# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Italiaanse schilder en architect Raffaello Sanzio da Urbino, of Rafael zoals wij hem beter kennen, werd geboren op 28 maart 1483. Samen met Michelangelo en Leonardo da Vinci vormt hij de 'drie-eenheid' van de grote meesters van de Hoge Renaissance. Rafael was een van de beste tekenaars in de geschiedenis van de westerse kunst en gebruikte zijn tekeningen voor de opbouw van zijn composities. Zijn schilderwerk wordt bewonderd om de helderheid van de compositie en om de verwezenlijking van het neoplatonische ideaal van de menselijke grandeur. De kunstenaar was enorm productief en runde een groot atelier. Ondanks dat hij al op 37-jarige leeftijd stierf liet hij een groot aantal kunstwerken na. Ik maakte een, geheel subjectieve, lijst van de mooiste meesterwerken van Rafael. Geniet ervan!

Rafael, Madonna met kind, c. 1503, Norton Simon Museum of Art, Pasadena

Niemand schilderde Madonna's met Kind zoals Rafael. Met grote tederheid houdt de Madonna het kind vast. Op haar schoot houdt ze een getijdenboek, geopend bij het gebed van de None, het gebed voor de negende uur na zonsopkomst. De None was zowel het uur van de Annunciatie, waarop de Maagd de boodschap kreeg van haar zwangerschap, maar ook het uur van de dood van Christus aan het kruis. Tijdelijk het lezen onderbrekend, kijken de Maagd en het Kind elkaar bedachtzaam aan.

Rafael, Sposalizio (De verloving van de Maagd Maria), 1504, Pinacoteca di Brera, Milaan

Dit paneel werd vervaardigd voor de Albizzini familie voor de Kapel van de Heilige Jozef in de San Francesco in Città di Castello. In 1798 werd het stadje gedwongen om het schilderij te doneren aan General Lechi, een Napoleontische legerofficier, die het aan de Milanese kunsthandelaar Sannazzari verkocht. Nagelaten aan het belangrijkste ziekenhuis van Milaan in 1804, werd het schilderij gekocht door de Academie voor Schone Kunsten en vervolgens tentoongesteld in de Pinacoteca di Brera.

Rafael, De Granduca Madonna, 1504, Galleria Palatina (Palazzo Pitti), Florence

De Granduca Madonna is een van Rafaels beste vroege werken uit zijn Florentijnse periode. Nadat hij in de leer was geweest bij Perugino, maakte hij kennis met de Florentijnse kunst. In de harmonieuze en delicate Madonna del Granduca in de Galleria Palatina in Florence zijn zowel de invloeden van Perugino als van Leonardo te herkennen. De Maagd steekt helder af tegen een donkere achtergrond (in de stijl van Leonardo) en het Kind kijkt de beschouwer recht aan, terwijl hij zich tegen zijn moeder aan drukt.

Rafael, Zelfportret, 1506, Galleria degli Uffizi, Florence

Rafaels zelfportret in de Uffizi is controversieel en critici schrijven het werk nog steeds niet definitief toe aan Rafael. Anderen echter, zien het als een vroeg zelfportret van de kunstenaar, gemaakt in zijn Florentijnse periode.

Rafael, Madonna del Cardellino, 1507, Galleria degli Uffizi, Florence

De Madonna del Cardellino, of de Madonna met de Goudvink of Distelvink, werd geschilderd voor het huwelijk van Rafaels vriend Lorenzo Nasi met Sandra di Matteo di Giovanni Canigiani. Christus streelt liefdevol een goudvink die de jonge Johannes de Doper hem zojuist heeft aangeboden. Het tafereel oogt lieflijk, maar de goudvink staat als vogeltje dat zijn voedsel zoekt tussen de doornen van struiken in feite symbool voor de Passie, Christus' dood.

Rafael, De Graflegging van Christus, 1507, Galleria Borghese, Rome

Hoewel nu in Rome stamt de Graflegging uit Rafaels Umbrische periode, en de beeldelementen in het werk vervaardigde Rafael naar voorbeeld van Michelangelo's werk dat hij in Florence zag. Het paneel werd in 1507 vervaardigd in Perugia, als votiefwerk ter nagedachtenis aan de zoon van Atalanta Baglioni, die tijdens een familievete werd vermoord op een plein in Perugia.
Morgen schrijf ik meer over Rafaels Romeinse werken, dus houd de site in de gaten! Wat is jouw favoriete kunstwerk van Rafael?

# data[].attributes.attachment_link.title
De mooiste meesterwerken van Rafael - Italië Uitgelicht

# data[].attributes.attachment_link.description
De Italiaanse schilder en architect Raffaello Sanzio da Urbino, of Rafael zoals wij hem beter kennen, werd geboren op 28 maart 1483. Samen met Michelangelo en Leonardo da Vinci vormt hij de 'drie-eenheid' van de grote meesters van de Hoge Renaissance.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Welkom op de kidspagina van het Vermeer Centrum Delft!

Hier vind je informatie over de schilder Johannes Vermeer die je kunt gebruiken bij spreekbeurten en werkstukken.

Wie was Johannes Vermeer?

Er is steeds meer bekend geworden over de werken en het leven van Vermeer.

Johannes Vermeer werd in 1632 in Delft geboren en is er in 1675 gestorven. Hij werd begraven in de Oude Kerk. Hij was 21 jaar toen hij trouwde. Hij woonde op de Markt in het huis 'Mechelen' waar zijn vader een herberg, weverij en kunsthandel bezat.

Johannes heeft, als je hem vergelijkt met andere schilders uit zijn tijd, niet veel schilderijen gemaakt. Uiteindelijk heeft hij maar rond de 50 stuks gemaakt in zijn leven. Hij verdiende geld door zelf te schilderen en door schilderijen van andere schilders te taxeren (de waarde ervan bepalen). Door de bezetting van de Franse troepen in Nederland in 1672 (Rampjaar), was het voor veel mensen moeilijk om geld te verdienen. Ook Johannes kreeg geldproblemen. Drie jaar later, toen hij 43 jaar was, stierf hij.

In 1696 werden in Amsterdam 21 schilderijen van Vermeer geveild (in het openbaar verkocht).

Meester van het licht

Van Johannes zijn slechts 37 schilderijen bekend. Van al deze 37 schilderijen kun je kopieën zijn in ons Centrum.

Zijn eerste doeken (schilderijen op linnen) zijn druk en kleurig. Later worden zijn kleuren rustiger en de voorstellingen eenvoudiger. Het licht is helder, koel en toch een beetje geheimzinnig. Door zijn schildertechniek werd hij wereldberoemd en de Meester van het licht genoemd.

In de 17de eeuw werd bij het schilderen vaak gebruik gemaakt van de 'camera obscura'. Dat is een voorloper van onze fotocamera. In één wand zit een lens die de buitenwereld weergeeft op de tegenoverliggende wand. Volgens sommige wetenschappers gebruikte Johannes deze ook, maar dat is niet zeker. We denken dat Johannes meteen begon met schilderen op een doek. Hij maakte vooraf geen schets maar gebruikte misschien hulpmiddelen als de camera obscura.

Zijn hele precieze manier van schilderen zou een reden kunnen zijn waarom hij zo weinig werken heeft nagelaten. Hij was iemand die voortdurend bezig was met het veranderen van details, even wegging en dan terugkwam met nieuwe ideeën en weer verder ging.

Waar zijn ze nu?

Waar zijn de schilderijen van Johannes te zien? Drie van de schilderijen van Johannes hangen in het Mauritshuis in Den Haag en vier schilderijen kun je bekijken in het Rijksmuseum in Amsterdam. De overige 30 schilderijen zijn te vinden in verschillende landen in Europa en in de Verenigde Staten.

Materialen

Verf bestaat uit pigment en bindmiddel - dat was in de tijd van Johannes ook al zo. Alleen was er nog geen kant-en-klare verf te koop. Verf werd in het atelier in kleine hoeveelheden gemaakt.

De kunstenaar - maar vaker zijn assistent - mengde pigment met lijnolie en wreef het mengsel op een steen, om het de juiste dikte te geven. Dan pas was de verf klaar om te gebruiken.

Johannes kon zijn pigmenten bij de apotheker of drogist om de hoek halen. Of hij dat ook heeft gedaan, weten we niet. De pigmenten werden uit allerlei grondstoffen gehaald: lood, urine, zeldzame mineralen, Lapis Lazuli uit Afghanistan, glas, planten, hout, enzovoort.

Johannes koos vaak voor de duurdere en betere kwaliteit pigmenten. Daardoor zijn bijvoorbeeld de kleuren van 'Het meisje met de parel' nog steeds zo mooi.

Johannes was heel slim en gebruikte veel manieren om zijn verf aan te passen voor zijn schilderijen. De ene keer bracht hij slechts een dunne laag gekleurd vernis aan, om diepte aan te brengen, bijvoorbeeld in stoffen of glas. De andere keer mengde hij juist zand door dikke verf om zo een baksteen na te maken, zoals in 'Gezicht op Delft'.

