# data[].attributes.attachment_link.readable_text
To kraina przez sześć wieków niezwiązana z ziemiami Rzeczypospolitej, niedzieląca z Polską jej historycznych losów. Demokracja szlachecka i sarmatyzm, wojny XVIII w. i Konfederacja Barska, rozbiory i powstania XIX stulecia wraz z mitem romantycznym - wszystko to nie mieści się w horyzoncie doświadczeń Górnoślązaków. To pojęcia, o których czytali oni w prasie polskiej, lecz nie przeżycia, które byłyby zapisane w pamięci społecznej.
Od ruchu narodowego do ofensywy dyplomatycznej
Dopiero pod koniec XIX w. w regionie górnośląskim pojawiły się pierwsze struktury polskiego ruchu narodowego, przyniesione przede wszystkim przez migrantów z Wielkopolski. Powstały polskie banki, spółdzielnie i gazety, towarzystwa kulturalne i sportowe. Początkowo apolityczne, z czasem coraz bardziej się upolityczniały.

W 1903 r. działacz endecki z Siemianowic, rodowity Górnoślązak, Wojciech Korfanty, zdecydowanie wystąpił przeciwko katolickiej, niemieckiej Partii Centrum, która dotąd po części reprezentowała interesy ludności polskojęzycznej. Został wybrany na posła do Reichstagu, gdzie wstąpił do Koła Polskiego, stając się wyrazistym przedstawicielem polskiego ruchu narodowego z Górnego Śląska. Było to polityczne trzęsienie ziemi: oto bowiem ruch polski w rejencji opolskiej z fazy społecznej pracy u podstaw przeszedł na szczebel zdecydowanej akcji politycznej. Haseł niepodległościowych - oderwania Górnego Śląska od Niemiec - nie formułowano, poprzestając na podkreślaniu odwiecznych związków regionu z resztą ziem polskich.

Dopiero pod koniec XIX w. w regionie górnośląskim pojawiły się pierwsze struktury polskiego ruchu narodowego, przyniesione przede wszystkim przez migrantów z Wielkopolski. Powstały polskie banki, spółdzielnie i gazety, towarzystwa kulturalne i sportowe. Początkowo apolityczne, z czasem coraz bardziej się upolityczniały.

Polskie nastroje na Górnym Śląsku przygasiła I wojna światowa, ale odżyły one w obliczu klęski Niemiec, rewolucji, która obaliła monarchię, oraz odrodzenia polskiej państwowości. Teraz już na porządku dziennym było pytanie o przynależność państwową rejencji opolskiej. Korfanty 25 października 1918 r. wygłosił w Reichstagu przemówienie, w którym domagał się przyłączenia Górnego Śląska do przyszłego państwa polskiego. W Poznaniu powstała Naczelna Rada Ludowa, a Korfanty został członkiem jej władz, odpowiedzialnym za sprawy górnośląskie. Ekspozyturę Rady otwarto w Bytomiu. Działania te niejako formalizowały polskie roszczenia do Górnego Śląska, ale forum, na którym te żądania wybrzmiały z ogromnym rezonansem, stała się konferencja pokojowa w Paryżu, rozpoczęta w styczniu 1919 r. Strona polska expressis verbis postawiła kwestię przyszłej przynależności Górnego Śląska - domagano się przyłączenia go do odradzającej się Rzeczypospolitej. Dla Niemców był to wstrząs. Dopóki polskie pretensje do Górnego Śląska wypowiadali lokalni działacze o niewielkich wpływach, problem był ograniczony. Skończyły się żarty, gdy kwestię podniesiono na arenie międzynarodowej. Władze niemieckie, mimo ogromnej słabości kraju dotkniętego klęską w wojnie i zmianą ustrojową, przystąpiły do kontrakcji. Na mocy traktatu wersalskiego, podpisanego 28 czerwca 1919 r., o losach Górnego Śląska miał rozstrzygnąć plebiscyt. Dla Niemców decyzja o plebiscycie stanowiła maksimum możliwe wówczas dla osiągnięcia, jednak Polaków absolutnie nie satysfakcjonowała.
Powstańcze wrzenie
U schyłku wojny i w pierwszych miesiącach pokoju, w okresie rewolucji w Niemczech (a więc i na Górnym Śląsku), w atmosferze walk prawicowych i lewicowych bojówek, działalności rad żołnierskich i robotniczych, wrzenia i niepokojów, rodziła się polska, górnośląska konspiracja. Jej bazą było Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół", nominalnie sportowe, w istocie paramilitarne i mocno upolitycznione. W 1919 r. górnośląski „Sokół" liczył 59 gniazd, skupiających tysiące górnośląskich robotników, rzemieślników i chłopów. To z nich przede wszystkim rekrutowała się później powstańcza armia. Aby jednak „Sokoły" mogły stać się siłą zbrojną, trzeba było nadać im zmilitaryzowaną strukturę. Pierwsze próby podjęto już jesienią 1918 r.

W październiku tegoż roku Józef Dreyza - naczelnik górnośląskiego „Sokoła" - powołał do życia konspiracyjną Straż Obywatelską dla Górnego Śląska. W jej szeregach znaleźli się przede wszystkim członkowie „Sokoła", w tym liczni zdemobilizowani żołnierze armii niemieckiej. Jej zadaniem była ochrona ludności polskiej, ale Niemcy szybko dostrzegli w niej groźną bojówkę i zdelegalizowali ją w listopadzie 1918 r. Od grudnia władze „Sokoła" próbowały budować polską konspirację wojskową w ramach tzw. związków wojackich (weteranów). I te struktury szybko wygasły: związki rozwiązano już w lutym 1919 r. Dostarczyły one jednak kadr dla utworzonej w styczniu 1919 r. Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska - właściwego rozsadnika akcji powstańczej.

Proces tworzenia POW G.Śl. był skomplikowany, istniało kilka konkurencyjnych ośrodków decyzyjnych mających ambicje kierownicze. Ale organizacja rozwijała się dynamicznie: w kwietniu 1919 r. liczyła ponad 10 tys. zaprzysiężonych członków. Do momentu wybuchu I Powstania Śląskiego w sierpniu 1919 r. było ich już ponad 23 tys.
Przypadkowa eksplozja: I Powstanie Śląskie (1919)
Część środowisk polskich negowała potrzebę plebiscytu, dążąc - wzorem Wielkopolski - do przyłączenia Górnego Śląska do Polski w drodze zrywu zbrojnego. Szczególnie do powstania parli członkowie POW, ale politycy „cywilni", jak Korfanty, uważali je za nonsens, stojąc na gruncie decyzji dyplomatycznych. Na brak jednolitego stanowiska w obozie polskim nałożył się chaos organizacyjny i decyzyjny w samej POW G.Śl. Doszło do dekonspiracji i aresztowań licznych działaczy.

Latem 1919 r. Górny Śląsk był beczką prochu. Fatalne były nastroje społeczne, zaostrzone przez powojenny kryzys gospodarczy, który znacząco odbił się na sytuacji materialnej ludności. Niemiecka administracja i policja, wzburzone polskimi roszczeniami terytorialnymi, zaczęły represjonować polskich działaczy. Przez region przetoczyła się fala strajków. W kopalni „Mysłowice" 15 sierpnia odbyła się manifestacja, której uczestnicy zażądali wypłacenia zaległych poborów. Gdy wzburzony tłum wtargnął na teren kopalni, chroniący ją żołnierze niemieccy otworzyli ogień. Zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec.

