# data[].attributes.attachment_link.readable_text
La guerra una y otra vez es un contenido para aprender Historia Contemporánea y tomar conciencia acerca de las consecuencias de la guerra a lo largo de la Historia y en el mundo actual. El proyecto final es un mural virtual colaborativo que recoja los conocimientos, los sentimientos y los materiales generados acerca de momentos clave como la II Guerra Mundial, la Guerra Civil española y los conflictos bélicos del siglo XXI. Los alumnos y alumnas no solo adquieren conocimientos si no sobre todo reflexionan y sienten las consecuencias de los conflictos bélicos, acercándose a sus víctimas. Por eso crean...

En el IES "Antonio Calvín" (@IESCalvin, @Virgicapil) continuamos aprendiendo Historia de España a través del ABP y el Flipped Classroom. Nuestra última secuencia didáctica ha tenido como tema central la Guerra Civil Española y se ha titulado "¡No a la guerra!". Los chicos y chicas de Segundo de Bachillerato han desarrollado un proyecto con el que han creado mapas virtuales de las principales batallas, ejes cronológicos del conflicto, una infografía con las causas y consecuencias de la guerra y un álbum fotográfico de la misma. Todo este proceso ha llevado a los alumnos a dar un paso más y ser...

El REA "Súbditos no, ¡Ciudadanos!" es un material educativo diseñado por Cedec para fomentar la educación en valores ciudadanos en el ámbito escolar. Este material es muy relevante en la actualidad debido a la necesidad de formar ciudadanos críticos y comprometidos con su entorno. El material se centra en explicar la evolución histórica que ha llevado a la construcción del concepto de ciudadanía y a la consolidación de los derechos civiles y políticos. Además, se presentan una serie de actividades y recursos didácticos que permiten al alumnado reflexionar sobre su papel como ciudadanos y sobre la importancia de participar...

Durante esta 3ª evaluación en el IES Las Lagunas nuestros abuelos han sido los colaboradores y la principal fuente de información el aprendizaje de Historia de España en 2º de Bachillerato, en concreto del periodo de la dictadura franquista. Partiendo del REA del proyecto EDIA "La historia de mis abuelos". Hemos preparado y grabado entrevistas con nuestros abuelos. Las entrevistas serán el punto de partida para conocer cómo vivieron nuestros abuelos este periodo de nuestra historia, la dictadura de Franco, en nuestra localidad Nuestro recurso de aprendizaje ha sido una adaptación del REA (Recurso Educativo Abierto) "La historia de mis abuelos"...

# data[].attributes.attachment_link.title
Artículo: guerra civil española | Resultados de la búsqueda | Cedec

# data[].attributes.attachment_link.description
La guerra una y otra vez es un contenido para aprender Historia Contemporánea y tomar conciencia acerca de las consecuencias de la guerra a lo largo de la Historia y en el mundo actual.

# data[].attributes.headline
Docsity. Pequeño esquema de la Guerra Civil

# data[].attributes.subject
Docsity. Pequeño esquema de la Guerra Civil

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
¡Descarga Guerra civil de España, pequeño esquema y más Resúmenes en PDF de Historia solo en Docsity! Esquemas Tema 7 "LA GUERRA CIVIL (1936-1939) " 1 - Sublevación Militar e internacionalización (pág.337 + 346-350) 2 - Desarrollo de la guerra (pág.351-354) 3 - Evolución política en las dos zonas y consecuencias. Incidencia en Castilla-La Mancha (355-365 + anexo) Orientaciones para seguir el desarrollo de las clases y realizar resúmenes 1 - Sublevación Militar e internacionalización (Pág.337 + 346 - 350) 2 - Desarrollo de la guerra (Pág. 351 - 354 ) Desunión (milicias, partidos, nacionalismos) Vs. Unión - Factor clave. INTRO: LA CONSPIRACIÓN MILITAR  Trama golpista - Alejamiento generales.  Mola, director.  Asesinato Castillo y Calvo Sotelo. LA SUBLEVACIÓN MILITAR JULIO 1936  Africanistas, monárquicos alfonsinos, carlistas, falangistas - Plan de Mola  17 Julio Melilla - Franco - 18 Julio Península - Mola, Queipo de Llano, Cabanellas, Goded, Fanjul.  Resistencia principales ciudades (Madrid, Barcelona, Valencia) - Escofet - Durruti - Cuartel de la Montaña.  División en 2 zonas: Territorios - Características de cada una de ellas - Industria, minería, agricultura, ejército. Conservación recursos por la República.  Casares Quiroga José Giral. Entrega de armas a las milicias. Desarticulación.  Apoyos e ideario republicanos / nacionales. LA DIMENSIÓN INTERNACIONAL DE LA GUERRA CIVIL  Papel decisivo de la ayuda exterior. CONTEXTO INTERNACIONAL  Debilidad democracias - Ascenso fascismos - Comunismo  Apaciguamiento con fascismos COMITÉ DE NO INTERVENCIÓN  Contexto internacional - Acuerdo de no intervención.  Incumplimiento abierto por los fascismos - Desventaja republicana AYUDA A LA REPÚBLICA  URSS (Stalin) / Francia y Méjico. Ayuda no tan abundante e irregular - Brigadas Internacionales (35.000) AYUDA A LOS SUBLEVADOS  ALEMANIA (Hitler), ITALIA (Mussolini), PORTUGAL- Campo de pruebas y aliado estratégico.  Legión Cóndor - Corpo di truppe volontaire (CTV) - Aviazione legionaria - Viriatos portugueses.  Capitalistas - Multinacionales angloamericanas. PRIMEROS MOMENTOS. CAMINO A MADRID (Ago 36-Mar 37)  Burgos y Valladolid Madrid. Avance detenido en la S. de Guadarrama.  Fanjul - Cuartel de la Montaña.  Franco - Traslado del ejército a la península - Ayuda internacional.  Yagüe - Extremadura (matanza de Badajoz).  Franco libera el Alcázar de Toledo (Moscardó) - Repercusiónes decisión.  Asedio a Madrid - Miaja y Rojo - Traslado del gobierno a Valencia - Casa de campo, P. de los franceses, ciudad universitaria - Jarama,Guadarrama.  Frente andaluz - Queipo - Matanza de Málaga. Esquemas Tema 7 "LA GUERRA CIVIL (1936-1939) " 3 - Evolución política de las dos zonas y consecuencias. Incidencia en Castilla - La Mancha (págs.. 355-365 + anexo ) LA ESPAÑA REPUBLICANA LA CAÍDA DEL NORTE (Abril - Oct. 37).  Sublevados gobierno en Burgos - Decisión guerra de desgaste, ocupación y aniquilación - Gran apoyo exterior = Superioridad aérea y artillera.  Mola (Irún) - Aislamiento del norte industrial y minero - Bloqueo naval y falta de armamento - Milicias - Cinturón de hierro.  Legión Cóndor - Durango y Guernika - Bilbao.  Largo Caballero Negrín. Contraataque en Brunete (fracaso. Contraofensiva y toma de Santander) y Belchite (fracaso. Contraofensiva y toma de Gijón)  Consecuencias: Minas - Industrias / Desplazamiento flota al Mediterráneo DE LA OFENSIVA SOBRE TERUEL A LA BATALLA DEL EBRO (Dic. 37 - Nov. 38)  Franco Madrid - Negrín Teruel.  Contraofensiva (batalla de Teruel) - Desastre republicano.  Ofensiva sobre Aragón - Enorme superioridad aérea y artillería. Llegada al Mediterráneo y división del territorio republicano.  Negrín Ofensiva sobre el Ebro (batalla del Ebro) - Desastre EL FÍN DE LA GUERRA (DIC. 38 - ABR. 39 )  Ofensiva sobre Cataluña, golpe decisivo. Barcelona, Gerona - 500.000 exilio  Negrín + comunistas - Alargar el conflicto (IIGM)  Reconocimiento Francia y R.U. nacionales - Dimisión Azaña  Casado, Besteiro, CNT sublevación Madrid (pretendida negociación) = enfrentamientos - Parte final de guerra 1 Abril - Puerto de Valencia. DESINTEGRACIÓN DEL PODER REPUBLICANO: REVOLUCIÓN Y REPRESIÓN  Dimisión Casares Quiroga D.M.Barrio J.Giral (Reparto de armas a los militantes de las organizaciones obreras) - Azaña presidente.  Desunión, autonomía, revolución, colectivización = desplome del estado.  Represión sublevados: Sacas, paseos, checas (verano/otoño 36) - Cárcel modelo, Paracuellos del Jarama, Torrejón de Ardoz - Tribunales.  Revolución social: CNT y UGT colectivizaciones agrarias e industriales. EJ. Cataluña y Aragón - Papel POUM LAS LUCHAS INTERNAS EN LA ESPAÑA REPUBLICANA  Dimisión Giral Gobierno de coalición Largo Caballero - Socialistas, comunistas, republicanos, nacionalistas catalanes y vascos, CNT-FAI (4 ministros. Federica Montseny)  Traslado gobierno a Valencia (Nov.36) - Junta de Defensa de Madrid - Poder creciente de los comunistas (Ayuda URSS - Propuestas de nacionalizaciones, choque con anarquistas, recelos).  Objetivo reconstrucción poder, encauzar revolución, aceptación internac.  Militarización e incorporación milicias a las brigadas mixtas, encuadradas en el Ejército Popular - Creación del Estado Mayor Central - Comisarios. = Resistencia anarquistas y POUM = Cierto control, pero total autonomía Cataluña y P.Vasco.  Crisis interna: Enfrentamientos Barcelona - PSUC, CNT, POUM. Ej. Edificio Telefónica - Caída de Largo Caballero.

