# data[].attributes.body
Floor Rusland nrc

# data[].attributes.body
Valerie Masson-Delmotte, paleoklimaat. Klimaatwetenschapper. Klimaatgeletterdheid. Je kunt het niet terugdraaien. NRC 9 april 2022

# data[].attributes.body
Divergeren , herzien
(Lateraal denken Edward de Bono)

# data[].attributes.body
Veranderen

# data[].attributes.body
Nivoz | Ausbildung versus Bildung: Leren voor een beroep vindt nooit 'los' plaats

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
'Als je alleen maar afgaat op kranten en tv, dan kun je gemakkelijk de indruk krijgen dat onderwijs steeds meer een toetsfabriek aan het worden is. Maar gelukkig hebben veel leraren nooit uit het oog verloren, dat onderwijs niet alleen gaat om het overdragen van kennis, maar dat persoons- en karaktervorming er een onlosmakelijk onderdeel van is.' Hartger Wassink signaleert een discrepantie, die hem aan het aan denken zet. Zijn blog over het belang van Bildung, ofwel persoonlijke ontwikkeling in het onderwijs.

Onlangs was ik voor een studiedag met wat teamleiders op een vmbo-school. Als het even kan probeer ik zo'n studiedag op een school zelf te laten plaatsvinden. Zo zaten we op een donderdag in januari in een koud lokaal Motorvoertuigentechniek. Het was winter, en met de jaren '50 bouw met hoge plafonds en enkel glas was een comfortabele binnentemperatuur alleen tegen astronomische stookkosten te realiseren.
Maar de setting maakte veel goed. Een opengewerkt model van een auto, met motor, versnellingsbak en stuurinrichting trok onmiddellijk mijn aandacht. Aan de muur posters van BMW's en Ferrari's. Aan de wanden gereedschap, en op de schappen flacons motorolie en blikken met onduidelijke inhoud. Het meest indringend echter, was de geur: die van een werkplaats. Die typische combinatie van metaal, olie en rubber, en, hoewel de school waarschijnlijk al jaren rookvrij was, een zweempje tabak.

Ik denk, dat als je als jongen van 12, 13 jaar een beetje lol hebt in sleutelen aan je fiets (en misschien al wel aan een brommertje), dat je in zo'n lokaal onmiddellijk op je plek bent. Alles ademt motoren, je weet precies waar je het voor doet. Dat geeft motivatie en zin, in alle opzichten.

Bildung

Als je alleen maar afgaat op kranten en tv, dan kun je gemakkelijk de indruk krijgen dat onderwijs steeds meer een toetsfabriek aan het worden is. Maar gelukkig hebben veel leraren nooit uit het oog verloren, dat onderwijs niet alleen gaat om het overdragen van kennis, maar dat persoons- en karaktervorming er een onlosmakelijk onderdeel van is. Leraren weten dat ze er op dat punt toe doen in het leven van hun leerlingen, en gaan steeds weer op zoek naar manieren om die rol te versterken.

Dan gaat het niet alleen om lessen persoonlijke ontwikkeling, burgerschapsvorming, of begeleidingslessen studie & werk, zoals die op veel beroepsopleidingen gegeven wordt. Het voorbeeld van het technieklokaal laat zien dat die karaktervorming ook indirect kan plaatsvinden, via de vakinhoud. Wat vraagt het van je, om een échte monteur te worden? Kun je je daarmee identificeren? Kun je straks trots zijn op je beroep, de voldoening ervaren van het oplossen van een probleem waar je al je kennis, intuïtie, en gevoel voor het probleem van de klant voor nodig hebt? Ben je bereid daarvoor te leren, kennis te stampen, maar ook fouten te maken en door te zetten bij moeilijke praktische opdrachten?

Wat geldt voor techniek, geldt net zo goed voor de gezondheidszorg, het juridische domein, of een economische opleiding. Leren voor een beroep, wat de Duitsers Ausbildung noemen, vindt nooit 'los' plaats, je ontwikkelt tegelijk ook wie je bent als persoon, ofwel .

De lerarenopleiding

Voor de opleiding tot leraar geldt dat dan allemaal in het kwadraat. Een lerarenopleiding zou liefde voor leerlingen moeten ademen, zoals een technieklokaal naar smeerolie ruikt. Je zou vanaf de eerste stap over de drempel geconfronteerd moeten worden met de vraag: heb ik het in me? Kan ik de voldoening ervaren, om een groep leerlingen te hebben geholpen een nieuw inzicht te krijgen? Ze geleerd te hebben hun zelfvertrouwen te ontwikkelen? Weet ik wat ik daarvoor zelf moet ontwikkelen? Durf ik die zoektocht aan te gaan?

Beroepsopleidingen, en lerarenopleidingen in het bijzonder, lijken, als je oppervlakkig kijkt, vooral te gaan over het bijbrengen van de benodigde kennis. Het liefst 'blended', zodat de opleiding maar weinig dure docenturen hoeft in te zetten. Maar er zijn ook andere ontwikkelingen, waarmee de aandacht juist wordt gericht op die andere vragen, die een beroepsopleiding zou moeten stellen-zeker die tot leraar.

Bij het verlaten van het lokaal viel mijn oog op een model van een Wankelmotor. In een flits herinnerde ik mijn spreekbeurt in de vierde klas van de lagere school, over 'verbrandingsmotoren'. Als ik op die leeftijd zo'n technieklokaal was binnengelopen, was m'n loopbaan misschien heel anders verlopen...

Hartger Wassink is forum-redacteur bij het NIVOZ. Hij begeleidt scholen en teams bij normatieve professionalisering. Dit is zijn eigen blog.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ausbildung versus Bildung: Leren voor een beroep vindt nooit 'los' plaats

# data[].attributes.attachment_link.description
'Als je alleen maar afgaat op kranten en tv, dan kun je gemakkelijk de indruk krijgen dat onderwijs steeds meer een toetsfabriek aan het worden is. Maar gelukkig hebben veel leraren nooit uit het oog verloren, dat onderwijs niet alleen gaat om het overdragen van kennis, maar dat persoons- en karaktervorming...

