginez, odolera igarotzen da oxigenoa(difusioz egiten da), globulu gorrienbarrura, era horretan iristen da zeluletaraino. Zeluletara iristean, kontrakoa gertatzen da; zelulek oxigeno gutxiegi dute, eta, hortaz, odoletik zeluletarantz hedatzen da oxigenoa.

# data[].attributes.attachment_link.title
Arnas aparatua - BIOLOGIA ETA GEOLOGIA MINTEGIA

# data[].attributes.attachment_link.description
2.2.1. Arnas sistemaren funtzioak Arnas aparatuari esker oxigeno hartzen dugu odolari pasatzeko eta honek zelula guztietara eramaten du . Karbono dioxidoa kanporatzea. Zeluletan sortutako karbono dioxidoa odolak eramaten du biriketara kanporatua izateko.. 2.2.2. Arnas sistemaren anatomia:Irudiak 2.2.2.1.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
2.1.1. Digestio-aparatuaren funtzioak:

Janariak eraldatu mantenugai bihurtu arte.

Mantenugaiak xurgatzea zelulei elikatzeko.

Digeritu gabeko hondakinak(gorozkiak) prestatu, jarraian kanporatuak izateko

2.1.2. Digestio-aparatuaren anatomia.

Digestio-hodia: 10 edo 12 m-koa da eta bi muturretan kanpoaldera irekia da.

Honen barruan: ahoa, faringea, hestegorria,urdaila,heste meharra eta heste lodia .

A) Digestio mekanikoa, elikagaiak moztu, txikitu eta nahasi egiten dira, batik bat, ahoan eta urdailean egiten da, horretarako hortzak eta muskuluak ditugu. Eraldaketa fisikoa da.

B) Digestio kimikoa, listuan eta urinetan dauden substantziek elikagaiak digeritzen dituzte substantzi sinpleagoak askatuz. Eraldaketa kimikoa da.

b)
Faringea : Faringea lepoan dago, laringearen atzealdean. Ahoa du goialdean, eta hestegorria behealdean.

Epiglotis laringearen hasieran izaten den kartilagoa da. Mihiaren atzealdeari lotuta dago eta zerbait irenstean trakea ixten du honela elikagaiak ez dira sartzen arnas-aparatura

c)
Hestegorria: Faringetik urdailara doan hodi gihartsua da, muskuluek sortutako mugimendu peristaltikoen bitartez elikadura-boloa aurrera doa.

d)
Urdaila: Digestio-hodiaren zabalgunea da; goialdean hestegorriarekin lotuta dago kardia izeneko esfinterraren bidez eta behealdean heste meharrarekin, piloroaren bidez, esfinterrek substantzien irteera eta sarrera kontrolatzen dituzte. Elikagaien digestioa jarraitzeko urdailak hormetan muskulu gogorrak eta guruinak uruin gastrikoa eta azido klorhidrikoa jariatzen dituzte.Urdailean emandako digestioari esker elikadura-boloa kimo izeneko ahi bihurtzen da.
Urdailean xurgapena eskasa da, baina ura, aspirina eta alkohola xurgatzen dira horregatik alkohola berehala detektatzen da kontroleetan.

e)
Heste meharra : Sei metro ingurukoa da. Hiru zati ditu: duodenoa, jeiunoa eta ileona. Duodenoan kimo hesteetako urinekin, gibelak sortutako behazunekin eta pankreako urinekin nahasten da, nahaste horren ostean,kimoa kilo bihurtzen da, kiloan zelulek behar dituzte mantenugaiak daude horregatik heste meharreko paretak heste-biloak ditu mantenugaien xurgapena hobeto egiteko, xurgatuak izan ondoren odolera pasatzen dira zelula guztiei nutrientek eramateko.

f) Heste lodia: Digestio-hodiaren azkenengo zatia da, uzkian amaitzen da. Hiru zati ditu: heste itsua (hasieran apendize bermiformea dago) kolona eta ond estea. Heste lodian xurgapena eskasa da ura eta gatz mineralak soilik, heste lodian digeritu ez diren substantziek gorozkiak osatzen dituzte eta heste lodiatik mugitzerakoan prestatzen dira kanporatuak izateko. Heste lodian dauden bakterioek K eta B bitaminak ekoizten dituzte.