# data[].attributes.attachment_link.title
Guerra civil de España, pequeño esquema | Resúmenes de Historia | Docsity

# data[].attributes.attachment_link.description
Descarga Resúmenes - Guerra civil de España, pequeño esquema | Universidad Rey Juan Carlos (URJC) | Esquema de la guerra civil de España tema 7 apuntes cortos (historia de España)

# data[].attributes.attachment_link.title
Espainiako Gerra Zibila - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.headline
Youtube. Practicopedia. ¿Cómo empezó la Guerra civil española?

# data[].attributes.subject
Youtube. Practicopedia. ¿Cómo empezó la Guerra civil española?

# data[].attributes.attachment_link.description
Hiru pertsonaiaren bidez (marrazkilaria, kazetaria eta bizirik irten zen pertsonaren senidea) Gernikako bonbardaketa tragikoa sakonago ezagutzeko ikerketa egingo da.

# data[].attributes.headline
Wordpress. 1936. Espainiako Gerra Zibila

# data[].attributes.subject
Wordpress. 1936. Espainiako Gerra Zibila

# data[].attributes.headline
Youtube. La Guerra civil española en 7 minutos

# data[].attributes.subject
Youtube. La Guerra civil española en 7 minutos

# data[].attributes.attachment_link.description
Guda Zibila - Descargar como PDF o ver en línea de forma gratuita

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Espainiako gerra Zibilari sarrera emateko test-a dugu.

Created by

Do you want to stay in the Top 10 of this activity? Log in to identify yourself.

Create your own free activity from our activity creator

Compete against your friends to see who gets the best score in this activity

# data[].attributes.attachment_link.description
Learning Resources (Quiz): ESPAINIAKO GERRA ZIBILA (espainiako historia) - Espainiako gerra Zibilari sarrera emateko test-a dugu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Espainiako Gerra Zibilak Euskal Herrian 1936ko uztailetik 1937ko ekainera iraun zuen, estatu kolpea eman zenetik tropa frankistak Bilbora sartu eta mendebaldeko Bizkaiko mugaraino okupatu arte. Espainian gerra amaitu arte (1939ko apirila), Hego Euskal Herria erretagoardian geratu zen, elikagaien eskasia eta errepresio gogor bat pairatuz.

Ipar Euskal Herria errefuxiatuen aterpe bilakatu zen, hasieran eskuindar askoren eta estatu kolpearen jarraitzaileen babesleku; kolpistek herrialdea okupatu ahala, berriz, haien errepresiotik ihesi milaka herritar eta gerlari joan ziren hara ihesi. Agintari frantsesek haietako asko harrera esparru inprobisatuetan bildu zituzten, nahiz eta askok makiarekin bat egiten amaitu zuten, Bigarren Mundu Gerra hastean. 1936ko urrian, Eusko Jaurlaritza eratu zen, eta gero erresistentzia eta espioitza sarea antolatu zuen erbestetik.

Espainian eztabaidan zeuden printzipio sozio-ekonomiko eta ideologikoei, Euskal Herrian nazio-auzia batu zitzaien, euskal abertzaletasuna, bereziki EAJ, eta karlismoa (tradizionalismoa) eragile politiko garrantzitsuak izanik. Hain zuzen, bigarren indar politiko horren konplotak bermatu egin zuen estatu kolpearen garaipena Nafarroa Garaian. Ipar Euskal Herrian, Jean Ibarnegarai politikari kontserbadore nafarrak errepublikarren eta euskaltasun politikoaren kontra jo zuen.

Gerra Zibilak Francoren diktadurari eman zion hasiera 40 urtez, Euskal Herriarentzako efektu traumatikoz. 150.000 euskal herritar inguru erbesteratu ziren, Nafarroa Garaian bakarrik 3.500 pertsona inguru erail zituzten erretagoardian, ugaldu egin ziren garaileekin bat egin ez zuten familien konfiskazioak. Isiltasuna eta umiliazioa nagusitu zen, areago emakumeen kontra. Adierazpide folklorikoak izan ezik, euskara eta euskal kultura debekatu eta jazarri egin ziren.

Eibarko Udaletxea, Errepublika-aldarrikapenaren 77. urteurrenean altxatutako bandera.

1931n Espainia Errepublika bihurtu eta erregimen berria aldarrikatu zuen lehendabiziko udalerria Eibar izan zen 1931ko apirilaren 13an. Laster, Konstituzio berria onartu zen, eskuineko alderdien gustukoa ez zena. Espainian gizarte-asaldura izan zen garai hartako ezaugarrik nabarmenena. Ezkerreko alderdiek Elizaren aurka eta sekularizazioaren alde azaldutako jarrerak eskuineko alderdiak mugiarazi zituen. Gainera, azken horiek beren gizarte-pribilegioak kolokan ikusi zituzten, ezker iraultzailearen indarra zela eta. 1932ko irailaren 9an Kataluniak bere autonomia-estatua lortu zuen. Hego Euskal Herriaren estatutua (1931-1932), berriz, aurrera atera ezinik geratu zen, Espainiako parlamentuan blokatua eta, Euskal Herrian bertan, indar karlisten zatiketa nabarmen batez.

1933tik aurrera, Manuel Fal Conde andaluziarra jarri zen Nafarroako karlisten buruan, errepublika suntsitzeko ikuspegi militarista baten aldekoa. Harrezkero, errepublikaren kontrako kolpea prestatzen hasi zen, horretarako Eibartik bertatik zabaltzen ziren armekin talde paramilitarrak osatuz: Erreketea. Ildo beretik, karlisten artean Victor Pradera tradizionalistaren tesiak gailendu ziren, errepublikaren eta abertzaletasunaren guztiz kontrakoak. 1934ko langile-istilu larrietan, euskal estatutuaren aldeko Marcelino Oreja Elosegi enpresaburu karlista erabakigarria hil zuten Gipuzkoan, jazoeren segida azkar batean.

Harrezkero, zatiketa erabatekoa izan zen euskal lurraldeetan erreakzioko indarren eta errepublikari aukera bat ematen zioten euskal indarren artean eta, era berean, euskal estatutuaren kontra eta aldekoen artean. 1936ko otsailaren 16an, hauteskundeak egin eta Fronte Popularrean elkartutako ezkerreko alderdiek (tartean Eusko Abertzale Ekintza) irabazi zuten. Hego Euskal Herrian, berriz, eskuineko alderdiak irten ziren garaile. Eskuineko blokeak hamabost diputatu, Fronte Popularrak hamabi diputatu eta EAJk hamar diputatu lortu zituzten. EAJk, guztira, 130.000-140.000 bitarte boto lortu zituen, batez ere herri txikietan bilduak.

Madrilgo gobernu ezkertiar berriak, mugimendu trakets batean, Emilio Mola, errepublikaren kontrako garbia zen jenerala ("zuzendaria"), Iruñera bidali zuen Espainiako erdigunetik urruntzearren. Aldiz, Iruñean bere asmoetarako giro aproposa aurkitu zuen, ez zailtasunik gabe ordea. Uztail hasiera-erdialdera, azkenean, Diario de Navarrako zuzendari Raimundo Garcia 'Garcilaso'k eta Rodeznoko Konde Tomás Domínguez Arévalok bitartekari-lanak egin zituzten karlisten eta Molaren artean Altxamendua koordinatzeko. Bilkura horietako asko Irantzuko monasterioan gertatu ziren, eta Lizarrako alkate Fortunato Agirrek horien berri izan zuen, baita alderdiko eta gobernuko ordezkariei horietaz ohartarazi ere, baina ez zen entzuna izan.

Horiek horrela, 1936ko uztailaren 17an Francisco Franco jenerala Melillan Errepublikaren aurka altxa zenean, harekin bat egin zuen Iruñean zegoen Mola jeneralak eta nafar errekete karlistek. Araban ere, Jose Luis Oriol lurjabe karlistak, bere botereaz baliatuz, altxamenduaren alde jarri zuen ia herrialde osoa. Bizkaia errepublikaren alde agertu zen eta Gipuzkoan zalantza uneak izan ziren hasiera batean. Horrenbestez, laster Hego Euskal Herria bitan zatitu zen.

Matxinoek EAJ beraien alde jartzea espero bazuten ere, alderdi kontserbadore eta kristaua baitzen, alderdi hori Errepublikaren alde azaldu zen. Hala ere, alderdiaren jarrera eztabaidan zen azken unera arte: Bizkaian duda barik egin zuen legezkotasunaren alde, Gipuzkoan zatiketa gertatu zen, baina errepublikaren aldekoak nagusitu ziren; Nafarroa Garaian eta Araban, berriz, elkarren aurkako jarrerak izan ziren alderdi barnean: neutraltasunaren aldekoetatik altxamenduaren aldeko atxikimendu gutxi gorabehera bortxatuetara. Horren adibide izan zen Beorlegi jeneralak Donostia hartu eta gero Arturo Kanpion euskaltzale zaharra Diario de Navarra egunkarian Altxamenduaren alde idatzitakoa, idazki horren zintzotasuna auzitan ere jarri den arren. edo Araban Jabier Landaburuk izandako jarrera. Duda horiek zirela eta, Emilio Molak hilabete itxaron zuen, 1936ko abuztuaren 18ra arte, abertzale erakundeen deuseztatzea agintzeko.