# data[].attributes.body
Bildung ausbildung

# data[].attributes.body
Hard skills soft skills

# data[].attributes.body
https://www.volkskrant.nl/cs-b08a114c.
ALEID TRUIJENS

We stevenen af op een onderwijsramp, maar niemand ligt er wakker van

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Creativiteit in gebondenheid, zou je het kunnen noemen. Want teams die een curriculum ontwerpen voor een mbo-opleiding, hebben bepaald niet de vrije hand. Ze moeten dat doen binnen de kaders van overheid en de stichting Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven. Een lastige taak, te meer omdat het mbo een zeer diverse studentenpopulatie kent. Waar moet zo'n curriculum aan voldoen en hoe verloopt het ontwerpproces?

Een curriculum, of leerplan, zou je kunnen omschrijven als een samenhangend geheel van studieonderdelen die samen een opleiding vormen. Echter zijn er in curriculum(ontwikkeling) diverse niveaus te onderscheiden (Thijs & Van den Akker, 2009). In lijn met regels of afspraken op nationaal niveau (macroniveau) kunnen opleidingen (mesoniveau) opleidingsprogramma's vormgeven. Docenten (microniveau) ontwerpen op basis van de eisen onderwijsmodules en zij stellen lesplannen op.

Kwalificatiedossier als startpunt

Het startpunt bij het curriculumontwerp in het mbo van vandaag is eigenlijk altijd het kwalificatiedossier. Dat geeft aan wat iemand als beginnend beroepsbeoefenaar moet kennen en kunnen om een diploma in ontvangst te mogen nemen (Hermanussen, Verheijen & Visser, 2013). Een kwalificatiedossier beschrijft een of meer verwante beroepen. Het geeft aan welke geïntegreerde sets vakkennis, vaardigheden en attitudes nodig zijn om de werkzaamheden in dat beroep (of beroepen) met goed resultaat te kunnen uitvoeren.

De kwalificatiedossiers waren niet vrij van kritiek; in een onderzoek uit 2013 van Hermanussen, Verheijen en Visser vond een aanzienlijk deel van de opleidingscoördinatoren de kwalificatiedossiers te weinig richtinggevend voor het ontwikkelen van het curriculum. Vooral de kennis en vaardigheden waren volgens hen te weinig uitgewerkt.

Echter, in 2016 zijn de kwalificatiedossiers herzien ( Herziening mbo, 2016). De dossiers zijn overzichtelijker en kennis en vaardigheden moeten beter te herkennen zijn in de nieuwe kwalificatiedossiers, om houvast te bieden bij onderwijs en examinering. Daarnaast beoogt het nieuwe systeem doelmatiger te zijn. Er zijn minder kwalificaties, doordat deze verbreed zijn en verwante kwalificaties geclusterd zijn. Met de nieuwe kwalificatiestructuur wordt het mogelijk om het onderwijs sneller te actualiseren, zo is het idee. De nieuwe opbouw van de kwalificaties bestaat uit een basis-, profiel- en keuzedelen. Het profieldeel en het basisdeel vormen de kwalificatie. De keuzedelen zijn een verrijking van de kwalificatie.

Basisdeel

beroepsspecifieke onderdelen (gemeenschappelijke kerntaken en werkprocessen voor alle beroepen in het kwalificatiedossier);

generieke onderdelen (zoals kwalificatie-eisen voor Nederlandse taal, rekenen, loopbaan en burgerschap voor alle mbo-niveaus. Bij de opleidingen op mbo-4 komen hier nog kwalificatie-eisen voor Engels bij).

Profieldeel

het profieldeel omvat de kerntaken en werkprocessen van een kwalificatie, deze verschillen voor de verschillende kwalificaties in het kwalificatiedossier.

Keuzedeel

sinds schooljaar 2016-2017 zijn de keuzedelen ingevoerd. Deze keuzedelen moeten sneller schakelen mogelijk maken tussen onderwijs en trends en behoeften op de arbeidsmarkt (Herziening mbo, 2016).

Echter, niet altijd wordt het kwalificatiedossier als startpunt gebruikt bij het ontwikkelen van het opleidingscurriculum in het mbo, zoals bij opleidingen in de derde leerweg. Vanuit de derde leerweg bieden mbo-instellingen maatwerkopleidingen voor werkenden die hun positie op de arbeidsmarkt willen verbeteren. Opleidingen kennen geen wettelijke urennormen en houden in het curriculum optimaal rekening met wat studenten al weten en kunnen. In het canonlemma de derde leerweg worden ontwerprichtlijnen gegeven voor het curriculum.

Ontwerpen van het opleidingscurriculum

Ultiem doel van elk curriculum, ook in het mbo, is om leeractiviteiten te ontlokken aan studenten. Dat is nog lang niet concreet genoeg. Het is belangrijk om de volgende vragen te stellen bij het ontwerpen van een curriculum: wat beoogt het curriculum precies? (Thijs & Van den Akker, 2009; Goodlad, 1979). Wat zijn de onderliggende ideeën? En vervolgens: hoe wordt het uitgevoerd, door docenten en andere betrokkenen? Hoe verlopen de leerprocessen? Tot slot gaat het dan natuurlijk om 'the proof of the pudding'. Wat vinden studenten en docenten van het curriculum? En tot welke (leer)resultaten leidt het?

Klik hier voor een schematisch overzicht van verschijningsvormen van het curriculum.

Componenten

Uit welke componenten bestaat een curriculum nu, in z'n meest complete vorm? Het curriculair spinnenweb onderscheidt er tien (Van den Akker, 2006; Thijs & Van den Akker, 2009). Een handig hulpmiddel voor iedereen die te maken heeft met het ontwerpen van onderwijsprogramma's.

1. Rationale of visie - Welke opvattingen liggen ten grondslag aan het onderwijs? Welke functies en principes staan centraal?

2. Doelen - Tot welke brede en/of specifieke resultaten dient het leren te leiden?

3. Inhouden - Wat dient geleerd te worden? Aan de hand van welke onderwijsinhouden vindt het leren plaats? De kwalificatiedossiers zijn hierbij leidend.

4. Leeractiviteiten: Hoe verloopt het leren? Welke concrete leertaken en processen worden nagestreefd?

5. Rol(len) van de leraar - Welke rol vervult de leraar om het leren te bevorderen? Wat vraagt dit aan deskundigheid? Rollen zijn bijvoorbeeld praktijkbegeleider, vakdocent, bpv-begeleider, loopbaanbegeleider.