Była to iskra, która doprowadziła do wybuchu. Część oddziałów peowiackich 17 sierpnia przystąpiła do działań zbrojnych, nad którymi ostatecznie dowództwo objął komendant POW G.Śl. w latach 1919-1920, Alfons Zgrzebniok. Peowiacy, byli może i liczni, ale kiepsko uzbrojeni, działali też dość bezładnie i przypadkowo. Zderzyli się z oporem silnych jednostek niemieckich: w tym czasie na Górnym Śląsku stacjonowało aż 70-80 tys. niemieckich żołnierzy. Wobec takiej przewagi przeciwnika powstańcy byli skazani na niepowodzenie. Doszło do potyczek w powiatach katowickim, pszczyńskim i rybnickim, ale - mimo lokalnych zwycięstw powstańców - zakończyły się one niepowodzeniem strony polskiej. Walki wygasły po dziesięciu dniach. Ponad 9 tys. peowiaków zbiegło do Polski. Część z nich wstąpiła do Wojska Polskiego, większość jednak wróciła na Górny Śląsk po podpisaniu polsko-niemieckiej umowy amnestyjnej z 1 października 1919 r. Na jej mocy Niemcy uwolnili z więzień powstańców schwytanych latem.

Amnestia i pomyślne dla strony polskiej wyniki wyborów komunalnych z listopada 1919 r. pozwoliły POW G.Śl., formalnie rozwiązanej, przełamać kryzys wywołany porażką I Powstania Śląskiego. Weszła ona w kontakt z Polskim Komisariatem Plebiscytowym, którego działania ochraniała. W kwietniu 1920 r. organizacja liczyła 7815 zaprzysiężonych członków i ok. 20 tys. wtajemniczonych. Jej szeregi wzmacniali liczni ochotnicy przybyli z Polski. Wielu z nich zostało oddelegowanych, jako instruktorzy, przez Wojsko Polskie.
II Powstanie Śląskie (1920)
W lutym 1920 r. oddziały alianckie (francuskie, brytyjskie i włoskie) przybyły na górnośląski obszar plebiscytowy, który wcześniej opuściły niemieckie jednostki zbrojne. Władzę w regionie przejęła Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa z gen. Henrim Le Rondem na czele, nastawionym życzliwie wobec sprawy polskiej. Jako wyraziciel polityki Paryża miał on wzmocnić Polaków na Górnym Śląsku i rzeczywiście - w nowych warunkach działalność polskich organizacji mogła nabrać wiatru w żagle. Na pierwsze miejsce wysforował się Polski Komisariat Plebiscytowy, kierowany przez Korfantego, jako centrala agitacji plebiscytowej na rzecz Polski.

Wiosną 1920 r. walka plebiscytowa uległa dynamizacji. Przełożyło się to na liczne, żywiołowe wystąpienia zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej. Niemcy stworzyli liczne bojówki wspierane przez policję bezpieczeństwa, zwaną potocznie Sipo albo „zicherką" (od niem. Sicherheitspolizei). Bojówkarze rozbijali polskie zebrania i atakowali siedziby polskich organizacji. Od kwietnia w wielu miastach regionu dochodziło do zamieszek wzniecanych przez Niemców. Takie rozruchy wybuchły 17 sierpnia 1920 r. także w Katowicach. Na skutek nieprawdziwej informacji o zajęciu Warszawy przez wojska bolszewickie, Niemcy domagali się odwołania plebiscytu na Górnym Śląsku. Doszło do starć, wojska francuskie interweniowały z użyciem broni palnej, były ofiary, w tym zabity przez niemiecki tłum lekarz, dr Andrzej Mielęcki.

Korfanty zdecydował o rozpoczęciu kolejnego powstania. Jako jego cel ogłosił likwidację stronniczej Sipo i utworzenie w jej miejsce policji parytetowej. Tym razem POW G.Śl. była dużo lepiej przygotowana do walki niż w roku poprzednim. Działaniami oddziałów polskich ponownie dowodził Zgrzebniok. Od 18 sierpnia w ciągu kilku dni powstańcy opanowali większość górnośląskiego obszaru przemysłowego. Nie udało się to tylko w większych miastach, gdzie stacjonowały oddziały alianckie lub silne oddziały Sipo. Powstańcy przystąpili do blokady (tzw. cernowania) tych miejscowości. Działania zbrojne zakończyły się 28 sierpnia 1921 r., gdy alianci zdecydowali się na rozwiązanie Sipo i utworzenie Policji Plebiscytowej, złożonej z funkcjonariuszy polskich i niemieckich. Postulat strony polskiej został więc spełniony, zatem tym razem trzeba mówić o umiarkowanym sukcesie powstańczym. Umiarkowanym, gdyż precyzyjnie wyznaczone, a zarazem skromne, były cele tego zrywu. A jednak zwycięstwo powstania miało dalekosiężne skutki: wytrącono z ręki Niemcom ich wtedy bodaj najsilniejszą broń, jaką była Sipo.
Plebiscyt i przemiany polskiej konspiracji
Po zażartej walce propagandowej, w niedzielę, 20 marca 1921 r. odbył się wreszcie plebiscyt. Wzięło w nim udział prawie 1,2 mln osób. Przyniósł zwycięstwo Niemcom, za którymi głosowało 59,4 proc. osób. Za przynależnością Górnego Śląska do Polski opowiedziało się 40,3 proc. głosujących. Strona polska uważała swój wynik za na tyle korzystny, że za konieczność uznano podział regionu. Korfanty zaproponował wytyczenie linii granicznej od północy przez Olesno, do Opola, następnie na południe do Raciborza (tzw. linia Korfantego). Rokowania z aliantami trwały przez cały kwiecień 1921 r. Francuzi przychylali się do maksymalistycznych żądań polskich, ale zdanie Wielkiej Brytanii i Włoch było odmienne: zamierzały one przyznać Polsce zaledwie skrawki obszaru plebiscytowego (powiaty pszczyński i rybnicki oraz kilka miejscowości powiatu katowickiego). Dla strony polskiej byłoby to kompletnie niesatysfakcjonujące.

Chociaż pod koniec działań zbrojnych powstańcy znaleźli się w defensywie, nie wolno zapominać, jak wielkim politycznym sukcesem strony polskiej okazał się ten zryw. To pod jego wpływem alianci podjęli decyzję o przyznaniu Polsce większej części Górnego Śląska, niż pierwotnie zamierzali. Rzeczpospolita otrzymała więc około jednej trzeciej terytorium plebiscytowego. Na tym terenie znajdowało się większość górnośląskich kopalń i hut.

Po zakończeniu II Powstania Śląskiego, we wrześniu 1920 r., na polecenie Oddziału II Sztabu Ministerstwa Spraw Wojskowych w miejsce POW G.Śl. powołano Centralę Wychowania Fizycznego. Wiele stanowisk dowódczych obsadzili fachowcy oddelegowani przez Wojsko Polskie. Wśród nich znalazł się późniejszy wojewoda śląski Michał Grażyński. Dzięki działalności centrali polska konspiracja wojskowa została przekształcona na wzór regularnej armii (przedtem miała raczej charakter partyzancki). Za tym szło też coraz lepsze wyszkolenie i wyposażenie jej członków.

W grudniu 1920 r. doszło do kolejnej zmiany. Zadania CWF przejęło, również konspiracyjne, Dowództwo Ochrony Plebiscytu. Podporządkowało ono sobie inne polskie organizacje wojskowe na obszarze plebiscytowym: Związek Hallerczyków i Związek Przyjaciół Górnego Śląska (instytucję stworzoną przez polski wywiad w celu wsparcia szkoleniowego i materiałowego powstańców śląskich). Pierwszym dowódcą był płk Paweł Chrobok, zastąpiony na początku kwietnia 1921 r. przez ppłk. Macieja Mielżyńskiego „Nowinę-Doliwę" z Wielkopolski.
Mała wojna polsko-niemiecka: III Powstanie Śląskie
Brak decyzji o podziale regionu zmusił stronę polską do działania. Trzecie już powstanie miało być swoistą manifestacją woli polskich Górnoślązaków, a zarazem tworzeniem polityki faktów dokonanych. Korfanty, bezdyskusyjny lider w miejscowym obozie polskim, do idei powstania nie był przekonany. Zgodził się na jego wybuch pod wpływem obaw, że faktycznie region zostanie podzielony wedle planów włosko-brytyjskich. Cel strategiczny zrywu określił jako demonstrację zbrojną, polegającą na zajęciu części Górnego Śląska aż po linię Korfantego (linię Odry), czyli optimum polskich aspiracji terytorialnych. Po wybuchu powstania Korfanty stanął, jako dyktator, na czele powstańczych władz cywilnych - Naczelnej Władzy na Górnym Śląsku. Dowódcą wojsk powstańczych został ppłk Mielżyński, później zastąpiony przez ppłk. Kazimierza Zentkellera, również Wielkopolanina.