g) Listu guruinak: Ahoan daude, hiru guruin pare. mihiazpikoak, barailapekoak eta parotidak, listua sortzen dute.

h) Gibela: Behazunak ekoizten ditu lipidoak liseritzeko. Detoxifikazioaz eta gaien iraizpenaz arduratzen da

i)Pankrea (Area): Organo honek funtzio bikoitza dauka, alde batetik area-uruina ekoizten du liseriketan laguntzeko eta beste aldetik hormonak jariatzen ditu, esaterako intsulina eta glukagona odolean azukrearen kantitatea erregulatzeko.

# data[].attributes.attachment_link.title
Digestio-aparatua - BIOLOGIA ETA GEOLOGIA MINTEGIA

# data[].attributes.attachment_link.description
2.1.1. Digestio-aparatuaren funtzioak: Janariak eraldatu mantenugai bihurtu arte. Mantenugaiak xurgatzea zelulei elikatzeko. Digeritu gabeko hondakinak(gorozkiak) prestatu, jarraian kanporatuak izateko 2.1.2. Digestio-aparatuaren anatomia. Digestio-hodia: 10 edo 12 m-koa da eta bi muturretan kanpoaldera irekia da. Honen barruan: ahoa, faringea, hestegorria,urdaila,heste meharra eta heste lodia .

# data[].attributes.attachment_link.title
1 - Digestio aparatua - NATUR ZIENTZIAK 3. zikloa

# data[].attributes.attachment_link.title
2 - Arnas aparatua - NATUR ZIENTZIAK 3. zikloa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Funtzioa: Mantenugaiak eta oxigenoa gure gorputzeko zelula guztietara eraman eta zelulek sortzen dituzten hondakinak batu eta kanporatzeko.

https://www.youtube.com/watch?v=fe8_-B6Wa2k

Zirkulazioa aparatua bihotzaz, odol basoez eta odolaz osatua da. Odol zirkulazioak bi zirkuito ditu: zirkulazio txikia eta zirkulazio nagusia.

Bihotzaren atalak

Osatu: Bila itzazu bihotzaren atal desberdinak liburuan edo esteka honetan agertzen diren irudiak arretaz begiratuz eta koadernoan itsasi hurrengo diagrama.

Sistole eta diastolea

SISTOLEAN, bihotza uzkurtu egiten da, eta odola arterietara bultzatzen du.

DIASTOLEAN, erlaxatu egiten da, eta benetatik datorren odolez betetzen da.

Bi mugimendu horiek taupada osatzen dute, eta taupadak etengabe errepikatzen dira, bizi osoan.

Zure koadernoan bihotzaren taupada nola ematen den azaldu.

Odol basoak

Zaina, arteria eta kapilarra.

Zure koadernoan odol baso desberdinei buruzko mapa kontzeptual bat egin. Informazioa lortzeko erabil itzazu liburuak.

Zirkulazioa nagusia eta txikia

biriAzaldu odol zirkulazioa.

"PASA HITZA" DIBERTIGARRIA (KLIKATU ETA EGIN)

# data[].attributes.attachment_link.title
3 - Zirkulazio aparatua - NATUR ZIENTZIAK 3. zikloa

# data[].attributes.attachment_link.description
https://www.youtube.com/watch?v=fe8_-B6Wa2k Zirkulazioa aparatua bihotzaz, odol basoez eta odolaz osatua da. Odol zirkulazioak bi zirkuito ditu: zirkulazio txikia eta zirkulazio nagusia. Osatu: Bila itzazu bihotzaren atal desberdinak liburuan edo esteka honetan agertzen diren irudiak arretaz begiratuz eta koadernoan itsasi hurrengo diagrama. SISTOLEAN, bihotza uzkurtu egiten da, eta odola arterietara bultzatzen du.