6. Materialen en bronnen - Waarmee wordt geleerd? Welke hulpmiddelen worden gebruikt om het leren te stimuleren en te ondersteunen?

7. Groeperingsvormen - Met wie wordt geleerd? Leert de student alleen of vindt het leren plaats in kleiner of groter groepsverband?

8. Tijd - Wanneer vindt het leren plaats en hoeveel leertijd is er voorzien?

9. Plaats - Waar wordt geleerd? In de school, in het bedrijf? Welke sociale/fysieke kenmerken heeft de leeromgeving?

10: Toetsing - Hoe wordt nagegaan tot welke resultaten het leren heeft geleid?

Het spinnenweb is geen willekeurig gekozen metafoor. Een verandering in één component heeft consequenties voor de andere curriculumaspecten. Wanneer deze te weinig meebewegen, kan het web breken. Dit onderscheid tussen de verschillende onderdelen gebruikt Kessels (1996) in zijn tweedeling tussen interne en externe consistentie. Een curriculum is intern consistent als leerdoelen, leerstof, werkvormen, materiaal, evaluatiecriteria en -instrumenten een sterke, logische samenhang vertonen. Een curriculum is extern consistent als de diverse actoren (ontwerper, docenten, deelnemers en de leidinggevenden/opdrachtgevers) het eens zijn over het doel van de opleiding en de werkwijze die naar het gewenste resultaat zal leiden.

Het curriculaire spinnenweb
Bron: Van den Akker, 2006.

Een ander veelgebruikt model voor het ontwerpen van curriculum voor complexe leertaken is het 4C/ID (vier componenten instructional design model) (Van Merriënboer, 1997). Dit model gaat uit van het principe van hele en authentieke taken: men oefent hele taken in plaats van het eerst isoleren van deeltaken. Ook zijn de taken realistisch: men kan deze taken ook buiten de oefensituatie tegen komen.

Formeel en informeel curriculum

Het curriculaire spinnenweb met zijn tien componenten heeft met name betrekking op wat de student leert 'in de klas', op de onderwijsinstelling. Het biedt daarom vooral handvatten voor het ontwerp van het zogenaamde formele curriculum. Maar in het mbo, zeker in de beroepsbegeleidende leerweg, speelt de opleiding zich ook voor een belangrijk deel af in de beroepspraktijk; ook daar vinden leerprocessen plaats. Ongetwijfeld zijn die bijzonder waardevol, de vraag is echter of die zich - zoals dat op school gebeurt - planmatig en doelgericht laten organiseren en managen (Kessels, 1996). De vraag stellen is hem al zo ongeveer beantwoorden: nee, dat gaat niet op dezelfde manier lukken. Het gaat hier om wat je een informeel (of corporate) curriculum zou kunnen noemen: "een rijk landschap waarin medewerkers en teams hun weg leren vinden en kennis kunnen construeren."

In een hybride leeromgeving wordt het leren in een schoolse setting verbonden met het leren in een praktijksetting (Van den Berg, De Jong, Hoeve, Zitter & Aalsma, 2016). Zitter en Hoeve (2012) hebben een model ontworpen met daarin vier kwadranten voor het ontwerpen van leersituaties om leerlingen op te leiden naar vakmanschap.

Activiteiten die hieruit voortvloeien zijn:

Geconstrueerde acquisitie, zoals frontaal onderwijs in de klas;

Geconstrueerde participatie, zoals projecten of praktijksimulaties;

Realistische participatie, zoals werkplekleren;

Realistische acquisitie, zoals het bespreken van kritische beroepssituaties.

Deze activiteiten uit het model kunnen worden gebruikt om een opleiding op een hybride manier vorm te geven.

Model voor het ontwerpen van hybride leeromgevingen
Bron: Zitter & Hoeve, 2012.

De kwaliteit van het curriculum

Na het ontwikkelen van het curriculum, is het van belang om de kwaliteit te bepalen en te evalueren wat er goed gaat en wat er verbetering zou kunnen plaatsvinden. Een model dat hierbij behulpzaam is, is het ADDIE-model (Van den Akker & Kuiper, 2007). Continue evaluatie staat daarin centraal. Analyse, ontwerp, ontwikkeling, implementatie en evaluatie vinden afwisselend en in interactie plaats (Thijs & Van den Akker, 2009).

Evaluatie vraagt om kwaliteitscriteria. Nieveen (2009) noemt er vier: relevantie, consistentie, bruikbaarheid en effectiviteit. Specifiek voor de context van het beroepsonderwijs voegt De Bruijn (2006) daar nog adaptiviteit aan toe. Een nadere omschrijving:
* relevantie: het curriculum voorziet in behoeften en berust op valide inzichten.
* consistentie: het leerplan zit logisch en samenhangend in elkaar.
* bruikbaarheid: de inschatting dat het curriculum praktisch uitvoerbaar is in de situatie waarvoor het is bedoeld en in welke mate het daadwerkelijk praktisch uitvoerbaar blijkt in die situatie.
* effectiviteit: de inschatting dat werken met het curriculum leidt tot de gewenste resultaten en of dit ook zo blijkt te zijn.
* adaptiviteit: wendbaarheid van het curriculum, zo moeten inhouden van opleidingen 1) gedefinieerd worden in termen van handelingen die gelinkt zijn aan de beroepspraktijk aan de beroepspraktijk, 2) geïntegreerd worden vanuit de beroepsidentiteitsontwikkeling van de student en 3) gevisualiseerd worden aan en in levensechte situaties.

Enkele deskundigen

Prof. dr. Elly de Bruijn, bijzonder hoogleraar Pedagogisch-didactische vormgeving van beroepsonderwijs, volwasseneneducatie en levenlang leren, Universiteit Utrecht; lector Beroepsonderwijs, Hogeschool Utrecht

Dr. Nienke Nieveen, programmalijncoördinator Curriculum en leraren bij SLO, het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Dr. Bregje de Vries, universitair docent aan de Vrije Universiteit, afdeling pedagogische en onderwijswetenschappen. Gespecialiseerd in het ontwerpen van innovatieve leerarrangementen.