W przeddzień wybuchu III Powstania Śląskiego, 1 maja 1921 r., Dowództwo Ochrony Plebiscytu przemianowano na Naczelną Komendę Wojsk Powstańczych, podporządkowaną cywilnej Naczelnej Władzy na Górnym Śląsku. Wojska powstańcze zostały podzielone na trzy grupy operacyjne („Północ", „Wschód", „Południe"), w których skład wchodziły oddziały zorganizowane na wzór armii regularnej, liczące łącznie ponad 35 tys. ludzi. W ramach wojsk powstańczych został też utworzony oddział specjalnego przeznaczenia - Grupa Destrukcyjna Wawelberga, której zadaniem było zablokowanie niemieckich arterii komunikacyjnych poprzez wysadzenie mostów z torami kolejowymi łączącymi teren działań powstańczych z pozostałymi obszarami Niemiec. Na ziemiach zajętych przez powstańców wprowadzono pobór; w efekcie siły powstańcze rozrosły się do 60 tys. zbrojnych. Pośród nich było co najmniej 9 tys. ochotników z Polski; większość kadry oficerskiej stanowili oficerowie Wojska Polskiego, głównie z Wielkopolski.

Głównym przeciwnikiem powstańców była Samoobrona Górnego Śląska ( Selbstschutz Oberschlesiens). W jej skład weszli niemieccy bojówkarze górnośląscy, ochotnicy z obszaru plebiscytowego nieobjętego działaniami wojsk powstańczych oraz posiłki z głębi Niemiec. Działali oni w tzw. Freikorpsach. 20 maja 1921 r. dowództwo nad całością oddziałów Selbstschutzu przejął gen. Karl Hoefer z Pszczyny. Pod koniec maja miał pod swoimi rozkazami ponad 30 tys. żołnierzy.

Działania bojowe III Powstania Śląskiego rozpoczęły się 3 maja 1921 r. Powstańcom udało się zaskoczyć Niemców, co pozwoliło na rychłe osiągnięcie linii Korfantego. Na skutek interwencji aliantów powstańcy musieli jednak opuścić większe miasta (m.in. Katowice), ograniczając się znów do ich „cernowania". Powstańcy 8 maja zajęli Górę św. Anny. Zarazem w dniach 6-10 maja miała miejsce największa polska operacja ofensywna podczas III Powstania Śląskiego: opanowanie rejonu Kędzierzyna (ważnego węzła kolejowego) i wyparcie wojsk niemieckich za Odrę.

W momencie szczytowych sukcesów militarnych strony polskiej Korfanty zaczął zmierzać do zakończenia powstania, w przekonaniu, że powstańcy nie byliby w stanie powstrzymać niemieckiego kontruderzenia. 9 maja 1921 r. nastąpiło zawieszenie broni. Polacy przystąpili do umacniania się na zajętych pozycjach. 21 maja Niemcy ruszyli z kontrofensywą w kierunku Góry św. Anny, którą wkrótce zajęli. Była to największa bitwa III Powstania Śląskiego - bitwa, którą strona polska przegrała. W rezultacie powstała groźba przełamania powstańczej linii obrony, co z kolei zagroziłoby całości frontu. Polskie kontrataki nie przyniosły sukcesów: mimo krwawych walk powstańcom nie udało się odzyskać Góry św. Anny, która do końca powstania pozostała w rękach niemieckich. Zacięte zmagania toczyły się też na innych odcinkach frontu - z większym sukcesem wojsk powstańczych. 4 czerwca Niemcy wznowili natarcie i wkrótce zbliżyli się do Kędzierzyna, który po zaciętych starciach zajęli.

W tej sytuacji Korfanty ze zdwojoną siłą począł zabiegać o dyplomatyczne rozwiązanie konfliktu. Dyktator spotkał się jednak z opozycją części podwładnych. Doszło do buntu oficerów ze sztabu powstańczej Grupy Operacyjnej „Wschód" (m.in. Grażyńskiego), którzy opowiadali się za kontynuacją działań militarnych. Korfanty uciekł się do aresztowania puczystów. Pod koniec maja wznowiono negocjacje, nie bez oporów ze strony Niemców, mających dobrą passę. 5 lipca 1921 r. podpisano rozejm, który faktycznie zakończył III Powstanie Śląskie.

W przeciwieństwie do dwóch poprzednich, krótkotrwałych rewolt, ten zryw miał rozmach, intensywność, cechował się długotrwałymi operacjami taktycznymi, niczym na regularnej wojnie, wreszcie, last but not least, przyniósł też wiele ofiar. Po stronie polskiej poległo ok. 1,5 tys. ludzi.

Chociaż pod koniec działań zbrojnych powstańcy znaleźli się w defensywie, nie wolno zapominać, jak wielkim politycznym sukcesem strony polskiej okazał się ten zryw. To pod jego wpływem alianci podjęli decyzję o przyznaniu Polsce większej części Górnego Śląska, niż pierwotnie zamierzali. Rzeczpospolita otrzymała więc około jednej trzeciej terytorium plebiscytowego. Na tym terenie znajdowało się większość górnośląskich kopalń i hut. Województwo śląskie, powstałe faktycznie latem 1922 r., okazało się jednym z najbardziej zindustrializowanych i zurbanizowanych centrów II RP. Same powstania zaś, a szczególnie trzecie, stały się odtąd politycznym mitem, na którym zbudowano polską tożsamość Górnego Śląska.
Tekst pochodzi z nr 11/2017 Biuletynu IPN

# data[].attributes.attachment_link.description
To kraina przez sześć wieków niezwiązana z ziemiami Rzeczypospolitej, niedzieląca z Polską jej historycznych losów. Demokracja szlachecka i sarmatyzm, wojny XVIII w. i Konfederacja Barska, rozbiory i powstania XIX stulecia wraz z mitem romantycznym - wszystko to nie mieści się w horyzoncie doświadczeń Górnoślązaków.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
historia, społeczeństwo

Przypomnij sobie

1. Kiedy i w jakich okolicznościach Śląsk przestał być częścią państwa polskiego?

2. Do jakich państw należał Śląsk od XIV do XIX wieku?

3. Kiedy i zwycięstwem jakich państw zakończyła się I wojna światowa?

Plebiscyt i powstania śląskie stanowią jedne z najważniejszych wydarzeń wpływających na dwudziestowieczną historię Górnego Śląska. Rozstrzygnięcia plebiscytowe i podział spornego terenu po I wojnie światowej w praktyce były efektem złożonego procesu historycznego, przede wszystkim rywalizacji zwycięskich mocarstw: Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Stanów Zjednoczonych. Tzw. kwestia górnośląska miała więc wymiar ogólnoeuropejski, znacznie wykraczający poza regionalne ramy.

Ze względu na bogactwo znajdujących się na Górnym Śląsku kopalin oraz wysoki stopień rozwoju przemysłu, region dla posiadającego go państwa dawał potencjalnie ogromne zyski finansowe. Tu należy szukać jednej z najistotniejszych przyczyn konfliktu. Oba walczące o Górny Śląsk państwa - tak Polska jak i Niemcy - miały nadzieję, że górnośląski okręg przemysłowy umożliwi po zakończonej wojnie ich szybki rozwój gospodarczy. Niemcy ponadto nie wyobrażały sobie spłaty ciążących na nich reparacji (odszkodowań) wojennych, bez możliwości wykorzystania górnośląskiego przemysłu.