De gilden

Het St. Lucasgilde was er voor personen die beroepsschilder wilden worden. Dit gilde was niet alleen voor de schilders, maar ook voor glasmakers, pottenbakkers, boekdrukkers en boekbinders. Buiten op de gevel van het Vermeer Centrum Delft vind je de symbolen van deze beroepen terug.

Het St. Lucasgildehuis in Delft heeft gestaan op de Voldersgracht, op de plek waar nu het Vermeer Centrum Delft zich bevindt. De schilders hadden Sint Lucas als patroon (beschermheilige) gekozen.

Johannes Vermeer werd in 1653 opgenomen in het schildersgilde. Vanaf die tijd kreeg hij het recht om zijn schilderijen te ondertekenen en te verkopen. Acht jaar later werd hij voor de eerste keer hoofdman van het St. Lucasgilde.

Vermeerwijzer

Vermeer in het kort:

Gedoopt

31 oktober 1632 in de Nieuwe Kerk

Gehuwd

20 april 1653 met Catharina Bolnes in een schuilkerk te Schipluiden

Ouders

Reynier Janszoon (herbergier, caffawever en kunsthandelaar) en Digna Baltens

Kinderen

15 kinderen, waarvan er nog 11 leefden toen hij stierf

Gilde

in 1653 als 'meester' opgenomen in het St. Lucasgilde

Begraven

15 december 1675 in de Oude Kerk

Wat kan je zien en doen in het Vermeer Centrum Delft?

Het Vermeer Centrum Delft heeft een hoop informatie over Johannes Vermeer en Delft in de 17e eeuw. Hieronder een overzicht:

De film
In het Vermeer Centrum Delft start je beneden met een film over Johannes en Delft. Er wordt verteld over zijn werken en over Delft tijdens de Gouden eeuw.

De schilderijen
In het Vermeer Centrum Delft zijn kopieën van de 37 schilderijen van Johannes te zien. Bij elk schilderij hangt een bordje met uitleg.

De tijdlijn
Op de vloer loopt rechtsom de chronologische tijdlijn van de schilderijen van Vermeer.

Het leermeesterspel
Omdat we niet zeker weten wie de leermeester van Johannes was, geven we in het Vermeer Centrum Delft een aantal opties. Wie is volgens jou de meester van Vermeer?

De gildetafel
Luister aan de tafel naar een gesprek tussen 5 gildeleden van het St. Lucas. Het gilde waar Johannes Vermeer lid van was.

Vermeer en de wereld
Door de reizen van de VOC werd er steeds meer van de wereld ontdekt. Dit heeft ook een belangrijke rol gespeeld in de schilderijen van Johannes.

Grote ontdekkingen
De Gouden eeuw was de tijd van uitvinders en ontdekkingsreizen. Een tijdgenoot van Vermeer was Antonie van Leeuwenhoek, de verbeteraar van de microscoop. Kijk eens naar zijn uitvindingen en zijn 'dierckens'.

De verftafel
Zoals je hebt kunnen lezen werd verf niet kant-en-klaar verkocht. Bekijk de prachtige pigmenten en materialen die Johannes gebruikt heeft om zijn eigen verf te maken.

Het lichtatelier
Johannes werd de meester van het licht genoemd. In het lichtatelier wordt uitgelegd hoe hij met licht werkte en hoe bijzonder dit was voor schilderen in zijn tijd.

De camera obscura
Een andere uitvinding was de camera obscura. De voorloper van het fototoestel. Kijk op het scherm en zie hoe de buitenwereld gespiegeld wordt weergegeven.

Perspectief
Een schilderij is op een bepaalde manier gemaakt. Johannes gebruikte perspectief om diepte te maken in zijn werk. Hij spande dan touwtjes op zijn schilderijen en bekeek zo waar alles moest komen.

Videopresentatie over restauratie
Hier volgen wij het proces van het onlangs gerestaureerde schilderij 'De brieflezende vrouw in blauw'.

Stadswandeling: Vermeer loopt door Delft

In Delft zijn nog veel plekken te vinden die verwijzen naar Vermeer en zijn leven in de stad. Koop bij de balie een standswandeling en leer over Vermeer en zijn stad Delft.

Speurtocht

Bezoek je het Vermeer Centrum Delft, dan krijg je bij een ticket een gratis speurtocht. Met deze speurtocht ontdek je alles over het leven van Johannes Vermeer, zijn schilderijen en over het Delft toen hij er woonde.
We hebben twee speurtochten, één waarbij je op zoek gaat naar hele kleine stukjes uit verschillende schilderijen en één met vragen waarvan de antwoorden in ons centrum verstopt zijn.

# data[].attributes.attachment_link.description
Welkom op de kidspagina van het Vermeer Centrum Delft! Hier vind je informatie over de schilder Johannes Vermeer die je kunt gebruiken bij spreekbeurten en werkstukken. Wie was Johannes Vermeer? Er is steeds meer bekend geworden over de werken en het leven van Vermeer.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Topstukken van het Rijksmuseum - Het melkmeisje van Johannes Vermeer

# data[].attributes.attachment_link.description
Gouden Eeuw-schilder Johannes Vermeer is een specialist in het schilderen van alledaagse taferelen, zoals een dienstmeid die melk inschenkt: het melkmeisje. Vermeer maakt van gewone mensen hoofdpersonen op zijn schilderijen en dat maakt hem juist zo bijzonder.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het melkmeisje is een schilderij van de Nederlandse schilder Johannes Vermeer. Het schilderij is door Vermeer rond 1660 en beeldt een meisje uit dat melk uitgiet. Het doek is 45,5 bij 41 centimeter en het schilderij is geschilderd met olieverf. Tegenwoordig hangt Het melkmeisje in het Rijksmuseum Amsterdam.

Het schilderij laat een eenvoudig gekleed meisje zien, dat in het midden van het schilderij staat. Ze giet melk over. Overigens is de vrouw geen "melkmeisje", maar een keukenmeid. Ze staat rechts van een raam, waardoor het licht in het schilderij binnenkomt. De ruimte waarin ze staat is schaars ingericht. Oorspronkelijk had Vermeer gepland om een schoorsteenmantel achter de meid te schilderen. Waarschijnlijk heeft Vermeer dit later toch niet geschilderd om de focus meer op het meisje te vestigen. Op de achtergrond zien we daardoor alleen een voetenstoof en aan de muur een mand. Naast het meisje is een tafel afgebeeld met een mand met brood, een waterkan en andere producten.

Het melkmeisje is tegenwoordig één van de bekendste schilderijen van Vermeer. Levenmiddelfabrikant Nestlé gebruikt het melkmeisje als logo op sommige producten in Spanje en Frankrijk.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het melkmeisje is een schilderij van de Nederlandse schilder Johannes Vermeer. Het schilderij is door Vermeer rond 1660 en beeldt een meisje uit dat melk uitgiet. Het doek is 45,5 bij 41 centimeter en het schilderij is geschilderd met olieverf. Tegenwoordig hangt Het melkmeisje in het Rijksmuseum Amsterdam.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Leonardo da Vinci ( Vinci, Italië, 15 april 1452 - 2 mei 1519, Amboise, Frankrijk) was een bekende kunstenaar en wetenschapper uit de tijd van de renaissance.

In deze tijd stond de gedachte van de homo universalis centraal. Deze gedachte was letterlijk de 'universele mens'. De mens kon alles doen wat hij wilde en kon ook alles leren. Leonardo was hier een goed voorbeeld voor. Hij wordt dan wel herinnerd voor zijn schilderijen (denk aan of Het Laatste Avondmaal). Maar Leonardo was nog veel meer. Naast schilder en beeldhouwer, had hij nog wel negen andere beroepen. Hij was kunstschilder, beeldhouwer, uitvinder, architect, ( militair) ingenieur, scheikundige, filosoof, natuurkundige, anatoom, schrijver en componist. Verder staat hij ook nog bekend als wiskundige, geoloog, botanicus en cartograaf. Hij was dus eigenlijk iemand die zo'n beetje alles kon doen wat hij maar wilde doen.

Leonardo was een heel nieuwsgierige man en onderzocht alles wat hij zag. Hierbij tekende hij ook veel. In zijn tijd hadden ze nog geen fotocamera's, dus door alles te tekenen legde hij de kennis vast. Hij had dan ook altijd een notitieboek bij zich. Die notitieboekjes zijn de reden dat we nog zoveel weten van zijn ideeën. Ze waren wel in het Italiaans geschreven en ook nog eens in spiegelschrift.

Veel van Leonardo's ontwerpen zien we vandaag de dag terug. Zo had hij de eerste tekeningen gemaakt van de helikopter, een tank, robots en de fiets.

Leonardo's leven

Leonardo da Vinci is geboren op 15 april 1452 in Vinci, Italië. Daar komt de 'da Vinci' in zijn naam vandaan. Als klein kind ging Leonardo al kijken naar de natuur en deze tekenen. Hij hield van de natuur, de planten, het water en de dieren. Dit was ook wat hij het meeste tekende in zijn jeugd. Hij tekende watervallen en landschappen, maar vooral veel vogels. Hij droomde er namelijk van om te vliegen. Dit zou een obsessie blijven tijdens zijn hele leven.