Bronnen

Akker, J. van den (2006). Curriculum development re-invented: evolving challenges for SLO. In J. Letschert (ed.), Curriculum development re-invented. Enschede: SLO.

Akker, J. van den & Kuiper, W. (2007). Research on models for instructional design. In J.M. Spector, M.D. Merrill, J. van Merriënboer & M.P. Driscoll (eds.), Handbook of research for educational communications and technology (pp.739-748). New York: Lawrence Erlbaum Associates.

Berg, J. van den, Jong, L. de, Hoeve, A., Zitter, I. & Aalsma, E. (2016). Leren werken, werkend leren in de TechniekFabriek. Een leerlingperspectief. 's-Hertogenbosch: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.

Bruijn, E. de (2006). Adaptief beroepsonderwijs: Leren en opleiden in transitie. Oratie. 's-Hertogenbosch: CINOP.

Goodlad, J.I. (1979). Curriculum inquiry. The study of curriculum practice. New York: McGraw-Hill.

Hermanussen, J., Verheijen, E. & Visser, K. (2013). Leerplanontwikkeling in het middelbaar beroepsonderwijs.'s-Hertogenbosch/Utrecht: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.

Herziening mbo (2016).

Merriënboer, J. J. G. van. (1997). Training Complex Cognitive Skills: A Four-Component Instructional Design Model for Technical Training. Englewood Cliffs: Educational Technology Publications. (pp. 89-101). Enschede: SLO.

Nieveen, N. (2009). Formative evaluation in educational design research. In Tj. Plomp & N. Nieveen (Eds.), An introduction to educational design research (pp. 89-101). Enschede: SLO.

Thijs, A. & Akker, J. van den (2009). Leerplan in ontwikkeling. Enschede: SLO.

Zitter, I. & Hoeve, A. (2012). Hybrid learning environments: Merging learning and work processes to facilitate knowledge integration and transitions. OECD Education Working Papers, No. 81, OECD Publishing.

# data[].attributes.attachment_link.description
Creativiteit in gebondenheid, zou je het kunnen noemen. Want teams die een curriculum ontwerpen voor een mbo-opleiding, hebben bepaald niet de vrije hand. Ze moeten dat doen binnen de kaders van overheid en de stichting Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven. Een lastige taak, te meer omdat het mbo een zeer diverse studentenpopulatie kent.

# data[].attributes.body
Canon ecbo | Aanvliegroutes voor curriculumontwerp

# data[].attributes.attachment_link.title
Canon ecbo | Aanvliegroutes voor curriculumontwerp

# data[].attributes.body
Thijs & Van den Akker, 2009

# data[].attributes.body
https://www.nrc.nl/nieuws/2019/06/02/de-leraar-moet-geen-hamburgerbakker-zijn-a3962308

# data[].attributes.body
De veranderde rol van de leraar: durf los te laten - Vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De maatschappij is aan het veranderen en daarmee ook het onderwijs. Zoals we al omschreven in een lijst met 7 dingen die mogen veranderen, is de kennismonopolie van de leraar verdwenen en wordt heutagogiek steeds belangrijker. Leerlingen zullen steeds meer gepersonaliseerd werken en dus zelf keuzes leren, én moeten kunnen, maken. De rol van de leraar verandert. Maar wat wordt de rol dan in die toekomst..? en zijn we daarvoor wel opgeleid?
Monopolie

Wat de rol van de leraar precies zal worden, kunnen we niet voorspellen. Feit is wel dat we geen monopolie meer hebben op de kennis en dat vaardigheden om die kennis te vergaren belangrijker zijn geworden. De tijd dat de docent 20-30 minuten aan het vertellen is terwijl de gehele klas luistert om vervolgens 30 minuten reproductie opdrachten uit een schrift te maken, is niet meer altijd noodzakelijk. Video's, websites en kortere teksten zorgen er voor dat leerlingen, als zij dat prettig vinden, informatie op verschillende manieren tot zich kunnen nemen: als zij maar weten waar en hoe zij moeten zoeken én welke manier bij hen past. We zouden dan ook kunnen zeggen dat het belang van feitenkennis een het veranderen is. Helemaal verdwijnen zal uiteraard niet: zonder enige feitenkennis wordt het immers lastig zoeken en begrijpen (denk aan samenhang, context) - maar het gaat er vooral om dat je wat kunt met de feiten.

Vaardigheden

Als leerlingen meer bezig gaan met het opzoeken van informatie, hebben zij uiteraard wel vaardigheden nodig om die informatie te vinden. Vragen als: 'Hoe vind ik op Google hoe de Surinaamse immigranten zich in onze samenleving inpassen?' en 'Klopt dit?' laten zien dat leerlingen ondersteuning nodig hebben. Vaardigheden als; gericht zoeken, kritisch brongebruik etc. behoren steeds meer tot het arsenaal van leraren. In plaats van enkel kennis te delen, helpen we leerlingen op weg naar de juiste kennis, waarbij een originele route geen kwaad kan: sightseeing heeft voordelen.

Leren, altijd en overal

Ook komt telkens meer het besef dat leren altijd en overal gebeurt. Onderwijstijd in het VO kan sinds kort meer flexibel worden ingedeeld: het twee dagen lang helpen opbouwen van een festival is soms net zo leerzaam (of nog leerzamer dan) het volgen van 16 lesuren van 50 minuten. Leren door ervaring is krachtig: al doende leert men. De uitdaging voor leerlingen is vaak om in te zien hoe kennis die zij buiten school (onbewust) opdoen gekoppeld kan worden aan kennis binnen school. Of beter: hoe de kennis die zij op school opdoen gebruikt kan worden buiten school. Het is aan de leraar om deze twee, toch al steeds steeds meer gefuseerde werelden, aan elkaar te koppelen.

Onze taak

Onze taak is dan ook aan het veranderen. Vanuit de industriële revolutie waren wij de persoon die met patent op kennis, leerlingen binnen de school klaarstoomde voor een taak die zij 50 jaar zouden uitvoeren. Het patent is verlopen, de school(uren) als vast gegeven is aan het vervagen en zo is ook onze onze taak aan het veranderen. Al hoewel het niet de verwachting is dat robots ons werk helemaal zullen overnemen ( menselijk contact is toch wel wenselijk), is ons werk wel anders aan het worden.