Podczas kończącej I wojnę światową konferencji pokojowej w Paryżu (I-VI 1919 roku), delegacja polska proponowała włączenie do Polski całego terytorium Górnego Śląska, argumentując taką decyzję: przewagą liczebną ludności polskojęzycznej, tradycją historyczną i w przyszłości znaczeniem dla gospodarki II RP. Jednak wobec poparcia dla Niemców ze strony Brytyjczyków, o losie regionu miał ostatecznie decyzją zwycięskich mocarstw zadecydować plebiscyt (na mocy art. 88 traktatu wersalskiego). Dopuszczeni do głosowania zostali wszyscy dorośli mieszkańcy terenu plebiscytowego, a także tzw. emigranci, czyli osoby, które ukończyły 20. rok życia i urodziły się obszarze plebiscytowym, ale już na nim nie mieszkały.

Przyjęcie na konferencji w Paryżu decyzji o plebiscycie nie zadowoliło żadnej ze stron. Niemcy, posiadający w swoich rękach kontrolę nad administracją cywilną, policją i wojskiem, zareagowali falą represji. W odpowiedzi niezadowoleni propolsko nastawieni mieszkańcy Górnego Śląska - zapoczątkowali akcję strajkową, w której domagano się usunięcia niemieckich formacji wojskowych, tzw. Straży Granicznej ( Grenzschutzu) i paramilitarnych oddziałów ochotniczych (.

Działania niemieckiej administracji doprowadziły do wybuchu polskiego powstania (tzw. I powstania śląskiego), które trwało od 17 do 26 sierpnia 1919 roku. Przygotowywała je polska, nielegalna organizacja wojskowa istniejąca już od stycznia 1919 roku - Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska (POW GŚ). Lokalnie powstanie przybrało jednak charakter spontanicznego zrywu skierowanego przeciwko niemieckiej administracji oraz niemieckim właścicielom zakładów przemysłowych. Powstanie nie miało jasno skonkretyzowanych celów. Ogólne zamierzenie zajęcia całego terenu plebiscytowego było nierealne ze względu na przewagę niemiecką. Polscy powstańcy walczyć musieli przeciwko oddziałom regularnej armii niemieckiej. Ze względu na słabość polskich oddziałów (szczególnie dotyczyło to braków w uzbrojeniu, a także niedostatecznej koordynacji działań małych oddziałów powstańczych), teren potyczek ograniczył się do powiatów: rybnickiego, pszczyńskiego, bytomskiego, katowickiego i lublinieckiego. Powstanie, wobec braku możliwości pomocy ze strony Polski, która ratyfikowała traktat wersalski i nie mogła, podobnie jak Niemcy, interweniować bezpośrednio, zakończyło się pacyfikacją ludności polskiej. Wielu powstańców zostało zmuszonych w obawie przed represjami niemieckimi do opuszczenia Górnego Śląska. Najważniejsze obozy dla uchodźców ulokowano w Sosnowcu, Oświęcimiu i Zawierciu.

Po wejściu w życie postanowień traktatu wersalskiego nad przebiegiem plebiscytu kontrolę przejęła Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, skupiająca reprezentantów Francji, Włoch i Wielkiej Brytanii (Stany Zjednoczone nie ratyfikowały traktatu i nie miały swojego przedstawiciela na Górnym Śląsku). Na czele Komisji stał francuski gen. Henri Le Rond. Od lutego 1920 roku wkroczyły na Górny Śląsk także wojska alianckie, a opuściły obszar plebiscytowy regularne wojskowe oddziały niemieckie.

Rząd polski na terenie plebiscytowym reprezentował Rząd niemiecki miał również swoją reprezentację - Polski Komisariat Plebiscytowy z siedzibą w Bytomiu (mieszczący się w nieistniejącym już dzisiaj Hotelu „Lomnitz"). Jako komisarz plebiscytowy przewodził Komisariatowi Wojciech Korfanty, znany już z działalności w polskim ruchu narodowym na Górnym Śląsku przed I wojną światową, a na przełomie lat 1918-1919 jeden z przywódców powstania przeciwko Niemcom w Wielkopolsce. Niemiecki Komisariat Plebiscytowy z siedzibą w Katowicach. Kierował nim słabo znany na Górnym Śląsku działacz partii katolickiej Kurt Urbanek.

Po wkroczeniu wojsk alianckich usunięto z obszaru plebiscytowego na początku 1920 roku wojska niemieckie ( Grenzschutz), a za stan bezpieczeństwa miała odpowiadać niemiecka policja bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei [SiPo]). Niemcy i Polacy w trakcie walki propagandowej wykorzystywali jednak nielegalne organizacje wojskowe (Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska zmieniła nazwę na Dowództwo Obrony Plebiscytu; Niemcy założyli organizację Organizacja Wojskową Górny Śląsk - Kampforganisation Oberschlesien). Obydwie organizacje korzystały z pomocy swoich rządów w Warszawie i Berlinie, głównie finansowej, materiałowej (uzbrojenia i amunicji) oraz osobowej (oficerów, podoficerów oraz ochotników posiadających przygotowanie wojskowe, przysyłanych do przekształcenia organizacji w konspiracyjne oddziały wojskowe).

W trakcie kampanii plebiscytowej doszło do kolejnego zaostrzenia protestów ludności polskiej przeciwko represjom administracji i policji niemieckiej. Szczególnie dużym echem odbiło się zabicie podczas rozruchów w Katowicach znanego polskiego działacza narodowego, a jednocześnie cenionego lekarza Andrzeja Mielęckiego. W konsekwencji wybuchło II powstanie śląskie, na czele którego jako dyktator stanął W. Korfanty. W porównaniu do powstania z roku 1919 demonstracja wojskowa polskich Górnoślązaków (bo właśnie taki charakter miało wystąpienie) została przeprowadzona bardzo sprawnie. Zrealizowano precyzyjnie przygotowany wcześniej plan wojskowy.

Wybuch powstania nastąpił w nocy z 17 na 18 sierpnia 1920 roku. W krótkim czasie powstańcom udało się zająć niemal cały górnośląski okręg przemysłowy, z wyjątkiem nieatakowanych większych miast, w których stacjonowały wojska alianckie bądź silne oddziały niemieckiej policji bezpieczeństwa. Wskazując na działania powstańców istotnym jest zwrócenie uwagi, że podobnie jak w przypadku innych konfliktów, nie sposób było uniknąć działań o charakterze odwetowym, z których po latach Polacy z pewnością nie powinny być dumni. Jak symboliczną pozostaje śmierć lekarza A. Mielęckiego zabitego przez Niemców podczas opatrywania rannych, podobny wymiar miała swoista zemsta za zniszczenie Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Katowicach. Oddział powstańców z 19 na 20 sierpnia spalił wówczas część zabudowań we wsi Hołdunów (niem. Anhalt) w powiecie pszczyńskim, zamieszkałej od XVIII wieku przez ewangelickich kolonistów niemieckich.

Powstanie zakończyło się po uzyskaniu przez stronę polską zapewnień o likwidacji SiPo i powołaniu w jej miejsce polsko-niemieckiej policji plebiscytowej (Abstimmungspolizei (APo)). Sukcesem było także zapewnienie bezpieczeństwa uczestnikom powstania. Nie tylko, że nie musieli, jak po pierwszym powstaniu, uciekać, ale zadbano nawet o deklarację przestrzegania praw pracowniczych, czyli właściciele niemieckich przedsiębiorstw nie mogli ich zwalniać z dotychczasowych miejsc pracy. Jako „wartość dodaną" zaznaczyć należy także usunięcie z terenu plebiscytowego części napływowych bojówkarzy niemieckich oraz dopuszczenie do urzędów przedstawicieli Polaków górnośląskich.