Toen hij klein was, was Leonardo vooral bij zijn oom, Francesco. Zijn vader was namelijk notaris en had weinig tijd voor Leonardo. Leonardo had een goede opvoeding, maar hij mocht geen studie om notaris te worden, doen. Hij was een onwettig kind. Dat betekent dat zijn ouders niet getrouwd waren. Onwettige kinderen mochten niet altijd dezelfde dingen doen als kinderen wier ouders getrouwd waren.

Leonardo is in de leer gegaan bij een kunstenaar (als hij niet notaris kon worden als zijn vader, dan maar kunstenaar). Het is niet zeker hoe oud hij was toen hij in de leer ging. Leonardo zal ergens tussen 12 jaar en 15 jaar geweest zijn. Hier werd hij opgeleid tot kunstschilder, beeldhouwer en ingenieur. Leonardo werkte in die tijd veel als schilder, maar ook voor het toneel. Hij maakte toneeldecor. Hij leerde de technieken van tekenen, schilderen en beeldhouwer, maar hij leerde ook ontwerpen van machines te maken en hoe je machines in het echt kon maken.

Toen hij 21 was, was Leonardo klaar met leren.

Leven en werk

Leonardo was niet iemand die lang stilzat in zijn leven. Hij heeft heel veel gereisd en op verschillende plaatsen in Italië gewoond. Ook heeft hij in Frankrijk gewoond.

Nadat hij klaar was met zijn opleiding bij de kunstenaar, besloot hij zijn eigen bedrijf te beginnen. Hij had geld nodig om te overleven en kunst maken voor opdrachtgevers was iets dat hij geleerd had. Leonardo had echter zijn hele leven een probleem met dingen afmaken. Hij begon met een schilderij en werd dan misschien afgeleid door iets anders. Leonardo kon de schilderijen voor opdrachtgevers niet afmaken en hij kreeg hier dus ook niet voor betaald. Hij had een paar wel afgemaakt, bijvoorbeeld de bekende en het Laatste Avondmaal. De Mona Lisa had hij afgemaakt en toen vond Leonardo het zo mooi dat hij het nooit aan de opdrachtgever heeft gegeven. Hij hield het schilderij helemaal voor zichzelf. Het Laatste Avondmaal was een hele grote muurschildering, die ertoe heeft geleid dat Leonardo altijd welkom was aan het Franse hof. De Franse koning was zeer onder de indruk van hem en had Leonardo uitgenodigd om in Frankrijk te komen wonen.

Nadat Leonardo's bedrijf niet gelukt was, besloot hij aan het hof in Florence, Italië, te gaan werken. Hij maakte in deze tijd veel wapens voor de mensen die in Italië aan de macht waren. Verder maakte hij nog kunstwerken voor andere opdrachtgevers, waaronder het Laatste Avondmaal.

In de tijd waarin Leonardo leefde, veranderden dingen snel. Zo werd het hof van Florence veroverd door Frankrijk. Leonardo verhuisde naar Milaan, maar deze stad werd bijna verwoest door de pest. Later werd Leonardo ingehuurd om te reizen door verschillende steden in Italië. Van deze steden moest hij dan een landkaart maken.

Als hij niet met een opdracht bezig was, dan was Leonardo bezig met zijn eigen studies en onderzoeken. Hij deed verschillende studies naar vliegen en vogels. Het was zijn droom om te kunnen vliegen. Verder zocht hij naar manieren om met machines het leven van mensen makkelijker en veiliger te maken. Alles wat hij bedacht en wat hij zag, schreef Leonardo op in meerdere notitieboekjes. In spiegelschrift. Hij was heel bang dat iemand zijn ideeën zou stelen. Leonardo vond dat deze van hem waren en niemand anders mocht ze gebruiken. De studies die hij deed over de kunst en anatomie (studie naar hoe het lichaam eruit ziet en werkt) deelde hij wel met anderen. Deze deelde hij vooral met zijn leerlingen.

Laatste jaren en dood

In de jaren voor zijn dood, besloot Leonardo naar Frankrijk te verhuizen. Hij woonde daarvoor in Rome op uitnodiging van de paus. Hij had ruzie met de paus gekregen vanwege een van zijn onderzoeken. Leonardo deed namelijk onderzoek naar anatomie. Dit is de studie naar hoe het lichaam eruit ziet en werkt. Hij experimenteerde op dode mensen en had ideeën die de paus niet leuk vond. Dus besloot hij naar Frankrijk te verhuizen, waar de koning had beloofd dat hij altijd welkom was.

Hij overleed in het Franse Amboise, in het Clos Lucé en ligt begraven in de Kapel van St. Hubertus in het kasteel van Amboise. Clos Lucé is een kasteel in Amboise waar Leonardo da Vinci de laatste drie jaren van zijn leven woonde. Het is nu een museum over het leven en werk van Leonardo da Vinci. Het heeft veel voorbeelden (modellen) van zijn uitvindingen.

Zijn filosofie

Filosofie zijn gedachten en meningen waar mensen in geloven. Leonardo had drie grote gedachten: homo universalis, de gedachten van het humanisme en gedachten over de natuur.

Homo Universalis

Homo universalis was de gedachte dat de mens alles kon doen wat hij of zij wilde doen. Dit betekent de 'universele mens'. Mensen zouden dan ook veel moeten leren en dan zouden ze alles kunnen doen.

Leonardo is hier een perfect voorbeeld van. Hij voerde verschillende beroepen uit en deed onderzoek naar veel verschillende dingen, zoals de vlucht van een vogel of het beter beschermen van een stad tegen aanvallen. Verder was hij musicus, schilder, tekenaar en beeldhouwer. Hij was dus een man die veel geleerd had en alles kon wat hij wilde doen. Hij had wel een probleem met dingen afmaken. Hij deed veel en maakte veel, maar hij maakte zijn werk vaak niet af.

In de tijd dat Leonardo leefde, de tijd van de Renaissance, was er nog een gedachte die heel belangrijk was: die van het humanisme. Het humanisme leerde ons om naar de geschiedenis, vooral de Klassieke Oudheid, te kijken, om van anderen te leren. Verder stelde het de mens voorop. Dat wil zeggen dat de rechten van de mens heel belangrijk waren. Humanisten streefden er naar om goed en rechtvaardig te zijn tegenover hun medemens. Leonardo nam veel ideeën over van de bronnen uit de geschiedenis over, vooral van de Grieken en de Romeinen. Hij vond de mens heel belangrijk en zag deze overal in. Het bekendste voorbeeld hiervan is de Man van Vitruvius. Dit is een man getekend als maat voor een vierkant en een cirkel.

Een bekend voorbeeld van een humanist uit Nederland is Erasmus.

Vanaf dat hij een klein kind was, was Leonardo bezig met de natuur. Hij vond alles wat hij zag om zich heen mooi. In de natuur vond hij vrijheid en schoonheid. Hij hield zo veel van dieren, dat hij weigerde ze te eten. Hij was vegetariër. Hij dacht dat dieren, net als ons, ook pijn voelen.

Voor Leonardo waren de mensen om hem heen heel belangrijk. Hij gaf mensen altijd iets te eten of onderdak als ze dit nodig hadden. Hij was vriendelijk tegen iedereen. Ondanks dat hij zich er wel bewust van was dat hij geniaal was, schepte hij hier niet over op.

De kunst van Leonardo

Leonardo was al vroeg begonnen met het observeren (kijken naar) de natuur en alles wat hij zag, tekende hij. Zag hij een waterval, tekende hij een waterval. Zag hij een vliegende vogel, dan tekende hij een vliegende vogel. Later in zijn leven, toen hij ongeveer 14 jaar was, is hij in de leer gegaan bij een schilder. Hier leerde hij vooral schilderen, maar ook toneeldecor bouwen. Verder maakte hij later ook zijn eigen muziekinstrumenten.

Naast het tekenen van de natuur, tekende Leonardo ook veel mensen. Dit waren soms mensen uit verhalen of het waren mensen die hij op straat tegen kwam. Hij tekende dan of hele mooie mensen of hele lelijke mensen. Hij tekende bijvoorbeeld mensen die hun tanden waren verloren of met hele grote, vreemde neuzen.

Leonardo tekende alles wat hij zag. Dit deed hij niet alleen om 'kunst' te maken, om iets te tekenen, maar ook voor zijn onderzoek. Als hij met een wetenschappelijk onderzoek bezig was, tekende hij ook alles wat hij zag en ontwerpen die hij bedacht had. Zijn tekeningen waren altijd heel precies. Ze hadden heel veel details, omdat hij heel precies moest zijn voor zijn onderzoek. Hij tekende altijd eerst het onderwerp in zijn geheel en daarna tekende hij delen in detail.

Bekende werken zijn Mona Lisa, Het Laatste Avondmaal en Man van Vitruvius. Er zijn nog vele anderen.