Op de opleiding kregen wij 8 jaar geleden vaak te worden dat we in te nabije toekomst meer een ' tutor' zouden gaan worden: we zouden kleine groepen leerlingen begeleiden; denk aan sterke leerlingen, leerlingen die verlengde instructie nodig hebben etc. Steeds vaker klinkt het begrip 'coach': iemand die adviseert en begeleid. Verwonder leerlingen, breng leerlingen van A naar B, maak hen nieuwsgierig, verleid hen om kennis tot zich te nemen, laat hen zichzelf leren kennen: zorg dat zij hun weg naar een gelukkig leven vinden.

Dit vraagt uiteraard wel om andere vaardigheden. ICT vaardigheden, Coachingsvaardigheden etc. Opleidingen zijn al druk bezig om hier om in te spelen, maar het blijft lastig, zeker nu het onderwijs zo snel veranderd. Net als onze leerlingen, lijken we momenteel ook niet goed te weten hoe we onze leraren moeten opleiden. Een zoektocht die nog even zal duren.

Durven los te laten

De bovenstaande veranderingen vragen momenteel van leraren in de kern om één ding: het durven loslaten van je oude rol - iets wat veel leraren lastig vinden, zo bemerken wij vaak in de praktijk. Uitspraken die wij regelmatig horen, zoals als: "Mijn klassikaal uitleg is nodig om het snappend te maken" en "Zonder mijn klassikale verhalen komt het vak niet tot leven" zijn niet vreemd, niet geheel onwaar, maar ook zeker niet helemaal kloppend: ook zonder een leraar kan leren tot stand komen. Uiteraard is de begeleiding, anders gezegd: de docent als professional, nog altijd wenselijk, maar moeten we afstappen van het idee dat het goed is om altijd klassikaal aan gehele groep onze kennis delen. We zouden juist toe moeten werken naar het idee dat we dat vooral doen aan individuele leerlingen of groepen leerlingen die daar om vragen (al dan niet omdat de data dat uitwijst).
Hoe denk jij dat onze rol gaat veranderen? Wat hebben we daarvoor nodig? We lezen het graag hieronder!

# data[].attributes.attachment_link.title
De veranderde rol van de leraar: durf los te laten - Vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
De maatschappij is aan het veranderen en daarmee ook het onderwijs. Zoals we al omschreven in een lijst met 7 dingen die mogen veranderen, is de kennismonopolie van de leraar verdwenen en wordt heutagogiek steeds belangrijker. Leerlingen zullen steeds meer gepersonaliseerd werken en dus zelf keuzes leren, én moeten kunnen, maken.

# data[].attributes.body
De onderwijstrends voor 2018 - 2019 - Vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het schooljaar zit er bijna op. Het is langzamerhand tijd om naar het volgende schooljaar te kijken. Welke ontwikkelingen gaan binnen en rondom het klaslokaal een rol spelen het komende jaar? Wat zijn volgens rapporten de trends en hypes van de komende tijd? In dit artikel een overzicht van enkele trendrapporten die de afgelopen tijd verschenen met daarbij enkele praktische tips.
Lees hier de onderwijstrends voor 2017 - 2018 terug.

Horizon Report K-12 | NMC/CoSN

New Media Consortium (NMC) was een Amerikaanse groep waarbij verschillende universiteiten en scholen zijn aangesloten. NMC is begin 2018 overgenomen door EDUCAUSE. Hierdoor hebben zij dit jaar geen nieuw trendrapport uitgebracht. Aangezien hun rapporten altijd ging over ontwikkelingen over verschillende jaren, hebben we er voor gekozen hun meeste recente rapport - na een update - alsnog op te nemen in dit overzicht. Volgens dit rapport zijn de trends voor het komende schooljaar:

De leerling als ondernemer: Scholen worden steeds meer gezien als de drijvende kracht achter innovatie en ondernemerschap. Door onderzoek weten we steeds beter hoe we leerlingen de ruimte kunnen geven om zichzelf en hun ideeën te ontwikkelen. Het is aan scholen om het curriculum dusdanig vorm te geven dat leerlingen zich optimaal kunnen ontplooien, zonder dat dit ten koste gaat van de resultaten: fouten maken mag, sterk nog: falen, dat is pas leren!

Deep Learning/softskills: Er komt in het onderwijs steeds meer aandacht voor softskills, zoals kritisch denken, probleemoplossend vermogen en samenwerken. Het verbinden van datgene wat leerlingen leren en de wereld om hen heen is hierbij een belangrijk gegeven: het versterkt de motivatie. Het leren wordt zo steeds meer onderdeel van het 'echte leven'. In New York hebben we een aantal voorbeelden gezien van scholen waar leerlingen leren in de echte wereld.

Leren zichtbaar maken: Het evalueren, meten en vastleggen van het leren kan - en gebeurt - op steeds meer manieren. Sociale en economische factoren binnen de samenleving vragen om andere kennis en vaardigheden dan voorheen. Elektronische leeromgevingen (ELO's) gaan veranderen en bieden een andere type data dan tot dusver gebruikelijk: platte data kan meer multidimensionaal worden bekeken. Bekijk ook deze poster om ideeën te krijgen van het zichtbaar maken van leren.

De leeromgeving herzien: Technologie is niet meer weg te denken uit het klaslokaal, maar het nieuwe onderwijs vraagt om meer verandering om tot succesvol, op de toekomst gericht onderwijs te komen. Daar waar leerruimtes traditioneel gezien zijn ontworpen voor, pedagogisch, docent-gestuurd onderwijs, speelt heutagogiek, oftewel meer leerling-gestuurd onderwijs een steeds grotere rol. Een klas met bord, bureau, en 30 neuzen die dezelfde kant op staan voldoet dan ook niet meer aan dit type onderwijs: het moderne onderwijs vraagt om een nieuw soort leeromgeving.