Euskal Elizaren jarrera ere heterodoxoa izan zen. Marcelino Olaetxea Iruñeko apezpikuak, hasieran, gerra piztea gaitzetsi zuen, eta uko egin zion tropa karlistak bedeinkatzeari. Hala ere, abuztuaren 6an, Mateo Mujika Gasteizko apezpikuarekin batera, gutun pastorala izenpetu zuen katolikoak "etsai komunaren aurka" borrokatzera deitzeko. Proposatu izan da gutun horiek idaztera behartuak izan zirela; Mateo Mujikari kargua utzarazi ere egin zioten, eta Ipar Euskal Herrian hartu behar izan zuen aterpe, Kanbon.

Apaizeriaren jarrera ere gizartearena bezalakoa izan zen. Nafarroa Garaian gehienek matxinoen alde egin zuten, armak ere hartuta. Stanley Payneren iritziz, Bizkaian eta Gipuzkoan, apaiz asko abertzaleak izanda, politika nahiago zuten nagusiei zor zieten mendetasuna baino. Hori zela eta, 1936ko udazkenerako 15 euskal herritar apaiz fusilatu zituzten matxinoek, "matxinada bultzatzeagatik".

Frantzia eta Erresuma Batu ko itsas armadako ontziak itsasadarreko bokalera hurbildu ziren hainbatetan, Espainiako kostaldean askotan egiten zutena bestalde, ohartaraziz frantsesak eta britainiarrak ebakuatu behar zirela. Bilbon, britaniar kontsulatuetako pertsonak eta, oro har, britaniar komunitateak, ez baitziren gutxi, hiriburutik alde egin zuten langile mugimenduaren goraldiaren beldurrez, Steer-ek kontatzen duenez; izan ere, haietako asko mea ustiapeneko adituak eta ontzioletako teknikariak ziren. Ihes horrek konpon ezineko kaltea egin zion Bilboko negozio munduari eta ekonomiari.

Telesforo Monzon gazteak Bartzelonara bidaiatu zuen armak eskuratzera. Aldiz, ikaratuta atera zen erantzunarekin: Espainiako gobernua Irun eta Donostia defenditzeko 1.000 errifle uzteko prest zegoen, besterik ez. Euskal abertzaleak beren kabuz aritu behar ziren: Bilboko Espainiako Bankuko eta beste bankuetako gordailuen urre guztia atzeman zuten, eta kolpisten itsas blokeoari muzin eginez arrantzontzietan salbu garraiatu zuten Baionara. Bertatik, Monzon eta Irala Parisera eta Alemaniara abiatu ziren armak erostera. Hendaiatik tren bagoi bat arma bete igaro ahal izan zen Irunera Frantziako Alderdi Komunista ren ekintza bati esker, Frantziako gobernuaren oztopoen gainetik.

Kolpistak nagusitu, errepresioz

Sartagudako "Memoriaren Parkea".

Hasiera-hasieratik, Espainia osorako garrantzi handikoa izan zen Iruñean Mola jeneralak egin zuen altxamendua, oligarkiak, karlistek, Eliza katolikoak eta hedabide nagusiek lagundua. Ondoren, Nafarroa Garai osoan matxinatuen aurkako indarrak erabat desagerrarazteko ahaleginetan, errepresio bortitza ezagutu zen. Karlistaz eta falangistaz osatutako eskuadroiek hiru mila bat pertsona eta gehiago hil zituzten, ia denak zibilak.

Bortizkeriaren biktima nagusiak FNTT eta Unión General de Trabajadores sindikatuetako kideak izan ziren. Bi sindikatu horiek nagusi ziren Erriberan, eta lurrik gabeko nekazariak ordezkatzen zituzten. Aipagarria da, alde horretatik, Sartagudako sarraskia: 1.300 biztanleko herrian ia 90 bizilagun hil ondoren, Sartagudak Alargunen Herria ezizena hartu zuen.

Hala ere, Errepublika garaian garrantzi handikoak izan ziren beste auziek, esate baterako Euskal Herriarentzako Sortarauak, ez zuten izan nekazaritza-auziak eragindakoak bezainbesteko errepresiorik. Izan ere, altxatuek Nafarroa Garaiaren euskal nortasuna ez zuten dudatan jartzen. Nolanahi ere, euskaltasun kontzientea eta ekintzailea gogor jazarria zen. Lizarran eta Elizondon, esaterako, abertzaleak pertsegitu eta haien jabetzak suntsitu eta bahitu ez ezik, euskarazko liburuak erre ziren, eta ikastoletan txikizioak eragin. Errepresio hartan, hildako gehien izandako udalerriak Iruñea (298), Lodosa (133), Mendabia (99), Azkoien (89), Corella (87), Sartaguda (84), Milagro (78) eta Azagra (71) dira.

Hona hemen adibide bi:

Mendabian Gerra Zibilaren lehen egunetan bertako 99 pertsona erail zituzten altxatutako falangista eta erreketeek. Hildako gehien izan zituzten herrietakoa da Mendabia, beraz. 1936ko urtarrileko hauteskundeetan, ezkerreko alderdiek garaipena erdietsi zuten Mendabiako udalean, aurreko bi urteetan izandako eskuindar gobernua garaituta. 1936ko uztailaren 18an legezko gobernuaren aurka izandako altxamendu militarraren oihartzuna, egun bat beranduago iritsi zen herrira, uztailaren 19an. Udalak eta herriko langile-elkarteek egoera kontrolpean zuten hasieran, eta matxinatuen aldeko Guardia Zibilaren aurka borrokatu ziren. Larri zauritutako bi izan ziren: udaletxeko atezaina eta guardia zibil bat.

Lizarrako eta Tafallako kartzeletan, epaiketarik gabeko exekuzioak izan ziren, 1936ko irailean eta urrian, hurrenez hurren. Agintari kolpistek 200 nafar baino gehiago kolpisten alde borrokatzera estutu zituzten, baita haiek ondorioen beldurrez izena eman ere, eta Sanjurjo Tertzioa eratu zen. Alabaina, Aragoin zebiltzala, haien mesfidantzaz, militar kolpistek zigor eredugarri bat ezartzea erabaki zuten: fusilamenduz denak hil zituzten 1936ko urrian. Lodosara, Anistasinitarren Zirkua heldu zen uztailaren 17an, eta ikuskizun bat ere eman zuen; aldiz, hilaren 19an, estatu kolpea Lodosan gailendu zenean, Guardia Zibilak zirkua kentzea agindu zuen, eta artistak zein langileak atzeman zituzten; Larragan eta Mendabian hil zituzten gehienak, gazte eta zahar.

Nafarroan, Elizak Errepublikaren kontrako jarrera hartu zuen hura ezarri zenetik (1931). 1932an Lizarrako Estatutuak aurrera ateratzen huts egin zuen unetik, karlista bateratu berriek estrategia paramilitar bati heldu zioten Erreketearen bitartez, hura antolatzeko Italia faxistaren entrenamendua eta aholkularitza jasoz. Manuel Fal Conde buruzagia aritu zen horretan. Elizak, El Pensamiento Navarro eta El Diario de Navarra orduko egunkari garrantzitsuenak lagun zituela, gogor ekin zion Nafarroa hegoaldeko mugimendu ezkertiarren kontra eta, ñabardurak ñabardura, euskal abertzaletasunaren kontra. Bigarren egunkari horretako zuzendari Raimundo Garcia Garcilasoren bitartekaritzaz, Molak eta Ignacio Baleztenak nafar karlistak estatu kolpeari atxikitzea hitzartu zuten 1936ko uztail hasieran.

"

Abartzuzako tertzioa, gaurkoan merezimendu osoz domina militarraz kondekoratuko dutena, ez da atzokoa, ezta gerra hasieran hain gartsuki osatu zutenekoa ere, jakina baita karlista guztiok geundela haren zain aberria salbatzeko; beste batzuek "taktika" zaharkitu galgarritan alferreko saioak egiten zituzten bitartean, gu erreketea antolatzeko lanetan ari ginen eta beharreko prestakuntza militarra eskaintzen genien haren galdezka zebiltzan gure mutil adoretsu guztiei (...).

1931ko urtearen bukaeran hasi ziren Abartzutzako tertzioa eta beste batzuk antolatzen. Eratu zen (...) pentsatuz iraultzari ezin zaiola maite-maite eginez irabazi, arma eraginkor zapartariak behar dira horretarako.

Apez karlistak izan ziren Abartzuzako tertzioaren laguntzaile eraginkorrenak: lur honetan, Jainkoari eskerrak, % 99 ziren haietakoak eta patruilak eta taldeak eratu zituen apez bakoitzak bere herrian. Horrexegatik uztailaren 19ko ikuskizun miragarri hura, apezak aitzinean, gurutzada-doinua emanez mugimenduari; prestatu eta trebatu ondoren, animatu eta borrokara bultzatu zituzten gartsuki txapelgorri adoretsu haiek.