Het schilderij is misschien wel het bekendste werk van Leonardo da Vinci. Hij heeft hier wel vier jaar aan gewerkt. Het was gemaakt in opdracht. Dat wil zeggen dat iemand aan hem gevraagd had om het werk te maken, in ruil voor geld. Toen Leonardo eindelijk klaar was met het werk, vond hij het zo mooi dat hij het nooit aan de opdrachtgever heeft gegeven. Op het schilderij zie je een vrouw die glimlacht. Ze kijkt je altijd in de ogen aan. Het maakt niet uit waar je staat. Dat maakt dit schilderij zo spannend. Dat en dat dit schilderij is omringt door mysteries. Ze lacht altijd, maar waarom? Wie was deze vrouw? Het schilderij Mona Lisa trekt nog elk jaar miljoenen bezoekers naar het Louvre ( museum) in Parijs, Frankrijk.

Anatomie is hoe het lichaam (zowel van dieren als van mensen) werkt en eruit ziet. Dit zijn de botten, spieren, de huid, organen en bloedvaten.

Leonardo vond op gegeven moment het niet meer genoeg om alleen naar de buitenkant te kijken. Hij wilde heel graag weten wat er in het menselijk lichaam gebeurt. Om dit te onderzoeken, ontleedde hij dieren en mensen. Dit betekent dat hij dieren en mensen opensneed en vanbinnen ging kijken wat er zat. Dat klinkt heel vies en dat vonden veel mensen toen ook al. Daarom had Leonardo veel problemen met anderen in zijn tijd. Zo had hij ruzie met de paus vanwege zijn onderzoek.

Door dit onderzoek heeft Leonardo wel veel ideeën onderzocht. Hij had bijvoorbeeld veel ideeën over waar baby's vandaan komen (die later niet bleken te kloppen). Verder had hij een theorie over hoe het menselijk lichaam werkt. Hij dacht namelijk dat het hart bloed door het lichaam pompt en dit zo het lichaam laten leven. Dit had hij goed. Leonardo wist precies hoe het hart werkte. Hij was een man die ideeën hadden die zijn tijd ver vooruit waren.

Uitvindingen van Leonardo

Wat doet een uitvinder?

Een uitvinder is een soort wetenschapper die allemaal dingen uitvindt. Hij of zij bedenkt nieuwe apparaten en machines. Dat noem je dan een uitvinding. Deze bestonden dus nog niet. Leonardo noemde zichzelf zijn hele leven lang een uitvinder. Hij vond dat een uitvinder iemand was die iets maakte dat er nog niet was. Leonardo heeft veel nieuwe machines bedacht. Hij probeerde het leven van mensen makkelijker te maken. Daarom maakte hij ontwerpen voor bijvoorbeeld een zaagmachine. Deze zaagde stukken hout door midden en in mooie planken, dan hoefden mensen dit niet meer met een bijl te doen (wat heel zwaar werk is).

Leonardo droomde zijn hele leven lang van vliegen. Om te kunnen vliegen was, volgens hem, alleen een machine nodig. Deze machine moest net zo werken als een vogel. Hij keek dan ook veel naar vogels, hun vleugels en hoe ze vliegen. Leonardo probeerde de manier van vliegen van vogels te ontrafelen. Dit zette hij om in ontwerpen voor meerdere vliegmachines. Hij imiteerde dus de natuur.

Zijn eerste ontwerpen waren gebaseerd op de vlucht van vogels. Dit waren machines waar wel een piloot in kon, maar deze piloot kon niet sturen, alleen maar rechtdoor vliegen. Niet heel praktisch dus. De vleugels zagen er net zo uit als de vleugels van vogels. Ze moesten dan ook net zo op en neer bewegen. Het probleem was dat dit niet snel genoeg op en neer bewoog. De machine kwam nooit van de grond af. Ook had Leonardo een ontwerp gemaakt op basis van een libel, het insect. Dit deed hij door veel verschillende dieren te tekenen, maar hij vond het insect nu het meest geschikt voor een vliegmachine. Een libel heeft namelijk vier vleugels, in plaats van de twee vleugels die vogels hebben. Dit ontwerp heeft hij nooit gebouwd.

Nou, vleugels op een vliegmachine werkte niet zo goed. Dus bedacht Leonardo iets anders. Hij ontwierp, na 1471, de luchtschroef, een machine waardoor Leonardo later gezien werd als uitvinder van de helikopter. Deze machine moest ronddraaien, net als de propellers van een helikopter. Hij was ook bestuurbaar voor de piloot.

Als laatste had hij nog een andere vliegmachine. Deze zag er een beetje uit als een vlieger met vleugels. Deze vleugels konden heen en weer bewegen en de piloot lag onder de vleugels op een plank. De vliegmachine was eigenlijk beter voor zweven. Leonardo had ontdekt dat het kon vliegen, maar niet opstijgen. Als het van een grote hoogte, zoals van een berg, af geduwd werd, bleef het wel in de lucht. Hij had dus een ontwerp dat kon vliegen. Het is niet zeker of hij ooit een vliegmachine ook echt gebouwd heeft en echt heeft gevlogen. Voor zover we weten bleven Leonardo's dromen over vliegen gewoon dromen.

Leonardo was tegen oorlog. Hij vond dat we het leven veilig moesten houden, want het is zo mooi. Dit is vreemd, want hij heeft heel veel wapens gemaakt. Dat wil zeggen dat hij verschillende uitvindingen heeft gemaakt die gebruikt werden voor oorlog, namelijk wapens en manieren om een stad te verdedigen tegen aanvallers. Dit zou hij gedaan hebben om geld te verdienen. Leonardo had heel veel hobby's en hij moest werken om te overleven. Hij werkte veel aan het hof en dan maakte hij wapens. Hij tekende veel machines die als enig doel hadden om mensen te doden: tanks, enorme kruisbogen, automatische geweren, een soort ronde kanonnen die heel veel tegelijk konden afvuren. Hij tekende de ontwerpen om dit te maken, maar ook de gevolgen van zijn wapens. Hij tekende wat er zou gebeuren als zijn wapens in de strijd gebruikt zouden worden. Zo heeft hij bijvoorbeeld getekend dat veel mensen dood zouden gaan als zijn wapens gebouwd zouden worden.

Leonardo's ontwerp voor een pantserwagen, ook wel een tank genoemd, is misschien een van de meer opvallende ontwerpen. Dit zag er uit als een ronde auto op wielen, met kanonnen en een puntdak.

Ook maakte Leonardo manieren om steden te beveiligen. Als er dan een aanval was, konden deze tegen de stadsmuur (de muur die om de hele stad rond ging) neergezet worden. Dan kon de vijand niet over de muur heen klimmen. Hij wilde dus ook graag mensen veilig houden met zijn uitvindingen.

Aardrijkskunde

Leonardo maakte, in opdracht, kaarten van steden en gebieden. Deze kaarten werden in twee fasen gemaakt. Hij zet eerst delen van de stad met maten op papier. Dit is een aanpak waar hij eerst steden en gebieden voor moest analyseren. Hij maakte instrumenten om mee te meten en ging delen van het land bekijken. Leonardo moest hier dus veel voor reizen. Als hij alle maten had, dan zette hij alles op papier. Het waren altijd grote kaarten met veel details. Hij zette alles wat hij tegen was gekomen op de kaart. De kaarten werden gebruikt in tijden van oorlog. Met behulp van de kaarten wisten ze hoe ze de stad konden beveiligen, maar ook welk gebied ze moesten aanvallen.

Ideale stad

Leonardo ontwerpt een ideale stad wanneer Milaan bijkomt van de pest van 1485, die de stad bijna had verwoest. Dit was een ziekte die heel besmettelijk en dodelijk was. Mensen kregen het heel snel en namen het van elkaar over. Om de stad te beschermen, maakte Leonardo een ontwerp van een ideale stad. In zijn stad zou het onmogelijk zijn om van elkaar ziek te worden. Hij maakte een systeem dat afval zou afvoeren en dus zou de stad heel schoon blijven. Ook waren dieren die werden gebruikt als vervoer (denk aan een paard met een koets er achter) niet toegestaan. Dit alles zou mensen beschermen tegen ziekten.

Leonardo droomde niet alleen van vliegen, maar ook van leven onder en op het water. Hij maakte verschillende ontwerpen voor boten die makkelijker zouden varen. Deze hadden een systeem waardoor het vanzelf zou varen. Ook dacht hij dat een vijand aanvallen vanaf de zeebodem een goed idee was. Dat zouden ze nooit zien aankomen. Daarom heeft hij ontwerpen gemaakt voor een onderzeeër (een boot voor onderwater) en een duikpak.

Hij was altijd onder de indruk van de kracht van water en gebruikte dit ook om meerdere machines van hem stroom te geven. Ze hadden nog geen elektriciteit en moesten dus iets anders verzinnen om machines te laten bewegen. Dit gebeurde onder andere door waterkracht. Hij bouwde ook een sluis. Dit is een soort deur in het water waardoor je de hoeveelheid water aan beide kanten van de deur kan afdwingen. Water werd gezien als een kracht van de natuur en was lastig te bedwingen. Met een sluis was dat mogelijk. Deze heeft Leonardo niet uitgevonden, maar wel verbeterd. De sluis was nu veel makkelijker om mee te werken.