Powstanie z 1920 roku było znacznie lepiej zaplanowane i zrealizowane. Od początku jasno sprecyzowano w nim cel możliwy do osiągnięcia oraz ograniczono zasięg terytorialny. Dzięki dobremu opracowaniu planu operacyjnego powstańcy mogli skutecznie poprowadzić działania. Dodatkowo precyzyjnie określono metody walki, ograniczając je do zbrojnej demonstracji siły świadczącej o determinacji Polaków górnośląskich.

Z polskiej perspektywy II powstanie śląskie zasłużyło na wysoką ocenę. Zwolennicy pozostania Górnego Śląska w państwie niemieckim musieli się od tej pory liczyć z tym, że utrzymanie całego terenu może okazać się niemożliwe. Zwolennicy przyłączenia do Polski uwierzyli, że można rywalizację z Niemcami wygrać.

Kampania plebiscytowa skierowana była w dużym stopniu do ludności labilnej narodowościowo (czyli o nieokreślonej identyfikacji narodowościowej), szacowanej przez W. Korfantego nawet na 1/3 ogółu ludności polskojęzycznej. Trzeba pamiętać, że mieszkańcy Górnego Śłąska labilni narodowościowo skłonni byli podejmować decyzję przypadkowo, zwłaszcza pod wpływem przeczytanych ulotek czy zasłyszanych informacji przedwyborczych. Z tego powodu, mimo I i II powstania, duża część Górnoślązaków pozostała aż do 1921 roku neutralna. Do decyzji zostali dopiero niejako przymuszeni poprzez udział w plebiscycie, gdy musieli się opowiedzieć po jednej ze stron.

Infografika z wynikami plebiscytu na Górnym Śląsku prezentowanymi na siatce gmin z 1910 roku w portalu GEOHIST ( Odnośnik do infografiki)

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej w Katowicach (materiał pochodzi z portalu GEOHIST www.geohist.ibrbs.pl)

Plebiscyt odbył się 20 marca 1921 roku. Wzięło w nim udział 1 191 tys. osób (aż 97,5% uprawnionych). Za Polską opowiedziało się 479 tys. (40,4% ogółu głosujących), za Niemcami 707 tys. (59,4%).

Za Niemcami głosowali przeważnie mieszkańcy miast, za Polską głosowano głównie na terenach wiejskich, szczególnie we wschodnich powiatach leżących wzdłuż ówczesnej granicy z Polską (rybnickim, pszczyńskim, katowickim, lublinieckim). Spory wpływ na ostateczne wyniki miało także wzięcie w głosowaniu udziału przez ponad 190 tys. osób urodzonych, ale nie mieszkających na Górnym Śląsku. Spośród nich zaledwie kilkanaście tysięcy zagłosowało za Polską.

Trzeba jednak wiedzieć, że o prawo do udziału w plebiscycie emigrantów w Paryżu mocno zabiegała strona polska, licząc na przyjazd Górnoślązaków z Zagłębia Ruhry. Okazało się jednak, że była to dyplomatyczna „bramka samobójcza", której nie udało się już - mimo starań - odwołać. Niezależnie od tego przecenia się siłę i znaczenie głosów emigranckich. Ponieważ otrzymali oni inne kartki do głosowania, można dziś odtworzyć ich realną siłę. Gdyby głosów emigrantów nie liczyć, wynik ogólny, aczkolwiek już tylko z przewagą kilku procent, byłby nadal na korzyść Niemiec.
Polskie plakaty plebiscytowe.
Bezpośrednio po ogłoszeniu wyników za swój sukces uznały je obie strony, tyle tylko, że odmiennie je interpretując. Niemcy mówili o wyniku globalnym, z całego terenu plebiscytowego, zgodnie z którym faktyczne odnieśli zwycięstwo. Polacy utrzymywali, że nie należy brać pod uwagę wyniku ogólnego, lecz rezultaty w poszczególnych gminach, co było także zgodne z przepisami dotyczącymi plebiscytów, które zostały wcześniej ogłoszone. Obszar plebiscytowy odnosił się przecież także do terenów obejmujących powiaty (np. głubczycki, prudnicki i niemodliński), do których Polska nie rościła sobie pretensji, świadoma przytłaczającej w nich przewagi mieszkańców nastawionych proniemiecko. Dlatego Polacy przywiązywali mniejszą wagę do tego, jaki będzie wynik globalny, większą zaś do tego, jaki będzie rezultat w poszczególnych miejscowościach.

W plebiscycie za Polską opowiedzieli się głosujący w ponad 670 gminach, za Niemcami w ponad 830. Taki rezultat, który strona polska uznała za swój sukces, można oceniać jako istotnie korzystny dla Polski. Odniesiono go na obszarze, gdzie niewielu miało świadomość historycznej przynależności do państwa polskiego, z którym związki zerwały się jeszcze w okresie średniowiecza. Jak trudno było przezwyciężyć to historyczne dziedzictwo pokazują podobne plebiscyty na Warmii i Mazurach. Tam strona polska poniosła druzgocącą porażkę (wygrana tylko w 5 wsiach warmińskich i 3 mazurskich). Na Górnym Śląsku kampania plebiscytowa i zaangażowanie polskich działaczy narodowych pozwoliło przekonać do sprawy polskiej niespełna połowę jego mieszkańców. Nie wystarczyło to jednak do uzyskania korzystnej dla Polski decyzji aliantów.

Po pierwszych chwilach obustronnego zadowolenia zaczęły się kłopoty. Okazało się niemożliwym przeprowadzenie granicy według podziału na gminy. Nie można było pozostawić miast w państwie niemieckim, a wiosek wokół nich przekazać Polsce. Niemcy nie mieli zamiaru oddawać nawet części obszaru górnośląskiego okręgu przemysłowego, razem z wielkimi miastami od Gliwic, Zabrza i Bytomia na zachodzie po Mysłowice na wschodzie. Pierwsza decyzja o wyznaczeniu granicy, jaka zapadła na podstawie wyników plebiscytu, była dla Polski bardzo niekorzystna. Miała ona uzyskać tylko tereny wokół Pszczyny i Rybnika, a po stronie niemieckiej zostać miały miejscowości w innych powiatach, gdzie niekiedy nawet 90% mieszkańców głosowało za Polską. Plany dotyczące ostatecznych rozstrzygnięć granicznych musiały więc wywoływać sprzeciw strony polskiej i spowodować wybuch III powstania.

III powstanie śląskie wybuchło 3 maja 1921 roku pod kierownictwem Wojciecha Korfantego, który powtórnie ogłosił się dyktatorem. Dowódcą wojskowym został najpierw Maciej Mielżyński, później jego obowiązki przejął Kazimierz Zenkteller. Powstanie trwało dwa miesiące (25 czerwca ogłoszono zawieszenie broni i przystąpiono do jego likwidacji). Walki toczyły się przy wsparciu ze strony francuskiej oraz z pomocą Wojska Polskiego. Wzięli w nim udział nie tylko Górnoślązacy, ale także ochotnicy z Polski (przede wszystkim Wielkopolanie).

Po pierwszych tygodniach sukcesów polskich i zajęciu przy słabej obronie zaskoczonych Niemców obszaru wschodniej części Górnego Śląska, momentem zwrotnym stała się krwawa i zażarta bitwa o Górę św. Anny. W tych walkach po stronie polskiej uczestniczyła największa jednostka powstańcza - Dywizja Powstańcza pod dowództwem Jana Ludygi-Laskowskiego, a po stronie niemieckiej, oprócz Górnoślązaków, walczyły także oddziały ochotnicze z różnych części Niemiec (najbardziej znany był oddział bawarski). Bitwa o Górę św. Anny miała zapoczątkować wielką niemiecką ofensywę, by zająć górnośląski okręg przemysłowy. Przegrana zmusiła powstańców do wycofania się o kilkadziesiąt kilometrów na wschód. Oddziałom niemieckim (walczących w formacji nazywanej Samoobroną Górnośląską - Selbstschutz Oberschlesien) nie udało się jednak przełamać frontu polskiego. Nadal kontrolowali oni cały obszar leżący na wschód od Odry, stanowiący podstawę polskich roszczeń. Po bitwie o Górę św. Anny i późniejszych zażartych walkach o Kędzierzyn, działania wojenne stopniowo zamierały, a Niemcy musieli zrezygnować z planów zajęcia wielkich miast górnośląskich (Bytomia, Gliwic, Katowic, Chorzowa).