"

-El Pensamiento Navarro, 1938ko uztailaren 22an

1936ko uztaileko estatu kolpearen prestaketan, elizgizon ugarik partaidetza aktiboa izan zuten. Manuel Artze Otxotorena Zamorako apezpikuak, estatu kolpe aurretik Nafarroara egindako azken bisitan, sotanak baino fusilak bidal ziezazkiotelako desioa adierazi zion Iruñeko bere jostun konspiratzaileari. Elizgizonek harreman estua zuten karlista eta militar matxinoekin, eta berehala onartu zuten agur faxista; batzuk gogotik abiatu ziren frontera. Lucio Urtubiak lehen eskutik eta gordintasun osoz azaldu zuen Nafarroan orduan aurkitu zuen Eliza zapaltzailearen erretratua.

Abuztuaren 23an, El Diario de Navarrak kolpisten altxamendua ' gurutzada' deitu zuen, eta egun horretan bertan Nafarroako hiriburuan erreketeek zein falangistek ezkertiarren hilketetan parte hartu zuten. Marcelino Olaetxea Iruñeko apezpikuak zalantzak agertu zituen hasieran altxamenduarekin, kasu batean azaroaren 15ean sermoi batean erretagoardiako odol jarioa eteteko deiadar eginez, baina Nafarroako Elizan kasu bakana izan zen gehiegikeriez ohartarazten. Elizgizon eta apaiz gutxi batzuek espantua agertu zuten matxinoen errepresioaren tamaina ikusita, eta horregatik Elizatik baztertu eta urrutiratuak izan ziren, edo ihes egin zuten.

Donostian Carrasco koronelak altxamenduarekin bat egin zuen, ez berehala, ordea. Herri mugimendua erabakigarria izan zen Donostiaren defentsa errepublikazalerako. Leku funtsezkoetan zeuden falangistak neutralizatu zituzten eta, uztailaren 21ean, Urbieta kalean egin zieten aurre altxatzea erabakitako Loiolako kuarteleko tropei. Trenez probintziatik iritsitako laguntza indarrek ( Guardia Zibilaren laguntzaz)[erreferentzia behar] erabaki zuten gudua alderdi baten alde, eta altxatuen tropei atzera eginarazi zieten. Egun batzuen buruan, uztailaren 28an, militarrek amore eman zuten Donostiako Defentsa Batzordearen ( Junta de Defensaren) aurrean, baina armak anarkistek hartu zituzten. Amore emate horretan, EAJko kideen lana erabakigarria izan zen, negoziazioak bultzatu baitzituzten: EAJk 1936ko abuztura arte ez zuen Errepublikaren aldeko jarrera ofizialik hartu.

Hondarribitik ihesi, Extefana Irastorza hendaiarraren testigantza

Errepublikazaleak defentsak prestatzen, San Marko aldean (Astigarragatik gertu)

Sozialistek eta anarkistek Donostia eta Irungo kaleak kontrolatu zituzten eta abertzaleak ez ziren zenbait katoliko eta kontserbadore fusilatu. Donostiako Ondarreta, Hondarribiko Guadalupe eta Tolosako kartzeletan sarraskiak eta epaiketaz kanpoko exekuzioak izan ziren, miliziano abertzaleek gelditu ezin izan zituztenak.

Hurrena mugarekin lotura mantentzea izan zen helburua. Likinianok gidatutako anarkistak ziren indartsuenak Donostian, eta Irun aldera jo zuten sozialista, komunista eta ANVko abertzale ezkertiarrekin elkarturik, Aiako Harriaren inguruan Bortzirietatik sartzen ari ziren Solchaga jeneralaren indar karlistei aurre egiteko. Borroka latza izan zen mendian, eta Donostia hiriburuan eskuindarren hilketak ugaldu egin ziren, Ondarretako kartzela ren erasoa barne.

Altxamenduaren lehendabiziko astean, Nafarroa Garaian zortzi zutabe antolatu ziren, batik bat erreketez osaturik, baina baita neurri handi batean falangistez eta soldadu erregularrez ere. Zutabeak laster joan ziren zutabe banatan Zegama aldetik Goierri eta Gipuzkoan barrena Donostia konkistatzera, eta Bortzirietatik muga konkistatzera. Bidean gipuzkoar tradizionalista eta karlista asko batu zitzaizkien.

1936ko abuztuaren 5ean, zortzi zutabeetako hiruk Irungo mugarantz jo zuten muga-postuak hartzeko, Errepublikari hornidurak eta komunikazioak mozteko asmotan. Bitartean, italiar hegazkinek eta Almirante Cervera zein España armadako itsasontziek Donostia, Irun eta Guadalupe bonbardatu zituzten, eta izua zabaldu. Abuztu erdialdetik aurrera, hornidura eta janaria guztiz urritu ziren. Eskuindar matxinatuek Badajozeko sarraskia errepikatzeko mehatxu egin zuten Irunen erresistentzia egiten jarraituz gero. Abuztuaren 26an, San Martzialeko gotorlekuari eraso egin eta, Legio eta hegazkinen laguntzari esker irailaren 2an bereganatu zuten.

Matxino kolpistak Donostian sartzen, El Diario Vasco egunkarian

Uda amaieran Irun galdu zuten errepublikanoek, eta utzi baino lehen anarkistek su eman zieten Irungo zati askori. Matxinoen erreakzioaren beldur, herritar ugarik muga pasa zuten. Donostian, matxinatuen bost zutabe sartu ziren irailaren 13an. Ondoren, nahiz eta momentu hartan Donostiak bere populazioaren heren bat galdua eduki, hiriko biztanle asko ihesi joanak baitziren, artean beste hamar milaka batzuek ihes egin zuten. Inbaditzaileek 'garbiketa' sistematikoa burutu zuten. Tolosan abuztuaren 11n, Elizondon eta Lizarran egin bezala, Donostian ere euskarazko liburuak erre ziren.

Gudaroste karlistak berriz bildu eta Bizkai aldera jo zuten. Irailaren 22an Deba ibaira heldu ziren. Ordura arte, Gipuzkoa defendatzeko borroka ezkerreko milizianoek egin zuten, eta EAJren laguntza indar gutxiagokoa izan zen. Irailaren 29an, Mola jeneralak zuzenduta tropa gehiago sartu ziren Gipuzkoara, bazirudien Bizkai osoa berehala eroriko zela kolpisten oinpean. Ondo hornitutako alemaniar Junker 52 hegazkinak lehenengo aldiz heldu ziren Iparraldeko Frontera Gasteiztik aireratuz, defentsarik gabeko Bilbo ere bonbardatuz (irailak 25 eta 26), baita hiri horretan ehunka hildako utzi ere; une horretan, hirian biltzen ziren, gainera, Donostiatik ihesi heldutako errefuxiatuak, galduta bizimodua atera nahian zebiltzala. Errepresalian CNT ko kideek espetxe itsasontzietako 68 preso hil zituzten.

Telesforo Monzon Alemanian eta Europako beste toki batzuetan ibili zen armak erosten. Errepublikak alemaniar jatorriko armategi bat erosia zuen eta, Europako herrialdeek Ez Interbentzioko Hitzarmena sinatu berritan, armategiaren bagoiak Bordeleko tren geltokian zeuden geldiarazita. Bertatik, Lezo Urreztietak ( Lethok) eta bere gizonek armategia gauez atera ahal izan zuten, eta itsasontziz garraiatu zuten Hanburgon erositako armategi hori Baionaraino. Steer-ek kontatzen du kolpisten itsas blokeoari (Canarias, España eta Almirante Cervera itsas armadako ontziei) iskin eginda Bilbora sartu zela , kontrabandista eta ekintzaile politiko jeltzalea, eta bere itsasontzi txikiak salbatu zuela frontea. Bilbon kutxak ireki ondoren, metrailadore automatikoak abiada batean eraman zituzten Eibarrera eta Elgetara.

1936ko irailaren 25ean San Asentsioko ermitaraino heldu ziren baina atzera egin behar izan zuten. Era berean, urriaren 4an Gaztelumendi hartzea ere lortu zuten.[erreferentzia behar] Hala ere, bitan atzera boteak izan zirenez, posizioa mantendu baino ez zuten egin. Errepublikanoek eutsi ahal izan zieten karlisten aurrerakada ahaleginei. Urriaren 12an Molak aurreratzea gelditzeko agindu zuen, eta horren ondoren frontea egonkortu egin zen, ia Gipuzkoa osoa matxinoen eskutan zegoela.

Frontea Bizkaia eta Gipuzkoa arteko mugan zehar zegoen:

Orduan esan daiteke Camino de los Toldos izenekoa zela benetako fronte lerroa:

Defentsaren antolamenduan hainbat erakunde politiko eta langile-erakunde zeuden:

Hau da, mendebaldean, errepublikazaleen kokalekua zuten aldea: bere posizioetatik erraza zen harana eta San Asentsio zabaldegia tirokatzea.

Jose Antonio Agirre Lekube, lehenengo lehendakaria, 1939an Aberri Egunaren ospakizunetan, deserrian.

Bizkaian kuarteleratutako armadak 1936ko uztailean errepublikarren alde egin zuen. Berehala Defentsa Biltzarrak osatu zirenez, uztailaren 23an EAJk miliziano taldeak osatzeari lotu zitzaion. Uztailaren 29an, EAJk guardia boluntarioak biltzeko deia egin zuen, eta abuztuaren 5an Bizkai Buru Batzarrak bere milizianoen desfilea antolatu zuen Bilbon.

Gerrako lehen hiru hilabeteetan, Bizkai eta Gipuzkoako zenbait eliza arpilatu eta suntsitu zituzten anarkista taldeek, eta 50 apaiz inguru erail. EAJk, bere miliziak antolatzeke zituen eta, ezin zituen ekintza horiek geldiarazi.