Robots zijn iets wat we steeds meer gaan zien. Dat is een uitvinding die is pas net uitgevonden. Dat zou je denken, maar Leonardo was iedereen te snel af. Hij ontwierp machines die automatisch zouden kunnen werken. Deze hoefde je alleen maar op te winden en met touwen zou het mechanisme dan in beweging worden gebracht. Een robot dus. Hij tekende zelf al een robot die op een mens leek en vanzelf zou kunnen bewegen.

Andere machines waren dus op te winden en in beweging te brengen. Op deze manier ontwierp hij de eerste opwindbare auto. Dit zie je nu nog veel terug in speelgoedautootjes. Leonardo wilde het alleen maar voor het toneel gebruiken.

Toneel en muziek

In het begin van zijn carrière, van zijn werk, had Leonardo veel gemaakt voor toneel en muziek. Hij maakte vooral veel toneeldecors. Zo maakte hij ook de eerste opwindbare auto om decorstukken en mensen mee rond te rijden op het toneel en achter het toneel. Deze auto kon zelf rijden en dus ook iets met zich meenemen.

Verder was Leonardo ook componist: hij maakte muziek. Hiervoor heeft hij ook zijn eigen muziekinstrumenten gemaakt. Er zijn zelfs verhalen dat hij zijn eigen muziekschool begonnen was om anderen te leren muziek te maken.

Lijst van uitvindingen

Vleugelmechanismen

Springald (kanon)

Zaagmachine

Reciprocerende machine

(een machine die ervoor zorgde dat er altijd iets in beweging was)

Automobiel (misschien wel de eerste auto)

Schedelvormige lier

Drukpers (om tekst op papier af te drukken)

Libel (een vliegmachine gebaseerd op het insect)

Snelvuurkanon

Raderboot

Vijlenkapmachine

Toneeldecor

Mechanische trommel

Hodometer (machine om afstanden te meten op een terrein)

Slaande vleugel

Verdediging van de vestingmuren

Draaibrug

Slijpmachine voor concave spiegels

Viola organista (een soort draagbare piano dat klonk als een viool)

Passer en schaalverdeler

Mechanische vleugels

Pantserwagen ( tank)

Wat zien we nu nog van Leonardo's uitvindingen?

Het is onduidelijk hoeveel van zijn uitvindingen Leonardo in zijn leven ook echt gebouwd heeft. Of hij zijn droom om te vliegen ook echt waar gemaakt heeft. In de tijd dat hij leefde was hij eigenlijk niet zo bekend. Leonardo werkte voor opdrachtgevers en aan het hof. Maar verder kende niemand hem.

De Codex Atlanticus

Leonardo schreef alles, al zijn ideeën en ontwerpen, op in notitieboekjes. Na zijn dood, in 1519, was zijn werk gebundeld onder de naam: de Codex Atlanticus. Dit waren 12 bundels van in totaal 1119 pagina's. Deze had hij nagelaten aan zijn leerling. In 1570 waren de notitieboekjes verspreid over heel Europa. Sommige waren uit elkaar gehaald en anderen gingen van persoon op persoon. Deze zijn voor lange tijd gewoon verdwenen. Het werk waar Leonardo 40 jaar over gedaan had, was verdwenen.

Tijdens de Industriële Revolutie waren veel ontwerpen weer gevonden. Dit was een tijd van veel veranderingen en machines die banen van mensen overnamen, in grote fabrieken. Mensen waren wederom weer bezig om nieuwe apparaten uit te vinden. Op de tekeningen van Leonardo zagen de mensen ontwerpen waar ze mee bezig waren. Veel ontwerpen werden nagebouwd en veel ontwerpen bleken niet mogelijk te zijn. Leonardo ging van een groot en geniaal uitvinder naar een dromer die dingen tekende die niet echt bestonden. Later werden ook tekeningen gevonden van andere grote denkers en uitvinders uit de tijd van Leonardo die heel veel op de tekeningen van Leonardo leken. Plots werd hij een dief genoemd. Dat duurde niet lang. Uit onderzoek bleek dat Leonardo zeker een genie was.

Leonardo's uitvindingen in gebruik

Ondanks dat de Codex Atlanticus verdwenen was, zien we de ontwerpen van Leonardo terug in apparaten die we nu gebruiken. Zijn luchtschroef was de basis voor de helikopter. Tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn de ontwerpen van Leonardo voor machinegeweren in gebruik genomen. Daarnaast zien we parachutes, radarboten en tanks. Deze zijn misschien niet direct gebaseerd op Leonardo's ontwerp, maar de overeenkomsten zijn er wel. Ze lijken veel op elkaar. Wat dacht je van duikpakken? Dat gebruiken we nu nog. Of de fiets? Deze lijken veel op de ontwerpen van Leonardo. Hij heeft deze ontwerpen waarschijnlijk als eerste gemaakt en we gebruiken het nog steeds. Hij was echt een man die de tijd vooruit was.

... Leonardo da Vinci vegetariër was. Hij at dus geen vlees of vogels. Hij kocht gekooide vogels om ze vrij te laten.

... Leonardo da Vinci linkshandig was en in spiegelschrift schreef.

... Leonardo da Vinci ruzie met de paus kreeg, omdat hij een onderzoek uitvoerde in Rome waar de paus het niet mee eens was.

... Leonardo da Vinci voor 40 jaar lang al zijn ideeën, ontwerpen en alles wat hij zag, opgeschreven en getekend heeft in tientallen notitieboekjes.

... Leonardo da Vinci moeite had met het afmaken van iets. Hij begon met het maken van een schilderij en maakte het dan bijna nooit af. De Mona Lisa heeft hij in opdracht gemaakt en wel afgemaakt. Deze heeft hij alleen nooit aan de opdrachtgever gegeven.

Literatuurlijst

Alletop10lijstjes. (z.d.). Top 10 Leonardo Da Vinci Uitvindingen. Geraadpleegd op 4 november 2017, van https://www.alletop10lijstjes.nl/top-10-leonardo-da-vinci-uitvindingen/

Bruin, R. de, & Bosua, M. (2004). Geschiedenis geven : Praktische vakdidactiek voor het basisonderwijs (3de herziene editie). Assen: Koninklijke Van Gorcum.

Capra, F. (2007). The science of Leonardo. New York: Doubleday. Vertaling: Louwerse, A. (2008). De wetenschap van Leonardo da Vinci : Het grote genie van de Renaissance. Uitrecht: Spectrum.

IsGeschiedenis. (z.d.). De geschiedenis van de onderzeeër: van roeiboot naar u-boot. Geraadpleegd op 4 november 2017, van https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-geschiedenis-van-de-onderzeeer-van-roeiboot-naar-u-boot (a)

IsGeschiedenis. (z.d.). Leonardo da Vinci: Homo Universalis. Geraadpleegd op 4 november 2017, van https://isgeschiedenis.nl/nieuws/leonardo-da-vinci-homo-universalis (b)

IsGeschiedenis. (z.d.). Uitvindingen van Leonardo da Vinci. Geraadpleegd op 4 november 2017, van https://isgeschiedenis.nl/nieuws/uitvindingen-van-leonardo-da-vinci (c)

IsGeschiedenis. (z.d.). VAN PYTHAGORAS TOT TESLA: 5 BEROEMDE VEGETARIËRS UIT DE GESCHIEDENIS. Geraadpleegd op 5 november 2017, van https://isgeschiedenis.nl/nieuws/van-pythagoras-tot-tesla-5-beroemde-vegetariers-uit-de-geschiedenis (d)

Klein, S. (2009). De erfenis van Da Vinci : Wereld en wetenschap van Leonardo. Amsterdam: Ambo. Vertaling: Vlaming, A.

Landrus, M. (2006). De geheimen van Leonardo da Vinci. Utrecht: Kosmos-Z&K Uitgevers B.V.

Laurenza, D. (2002). Leonardo da Vinci : Artiste et scientifique. Paris: Pour la Science. Vertaling: Elst, A. van der. (2006). Leonardo da Vinci : Homo universalis. Amsterdam: Natuurwetenschap & Techniek, onderdeel van Veen Magazines.

Laurenza, D. (2005). Da Vinci's Machines : Alle visionaire ontwerpen eindelijk ontrafeld.

Müller, F. S. (z.d.). Renaisance 14e - 16e eeuw : De oudheid herboren. Geraadpleegd op 4 november 2017, van http://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/

Pescio, C. (red.), Antoccia, L., et al. (2004). Leonardo : Kunst en wetenschap. Firenze: Giunti. Vertaling: Benschop-Plokker, J. (2004). Leonardo : Kunst en wetenschap. Kampen: Kok.