III powstanie śląskie nie było powstaniem w XIX-wiecznym stylu. Nie zakładano w nim pokonania nieprzyjaciela na polu walki, w jednej, wielkiej bitwie. Obóz polityczny skupiony wokół W. Korfantego założył (i na tym właśnie polegała skuteczność tej polityki), że powstanie z roku 1921 ma być sposobem wymuszenia na aliantach korzystnych rozstrzygnięć, których nie udało się uzyskać bezpośrednio po plebiscycie.

Z czasem starcie o Górę św. Anny nabrało jednego innego wymiaru, symbolu walki prowadzonej z jednej strony o polski Górny Śląsk, a z drugiej w obronie ważnego dla wszystkich Górnoślązaków miejsca kultu - klasztoru na Górze Świętej Anny.

Mimo że trudno mówić o militarnym zwycięstwie strony polskiej w III powstaniu, tak jak w przypadku II powstania, najważniejsze okazało się osiągnięcie zaplanowanych celów politycznych. W wyniku zrywu powstańczego Rada Ligi Narodów podjęła bowiem 12 października 1921 roku (a Rada Ambasadorów zatwierdziła 20 października) korzystną dla Polski decyzję o podziale spornych ziem. II Rzeczpospolitej przyznano 29% terytorium, obejmującego 3214 km ² (powiaty: katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, świętochłowicki i tarnogórski), 46% ludności (996,5 tys. osób), oraz większą część przemysłu: 53 z 67 kopalń węgla i 9 z 14 stalowni. Była to co prawda mniejsza część obszaru plebiscytowego, ale gęściej zaludniona, a co najważniejsze znacznie lepiej uprzemysłowiona.

Oceniając rezultat wszystkich powstań śląskich w latach 1919-1921 można stwierdzić, że I z nich zostało przegrane, II wygrane, a III - mimo że nie stanowiło militarnego zwycięstwa - dzięki strategii W. Korfantego przyniosło Polsce zwycięstwo polityczne. W. Korfanty okazał się nie tylko wybitnym przywódcą wojskowym - dyktatorem, ale także mądrym strategiem, który wielokrotnie prowadził działania ograniczające aktywność zbrojną Polaków dla osiągania korzyści politycznych. Wiele razy hamował plany nieprzemyślanych działań zbrojnych, by nie prowokować aliantów i nie pozwolić Niemcom na zgromadzenie przeważających sił wojskowych. Dla Polski rezultat trzech lat walk i kampanii plebiscytowej był olbrzymim sukcesem politycznym i historycznym zwycięstwem, rozpoczynającym trwające potem jeszcze wiele dziesięcioleci przesunięcie polskiej granicy na zachód.

Mówiąc o powstaniach śląskich, trzeba też podkreślać, że głównymi aktorami wydarzeń byli jednak sami mieszkańcy Górnego Śląska. Znane są przypadki, gdy w tej samej rodzinie jedni walczyli po polskiej stronie, a drudzy - niemieckiej. Niemieccy Górnoślązacy bronili przynależności swojej małej ojczyzny do Niemiec, a polscy chcieli przyłączenia jej do odrodzonego państwa polskiego. Nieraz wyglądali wręcz identycznie. Wielu z nich walczyło niedługo wcześniej po tej samej stronie frontu podczas I wojny światowej i przesiedziało cztery lata we wspólnych okopach (walczyli wówczas „za" czy też „w imieniu" niemieckiego cesarza). Nie wszyscy więc mieszkańcy regionu równie entuzjastycznie witali wojsko polskie. Konsekwencją powstań i plebiscytu były wobec tego także pogłębiające się podziały narodowościowe wśród ludności zamieszkującej Górny Śląsk (sięgające nawet bliskich krewnych). Spora grupa tzw. optantów (głosujących za Niemcami) zdecydowała się zresztą na opuszczenie polskiego województwa śląskiego. Dla wielu Górnoślązaków życie na pograniczu oznaczało odtąd codzienne przekraczanie granic sztucznie podzielonego regionu: w poszukiwaniu pracy, w drodze do i z pracy, do pozostawionych po drugiej stronie granicy krewnych, czy w drodze na tradycyjną pielgrzymkę do klasztoru na Górze św. Anny, który pozostał po niemieckiej stronie.

Warto także znać tradycyjną ocenę powstań, obecną w niemieckiej historiografii. Część autorów niemieckich przez wiele lat ukazywało w niej powstania śląskie jako polską interwencję zbrojną na Górnym Śląsku (podsycaną przez polski rząd i wspieraną przez polskich wojskowych). Rebelię na obszarze, który formalnie był częścią państwa niemieckiego. III powstanie zaś jako przeprowadzone w sprzeczności z zadeklarowaną w plebiscycie wolą większości mieszkańców. Mocno też podkreślano negatywne skutki gospodarcze podziału górnośląskiego okręgu przemysłowego. Dzisiaj coraz częściej i wśród niemieckich historyków znajdziemy już raczej wyważone, historyczne oceny wydarzeń na Górnym Śląsku, w których docenia się dokonania polskiego ruchu narodowego.
Podział Górnego Śląska
Uzyskanie tzw. polskiego Górnego Śląska było dla rozwoju II RP ogromnie ważne - przyniosło w przyszłości olbrzymie dochody z eksportu przemysłowego (80% całego eksportu pochodziło z autonomicznego województwa śląskiego). Bez tego górnośląskiego „kawałeczka" (województwo śląskie było najmniejsze pod względem zajmowanego obszaru w okresie międzywojennym) II Rzeczpospolita byłaby zupełnie innym państwem, podobnym do ówczesnej Rumunii, nie posiadającym węgla, cynku, magistrali kolejowej. Bez niego nie byłoby II Rzeczypospolitej w jej historycznym kształcie, a z dużą dozą pewności można stwierdzić, że mniejsze byłoby jej znaczenie polityczne. Analizując odradzanie się państwa polskiego po zakończeniu I wojny światowej podkreśla się przede wszystkim ważną rolę bitwy warszawskiej w 1920 roku, zwanej „cudem nad Wisłą". Warto jednak pamiętać, że tak jak miała ona przełomowe znaczenie dla polskiej granicy wschodniej, za równie ważny uznać należy dla granicy zachodniej górnośląski „cud nad Rawą" (niewielką rzeczką przepływającą przez Katowice), który dokonał się w latach 1919-1921.

Tekst źródłowy

Traktat pokojowy z Niemcami - Wersal - 28 czerwca 1919 roku Polska
Artykuł 88. W części Śląska Górnego, położonego w granicach poniżej opisanych, mieszkańcy zostaną powołani do wypowiedzenia się przez głosowanie, czy życzą sobie przyłączenia do Niemiec, czy też do Polski. (...)
Aneks
4. Prawo głosowania będzie przyznane każdej, bez różnicy płci, osobie, która czyni zadość warunkom następującym:

a) mieć będzie ukończonych 20 lat wieku w dniu 1 stycznia tego roku, w którym plebiscyt się odbędzie;

b) urodziła się na obszarze podlegającym plebiscytowi, albo też ma swoje tu stałe miejsce zamieszkiwania (...).