1936ko irail bukaeran, Bizkai Buru Batzarrak inoiz baino duda gehiago zituen Errepublikari emandako sostenguaz, batez ere irailaren 25ean Altuna-Mendi eta Cabo Quilates itsasontzi-espetxeetan egindako sarraskiak eta gero. Buruzagi jeltzaleak arrakastarik gabe saiatu ziren britainiar diplomaziarekin harremanetan jartzen, Londresek euskal gobernu autonomo bat babes zezan. Mugimendu horien berri izan ondoren, Errepublikako Gobernuak Valentzian urriaren 1ean onartu zuen Euskadiren Autonomia Estatutua. Gainera, gerraren bilakaera kontuan hartuta gaizki hartutako erabakia izan arren, Gibraltarko itsasartea blokeatzen ari zen eskuadra Bizkaiko golkora bidali zuen, horrela Francoren armadari Afrikatik Iberiar penintsularako bidea irekiz. Itsasontziek Bilbon 20 egun eman zituzten. Garai berean, Bilbora errusiar merkantzia-ontzi bat heldu zen, armekin; horri esker, bizkaitarren adorea sendotu zen.

1936ko urriaren 8an Gernikako Batzar Nagusian Jose Antonio Agirrek Eusko Jaurlaritzaren lehendakari kargua zin egin zuen. Gobernuak bederatzi hilabete iraun zuen. Batasun gobernua sortu zuen abertzale, komunista, errepublikazale eta sozialistekin. Beronen ekimena praktikan estatu independente batena izan zen, halabeharrez gerrak bultzatuta: bere unibertsitate, diru, armada, eta abarrekin.

Estatutu berria Elgetako Estatutua izenaz ere ezaguna izan zen, matxinoek Elgeta konkistatu zutenean onartua izan zelako. Agirrek zin egin zuenean, ekitaldian parte hartu zuten gudari gazteek "Estatutua ez, Autonomia bai" oihukatu zuten. Luis Arana Goirik ados ez zegoela adierazteko alderdia utzi zuen egun hartan, baina alderdikideei alderdia ez uzteko eskatu zien.

Eusko Jaurlaritza sorberriak hartutako lehendabiziko neurrietako bat indar polizial guztiak desegitea eta bere ordez Ertzaintza jartzea izan zen. Horrela, ordena publikoa hobetu zuen eta, salbuespenak salbuespen, exekuzio politikoekin bukatu. Hala ere, ezin zituen Bilboko sarraski basatiak geldiarazi: 1937ko urtarrilaren 4an, Larrinagako espetxean zeuden 224 preso politiko erail zituzten miliziano sozialistez osatutako batailoiek. Gudariek sarraskia gelditzea lortu zuten, 100 preso salbatuz. Eusko Jaurlaritzak erantzuleak epaitu eta haietako sei fusilatu zituen. Eraso honen ondoren, Eusko Jaurlaritzak frontetik zortzi batailoi kendu zituen Bilbon ordena publikoa mantentzeko.

1936ko urriaren 5ean Bilboko Burdin Hesia eraikitzeari ekin zion Jaurlaritzak. Lanak bukatu eta hilabetera, lanen zuzendariordea atxilotu eta fusilatu zuten, matxinoekin harremanetan jartzen saiatzeagatik.

Urriaren 16an, Eusko Jaurlaritzak errekluten lau kintak soldadutzara deitu zituen. Urri erdian, Bilbora hegazkin, kanoi, metrailadore eta armaz jositako itsasontzia heldu zen. Urriaren 26an, Agirrek eusko indar guztiak berak zuzendutako Euskadiko Defentsa Batzarraren aginduetara zeudela aldarrikatu zuen, hau Errepublikako Armadatik independentea zela adieraziz. Azaroaren 7an, Eusko Gudarostearen Aginte Nagusia sortu zuten. Eusko Gudarosteak 1936ko azaroaren 20an entrenamendu gabeko infanteriako 27 batailoi zituen, 25.000 lagun ingururekin. Gainera, frontean 10.000 eta 12.000 miliziano inguru zituen, orduan geldirik.

Matxinoak Madril hartzeari ekin ziotenez, Errepublikako Gobernuak Eusko Jaurlaritzari frontea hautsi zezan eskatu zion. Azaroaren 30ean egin zen Euskal Armada eratu berriaren erasoaldi bakarra eta azkena, Legutioko gudua edo ofentsiba izenekoa. Horretarako 29 batailoi, 5 ingeniarien konpainien laguntza zutenak, 25 kanoi eta 8 gerra-gurdi aukeratu zituen Gasteiz Errepublikarentzat berreskuratzeko.

Operazio horren helburua zen altxatutakoek Sevilla eta Irun artean zuten komunikazio-lerroa zatitzea. Hori lortu nahian, Bizkai hegoaldetik eta Deba Goienatik bi zutabek eraso zuten karlistek defendatutako Legutio. Francok errefortzuak bidali eta abenduaren 12an errepublikarrek erasotzeari utzi zioten, beren gudarietatik 1.000 inguru hil ondoren. Alde batetik, erasotzaileen prestakuntza faltak koordinaziorik eza ekarri zuen eta, bestetik, erasoaldiaren porrotean ikusi zen bi gudarosteen arteko desberdintasuna: nahiz eta zenbaki aldetik bien artean alde nabarmenik ez izan, gerrako hegazkinek, beren bonbardaketekin, abantaila handia ematen zioten Molaren armadari.

Legution gertatutakoaz, Gregorio Biteriren testigantza

1936ko azaroaren 24an Errepublikako Gobernuak Espainia iparraldeko gudaroste guztiak Ejército del Norte (Iparraldeko Armada) izenekoan batzea erabaki zuen, Francisco Llano de la Encomiendak zuzenduta. Bateratzea teorian baino ez zen egin, Agirrek ez zuen eta onartu. Lehendakariak komisario politikoen sistemari uko egin zion, eta Iparraldeko Armadaren Aginte Nagusian prestakuntza militar eskaseko komunistak zeudela-eta arranguratu zen. 1937ko urtarrilean Agirrek honela idatzi zion Llanori, hau Bilbon zegoela: Eusko Jaurlaritzak bere indar guztien antolakuntza berria onartu arte... esklusiboki Eusko Jaurlaritzaren agindupean egongo dira.

1937ko otsailean, Llanok Bilbo utzi eta Santanderren jarri zen. 1937ko otsailean ere, Eusko Gudarosteko zazpi batailoik Asturiasko fronteari laguntzera joan ziren. Candido Sasetaren aginduetara, Oviedo hartzeko kanpainan hartu zuten parte. 1937ko martxoaren 5ean, Eusko Itsas Gudarostearen Bouren eta Canarias gurutzaontziaren arteko Matxitxakoko itsas bataila gertatu zen. Guduaren ondorioz, euskotarrek Bou Nabarra galdu zuten.

Negua eta gero, 1937ko udaberri aldera hasi zen Bizkaia menderatzeko frankisten ofentsiba, Iparraldeko frontea izeneko kanpaina hasiz. Horretarako, Molak lau errekete-brigada nafar erabili zituen, 28.000 lagun ingururekin: Brigadak Araban eta Gipuzkoan osatutako 10 batailoi, karlista nafar asko eta Espainiatik etorritako tropa erregularrek osatuta zeuden. Gainera 65. Kondor Legioko 140 hegazkinen, eta artilleriako 7 kanoi-bateria italiarren laguntza izan zuen. Horiek bere alde zuten airea eta baita itsasoa ere, Euskadiren kostaldean ezarritako blokeoarengatik. Ofentsiba hartan arma berri bat erabili zuten, ordura arte munduko inongo gerratan ikusi gabea: erretaguardiako herritar zibilak bonbardatzea eta herriak suntsitzea, morala jaisteko eta erresistentzia ahultzeko xedez.

Hala, martxoaren 31n, Durango bonbardatu zuten. Durangoko bonbardaketan Aviazione Legionariako italiar hegazkinek 336 pertsona hil zituzten. Ofentsibaren etapa honetan, Eibar, Elgeta, Elorrio eta Otxandio ere bonbardatuak izan ziren, lehen lerrotik gertu zeuden herriak baitziren. Eusko Gudarostearen posizioen aurka aire eta artilleria bidez gogor egin ostean, altxatuek lurretik ekin zioten Bizkaiaren inbasioari. Soldadu faxistek Zabalanditik hautsi zituzten errepublikarren posizioak. Arratzola laster hartu baina orografia zela eta ezin zuten arin ibili. Eguraldi txarra zela eta, apirilaren 7an ofentsiba eten egin behar zuten. Apirilaren 13an Eusko Gudarosteak kontraeraso egin eta zenbait posizio berreskuratu zuen.

Une horretan, apirilaren 20 eta 24aren artean, Intxortetako gudua ezaguna gertatu zen, eta matxinatuek eusko gudarien fronte-lerroarekin talka egin zuten, Elgeta inguruan. Hasiera batean, Euskadiko konpainiek erasoaldia atzera botatzea lortu bazuten ere, azkenean Intxortak eta Udalatx menderakaitza erasotzaileen eskuetan gelditu ziren; halaxe, frontea hautsi zen, eta matxinatuei Bizkaiarako sarrera irekita geratu zitzaien. Apirilaren 26an, Eibar ere galdu zuten errepublikazaleek, eta berehala eskuindar matxinoek Durango konkistatu zuten. Hiru egun geroago, berriz, kolpistek Gernika ere mendean hartu zuten, alemaniarrek foruen herria bonbardatu eta hiru egunera. Hilabeteko erresistentzia bortitza suntsituta gelditu zen.