Statenvertaling online. (z.d.). Bijbelse kunst : Leonardo da Vinci 1452 - 1519 Het laatste avondmaal (1). Geraadpleegd op 4 november 2017, van https://www.statenvertaling.net/kunst/grootbeeld/150.html

Wit, E. (z.d.). Leonardo da Vinci : 1452 - 1519. Geraadpleegd op 4 november 2017, van http://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/leonardo-da-vinci/

Zöllner, F. (2005). Leonardo da Vinci : 1452-1519. Köln: Taschen. Vertaling: Wal, E. van der, & Doelman, E. (red.). (2005). Leonardo da Vinci : 1452-1519. Kerkdriel: Librero.

# data[].attributes.attachment_link.description
Leonardo da Vinci ( Vinci, Italië, 15 april 1452 - 2 mei 1519, Amboise, Frankrijk) was een bekende kunstenaar en wetenschapper uit de tijd van de renaissance. In deze tijd stond de gedachte van de homo universalis centraal. Deze gedachte was letterlijk de 'universele mens'.

# data[].attributes.attachment_link.description
Zit je in groep 7 of 8 en maak je een werkstuk of spreekbeurt over Leonardo da Vinci? Neem een kijkje op de website van de Bibliotheek!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een homo universalis ( Latijn) of Uomo universale ( Italiaans) is de naam voor een persoon, die zich op verschillende vlakken ontwikkeld heeft. De Nederlandse vertaling van de term is universele mens en was het ideaal van de Renaissance. Een homo universalis was iemand met een scherp verstand en atletisch lichaam, die zich in verschillende takken van de wetenschap en kunsten verdiept had.

De eerste homo universalis was de Griekse filosoof Aristoteles. Toentertijd omvatte de filosofie ook de wetenschap. Aristoteles verdiepte zich in ethiek, literatuur, logica, politiek, natuurkunde en wiskunde. De bekendste homo universalis van de Renaissance is Leonardo da Vinci. Da Vinci was onder meer kunstschilder, uitvinder, ingenieur, natuurkundige, schrijver en onderzocht ook het menselijk lichaam. Naar mate de hoeveelheid kennis toenam werd het steeds moeilijker om in alle wetenschappen en kunsten bedreven te zijn. Eén van de meest recente homo universalis was de Duitse schrijver Johann Wolfgang von Goethe, die onder meer ook veel onderzoek deed naar planten en kleuren. Toch zijn er ook modernere voorbeelden, zoals wetenschappers als Marie Curie en Nikola Tesla.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een homo universalis ( Latijn) of Uomo universale ( Italiaans) is de naam voor een persoon, die zich op verschillende vlakken ontwikkeld heeft. De Nederlandse vertaling van de term is universele mens en was het ideaal van de Renaissance.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het Laatste Avondmaal is een van de bekendste werken van Leonardo da Vinci. Het is een fresco, een muurschildering, en is te vinden in de zaal van het Santa Maria delle Grazie (een Dominicaans klooster) in Milaan. Da Vinci schilderde het fresco in opdracht van de hertog Lodovico Sforza.

Gebruikelijk voor het schilderen van een fresco was een natte gipsmuur en waterverf. Leonardo niet, hij experimenteerde met andere materialen. Hij liet de muur dichten met pek, kalkonderlaag en mastiek. Daarna bewerkt hij de muur met tempera. Dit is een mengsel van met de hand samen wrijven van droge poedervormige pigmenten, vermengt met eidooier en water. Als dit mengsel droogt verdampt eerst het water, waarna de eiwitten niet meer in water oplosbaar zijn. Leonardo overschilderde het fresco met olieverf. Dit experiment bleek schildertechnisch een foute keuze, want kort na de voltooiing begon het schilderij in verval te raken. In de loop der eeuwen diende het verschillende keren gerestaureerd te worden .

Da Vinci schilderde alle figuren aan tafel. Ook de apostel die Jezus later op de avond zou verraden, Judas. Dit was anders dan alle tot nu toe geschilderde taferelen van het avondmaal, daar stond Judas altijd apart. Wat ook anders is dan andere schilderijen: Leonardo heeft allen aan dezelfde kant van de tafel gezet waardoor niemand op de rug gekeken hoeft te worden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Het Laatste Avondmaal (Leonardo da Vinci)

# data[].attributes.attachment_link.description
Het Laatste Avondmaal is een van de bekendste werken van Leonardo da Vinci. Het is een fresco, een muurschildering, en is te vinden in de zaal van het Santa Maria delle Grazie (een Dominicaans klooster) in Milaan. Da Vinci schilderde het fresco in opdracht van de hertog Lodovico Sforza.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het Leven van Jheronimus Bosch

Jheronimus Bosch kwam uit een schildersfamilie. Zijn overgrootvader, grootvader, vader, drie ooms en twee broers waren allemaal schilders. Jheronimus Bosch was zonder twijfel de populairste en beroemdste schilder in zijn familie.

In 1488 sloot Bosch zich aan bij de Illustere Lieve Vrouwe Broederschap, dat bestond uit 50 invloedrijke inwoners van 's-Hertogenbosch. Het internationale netwerk van de Broederschap gaf hem toegang tot de hoogste klassen van de Europese samenleving, waarvan hij veel opdrachten kreeg.

Jheronimus Bosch heeft mogelijk twee keer door Europa gereisd. Hoewel het toentertijd niet ongewoon was om rond te reizen en werk van andere kunstenaars te bestuderen, is er geen hard bewijs dat Bosch dit ook heeft gedaan.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jheronimus Bosch kwam uit een schildersfamilie. Zijn overgrootvader, grootvader, vader, drie ooms en twee broers waren allemaal schilders. Jheronimus Bosch was zonder twijfel de populairste en beroemdste schilder in zijn familie. In 1488 sloot Bosch zich aan bij de Illustere Lieve Vrouwe Broederschap, dat bestond uit 50 invloedrijke inwoners van 's-Hertogenbosch.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jeroen Bosch werd waarschijnlijk rond 1450 geboren in Den Bosch als Jheronimus van Aken. Toen zijn faam als schilder eenmaal over Europa verspreidde nam hij de naam van de stad aan waar hij woonde en werkte. Jeroen Bosch was een vernieuwer van de beeldtraditie van de middeleeuwen. Zijn werken zijn satirisch, maar ook geestig en ontroerend. Ongeveer vijfentwintig werken, verspreid in musea over de hele wereld, worden tegenwoordig als werken van Bosch beschouwd. Enkele werken zijn drieluiken of delen hiervan. Museum Boijmans Van Beuningen bezit vier werken van zijn hand.Museum Boijmans Van Beuningen heeft, als enige museum in Nederland, diverse schilderijen van Jheronimus Bosch in de collectie. Ook bezit het museum twee tekeningen van Bosch, waaronder een van zijn mooiste: Het uilennest. Al tijdens zijn leven was Bosch een zeer gewaardeerd kunstenaar. Zijn werken bevonden zich in kunstcollecties van diverse aanzienlijke personen. Zo bezat de landvoogdes Maria van Oostenrijk een schilderij van hem en bestelde Philips de Schone, hertog van Bourgondië, in 1504 bij hem een drieluik met het laatste oordeel.
Bosch werd omstreeks 1450 geboren in 's-Hertogenbosch, de stad waarin hij zijn hele leven zou wonen en werken. Hij was afkomstig uit een echte schildersfamilie. Niet alleen zijn vader, van wie hij het vak waarschijnlijk leerde, maar ook zijn broer, neef en enkele ooms werkten in het familieatelier aan de Bossche markt. Een belangrijke opdrachtgever was de Lieve Vrouwe Broederschap. Voor de herinrichting van haar kapel in de kathedraal van Sint Jan heeft Bosch verschillende kunstwerken vervaardigd. Daarnaast adviseerde hij de Broederschap bij opdrachten aan andere kunstenaars of ambachtslieden, en beoordeelde hij soms geleverd werk.
Al tijdens zijn leven kopieerden kunstenaars werken van Bosch. Ook schilderden ze in zijn stijl en verkochten ze hun schilderijen soms onder zijn naam. Kort na Bosch' dood werden kopers gewaarschuwd voor de vele vervalsingen die in omloop waren. Wereldwijd worden nu slechts ongeveer 25 panelen als een 'authentieke Bosch' beschouwd. Jarenlang rekende men het schilderij De bruiloft in Kana, dat in het bezit is van het museum, tot deze groep. Na een jaarringmeting van het paneel bleek echter dat het hout pas in 1544, dus 28 jaar na het overlijden van Bosch, kan zijn gekapt. Waarschijnlijk is het paneel een kopie naar een verloren gegaan origineel van de meester zelf.
Hoe aantrekkelijk Bosch' fantasierijke schilderijen ook zijn, over de ware betekenis ervan tasten kunsthistorici vaak in het duister. Veel van zijn werken, zoals het schilderij De heilige Christophorus, tonen de meest waanzinnige werelden en figuren. Lopende vissen, demonen en monsters zijn beeldelementen die in zijn oeuvre een grote rol spelen. Bosch liet zich verschillende keren inspireren door eigentijdse bronnen, zoals het populaire Narrenschip van Sebastian Brant. In zijn werken staat vaak de zonde van de mensheid centraal. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het beroemde paneel De marskramer. Hoewel niet alle kunsthistorici het hierover eens zijn, neemt men over het algemeen aan dat het werk het levenspad van de mens verbeeldt. De marskramer op het schilderij is dan de mens die met de zonde op zijn rug door het leven loopt en de wereldse verleidingen, zoals het bordeel op de achtergrond, moet weerstaan.