T. Maresz, K. Juszczyk, Historia w źródłach - nie tylko pisanych. XX wiek i czasy współczesne 3, Toruń 2005, s. 99.

Pytania i polecenia:

1. Przeanalizuj fragment traktatu wersalskiego i odpowiedz czego dotyczyło pytanie plebiscytowe?

2. Wyjaśnij, kto miał prawo wziąć udział w plebiscycie?

Zapamiętaj

W momencie odrodzenia państwa polskiego w 1918 roku polscy politycy odwoływali się nie tylko do granic Rzeczypospolitej sprzed I zaboru w 1772 roku, ale żądali również uwzględnienia stosunków etnicznych, a to oznaczało przyłączenie Górnego Śląska, który zamieszkiwała także ludność polska
W Traktacie Wersalskim w 1919 roku zadecydowano o przeprowadzeniu plebiscytu z udziałem całej dorosłej ludności, który miała odpowiedzieć na pytanie, czy Górny Śląsk ma należeć do Polski czy do Niemiec Trzy powstania śląskie w latach 1919-1921 były wyrazem woli Polaków mieszkających na Górnym Śląsku przyłączenia do Polski
W czasie I powstania 1919 roku przeciwstawiono się represjom niemieckiej administracji i policji

W czasie II powstania w 1920 roku walczono o zlikwidowanie stronniczej niemieckiej policji i zastąpienie jej polsko-niemiecką policją plebiscytową
W czasie największego, III powstania, które wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku, Wojciech Korfanty jako dyktator żądał sprawiedliwego podziału Górnego Śląska po plebiscycie
Polska uzyskała po powstaniach i plebiscycie jedną trzecią terytorium plebiscytowego, z przeważającą częścią znajdującego się na tym terenie przemysłu ciężkiego

W 1922 roku utworzono po połączeniu z polskim Śląskiem Cieszyńskim województwo śląskie

Zadania

1. Zastanów się, jakie były przyczyny decyzji podejmowanych przez Górnoślązaków w trakcie plebiscytu. Uzasadnij swoją opinię.

2. Wymień przyczyny kolejnych powstań śląskich.

3. Dobierz odpowiedni skutek do kolejnych powstań śląskich

Decyzja o przyznaniu Polsce powiatów: katowickiego, lublinieckiego, pszczyńskiego, rybnickiego, świętochłowickiego i tarnogórskiego

Utworzenie polsko-niemieckiej policji plebiscytowej APo

Utworzenie Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej

Sprawdź Wyczyść

4. Oceń i uzasadnij znaczenie powstań śląskich dla odrodzonego państwa polskiego.

5. Rozwiąż test dotyczący I i II powstania śląskiego:

Tutaj dowiesz się więcej
R. Kaczmarek, Powstania Śląskie 1919-1920-1921, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 6, 2019. A. Musialik, Naczelna Rada Ludowa, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 2, 2015. A. Musialik, Polski Komisariat Plebiscytowy, Encyklopedia Województwa Śląskiego, Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, t. 2, 2015. Powstania śląskie w pamięci historycznej. Uczestnicy - pomniki - rocznice, red. M. Fic, R. Kaczmarek, "Szkice Archiwalno-Historyczne" 2011, nr 8. Filmowa Encyklopedia Powstań Śląskich, Muzeum Powstań Śląskich W 95. rocznicę wybuchu III powstania śląskiego: "Gazeta Wyborcza", Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach.
Słownik Powstań Śląskich, red. M. Fic, R. Kaczmarek, t. 1-3, 2019-2021.

Encyklopedia powstań śląskich, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982.

J. Grzegorzek, Pierwsze powstanie śląskie 1919 roku w zarysie, Katowice 1935.

Historia Górnego Śląska, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Gliwice 2011.

J. Ludyga-Laskowski, Zarys historii trzech powstań śląskich 1919-1920-1921. Warszawa-Wrocław 1973.

Powstania śląskie i plebiscyt. Scenariusze lekcji. Kalendarium. Teksty i źródła. Słownik pojęć. Biogramy, oprac. M. Fic. Świętochłowice 2015.

M. Wrzosek, Wojny o granice Polski Odrodzonej 1918-1921. Warszawa 1992.

# data[].attributes.attachment_link.description
historia, społeczeństwo Przypomnij sobie 1. Kiedy i w jakich okolicznościach Śląsk przestał być częścią państwa polskiego? 2. Do jakich państw należał Śląsk od XIV do XIX wieku? 3. Kiedy i zwycięstwem jakich państw zakończyła się I wojna światowa? Plebiscyt i powstania śląskie stanowią jedne z najważniejszych wydarzeń wpływających na dwudziestowieczną historię Górnego Śląska.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Człowiek pełen sprzeczności. Wychował się w robotniczej rodzinie, ale nad pracę na kopalni przedłożył wykształcenie. Katolik, co jednak nie przeszkodziło mu wdawać się w spory z Kościołem. Chadek albo endek - trudno jednoznacznie stwierdzić. Umiał zjednywać sobie ludzi, ale równie łatwo przychodziło mu przysparzanie sobie wrogów. Gdy przemawiał, hipnotyzował tłumy. Nie uznawał kompromisów. Jedni go czcili i widzieli w nim wielkiego przywódcę, drudzy nienawidzili i odmawiali jakichkolwiek zasług. Był niewątpliwie jedną z najbardziej charyzmatycznych, wielowymiarowych i skomplikowanych postaci polskiej polityki.

Porównywarka z zawsze aktualnymi cenami
W naszej porównywarce znajdziesz książki, audiobooki i e-booki, ze wszystkich najpopularniejszych księgarni internetowych i stacjonarnych, zawsze w najlepszej cenie. Wszystkie pozycje zawierają aktualne ceny sprzedaży. Nasze księgarnie partnerskie oferują wygodne formy dostawy takie jak: dostawę do paczkomatu, przesyłkę kurierską lub odebranie przesyłki w wybranym punkcie odbioru. Darmowa dostawa jest możliwa po przekroczeniu odpowiedniej kwoty za zamówienie lub dla stałych klientów i beneficjentów usług premium zgodnie z regulaminem wybranej księgarni.
Za zamówienie u naszych partnerów zapłacisz w najwygodniejszej dla Ciebie formie:
* online
* przelewem
* kartą płatniczą
* Blikiem
* podczas odbioru
W zależności od wybranej księgarni możliwa jest także wysyłka za granicę. Ceny widoczne na liście uwzględniają rabaty i promocje dotyczące danego tytułu, dzięki czemu zawsze możesz szybko porównać najkorzystniejszą ofertę.

Mogą Ciebie zainteresować

# data[].attributes.attachment_link.title
Korfanty. Silna bestia | Józef Krzyk, Barbara Szmatloch

# data[].attributes.attachment_link.description
Człowiek pełen sprzeczności. Wychował się w robotniczej rodzinie, ale nad pracę na kopalni przedłożył wykształcenie. Katolik, co jednak nie przeszkodziło mu wdawać się w spory z Kościołem. Chadek albo endek - trudno jednoznacznie stwierdzić. Umiał zjednywać sobie ludzi, ale równie łatwo przychodziło mu przysparzanie sobie wrogów. Gdy przemawiał, hipnotyzował tłumy.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rozeszły się jego drogi z Janem Jakubem Kowalczykiem i „Górnoślązakiem". Korfanty, czołowy publicysta tej gazety, czuł się niedoceniony, nie będąc nawet udziałowcem dochodowego przedsięwzięcia. Spór z Kowalczykiem doprowadził z początkiem 1905 r. do odejścia Korfantego.
Wydawca „Polaka"
Już 1 maja 1905 r. pojawił się pierwszy numer nowej gazety - „Polaka", należącej jedynie do Korfantego, ukazującej się trzy razy w tygodniu. Jej redakcja mieściła się niedaleko siedziby „Górnoślązaka", na ul. Stawowej ( Teichstraße) w Katowicach. Okazało się jednak rychło, że „Polak" stale przynosił straty. Nie pomogło dodatkowe uruchomienie nowego, codziennego tytułu - „Kuriera Śląskiego". Korfanty, który początkowo był jedynym właścicielem gazet, zdecydował się na utworzenie spółki wydawniczej liczącej aż 19 udziałowców. Gdy i to nie pomogło, postanowił sprzedać wydawnictwo, tak zadłużone, że w zasadzie można mówić o jego bankructwie. Wykupił je Adam Napieralski.