Gernikan egindako sarraskia munduan ezaguna egin zen, bai George Steer kazetari britainiarrak egunkariarentzat egindako kronikari bai Pablo Picassok Parisko Nazioarteko Erakusketarentzat egindako koadroari esker. Eusko Jaurlaritzak orduan egindako zenbatespenaren arabera, Gernikan 300 lagun hil eta 889 zauritu ziren. Hamarkada luzetako gezur ofizialaren eta kopuruen inguruko nahasmenduaren ondoren, erabakigarria ei den 2016ko ikerlan oso batek 2.000tik gora hildako zenbatu ditu. Gernikako arbola, euskal herritarren eskubideen ikurra dena, zutik jarraitu zuen eta matxinoek herria konkistatu zutenean hantxe plazaratu zuten karlisten guardia. Gernikatik kostaldera jo zuten matxinoek. Apirilaren 30tik maiatzaren 4rako egunen artean Bermeoko gudua izan zen, non Mundakako itsasadarra galdu zen.

1937ko maiatzaren 5ean Agirrek eusko operazio militar guztien agintea bere gain hartu zuen. Armei heltzeko edota gotorlekuak eraikitzeko lanak egiteko gai ziren bizkaitar guztien mobilizazioa agindu zuen. Guztira 70.000 gudari inguru bazituen ere, teorian baino ez zen hala denentzako armak ez zituelako. Eusko Gudarosteari laguntzera hainbat gudari etorri ziren Kantabria eta Asturiastik, baina, bortizkeriaz eta estremismoz jokatzen zutenez, euskal herritarrek ez zituzten begi onez ikusi. Agintea lortu eta berehala, Agirrek maiatzaren 6tik maiatzaren 14rako egunen artean Sollubeko guduan zuzendu zuen Eusko Gudarostea. Gudu hartan, Bizkaiko lur laua galdu zuen.

1937ko ekainaren 30ean, Enkarterrietako Turtzioz herrian, Eusko Jaurlaritzak euskal lurretan egin zuen azken bilera burutu zuen, Jose Antonio Agirre lehendakaria buru zutela. Herriko La Puente jauregian egin zen biltzarra eta amaitzean, Agirre lehendakariak Turtziozko manifestu ospetsua irakurri zuen, euskal lurretan irakurriko zuen azkena. Manifestu horretan, etsai frankistek eginiko sarraskiak gaitzetsi zituen eta euskaldunen aberria konkistatua izango bazen ere, herriaren arimak bizirik jarraituko zuela adierazi zuen.

Bilboko Burdin Hesiko metrailadore-gotorlekua, Mikoletan (1937).

Bizkai ia guztia hartuta, frankistei Bilbo gelditzen zitzaien hartzeko. Batailaren garrantziaz jabetuta Franco eta Mola berberak izan ziren guda zelaian. Maiatzaren 8an, Errepublikako Gobernuak bidalitako 50 ehiza-hegazkinetatik 45 heldu ziren Bilbora. Tamalez, ondo defendaturiko aireportuen ezak eta eskifaien eskarmentu eskasak laster amaitu zuten hegazkinekin.

Maiatzaren bukaerarako, Nafarroa Garaiko errekete-tertzioak Bilboko Burdin Hesitik hurbil ziren, eta hesiaren % 40 baino ez zegoen eginda. Matxinoek ahulezia guztien jakitun ziren, Pablo Murga ingeniariaren traizioari esker -eta, askoz neurri txikiagoan, Alejandro Goikoetxea ingeniariaren traizioari esker- planoak lortu zituztelako. Gainera, Burdin Hesiaren defentsa sistema zaharkitua zen, orduan sortu berriak ziren hegazkin bidezko erasoei aurre egiteko ez baitzen aproposa, eta Burdin Hesia fetitxe modukoa izan zen: eusko gudariek uste osoa zuten menperaezina zela, eta frankistei aurre egin gabe atzera egin zuten, defendatzeko egokiagoak ziren hainbat posizio utzita, Burdin Hesian babes egokiagoa izango zutelakoan. Eusko Gudarosteko ofizial izandako Joseba Elosegik gogor kritikatu du Bilboko Burdin Hesia egin izanak eusko armadari eragindako kaltea.

Euskal umeei harrera Newcastleen (Ingalaterra)

Bitarte horretan, Mola jeneral matxinoa 1937ko ekainaren 3an hil zen hegazkinez Gasteizera zihoala, eta hegazkina egungo Alcocero de Molan erori zenean. Ekainaren hasieran bertan, Errepublikako Gobernuak Bilbora Mariano Gamir Ulibarri euskal herritarra bidali zuen, eta Agirreri aginte gorena haren esku uzteko eskatu. Gamir militar profesional eta independentea zenez, Agirrek onartu egin zuen, eta 40.000 eusko gudarien agintea eman zion gudua aurrera ateratzeko. Ekainaren 11an, matxinoak Bilboko Burdin Hesia setiatzeari lotu zitzaizkion, eta 36 orduz erasota, 500 hildako inguru izanik, haustea lortu zuten.

Bilbo erortzear zela, Prietoren Errepublikako gobernuak Agirreri agindu zion Gamir Bilbo defendatzeko gai ez bazen Ezkerraldeko industria txikitu egin behar zuela. Irunen gertatutako eta Donostian jeltzale eta sozialista eta anarkisten milizianoek izandako borrokak jakinda, Agirrek hori eragozteko asmoa adierazi zion. Agirrek gudariei sabotajearen saiakerak geldiarazteko agindua eman zien, eta 2.000 bat preso politiko askatu zituen, bai eta frankisten lerroetaraino lagunarazi ere. Hala eta guztiz ere, EAJko batailoien eta Asturiasko batailoien arteko borrokak izan ziren, asturiar haiek Deustu erre nahi zutelako. Nolanahi ere den, aireko bonbardaketak lagun, astebetean setiatzaileak gai izan ziren erresistentzia zapuzteko. Ekainaren 19an Bilbo hartu zuten. Hamar egun geroago, Francoren tropek Bizkai osoa konkistatu zuten. 20.000 gudari inguruk Kantabria aldera jo zuen.

Santoñako amaiera

Bilboko portuaren bonbardaketa, 1937ko ekainaren 5ean

Aurretik italiarri ukatutako negoziazio bidea berriz ireki zuen Eusko Jaurlaritzak Alberto Onaindia apaizaren bitartez. Euskal Herria galduta zegoen eta ez zegoen borrokan jarraitzeko asmorik gehienen aldetik. Borrokan jarraitu nahi zutenek Katalunia aldera joateko desioa zuten han Asturiasen baino indar handiagoz baitzeuden errepublikazaleak. Juan Ajuriagerrak abuztuaren 21ean sinatu zuen Santoñako hitzarmena Corpo Truppe Volontarie izeneko italiar soldadu ostearekin. Gudariak Santoñan elkartu ziren, eta espetxetik 2.500 bat preso politiko askatu zituzten. Komandanteak "Euzkadiko Errepublika" aldarrikatu zuen, eta ofizial bi fronte-lerroa zeharkatuta Corpo Truppe Volontarie armadako agintariekin jarri ziren hizketan. Italiarrek, eusko gudarien bizitzaren truke, guztizko errendizioa eskatzen zuten.

Horrela jokatzeak Espainiako Errepublikaren lehentasuna ez onartzea zekarren, eta euskal herritarrek errepublika hari egindako traizioa zen. Hala ere, italiarrek berek traizioa egin zioten hitzartutakoari, eta gudariak eta agintariak frankisten esku utzi zituzten ihes egiteko aukerarik eman gabe. Miliziano ez abertzaleek osatutako batailoiek berriz Asturiasen borrokatzen jarraitu zuten, iparraldeko frontea desagertu arte.

Altxamendua izan eta urtebete baino lehenago Hego Euskal Herria galduta, Eusko Jaurlaritzak, ordutik aurrera, erbestean lan egin behar izan zuen. Matxinoak 1937ko ekainean hiriko defendatzaileek lehertarazitako Bilboko zubiak berreraikitzen hasi ziren. Madrileko gobernutik, Indalecio Prietok Ezkerraldeko industria suntsitzeko agindua eman zuen eskuindar matxinoek beren alde erabil ez zezaten. Jaurlaritzak ( Leizaolak, Jose Antonio Agirre k) erabaki zaila hartu behar izan zuten: industrialdea bere horretan uztea, euskal herriaren geroa erraztuko zuelakoan.

Bilbo hartu eta egun batzuk geroago, Francok bertan behera utzi zituen Bizkai eta Gipuzkoako foruak, "provincias traidoras" izendatuz. Altxamenduarekin bat egindako Arabak eta Nafarroa Garaiak, berriz, zenbait eskubide foral mantendu zituzten, tartean beren polizia eta zerga batzuen autonomia. Euskal herritarrek beren lurraldean jasan zuten errepresioak eta zapalkuntza ideologikoak berrogei urte gehiago iraun zuen. Santoñan saldutako gudariak Euskal Herri inguruko kartzeletara ( Logroño, Burgos...) preso politiko eramanak ziren. 1936ko uztailean hasitako errepresioa zabaldu eta areagotu egin zen. Iruñeko San Kristobal gotorlekuan zeuden presoek 1938ko maiatzaren 22an ihes egin zuten. 795 iheslarietatik, frankistek ia denak, 585, harrapatu eta 211 erail zituzten. Erbesteratuak ere milaka izan ziren, Europara eta Hego Amerikara bidean.