Auteur: Peter van der Coelen (2012-12-13)

Bosch was een telg uit een kunstenaarsfamilie die oorspronkelijk afkomstig was uit Aken maar via Nijmegen in 's-Hertogenbosch terecht was gekomen. Zijn familienaam was Van Aken en in eigentijdse documenten wordt hij wel 'Jeroen die maelre' genoemd maar zelf schreef de schilder bij voorkeur 'Jheronimus Bosch', verwijzend naar de stad waar hij rond 1450 moet zijn geboren.1 Naar alle waarschijnlijkheid werd Bosch door zijn vader, de schilder Antonius van Aken, opgeleid. Tussen 1477 en 1481 trouwde hij met de welgestelde Aleid van de Meervenne. In 1486/1487 werd de kunstenaar lid van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap, die een kapel had in de Sint-Janskerk. Het jaar daarop promoveerde hij al tot 'gezworen broeder', een van de kernleden van deze broederschap, waarvoor hij in de loop der tijd verschillende kleine opdrachten zou uitvoeren. De enige grote opdracht aan Bosch die gedocumenteerd is, betreft een Laatste Oordeel waarvoor hij in september 1504 een voorschot kreeg van Filips de Schone, de hertog van Bourgondië en latere koning van Spanje. Daarnaast is bekend dat De tuin der lusten zich in 1517, een jaar na de dood van de kunstenaar, in het bezit bevond van de familie van Nassau, waaruit afgeleid kan worden dat deze het drieluik ook in opdracht heeft gegeven.

Bosch genoot al tijdens zijn leven een grote reputatie en hij moet een atelier met verschillende medewerkers hebben gevoerd. Veel van zijn werk is echter verloren gegaan. Wat ons rest is hooguit een vijfentwintigtal schilderijen en triptieken. Maar zelfs dit aantal moet volgens sommige kenners worden gehalveerd en deels worden toegeschreven aan anonieme medewerkers.2 Ook de hoeveelheid aan Bosch toegeschreven tekeningen is in de afgelopen decennia aanzienlijk kleiner geworden. Terwijl vroeger minstens zestig bladen met hem in verband werden gebracht, bevat de recente oeuvrecatalogus van Koreny nog slechts elf tekeningen van de meester zelf (met de verso's erbij zeventien) en negen uit zijn werkplaats.3

Waar de uit de vijftiende eeuw overgeleverde tekeningen vooral bedoeld waren voor het vastleggen van voorbeelden, getuigen die van Bosch van een vrij en creatief zoeken naar vorm. De opzet is doorgaans schetsmatig, met vele trekken en halen met de pen in bruine inkt. Een drietal meer uitgewerkte tekeningen vertoont een wat soepelere lijnvoering: Het veld heeft ogen, het woud heeft oren (Berlijn), De boommens (Wenen) en Het uilennest (Rotterdam). Deze drie bladen worden vrijwel unaniem beschouwd als de kern van het getekende oeuvre van Bosch. Opvallend is dat de van hem bewaarde tekeningen op twee uitzonderingen na enkel profane onderwerpen hebben, terwijl het bij de overgeleverde schilderijen overwegend om religieuze werken gaat.

Dateringen zijn voor het werk van Bosch notoir moeilijk, al hebben technisch en natuurwetenschappelijk onderzoek voor wat meer zekerheid gezorgd. Tegelijk werd door de resultaten hiervan duidelijk dat veel van de ooit aan Bosch toegeschreven schilderijen niet van zijn hand kunnen zijn. Vanwege zijn reputatie had hij vele navolgers. Kopieën, imitaties en pastiches werden nog tot ver in de zestiende eeuw geschilderd. Ook op het gebied van de tekenkunst diende Bosch als voorbeeld voor diverse navolgers en kopiisten.

Noten

¹ Zie voor Bosch' biografie: Huys Janssen 2007. Voor zijn werk recentelijk: Rotterdam 2001; Elsig 2004; Silver 2006; Koreny 2012.

² De Tolnay 1937 telde nog 41 originele schilderijen. Door Unverfehrt 1980 werd het oeuvre gereduceerd tot vijfentwintig schilderijen. Koreny 2012, p. 28 meent dat slechts elf schilderijen geheel of gedeeltelijk van de hand van Bosch zijn. Op basis van de ondertekeningen van een groep schilderijen, waarvan de arceringen van linksboven naar rechtsonder lopen, wordt een deel van het oeuvre door hem toegeschreven aan een linkshandige medewerker: de Meester van de Prado-Hooiwagen. Vgl. eerder Koreny 2002. Voor kanttekeningen: Spronk 2011.

³ Koreny 2012. Vgl. de recensie van Silver 2012. Zie voor Bosch' tekeningen verder: Buck 2001, pp. 197-237; F. Koreny en E. Pokorny in Antwerpen 2002, pp. 164-201; Koreny 2002.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jheronimus Bosch - Museum Boijmans Van Beuningen

# data[].attributes.attachment_link.description
Jeroen Bosch werd waarschijnlijk rond 1450 geboren in Den Bosch als Jheronimus van Aken. Toen zijn faam als schilder eenmaal over Europa verspreidde nam hij de naam van de stad aan waar hij woonde en werkte. Jeroen Bosch was een vernieuwer van de beeldtraditie van de middeleeuwen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jeroen Bosch was een schilder die leefde ongeveer van 1450 tot 1516. Hij is dus 66 jaar geworden. Hij stond bekend om zijn vreemde schilderijen. Zo schilderde hij bijvoorbeeld de hel, vol met allerlei vreemde wezens en monsters, maar achter zijn schilderijen zat vaak een betekenis, een verhaal. Veel mensen vonden zijn schilderijen maar vreemd, of vonden ze lelijk. Na zijn dood gingen mensen ze meer waarderen, maar de mensen waren er vaak wel bang voor.

Zijn duivelse en satirische (bespottelijk makende) schilderijen zijn het bekendst. Tegenwoordig weet men van ongeveer 25 schilderijen zeker dat die van Jeroen Bosch zijn, samen met acht tekeningen. Zijn schilderijen werden veelvuldig nagemaakt en gekopieerd. Eén van zijn meest bekende werken is de Tuin der lusten.

Levensloop

Hij was het vierde kind van de schilder Anthonis van Aken. Volgens Karel van Mander werd hij mogelijk in ' s-Hertogenbosch geboren. Dat staat echter nergens in een geboorteregister beschreven. Mogelijk werd hij geboren in het huis van zijn grootvader, Jan van Aken, aan de Vughterstraat. De achternaam van Aken doet vermoeden dat zijn voorouders uit de Duitse stad Aken kwamen. Maar ook hierover ontbreken de gegevens. De vroegst bekende voorouder van Jheronimus, zijn overgrootvader Thomas van Aken, wordt in 1404 voor het eerst vermeld in Nijmegen. Zijn grootvader verhuisde kort voor 1427 van Nijmegen naar 's Hertogenbosch.

Toen Jheronimus geboren werd was de familie Van Aken een belangrijke schildersfamilie in 's-Hertogenbosch. Bijna alle mannelijke familieleden en één vrouwelijk familielid van Jheronimus waren schilders, waaronder zijn oudste broer, Goessen. Over zijn jeugd is verder niets bekend. In 1463 woedde er een grote brand in 's-Hertogenbosch, die Jeroen Bosch als kind mogelijk heeft gezien. Bij deze brand gingen 4000 huizen in vlammen op. Waarschijnlijk heeft dat veel indruk op hem gemaakt, want in zijn latere werk komen vaak stadsbranden voor. Hij heeft het schildersvak van zijn familie geleerd.

Zijn vader overleed in 1478 en heeft hij waarschijnlijk met zijn broer in 1480 het atelier van zijn vader overgenomen. Op 15 juni 1481 blijkt Bosch getrouwd te zijn met Aleid van de Meervenne (ca. 1447-1522/1523). Een dochter van een welgestelde koopman uit Budel. Hij kocht (waarschijnlijk) een nieuw atelier bij de markt, in de buurt van het stadhuis van Den Bosch. Het is vrijwel zeker dat Bosch leerlingen of assistenten had. Bosch overleed in 1516 mogelijk aan pleuritis (een longziekte) en werd begraven op het Sint-Janskerkhof.

Hoewel hij van Aken heette, ondertekende hij zijn werk vrijwel altijd met Jheronimus Bosch.

Hij maakte veel religieus werk (wat toen vrij algemeen was), zoals altaarstukken. Vlak voor 1504 ontving hij van Filips de Schone de opdracht een altaarstuk te schilderen met als onderwerp le Jugement de Dieu (het Laatste Oordeel). Het gaat hier om een 248 bij 303 cm groot drieluik met als voorstelling de Dag des oordeels. De hertog betaalde Bosch een voorschot van 36 pond, maar het is niet bekend of het werk ook daadwerkelijk is opgeleverd. Zijn werk was geliefd aan het hof en kwam zelfs in Venetië terecht.

