# data[].attributes.headline
Tarih boyunca insanlık birçok salgınla mücadele etmiş ve birçoğu karşısında çaresiz kalmıştır. Yüzyıllar sürebilen ve dalgalar halinde yayılan pandemilerin tarihini incelemek, covid-19 pandemisine ışık tutacaktır.

# data[].attributes.subject
Tarih boyunca insanlık birçok salgınla mücadele etmiş ve birçoğu karşısında çaresiz kalmıştır. Yüzyıllar sürebilen ve dalgalar halinde yayılan pandemilerin tarihini incelemek, covid-19 pandemisine ışık tutacaktır.

# data[].attributes.headline
Pandemi Yapmayan Fakat Çok İnsanı Etkileyen 'Cüzzam'

# data[].attributes.subject
Pandemi Yapmayan Fakat Çok İnsanı Etkileyen 'Cüzzam'

# data[].attributes.body
Pandemi yapmayan fakat çok insanın hayatını değiştiren cüzzam hastalığı İnsanların vücutlarında derin yaralar açıyor, bu yaralardan çok kötü kokulu sıvılar akıyor. Burunları, parmakları kopuyor ve çok çirkin bir görünüm alıyorlar. Mısır'daki mumyalar üzerinde yapılan araştırmalardan bu hastalığın, 2. Ramses dönemine kadar gittiği düşünülüyor. Sağlıklı insanlar yanlarına yaklaşmasınlar diye cüzzamlı hastalar Avrupa'da ayrı yerlerde tutulurdu. Etrafı su dolu hendeklerle çevrili adacıklarda, derme çatma kulübelerde tecrit edilir, topluma karışamazlardı. Yiyecekleri dışarıdan atılır, ara sıra şehre inmelerine izin verilirdi. Şehre inen cüzzamlılar renkli pelerinler giyer, ellerindeki zilleri çalarak dolaşırlardı. Osmanlı Kanunnamelerine göre cüzzamlılar ölü olarak kabul edilir, malı mülkü varislerine paylaştırılır ve bir cüzzamhaneye yerleştirilerek ölünceye kadar orada bakılırdı. Avrupa'dakilerden faklı olarak cüzzamhanelerde çok daha insancıl şartlarda yaşarlardı. Hatta Üsküdar Cüzzamhanesi'nde (Miskinler Tekkesi), birbirleriyle evlenip yaşarlar, bahçede sebze yetiştirip tavuk beslerlerdi.

# data[].attributes.headline
Ya Öldüren ya da Kör Eden 'Çiçek Hastalığı'

# data[].attributes.subject
Ya Öldüren ya da Kör Eden 'Çiçek Hastalığı'

# data[].attributes.body
Milattan önce Çin'de ve Hindistan'da görülen çiçek hastalığı, pandemi yapmadı fakat çok insanı öldürdü ve kör bıraktı. İnsan bedeninde kabarcıklı yaralar çıkartan çiçek hastalığı, dünyada en çok insanın ölümüne yol açan hastalıklardan biridir. Çiçek hastalığına yakalananların üçte ikisinin öldüğünü, geri kalanların ise gözlerinin kör olduğunu ve ömürlerinin geri kalanını yüzlerindeki çiçek yarası izleriyle yaşamak zorunda kalırdı. Bu hastalığa karşı bulunan ilk çarenin insandan insana aşılama (vaiolasyon) olmuştur. Hafif çiçek çıkarmakta olanların yaralarından alınan kabuklar, bekletildikten sonra gülsuyuyla ıslatılır ve sağlıklı çocukların kollarında iğneyle yapılan bir çiziğe sürülürdü. Osmanlı coğrafyasında 16. Yüzyıldan itibaren uygulanan bu yöntemi Edirne'de gören İngiltere'nin İstanbul sefirinin eşi Lady Mary Montagu oğlunu aşılatmış, İngiltere'ye dönünce arkadaşı Galler Prensesine söylemiş o da çocuklarını bu yöntemle aşılatmıştır. Bundan sonra, 'Türk Usukü Çiçek Aşısı' adıyla ünlenen bu yöntem İngiltere'ye, oradan da Avrupa ve Amerika'ya yayılmıştır. 100 milyondan fazla insanın ölümüne neden olan bu hastalık 1977 yılında aşı sayesinde yeryüzünden silinmiştir.