Digitale geletterdheid: HTML, JavaScript en PHP: belangrijke talen binnen onze huidige samenleving. Tegelijkertijd komt er ook steeds meer aandacht voor het omgaan met - en denken over - nieuwe technieken. Daar waar het afgelopen jaren, mede door het toegenomen aantal banen binnen de ICT branche, ging over Computational thinking, zie je dat het de laatste tijd steeds meer gaat over het bredere digitale geletterdheid: het begrijpen van de digitale wereld. Dit gaat naast het naast het gebruiken van tools als de Raspberry Pi, Scratch en LegoNXT, dus ook over mediawijsheid en informatievaardigheden.

STEM en STEAM / Makersonderwijs: Science, technology, engineer en mathematics (STEM) wordt steeds belangrijker. Daarbij wordt het vaak verbonden aan kunst, ontwerpen en humanistiek. Langzamerhand krijgt de STEAM (STEM + Arts) zo steeds meer aandacht. Leren op dit gebied wordt dan ook steeds meer multidisciplinair: de schotten tussen vakken verdwijnen. Hierover kun je bijvoorbeeld lezen in dit artikel van Kunstzone (2018). Meer informatie kun je vinden op de website https://steamedu.com/.

Andere onderdelen, die in het rapport worden omschreven als uitdagingen, zijn authentiek leren (in de echte wereld), de veranderende rol van de docent, het leren van complex denken (ingewikkelde vraagstukken beantwoorden), de academische verschillen tussen leerlingen, continuïteit bij veranderend leiderschap, de opkomst van zaken als makerspaces, robots, virtual reality, artificial intelligence en het analyseren van data. Tot slot krijgt ook The Internet of Things (IoT) steeds meer invloed op het onderwijs: apparaten staan steeds meer met elkaar in verbinding en kunnen ons daardoor steeds beter ondersteunen of zelfs deels vervangen.

Trends Shaping Education | OECD
Trends Shaping Education (2018) wordt momenteel samengesteld en bestaat nu uit losse artikelen.
Een rapport van het Economic Co-operation and Development (OECD), een bekende organisatie die op verschillende vlakken grootschalig onderzoekt verricht, onder andere binnen het onderwijs. De insteek van dit rapport is macro-niveau: welke globale ontwikkelingen hebben welke invloed op het onderwijs? Het betreft een erg uitgebreid onderzoek. Volgens dit rapport zijn de trends voor de komende tijd:

Toegenomen mobiliteit: De wereld wordt steeds kleiner. Vrijwel alle klassen hebben te maken met een diversiteit aan achtergronden, culturen, talen en religies. Dit brengt zich mee dan het onderwijs zou moeten aansluiten op deze diversiteit en leerlingen interculturele vaardigheden zou moeten aanleren.

Neurodiversiteit: Het aantal leerlingen die een passende aanpak nodig heeft, neemt toe. Een voorbeeld hiervan is het toegenomen aantal leerlingen die medicatie gebruikt, bijvoorbeeld voor ADHD (terwijl uit onderzoek naar voren komt dat dit geen positief effect heeft op het leren). Zo zien we ook in Nederland door het passend onderwijs dat dat de diversiteit van het aantal leerlingen dat extra hulp nodig heeft, is toegenomen.

Burgerschap: De mening van burgers is essentieel in een democratie. Welke rol heeft het onderwijs hierin? Veel landen - en zo scholen - worstelen met de rol van het onderwijs binnen een democratie. In Nederland is er zo recentelijk nog gesproken over het verbeteren van het burgerschaponderwijs.

Welbevinden: Scholen besteden steeds meer aandacht aan het welbevinden van studenten. Onderwijs gaat niet enkel over kennis en vaardigheden, maar over het 'kind als geheel'. Zo ontstaat er meer een balans tussen cognitieve, sociale en emotionele vaardigheden. Een voorbeeld hiervan is mindfulness, waarbij leerlingen leren stil te staan in het dagelijkse, drukke leven.

Technologie en banen: Robots, Big Data en Artificiële intelligentie; ze worden steeds belangrijker binnen onze samenleving. Dat heeft invloed op de toekomst van onze leerlingen. Dit vraagt om nieuwe vaardigheden van leerlingen, zoals computational thinking en een sterkere focus op science, technology, engineer en mathematics (STEM). In dat kader zijn digitale vaardigheden ook steeds belangrijker, wat we in Nederland ook al zien door een toegenomen aandacht voor digitale geletterdheid.

Technologie en lesgeven: Technologie wordt steeds vaker gebruikt in binnen lessen. Middels ontwikkelingen als de flipped classroom en gamification wordt technologie gebruikt om leerlingen te ondersteunen bij het leerproces. Dit brengt ook met zich mee dat docenten ander soort vaardigheden eigen moet worden gemaakt, zodat zij goed kunnen omgaan met ICT.

Kennisnet en SURF hebben dit jaar geen nieuw trendrapport uitgebracht. De meeste recente rapporten zijn echter relatief kortgeleden uitgekomen en trends gaan altijd over een langere periode. Hieronder de meest recente rapporten.
Trendrapport 2016 | SURFnet

Link: lees het hier

SURFnet publiceert ieder jaar een trendrapport het gebied van ICT en onderwijs. Deze publicatie komt tot stand door een samenwerking tussen experts op beide gebieden. In het rapport is vanzelfsprekend veel aandacht voor technologie. SURFnet verdeelt de onderstaande trends in 3 categorieën: didactische verrijking, organiseren van flexibiliteit en adaptief leren.

Didactische verrijking

Virtual Reality: Virtual Reality is langzamerhand niet meer weg te denken uit onze maatschappij: steeds meer bedrijven en organisaties maken er gebruik van en ook binnen het onderwijs is er steeds meer aandacht voor. Het biedt veel mogelijkheden, zoals een andere plek of het lichaam van binnen bekijken.

Serious Gaming: Spellen waardoor je doelbewust iets leert, dat zijn serious games. Door games hebben we de mogelijkheid om alle situaties na te bootsen en daardoor kunnen we op een handige manier dingen leren. Dit kan gaan over opereren, het bouwen van een gebouw of het nadenken over maatschappelijke vraagstukken. Games worden steeds vaker als leermiddel ingezet.

Gamification: Games bieden onder andere de mogelijkheden voor feedback en beloningen, door bijvoorbeeld gebruik te maken van badges. Het kan helpen een motiverende leeromgeving neer te zetten. Er is voor dit gegeven dan ook steeds meer aandacht, wat je bijvoorbeeld ziet aan de populariteit van apps als Kahoot en Socrative.