Milaka hego euskalerritarrek jo zuten Ipar Euskal Herrira, baina han ez zuten batere harrera onik aurkitu. Izan ere, gerra zibilaren hasieratik frankisten alde buru-belarri aritu ziren Iparraldeko hautetsi eta hedabide gehienak, baita euskara hutsez argitaratzen zen Eskualduna astekaria ere. Errepublikaren eta Eusko Jaurlaritzaren aurkako eta kolpisten aldeko jarrera horretan, eusko abertzaletasunaren aurkari zen Jean Ibarnegarai euskal herritar diputatu antikomunista eta faxista izan zen gehien nabarmendu zen politikaria. Hala, bada, Hego Euskal Herriko iheslariak kontzentrazio esparruetan sartu zituzten, bereziki Gursekoan.

Guztira, Eusko Jaurlaritzak 150.115 errefuxiatu erregistratu zituen 1936 eta 1939 artean; Hego Euskal Herriko populazioaren %12 inguru zen hori. Baina ez da inoiz jakingo kopuru zehatza zein izan zen. II. Mundu Gerra bazetorrela ikusita Jaurlaritzak agindu zuen gerran ardurarik izan ez zutenak itzultzeko. 80.000 errefuxiatu inguru itzuli ziren, gehienak Hendaiako mugatik Irunera. Baina sei urte geroago 1945ean II. Mundu Gerra bukatuta gerraren ondorioz ihes egindako 12.000-14.000 herritar inguruk artean jarraitzen zuten deserrian; erdiek, Frantzian.

Bilbon frontea hondoratu ahala, iheslari jeltzaleek espioitza eta elkartasun sare eraginkor bat osatu zuten, gerora Álava Sarea deitutakoa; bertan, Emakume Abertzale Batzan ibilitako eta inguruko lau emakumek garrantzi berezia izan zuten. Sare hori indarrean izan zen espainiar agintari frankistek 1941eko urtarrilaren 2 eta 3an Sareko 28 kide atzeman zituzten arte, alemaniarrak 1940ko ekainean Pariseko Eusko Jaurlaritzaren egoitzara sartu eta artxibo ezkutu guztiak bereganatzearen ondorioz.

Gerra Zibileko biktimen gorpuzkiak, gehienak identifikatu gabeak, Aranzadi Elkarteak bilduak eta Duintasunaren Kolunbarioan jarriak 2018an.

Nafarroa Garaian, gerra ekintzarik gabe, estimatu da errepresioak zuzenean 3.000 pertsonatik gora hil zituela. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan azterketa zehatzagoa egin da, eta 20.000 hildako inguru zenbatu zituen Eusko Jaurlaritzaren, Gogora Institutuaren, EHUko Giza Eskubideen Unesco Katedraren eta Aranzadi Zientzia Elkartearen artean egindako ikerketa batek. Txostenak espetxe frankistetan 1945 arte hildakoen berri ere jasotzen du, gerraren zuzeneko ondoriotzat eta erailketatzat jotzen baitira kasu horiek.

Datu-base bat eratu zen 2019an ezagutarazitako ikerketa horren harira, eta bertan 19.547 fitxa jaso ziren; 998 emakumeak dira eta 18.507 gizonak. Gainerako 42en generoa ezin izan da zehaztu. 5.800 hildakoren kasuak gizateriaren kontrako krimenak direla ere ondorioztatu du txostenak. Datuak xehatuta, bonbardaketetan 1.363 lagun hil ziren, gehienak Bizkaian (1.170); exekuzio ustez legalak 895 izan ziren; espetxean hilak 2.252 izan ziren, eta erailketatzat hartzen ditu hauek txostenak, zirkunstantziak kontuan hartuta.

Prozesurik gabeko erailketen kasuan, txosten horrek bereizketa egiten du errepublikanoen eta matxinoen ekintzen artean. Borrokalari errepublikanoei " miliziano eta gudari" deitzen zaie txostenean, eta haiei ere horretako 936 hilketa egotz dakizkieke. Francoren aldekoei "matxino" deitzen zaie, eta 1.130 hildako egozten zaizkie (Gipuzkoan gehien, 521). Kasu hauetan bakarrik matxinoen erailketak dira gizateriaren aurkako krimenak, txosten horren arabera. Errepublikanoenak ez dira sailkatzen ahal kategoria horretan:

"

Errepublikanoen errepresiozko indarkeriak ez zion erantzuten plan ezarri eta antolatu bati, botere frankistako goi-karguek gauzatutako errepresioarekin gertatu ez bezala; azken horrek, izan ere, izu sistemati-koko eta aurkaria deuseztatzeko estrategia, jokabide-ildo edo estatu-plan bati erantzuten zion

"

Gerra Zibilean eta lehen frankismoan izandako hildakoak (1936-1945), Eusko Jaurlaritza, 2019

36ko gerrako errefuxiatuen mugimenduak (Iturria: Berria)[56]

Durangoko bonbardaketaren oroitzeko plaka.

Bizkaian Bilbo-Loiu aireportua eraikitzen ari zen garai hartan. Gainera, Lamiako, Somorrostro eta Diman aerodromoak zeuden.

1936ko abuztuan, Unternehmen Feuerzauber (euskaraz: Su Magikoa Operazioa) operazioan parte hartutako Junkers Ju 52 alemaniarrek Irun eta Donostia bonbardatu zituzten.

1937ko urtarrilaren 4an, hiru hilabete aurrerago sortutako Kondor Legioaren Ju52ek Bilbo bonbardatu zuten. Hegazkin bi lurrera bota eta pilotu bat lintxatua izan zen. Bonbardaketaren ondorioz sortutako matxinadak gartzelak oldartu eta matxinoen aldeko 200 preso hil zituen. UGTren milizianoek bultzatutako matxinada gudariek armaz zapaldua izan zen. Honela preso politikoen bizitzak salbatu zituzten.

1937ko martxoaren 31an, Aviazione Legionariako hegazkinek Durango bonbardatu eta 336 hildako eragin zituzten eta besteek 500 zirela esaten dute). Durangokoa Europako lehendabiziko hiri-bonbardaketa izan zen.

1937ko apirilaren 9an, matxinoek Bilbo bonbardatu zuten. Trenak Uribarriko tunelean babestuta zeuden hamasei lagun hil zituen.

1937ko apirilaren 15ean, Bilbo gainean, Felipe del Río hegazkinlari errepublikanoak izugarrizko garaipena lortu zuen: bere abiadura zela eta orduan menderaezina zen alemaniar Dornier Do 17 bonbaketari bat lurrera bota zuen.

1937ko apirilaren 20an matxinoen Bizkaiko konkista laguntzeko, aurretik hegazkinek eta artilleriak bonbardatu zuten.

1937ko apirilaren 22an, Lamiakoko aerodromoaren gainean, Kondor Legioak Del Ríoren Polikarpov I-15 lurrera bota eta errepublikanoen aparteko hegazkinlaria hil zen.

1937ko apirilaren 26an, Kondor Legioaren Ju52ek Gernika bonbardatu zuen. Guztira 300 hildako izan ziren (iturrien arabera 150tik 1.600ra) eta etxeen %70a suntsitu zuten. Parte-hartutako 43 hegazkinek guztira 22.000 kg bonbak inguru bota zuten. Messerschmitt-109 ehiza-hegazkinek, lur-arratseko hegaldiak eginez, iheslariak metrailatu zituzten.

1937ko maiatzaren 22tik aurrera, Errepublikako gobernuak Bizkaiko aireportuetara eta matxinoen eskuetan zegoen eskualdea zeharkatuz, 50 Polikarpov I-16, Polikarpov I-15 eta Tupolev SB-2 hegazkinak bidali zituen, horietatik 5 erori ziren bidean. Egun hartan, Iruñea zeharkatzean Gobernu Militarra bonbardatu eta 11 erori izan ziren.

1937ko ekainaren 14an ehiza-hegazkinek, lur-arratseko hegaldiak eginez, Bilbo eta Santander arteko errepidean ihesean ari ziren abertzale eta errepublikarrak eraso zituzten.

1937ko abuztuaren 13an, Tupolev SB-2 hiru hegazkin errepublikarrek Tutera bonbardatu eta 13 hildako eta 23 zauritu izan ziren

1937ko azaroaren 12an errepublikarrek Iruñea bonbardatu zuten, 7 erori izanik.

1938ko urtarrilaren 18an errepublikarrek hirugarrenez eta azkenekoz bonbardatu zuten Iruñea, erori bat izanik

Almirante Cervera, gurutzaontzi matxinoa.

1936ko irailean, Errepublikak Bizkaiko golkora Jaime I korazatua, gurutze-ontzi bi, sei destruktore eta bost itsaspeko bidali zituen, Mediterraneo itsasoan destruktore bi eta itsaspeko bat utziz.

1936ko urriaren 13an, Bizkaiko golkoan egitekorik apenas ez zegoenez, Mediterraneo aldera jo zuen Afrikatik zetozen tropak uxatzeko. Itsas blokeoari, minatzeari eta kostaldea bonbardatzeari lotutako eskuadratik Jose Luis Diez destruktorea eta itsaspeko bi geratu ziren.