# data[].attributes.headline
Tarihin En Korkunç Hastalıklarından Biri 'Veba'

# data[].attributes.subject
Tarihin En Korkunç Hastalıklarından Biri 'Veba'

# data[].attributes.body
Bakteriyel bir hastalık olan veba, yüzlerce yıl insanlığı etkilemiş ve kitlesel ölümlere yol açmıştır. Fare konaklı bir hastalıktır. Vebalı fareler üzerinde yaşayan pireler, farelerin kanını emdikten sonra insanı ısırır ve hastalığı bulaştırırdı. Fare-pire-insan üçgeninde yayılan bu hastalığın tarihin en korkunç hastalıklarından biridir. Bilinen ilk veba pandemisi Mısır kaynaklıdır. Roma İmparatoru Jüstinyen zamanında, 542 yılı nisanında İstanbul'da başlayıp bütün dünyaya yayılarak, dalgalanmalar halinde üç yüz yıl sürdüğünü bilinmektedir. O dönemde İstanbul çok kalabalık bir şehir olduğu için Mısır'dan gemilerle buğday alırmış. O sene buğday çuvalları içinde gelen vebalı farelerin hastalığı yaymıştır. Dünya'yı kasıp kavuran veba salgınlarında ölenlerin cesetlerini gömecek kimse olmadığından cesetler sokaklarda kalırdı. İkinci veba pandemisi ise 1347-1350 yıllarında Avrupa'da çıkmış, Avrupa'nın üçte birini yok etmiş Asya'da ise yaklaşık 24 milyon kişinin ölümüne yol açmıştı. İstanbul'da bile 100 binden fazla insan ölmüştür. Hıyarcıklı kara veba adını verdikleri hastalıkta insanların vücudunda kabarcıkların çıkar, bu kabarcıkların içinden irin akar ve hastalık temasla bulaşır. İnsanlık bunu da deneme yanılma yöntemiyle öğrenmiştir.

# data[].attributes.body
19. Yüzyılda altı büyük pandemi yapan kolera, 1817'de Hindistan'da ortaya çıkmış, 1831'de Avrupa'ya gelmiş ve ondan sonra bütün dünyaya yayılmıştır. Kolera hastalığı kirli sulardan kaynaklanmaktadır. 19. Yüzyılda şehir hijyeni bilinmediğinden içme sularının sağlandığı nehirlere ve derelere kanalizasyonların verilmiştir. Böylece kirlenen içme suları nedeniyle koleranın salgınları ve pandemileri çıkmıştır. Koleranın kirli sularla bulaştığını ilk olarak John Snow adındaki İngiliz hekimin ileri sürdüğünü fakat bilim dünyasında tam kabul görmemiştir. Koleranın etkeni olan bakteri Robert Koch tarafından 1883 yılında keşfedilmiştir.

# data[].attributes.headline
Birinci Dünya Savaşını Bitiren Hastalık 'İspanyol Gribi'

# data[].attributes.subject
Birinci Dünya Savaşını Bitiren Hastalık 'İspanyol Gribi'

# data[].attributes.body
İnfluenza ya da İspanyol Gribi olarak bilinen hastalık, bütün zamanların en korkunç pandemilerinden biridir. 1. Dünya Savaşı sürerken Amerika Birleşik Devletleri'nde, Kansas'taki bir askeri garnizonda başlamış, akciğer tutulumu nedeniyle kısa sürede kaybedilen askerlerin zatürreden öldüğü zannedilmişti. Amerika askerlerini savaşa katılmaları için gemilerle Fransa'ya göndermiş, askerle limana çıktıktan kısa bir süre sonra hastalık hızla bütün dünyaya yayılmıştır.  50 milyondan fazla insanı öldürdüğü düşünülen influenzanın, üç büyük dalga halinde gerçekleşmiştir. Bazı kaynaklar bu pandeminin, 1. Dünya Savaşı'nın bitirdiğini ileri sürmektedir. İspanyol gribinin virüsü, Alaska'daki buzul topraklara gömülü kurbanların akciğerlerinden alınan parçalar üzerinde yapılan çalışmalar sonunda tespit edilmiş, virüs laboratuvar ortamında dizilenerek yeniden yapılandırılıp incelenmiştir.

# data[].attributes.body
1914-1918 yılları arasında Birinci Dünya Savaşı sırasında bitlerle taşınan Tifüs bakterisi dolayısıyla Tifüs salgınlarında Asya ve Avrupa’da 25 milyon kişi hastalanmış ve özellikle Rusya ve civarı ülkelerde 3 milyona yakın insan hayatını kaybetmiştir. Salgına bitlerin sebep olduğunu anlayan Batılı ülkeler bitlerden kurtulmak üzere önlemler alarak salgınlardan daha az etkilenirken önlem almakta geciken Doğu’daki ülkelerde salgın yüzünden çok fazla sayıda insan hayatını kaybetmiştir.

# data[].attributes.body
Tarihte yaşanılan büyük salgınların en önemli sebeplerinden biri, tarım toplumlarının gelişmesi ve insanların yerleşik hayata geçmesi olarak görülür. Yerleşik sisteme geçişle beraber kentlerin kurulması ve insanların yoğun olarak bir arada yaşamaya başlaması ancak hijyenin sağlanamaması, temiz su bulunamaması, tuvaletlerin ve kanalizasyon sistemlerinin olmaması, çöplerin toplanamaması, evlerin sağlıksız olması, sosyo-ekonomik koşulların bozukluğu, sağlıklı beslenememe durumları, açlık ve sefalet, iklim değişiklikleri, göçler, doğal afetler gibi sağlığı bozucu şartlar yanında, ticari seyahatler, askeri hareketler ve hac gibi dini ibadetler dolayısıyla farklı bölgelerden insanları bir araya getiren etkinlikler de salgınların artmasında rol alan önemli sebeplerdendir. Ayrıca yerleşik düzene geçerken hayvanların da insanlarla bir arada yaşaması hayvan kaynaklı salgınların sebebidir. Salgın hastalıkların en sık görüldüğü Orta Çağ Avrupa’sında, düşmanlardan korunmak için yapılan yüksek taş duvarlarla çevrili kalelerde kurulan şehirlerin dar ve pis sokakları salgınların artmasında bir başka etken olarak sayılabilir.