Internet of Things: Apparaten staan steeds meer met elkaar in verbinding, wat wordt omschreven met de term Internet of Things (IoT). Onze technologie wordt hierdoor slimmer en zo behulpzamer. Dit is handig, maar stelt ons ook voor het volgende vraagstuk: wat moeten we onze leerlingen leren?

Organiseren van flexibiliteit

Het virtuele klaslokaal: Leren gebeurt altijd en overal. Het gaat dus niet alleen om een fysieke ruimte binnen een schoolgebouw. Het virtuele klaslokaal wordt zo steeds belangrijker. Tools als Google Classroom, Edmodo en andere elektronische leeromgevingen (ELO's) zijn hier voorbeelden van.

De student is eigenaar van zijn online identiteit: Zijn leerlingen wel mediawijs? Er komt met de opkomst van de digitale maatschappij steeds meer aandacht voor mediawijsheid in de klas. Leerlingen zijn vaak een stuk vaardiger dan dat wordt gedacht, maar tegelijkertijd zijn er ook vlakken waarop zij veel kunnen leren. Wat komt er bijvoorbeeld naar voren als je jezelf zoekt via Google?

Digitale badges en microcredentialing: Badges zijn een handige vorm om feedback te geven. Zo kunnen badges ook wel gezien worden als mini-certificaten (microcredentialing). Het onderwijs wordt zo opgedeeld een overzichtelijke, behapbare brokken met leerdoelen. Apps als ClassDojo kunnen hier goed bij helpen.

Via open pedagogie naar open onderwijs: De mogelijkheden om onderwijsmateriaal te delen en hergebruiken groeien voortdurend. Er komen steeds meer platformen waar materiaal gedeeld wordt (denk ook aan instructievideo's op YouTube) of waar geleerd kan worden, zoals massive online open courses (MOOC's). Zo kunnen leerlingen meer de regie nemen over hun eigen leerproces.

Adaptief leren

Persoonlijke leeromgeving: Een persoonlijke leeromgeving is de digitale thuisbasis van leerlingen. Het is een combinatie van tools en applicaties waarin leerlingen al hun onderwijs regelen. Een laptop met een portfolio, apps, website etc. Een persoonlijke leeromgeving wordt steeds makkelijker om te gebruiken. Aan het hebben van een eigen device zitten zowel voor- als nadelen.

Adaptieve leeromgeving: Door de technologische én pedagogische ontwikkelingen hebben we steeds meer de mogelijkheid om een leeromgeving adaptief te maken. Waarom a tot z doorlopen als je 'bcd' al beheerst? Waar heb je als leerling behoefte aan? Adaptief onderwijs is een belangrijk gegeven bij gepersonaliseerd leren.

Learning Analytics: We hebben steeds meer (digitale) data van onze leerlingen, denk bijvoorbeeld maar aan alles wat in system als Magister of SOMtoday staat. Van deze data wordt steeds meer gebruik gemaakt om het meer gepersonaliseerde onderwijs vorm te geven. Learning analytics is groot en wordt steeds groter. Meer achtergrondinformatie hierover kun je hier vinden.

Digitaal toetsen en learning analytics: De Centrale Examens worden steeds vaker digitaal afgenomen. Ook worden toetsen steeds vaker digitaal afgenomen. Behalve dat tools voor digitale toetsen opties bieden zoals vragen automatisch nakijken en directe feedback geven, zorgt het er vaak ook voor dat data goed gebruikt kan worden om leerlingen beter te ondersteunen bij het leerproces.

Kunstmatige intelligentie: Siri (Apple), Google en andere techbedrijven zetten steeds actiever in op kunstmatige intelligentie: apparaten denken met ons mee. Denk hierbij een reminder van een afspraak of de verkeerssituatie op de weg, maar ook verder dan dat: bijvoorbeeld je telefoon die op spraak reageert en vervolgens dingen voor je opzoekt. Kunstmatige intelligentie staat nog in de kinderschoenen, maar zal naar verwachting stap voor stap een steeds grotere rol gaan spelen binnen het onderwijs.

De onderstaande rapporten verschenen al in onze vorige editie van onderwijstrends, maar zijn zijn bericht op de komende jaren en daarmee nog steeds relevant. Nieuwe edities verschijnen het komende schooljaar.
Trendrapport 2016 - 2017 | Kennisnet

Een zeer uitgebreid onderzoek, geschreven om bestuurders in het PO, VO en MBO inzicht te geven en handvatten te bieden. Volgens dit rapport zijn de trends voor de komende tijd:

Cloudcomputing: Al het lesmateriaal is altijd, overal en veilig toegankelijk. Dit door bijvoorbeeld gebruik te maken van Google Drive of een ELO als ClousdSchool.

Devices: Leerlingen heb hun eigen device waarmee zij op de cloud kunnen werken. Denk hierbij een een iPad, Chromebook of Bring Your Own Device (BYOD).

Netwerkstructuur: Bij cloudcomputing en devices hoort een goede netwerkstructuur Goede wifi, digiboarden, printers etc. die makkelijk via het internet toegankelijk zijn.

Learning Analytics / Big Data: Data van leerlingen verzamelen, lezen en gebruiken ELO's als Magister hebben veel data waarvan we gebruik kunnen maken om leerlingen beter te ondersteunen. Bedrijven zoals de Amerikaanse The Implementation Group bieden software om daarbij te helpen.

Adaptief digitaal leermateriaal: Onderwijs wordt meer gepersonaliseerd, dus ook het lesmateriaal: het is aan te passen aan de gebruiker. Een bedrijf als learnbeat is hier al actief mee bezig.

Persoonlijke leeromgeving: Leerlingen kunnen altijd en overal leren middels digitale omgevingen. Er zijn inmiddels veel voorbeelden te benoemen die hierbij kunnen ondersteunen! Zo zijn er bekende systemen Magister en itslearning en ook minder bekende system zoals Simulise en Cloudschool.