1936ko urrian Eusko Jaurlaritzak Eusko Itsas Gudarostea[73] sortu zuen. Joaquín Egiaren agindupean, lau bou armatu (101,6 mmko kanoiak), bederatzi minaketari eta 24 laguntzaile hartu zituen. Itsas-gudariak, marinel erregularrak ez bezala, oldarkor eta trebatuak ziren.

Eusko Itsas Gudarostearen lehendabiziko borroka 1936ko azaroaren 15ean zen: Velasco destruktore frankistaren eta Mistral eta Euzkal-Erria euskotar bouen artean. Euskotarrek Velasco jo zuten, eta zauritu bat eta matxura batzuk izan zituen; frankistek, ostera, Mistral jo zuten, eta euskotarrek zauritu bi izan zituzten.

1936ko abenduan, Eusko Itsas Gudarosteak Virgen del Carmen bou frankista harrapatu eta Donostia izena jarri zion.

1936ko abenduan, Euskadiko ontziek Pluto alemaniar merkataritza-ontzia harrapatu eta Bilbora eraman zuten. Espainiako Itsas Armadaren agintariek aske uzteko agindua eman zieten.

1936ko abenduaren 23an Eusko Itsas Gudarosteko itsasontziek Palos alemaniar merkataritza-ontzia harrapatu eta Bilbora eraman zuten. 28an Königsberg gurutze-ontzia Bilbora heldu zen, Palos aska zezaten eskatzera. Euskotarrek joaten utzi zioten Palos ontziari, zamaren zati bat eta espainiar bidaiariaren bat izan ezik.

1936ko abenduaren 31ean C5 itsaspekoak Bilboko portua utzi eta desagertu zen, agian Ribeseya aldean hondoratuta.

1937ko urtarrilean ondorio gabeko kanoikadaren elkartrukea izan zuten Nabarra eta Velasco itsasontziek, azken honek Bilboko itsasadarra minatzen ari zela.

1937. urteko hasieran Errepublikak Ciscar destruktorea eta C6 eta C4 itsaspekoak bidali zituen Bizkaiko golkora. Eusko Jaurlaritzak ukatu zuen errepublikarren agintea.

Garai hartan, matxinoek Bizkaiko golkoa kontrolpean zuten. Hala ere, ezin zuten blokeo eraginkorrik egin, Erresuma Batuko HMS Hood gurutze-ontzia eta HMS Royal Oak eta HMS Resolution korazatuak beren merkantzia-ontziak defendatzen ari zirelako[74] (azken hiru itsas miliak izan ezik).

1937ko martxoaren 5ean, Euskadiko bouen eta Canarias gurutze-ontziaren arteko Matxitxakoko itsas gudua izan zen. Guduaren ondorioz, euskotarrek Bou Nabarra galdu zuten.[36][37]

1937ko maiatzaren hasieran, Císcar, Gipuzkoa eta Bizkaya itsasontziek Bermeo bonbardatu zuten, Eusko Gudarostearen berreskuratzeko saiakera laguntzeko.

1937ko maiatzaren 31an, Ertzaintzak eta Eusko Itsas Gudarosteak Jose Luis Diez eta Císcar destruktoreak bereganatu zituzten, eta Espainiako Bigarren Errepublikako eskifaia irtenarazi. Hurrengo egunetan Eusko Itsas Gudarostearen 200 ofizial eta marinel baino gehiago sartu ziren antzinako eskifaiaren ordez.

1937ko ekainaren 10ean,gaizki-ulertu baten ondorioz, matxinatu faxistak beren artean borrokan aritu ziren: zehazki, Císcar eta Jose Luis Diez destruktoreak (hurrenez hurren Juan Antonio Castro alferiza eta Evaristo López tenientea buruzagi zituztela) eta Almirante Cervera gurutze-ontzia (Manuel Moreu kapitaina buruzagi zuela) frankistak elkarren aurka borrokatu ziren, ondoriorik gabe.

1937ko ekainaren 15ean, Bilbo galdu zenean, Císcar eta Jose Luis Diez destruktoreek Iparralderantz eraman zituzten iheslari eta agintariak.

1. ↑ Britainiar admiraltetzak aginduak eman zituen Espainiako gobernuaren peko lurraldetik britainiar guztiak ateratzeko; berez, eskuinera lerratzen ziren, Francoren mugimenduaren zaleak ziren; ikus Steer, G.L. 2009, 73. or.

2. ↑ 'Prest' agertu ziren atzerrian armak erosteko, baina promesa hori beti atzeratzen zen.

3. ↑ Hain zuzen, Baionaraino heldu zen armaz betetako tren kargamentua, baina Frantziako gobernuak atzera agindu zuen Bordelera.

4. ↑ George Steerek izena entzun bezala idatzi zuen, Lezo aditzera emateko.

5. ↑ Jose Maria Lasartek hartu zuen sarea martxan jartzeko ardura, eta Luis Álava Sautu izan zuen arduradun nagusi; hortik datorkio izena. Hala ere, emakume batzuek egindako lana berebiziko garrantzia izan zuen: Tere Verdes, Itziar Mugika, Bittori Etxeberria eta Delia Lauroba.

"Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian" - J. Chueca, L. Fernandez. Egunkaria, Andoain, 1997.

Ikus, gainera

# data[].attributes.attachment_link.title
Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Espainiako Gerra Zibilak Euskal Herrian 1936ko uztailetik 1937ko ekainera iraun zuen, estatu kolpea eman zenetik tropa frankistak Bilbora sartu eta mendebaldeko Bizkaiko mugaraino okupatu arte. Espainian gerra amaitu arte (1939ko apirila), Hego Euskal Herria erretagoardian geratu zen, elikagaien eskasia eta errepresio gogor bat pairatuz.

# data[].attributes.headline
Estudios Sicilia. Infografías de la Guerra Civil

# data[].attributes.subject
Estudios Sicilia. Infografías de la Guerra Civil

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Politika -

Memoria historikoa

1936ko uztailaren 18an Espainiako faxismoa Errepublikako Gobernu legitimoaren aurka altxatu zen. Armadako agintariek hilabeteak eman zituzten estatu-kolpea prestatzen.

Gudariak baserri baten kanpoaldean. Argazkia: Haritz Rodríguez (Tokitan. TV)

Espainiako Gerra Zibila eragin zuen altxamenduak 80 urte bete ditu

Agentziak | Erredakzioa

Espainiako Armadaren zati bat, indar politiko batzuen babesarekin, Errepublikako Gobernu legitimoaren aurka altxatu zen 1936ko uztailaren 17an eta 18an. Kolpeak Espainiako zati batean bakarrik izan zuen arrakasta, eta Gerra Zibila hasi zen. Guda 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen errepublikanoen porrotarekin.

Altxamendua duela 80 urte hasi zen, 1936ko uztailaren 17an, Melillako garnizioaren ofizialek kolpearen berri eman zutenean.

Armadako goi-agintariek hilabeteak eman zituzten estatu-kolpea prestatzen, besteak beste, Gonzalo Queipo de Llano, Emilio Mola eta Jose Sanjurjo jeneralek. 1936ko otsailaren 16an Fronte Popularra ezkerreko koalizioak hauteskundeetan garaipena lortu ondoren, kolpea bizkortu zuten eragile faxistek.

Melillako altxamenduarekin, Francisco Franco jeneralak Afrikatik zuzendutako Armadaren zatiak Errepublikako Gobernu demokratikoaren aurka egin zuen uztailaren 17an.

Marokoko iparraldean (Espainiako kolonia zen orduan) eta Kanaria uharteetan kantonatutako tropak penintsulako hegoaldera eramanez, kanpaina hasi zuten indar faxistek. Militarrek gerra-egoera ezarri zuten Espainiako eremu zabaletan eta hainbat herrietan.
Arrakasta partziala
Besteak beste, Galizia, Nafarroa eta Gaztela eta Leon erkidegoetan eta Oviedo, Granada eta Zaragoza hirietan izan zuen arrakasta kolpeak, monarkiko tradizionalisten, Falangearen eta eskuineko sektore zabalen babesa jaso baitzuen bertan.

Matxinada faxistak, aldiz, porrot egin zuen Madrilen, Katalunian, Levanten, Gaztela-Mantxan, Murtzian eta Andaluziako ekialdean. Asturiasen, Kantabrian eta Euskadin ere ez zuen arrakastarik lortu. Euskal abertzaleek Errepublika babestu zuten.

Hiri handietan, Gobernu konstituzionalaren indarrek eta ezkerreko alderdietako eta anarkisten miliziek garaitu egin zituzten frankistak.

Faxisten garaipen partzialak Espainiaren zatiketa bultzatu zuen, eta, ondorioz, Gerra Zibila.

Guda 1939an amaitu zen, frankisten garaipenarekin. Ondoren, Francisco Franco jeneralaren diktadura luzea etorri zen; izan ere, Franco bera hil arte iraun zuen, 1975eko azarora arte, alegia.

Hau zure interesekoa bada, baliteke beste gai hauek ere izatea

# data[].attributes.attachment_link.title
Gerra Zibila: lotsaren hasierak 80 urte bete ditu

# data[].attributes.attachment_link.description
Gerra Zibila: lotsaren hasierak 80 urte bete ditu. Memoria historikoa: Espainiako Armadaren zati bat Errepublikako Gobernu legitimoaren aurka altxatu zen 1936ko uztailaren 17an eta 18an.