# data[].attributes.body
1. Demografik etkileri: Salgın hastalıkların sebep olduğu kitlesel ölümler, dünya nüfusu üzerinde azaltıcı etki yapmıştır.  Özellikle veba salgınları dünya nüfusunun artışını yavaşlatan bir etken olarak düşünülmektedir.

2. Ekonomik etkileri: Salgın hastalıklar ülkelerin ticari hayatını ciddi düzeyde etkilemiştir. Salgının sebep olduğu ölümler ve göçler dolayısıyla ticari hayat tümüyle durma noktasına gelmiş, tarım ve hayvancılık yapılamadığından gıda ve ihtiyaç maddelerinde kıtlık ortaya çıkmıştır. Bu da bu ürünlerin fiyatlarında aşırı artış dolayısıyla bireyleri ve devletlerin ekonomilerini olumsuz etkilemiştir.

3. Sosyal-dini etkileri: Salgınlar dolayısıyla göçler olmuş, şehirlerin yerleri bile değişebilmiştir. Bu gibi değişiklikler toplumsal istikrarsızlıklara yol açmıştır. Nüfustaki azalma ücretlerin artmasına ve bunun neticesinde feodal sistemin ortadan kalkmasına sebep olmuştur. Bazen de salgınlar Yahudiler ya da çingeneler gibi belirli gruplara karşı nefret sebebi olmuş ve salgından suçlanan gruplara karşı şiddet hareketleri ortaya çıkmıştır.

4. Siyasi etkileri: Salgın hastalıkların bazı devletlerin yıkılmasına sebep olduğu kayıtlarda mevcuttur. Bazı devletlerde de yönetimlerin değişmesine sebep olmuştur.

5. Askeri etkileri: Salgın hastalıklar özellikle askerler arasında kolayca yayılabildiği için orduları kırıp geçirmiş, hatta güçlü orduların savaş kaybetmelerine sebep olabilmiştir.

6. Bilime etkileri: Salgın hastalıkların önlenmesi amacıyla yapılan çalışmalar bilimsel gelişmeleri hızlandırarak bilime olumlu anlamda etki etmiştir. Salgın hastalık etkenlerinin tespiti ya da tedavisine yönelik gelişmeler (özellikle salgın hastalıklara karşı aşıların geliştirilmesi) bilimsel gelişmeler olarak karşımızda durmaktadır.

7. Psikolojik etkileri: İnsanların hislerini, duygularını kaybetmeleri, çıldırmaları, birbirlerine hücum edip öldürmek istemeleri ya da intihar etmeleri, olayın psikolojik-ruhi tarafıdır ve vebanın insanın fizik yapısı dışında, ruhunda yol açtığı tahribatı göstermektedir. İnsanın bu hastalığa yakalanması karşısında düştüğü bunalım ve akabinde aklını yitirmesi, şuursuzca hareketler içine girmesi, intihar ve cinayet olarak kendini göstermiştir.

8. Sanata etkileri: Her dönemin sanatında o dönemde öne çıkan salgın hastalıkların etkisi görülmektedir. Önceleri cüzzam salgınları sanat dünyasında etkisini göstermekteyken, Orta Çağ’da veba salgını (kara ölüm) ile birlikte sanatta vebanın etkisi görülmeye başlanmıştır. 19. yüzyılda veba etkeninin bulunmasıyla birlikte tedavisinde ulaşılan başarılar sonrasında veba salgınlarının artık görülmemesi sonucu, diğerleri kadar ciddi salgınlar yapmasa da önemli bir kesimi etkileyen verem hastalığı sanata etki etmeye başlamıştır.

# data[].attributes.headline
Sonuç: Salgın hastalıkların toplumlar ve devletler üzerinde demografik, ekonomik, sosyal, siyasi, askeri, bilimsel, psikolojik ve sanatsal alanlarda çok ciddi etkileri görülmüştür. Tarihteki tecrübelerden faydalanarak günümüz salgınlarını daha hasarsız atlatabiliriz.

# data[].attributes.subject
Sonuç: Salgın hastalıkların toplumlar ve devletler üzerinde demografik, ekonomik, sosyal, siyasi, askeri, bilimsel, psikolojik ve sanatsal alanlarda çok ciddi etkileri görülmüştür. Tarihteki tecrübelerden faydalanarak günümüz salgınlarını daha hasarsız atlatabiliriz.