Technologische ontwikkelingen: Programmaren, virtual reality, augmented reality, smartwatches, artificial intelligence, drones etc.: er zijn veel ontwikkelingen gaande die hun weg naar het onderwijs steeds meer gaan vinden. Hier lees je diverse artikelen over veel van deze onderwerpen.

Digitale vaardigheden: Aansluitend bij de nieuwe ontwikkelingen komen nieuwe vaardigheden kijken voor de toekomstige generatie. Dit worden ook wel de 21st century skills genoemd, waarvan Kennisnet recentelijk al een nieuw model presenteerde. Een belangrijke vaardigheid is computational thinking.

Maken (MakerEd): Het maken van dingen wordt steeds belangrijker: 3D printen, Doodler, LittleBits etc. Het vak Innovation en Prototyping wordt mogelijk zelfs een nieuw examenvak voor het vmbo.

Ook interessant...

Andere interessante rapporten en boeken die gaan over onderwijsontwikkelingen:

# data[].attributes.attachment_link.title
De onderwijstrends voor 2018 - 2019 - Vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Het schooljaar zit er bijna op. Het is langzamerhand tijd om naar het volgende schooljaar te kijken. Welke ontwikkelingen gaan binnen en rondom het klaslokaal een rol spelen het komende jaar? Wat zijn volgens rapporten de trends en hypes van de komende tijd?

# data[].attributes.body
Marjolein Ploegman & Dick de Bie 2008
Verouderd?

# data[].attributes.body
Aandacht voor de horizon van het kind is essentieel, zegt ze. En die moet de pedagoog niet verwarren met zijn eigen horizon. Ze raakt daar een belangrijk punt in een tijd waarin kinderen vaak geconfronteerd worden met hoge ambities in hun omgeving. Wat wil het kind worden, en wat heeft de ouder of opvoeder in gedachten voor de toekomst? Waarom moet die leerling naar de havo, terwijl hij misschien veel gelukkiger is op het mbo?

# data[].attributes.body
‘Misschien moeten we niet proberen kinderen te veranderen, maar moeten we proberen onszelf te veranderen. En dán zal misschien dankzij onze relatie met het kind verandering plaatsvinden.’

# data[].attributes.body
David eagleman

# data[].attributes.body
Covey
“De meeste mensen luisteren niet met de intentie om te begrijpen; ze luisteren met de intentie om te antwoorden.”

# data[].attributes.body
Groeimindset. Iemand met een groeimindset gaat ervan uit dat je je intelligentie en kwaliteiten verder kunt ontwikkelen. Je kunt groeien door proberen, doorzetten en oefenen.

# data[].attributes.body
Verbeeldingskracht ontwikkelen
Ideale wereld mogen dromen.

# data[].attributes.body
Flexibel associëren

# data[].attributes.body
‘Een kind heeft honderd talen, maar de school en de samenleving stelen er negenennegentig van". Loris Malaguzzi

# data[].attributes.body
Reggio Emilia.
Talent en eigen ontwikkeling. Tot 6 jaar en daarna?

# data[].attributes.headline
 Wilhelm von Humboldt (1767-1835). Bildung is de vorming tot zelfstandige, vrije en goede persoonlijkheden met gevoel voor geschiedenis en cultuur.

# data[].attributes.subject
 Wilhelm von Humboldt (1767-1835). Bildung is de vorming tot zelfstandige, vrije en goede persoonlijkheden met gevoel voor geschiedenis en cultuur.

# data[].attributes.body
Voed de ontwikkeling van creatief leren zijn het kritisch denken.
Is kritisch denk vermogen mogen ontwikkelen belangrijk voor eigen waarden. Is kritisch kunnen denken belangrijk om als onderdeel te voelen van een leefgemeenschap. Hoe staat dit in relatie creatief kunnen denken en met een  levenlangleren.

# data[].attributes.body
Dat je een rijker, completer mens wordt door je te verhouden tot de wereld en daaraan uiteindelijk ook een eigen, gefundeerde bijdrage levert.” Zodoende gaat bildung verder dan een (andere) hype-term als 21st century skills.

# data[].attributes.body
cultivering van je persoonlijkheid.
‘talentontwikkeling’, ‘persoonsvorming’ en ‘zelfontplooiing

# data[].attributes.body
Dewey bepleit dat leren een actief proces dient te zijn, in een leeromgeving die een levensechte afspiegeling vormt van de maatschappij.

# data[].attributes.body
het Cultuurknooppunt | 2 manieren om creativiteit te meten

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Peter Nilsson ontwierp hiervoor de taxonomie van creatief ontwerp. Hij gebruikt hierbij een eenvoudig te begrijpen afbeelding om te bekijken of een product qua vorm en inhoud creatief is. Hoe hoger de score, hoe creatiever het product is. In de volgende afbeelding is dit duidelijk zichtbaar gemaakt:

Imitatie: Het ontwerp is hetzelfde als iets wat al bestaat.

Variatie: Er is een kleine verandering in het ontwerp, maar is het nog steeds duidelijk waar het ontwerp op gebaseerd is.

Combinatie: Het ontwerp is een combinatie van twee of meerdere andere dingen, zodat je kunt zeggen dat het iets nieuws is maar wel duidelijk gebaseerd op andere werken.

Transformatie: Het is een nieuwe creatie, met elementen van ander werk maar wel origineel genoeg om op zichzelf te kunnen staan.

Originele creatie: Het ontwerp is uniek en staat compleet op zichzelf. Het heeft nauwelijks tot geen verbanden met wat er al eerder gemaakt is.

# data[].attributes.attachment_link.title
het Cultuurknooppunt | 2 manieren om creativiteit te meten

# data[].attributes.attachment_link.description
Peter Nilsson ontwierp hiervoor de taxonomie van creatief ontwerp. Hij gebruikt hierbij een eenvoudig te begrijpen afbeelding om te bekijken of een product qua vorm en inhoud creatief is. Hoe hoger de score, hoe creatiever het product is. In de volgende afbeelding is dit duidelijk zichtbaar gemaakt: Imitatie: Het ontwerp is hetzelfde als iets wat al bestaat.

# data[].attributes.body
Peter Nilsson taxonomy
Gradaties van creativiteit

# data[].attributes.body
Onderwijs heeft geen verbetering nodig van wat er al is maar een revolutie om het anders te doen. Ken Robinson