Hoe zijn werk precies 'gelezen' en verklaard moet worden is lastig te zeggen. In de ogen van mensen van nu komen sommige van zijn werken bizar over, maar je moet het plaatsen in de tijd van toen. De moraal en normen waren toen echt anders. Er speelde veel in de katholieke kerk van toen. Geestelijken waren corrupt. Bosch moest hier niets van hebben en spotte er mee in zijn werk. Hij had meer met kluizenaars die het echte vrome nastreefde.

Een bekende navolger van Bosch was Pieter Bruegel de Oude. Ook de veel latere surrealistische schilders als Salvador Dalí, Max Ernst en Joan Miró zou je als navolgers kunnen zien.

Zijn werk werd op een houten paneel geschilderd met olieverf op een grondlaag van Gesso. Aan de hand van Dendrochronologie (bepalen van leeftijd van hout middels de jaarringen) heeft men zekerder kunnen vaststellen welke werken daadwerkelijk van Bosch zijn.

Enkele werken zijn in het bezit van Museum Boijmans Van Beuningen te Rotterdam en het Noordbrabants Museum te s-Hertogenbosch.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jeroen Bosch was een schilder die leefde ongeveer van 1450 tot 1516. Hij is dus 66 jaar geworden. Hij stond bekend om zijn vreemde schilderijen. Zo schilderde hij bijvoorbeeld de hel, vol met allerlei vreemde wezens en monsters, maar achter zijn schilderijen zat vaak een betekenis, een verhaal.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Kunstkopie

2. Renaissance

3. (Raffael) Raffaello Santi ( Raffaello Santi, Rafael Sanzio de Urbino,kunstdrucke,raphael * 1483 † 1520 )

Biografie van Raffael

Begin van de reproductie
Raffael werd op 6 april 1483 in Urbino geboren, als zoon van een schilder. Nadat hij in Perugia opgeleid was door Pietro Perugino, vestigde hij zich tussen ongeveer 1500 en 1504 in Florence, waar hij beïnvloed werd door de werken van Michelangelo, da Vinci, Bartolommeo en del Sarto, maar zonder hen te imiteren. In 1508 werd hij waarschijnlijk aanbevolen door Bramante, die de leiding had over de bouw van de Sint Pieter, zodat Rafaël naar Rome werd ontboden; daar decoreerde hij een aantal Vaticaanse appartementen. Tegen die tijd had zijn kunst het toppunt van de Hoog-Renaissance bereikt. Na de dood van Bramante nam Rafaël het bouwtoezicht van de St. Pieter op zich en was dus actief als architect. Naast zijn beroemde Madonnaschilderijen schilderde hij veel portretten van bekende persoonlijkheden.

Raphaël is een van de belangrijkste kunstenaars van de Hoog-Renaissance, samen met Michelangelo en Leonardo da Vinci, waarbij hij de essentie van dit stijltijdperk het zuiverst en volmaaktst tot uitdrukking bracht; zijn schilderkunst werd vormend voor de volgende generaties kunstenaars. Samen met Titiaan en Dürer behoort hij tot de kunstenaars die bewust gebruik maakten van nieuwe media en hun werken reproduceerden door middel van kopergravures en prenten.

Hij stierf op 6 april 1520 in Rome en is ook bekend als Raphael da Urbino, Raffaello Santi, Raffaello Sanzio of Raphael.

© KUNSTKOPIE.DE

Kunstdrukken & schilderijen van (Raffael) Raffaello Santi

Naar boven

# data[].attributes.attachment_link.title
(Raffael) Raffaello Santi schilderijen, alle werken van deze kunstenaar als kunstdruk, als poster, op canvas, als olieverfschilderij of op dibond/acrylglas reproducties, kunstdrukken & schilderijen van deze fotograaf / kunstenaar zijn verkrijgbaar als poster, op canvas, als olieverfschilderij of op dibond / acrylglas.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kunstenaar: Raffael Santi kunstdrukken op canvas, posters en schilderijen op maat. Wij maken hoogwaardige kunst reproducties met schilderij lijsten van uitstekende kwaliteit. - Een reproductie van deze kunstenaar door een kunstdruk op papier, canvas, glas, hout, dibond of een volledig met de hand geschilderd olieverfschilderij.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hij was een kunstenaar uit de hoogrenaissance. Rafaël is de naam waaronder hij nu wereldwijd bekend is. Zijn echte naam was Raffaello Sanzio. Hij is ook wel bekend onder namen als Raffaello Santi en Raffaello da Urbino.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jan Havicksz. Steen (ca. 1625-1679) werd in Leiden geboren als zoon van een bierbrouwer. Na de Latijnse School schreef hij zich in 1646 in aan de Leidse universiteit, maar voltooide die niet: hij ging in de leer voor schilder. Over zijn opleiding is weinig bekend. Volgens 18de-eeuwse kunstenaarsbiografen had hij als leermeesters Nicolaus Knüpfer, Adriaen van Ostade en Jan van Goyen. In 1648 was Steen als meesterschilder medeoprichter van het Leidse schildersgilde, waarin hij diverse functies bekleedde. Hij had een enorme schilderijenproductie: vooral bekend zijn de genrestukken met vrolijke gezelschappen, maar Steen maakte ook portretten en historiestukken. Om zijn inkomen aan te vullen, runde de schilder in Delft een brouwerij en opende hij later een herberg in zijn woning. Uit levensbeschrijvingen komt hij naar voren als een losbol, maar dat idee is meer gebaseerd op zijn geschilderde personages dan op feiten. Jan Steen ligt begraven in de Leidse Pieterskerk.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jan Havicksz. Steen - Kunstenaars - Rijksstudio - Rijksmuseum

# data[].attributes.attachment_link.description
Jan Havicksz. Steen (ca. 1625-1679) werd in Leiden geboren als zoon van een bierbrouwer. Na de Latijnse School schreef hij zich in 1646 in aan de Leidse universiteit, maar voltooide die niet: hij ging in de leer voor schilder. Over zijn opleiding is weinig bekend.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jan Havickszoon Steen ( Leiden, 1626 - aldaar, overleden 3 februari 1679) was een Nederlands kunstschilder uit de Gouden Eeuw. Jan Steen is één van de bekendste schilders uit deze tijd. Hij is vooral bekend vanwege zijn humorvolle en grappige kijk op het leven. Zijn schilderijen zijn vaak rommelig, levendig en sfeervol. Hij beeldde daarom vaak huishoudens, kwakzalvers en feesten uit. Echter, hij maakte ook serieuzere kunstwerken.

Levensloop

Jan Steen is een zoon van brouwer Havick Jansz. Steen (1602-1670) en Elisabeth Wybrantsdr. Capiteyn (1606-1669). Steen groeide op in Leiden, waar hij ook werd geboren. Hij kwam uit een katholieke familie. Aangezien de katholieke doopregisters in Leiden verloren zijn gegaan, weten we niet wanneer Jan Steen exact is geboren. In 1646 schreef Steen zich in voor de Universiteit Leiden, maar maakte zijn studie nooit af.

In 1648 werd hij lid van het pas opgerichte St. Lucas gilde. Hij was in de leer bij Nicolaus Knüpfer en werd geìnspireerd door Adriaen van Ostade. In 1649 trok Jan Steen in bij kunstschilder Jan van Goyen in Den Haag. Van 1649 - 1654 werke hij in Den Haag en trouwde op 3 oktober 1949 met Margaretha (Grietje) van Goyen, dochter van zijn leermeester Jan van Goyen. Ze kregen samen acht kinderen. Grietje overlijdt in 1669 in Haarlem.

Op 6 April 1673 trouwt hij met Marya van Egmont. Zij overleed in 1687. Samen krijgen ze twee kinderen; Thadeus Jansz Steen en Eva Jans Steen.

Jan Steen heeft behalve in Leiden en Den Haag, ook in Haarlem en Delft gewoond. Hij heeft een brouwerij en een herberg gehad.

In de schilderijen van Steen speelde het dagelijkse leven een rol. Zijn schilderijen staan bekend door de levendigheid. Hierdoor heeft men in het Nederlands de uitdrukkingen "Een huishouden van Jan Steen" en "Leven in de brouwerij brengen". In zijn werk zitten humor maar ook zekere waarschuwingen verstopt. Hij heeft zo'n 400 schilderijen gemaakt met allerlei thema's: historisch, mythologisch, natuur- en religieuze afbeeldingen, portretten en stillevens.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jan Havickszoon Steen ( Leiden, 1626 - aldaar, overleden 3 februari 1679) was een Nederlands kunstschilder uit de Gouden Eeuw. Jan Steen is één van de bekendste schilders uit deze tijd. Hij is vooral bekend vanwege zijn humorvolle en grappige kijk op het leven. Zijn schilderijen zijn vaak rommelig, levendig en sfeervol.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jan Steen is een van de populairste en meest veelzijdige schilders uit de Hollandse 17e eeuw. Zijn werken zijn in alle grote musea ter wereld te bewonderen....