I oto Korfanty stał się redaktorem z zagwarantowaną swobodą głoszenia własnych poglądów, ale przecież podległym swemu niedawnemu przeciwnikowi, od niego pobierającym pensję. Napieralski mógł się go w każdej chwili pozbyć - co też zresztą w 1912 r. uczynił. Zanim do tego jednak doszło, pozycja polityczna Korfantego uległa daleko idącej zmianie. Można wręcz mówić o ideowej wolcie polityka z Siemianowic Śląskich.

Odejście z Ligi Narodowej
W 1907 lub 1908 r. Korfanty wystąpił z Ligi Narodowej, ponoć protestując w ten sposób przeciwko przyjęciu przez Romana Dmowskiego kursu na współpracę z Rosją. Nie oznaczało to definitywnego rozbratu ze środowiskiem endeckim, będącym wszak jego podstawowym kręgiem politycznym. W 1909 r. spotykamy Korfantego wśród założycieli Polskiego Towarzystwa Demokratycznego w Poznaniu, emanacji narodowej demokracji na „dzielnicę pruską", ale już pod koniec tego roku, podczas zjazdu nowej partii w Stawiskach, nie wszedł do jej kierownictwa. Władze obozu narodowego z niepokojem konstatowały kurczenie się swoich wpływów w rejencji opolskiej - coraz skuteczniej w radykalizmie przelicytowywali ich socjaliści.

Dawni endeccy koledzy postarali się nawet o druk nekrologu, w którym czyniąc aluzję do finansowych problemów Korfantego, zawiadamiali, iż „po długich i ciężkich cierpieniach finansowych, opatrzony odpowiednimi błogosławieństwami przyjaciół, zmarł śmiercią samobójczą moralno-polityczną głośnej pamięci Wojciech Korfanty".

W Poznaniu działalność polityczną i publicystyczną Korfantego śledzono z dezaprobatą. Szczególną irytację wywołało porozumienie z umiarkowanym Napieralskim (pośrednio także z Centrum), które sprawiło, że zaatakowali go także endecy górnośląscy, jak Zygmunt Seyda. Zarzucili mu wręcz w 1911 r. opuszczenie „polskiego sztandaru narodowego". Dawni endeccy koledzy postarali się nawet o druk nekrologu, w którym czyniąc aluzję do finansowych problemów Korfantego, zawiadamiali, iż „po długich i ciężkich cierpieniach finansowych, opatrzony odpowiednimi błogosławieństwami przyjaciół, zmarł śmiercią samobójczą moralno-polityczną głośnej pamięci Wojciech Korfanty". Korfanty porozumienie z Napieralskim, zawarte ostatecznie 16 listopada 1910 r. przez utworzenie Stronnictwa Polskiego, motywował koniecznością „zwarcia szeregów" wobec socjalistów zarówno polskich, jak i niemieckich. Faktem jest, że nie znosił już wówczas tej orientacji i jej przedstawicieli; określenie typu „dzika, rozpasana tłuszcza", „bluźniercy i hakatyści" czy zgoła „czerwona nierogacizna" to zaledwie kilka próbek stylu, w którym Korfanty dezawuował rosnącego w siłę przeciwnika.
„Precz z tobą, zdrajco!"
Kryzysowy moment nastąpił już wcześniej. Gdy w 1909 r. frakcja polska w Reichstagu poparła reformę finansową Rzeszy, w tym ustawę o opodatkowaniu środków pierwszej potrzeby, Korfanty, choć sam za ustawą nie głosował, musiał skonfrontować się z gniewem coraz bardziej radykalnego elektoratu. Podczas wiecu polskiego w Pawłowie koło Zabrza, gdzie przed sześciu laty noszony był na rękach przez tłum, tym razem musiał wysłuchać okrzyków „Precz z tobą, zdrajco!" czy „Oszukałeś nas!". O mało nie doszło do linczu: przed wzburzonymi robotnikami Korfanty bronił się wyrwaną z płotu sztachetą. Robotnicy zarzucali mu zdradę socjalnych ideałów. Tymczasem umiarkowana frakcja centrowa, skupiona wokół Napieralskiego, wciąż widziała w nim radykała. Ksiądz Jan Kapica, wspomniany polski poseł Centrum, pisał w tymże 1909 r.:

„Uważam cały kierunek polityki jego [Korfantego] za zagubny i szkodliwy. Dlatego się z nią zgodzić nie mogę. Przyznaję chętnie, że poseł Korfanty jest niezmiernie biegły i zręczny w agitacji, umie prowadzić lud do boju i walki wyborczej, lecz nie umie go prowadzić do pracy spokojnej, która stanowi siłę i szczęście narodu, do pracy kulturalnej".

Uznawał go za człowieka „pracy negatywnej", którego radykalizm to woda na młyn hakatystów.
Utrata pozycji politycznej
Pozycja Korfantego osłabła. W 1911 r. zrezygnował z kandydowania do Reichstagu - oficjalnie z powodów rodzinnych, faktycznie w przekonaniu, że nie ma szans na reelekcję. Wszyscy go atakowali: lewica i Centrum, umiarkowani i radykałowie. Zarzucano mu malwersacje finansowe, zdradę ideałów, koniunkturalizm. Młodzieńczy populizm i demagogia typowe dla roku 1901 dekadę później były na wyczerpaniu. W liście do wyborców z września 1911 r. ogłosił zatem, że zrzeka się kandydowania z okręgu katowicko-zabrzańskiego, wysuwając na swe miejsce Wojciecha Sosińskiego, prezesa Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Ten zwyciężył, acz dopiero w drugiej turze. Po wyborach w 1912 r., gdy jasne było, że gwiazda Korfantego na Górnym Śląsku zgasła, Napieralski poczuł się na siłach, by usunąć niedawnego adwersarza. Jak wspomniano, zwolnił go ze stanowiska redaktora i uczynił kierownikiem Wschodniej Agencji Telegraficznej w Berlinie.

Podczas wiecu polskiego w Pawłowie koło Zabrza, gdzie przed sześciu laty noszony był na rękach przez tłum, tym razem musiał wysłuchać okrzyków „Precz z tobą, zdrajco!" czy „Oszukałeś nas!". O mało nie doszło do linczu: przed wzburzonymi robotnikami Korfanty bronił się wyrwaną z płotu sztachetą. Robotnicy zarzucali mu zdradę socjalnych ideałów.

Korfanty nie miał pola manewru. Przyjął tę „ofertę nie do odrzucenia" i przeniósł się wraz z rodziną nad Szprewę. Wciąż był posłem do pruskiego Landtagu, z aktywności politycznej więc nie rezygnował. Zrezygnował natomiast, i to zaledwie po roku, z kierowania agencją. Innego zatrudnienia nie potrafił początkowo znaleźć, zajął się zatem pisaniem do polskiej i niemieckiej prasy jako „wolny strzelec", dużo czytał, studiował zapewne uważnie prace historyczne i inne, poświęcone wschodnim prowincjom Niemiec. Trudno jednak było z tego utrzymać sporą familię. Może z desperacji jesienią 1913 r. założył, korzystając z doświadczeń zdobytych we Wschodniej Agencji Telegraficznej, Polskie Biuro Korespondencyjne, które wkrótce zaczęło obsługiwać liczne tytuły prasowe polskie i niemieckie. Władze policyjne Rzeszy, które nie traciły go z oczu, podejrzewały nawet, że agencja Korfantego służy jako przykrywka do działalności szpiegowskiej na rzecz Rosji. Dla policji i - szerzej - władz pruskich ważniejsze jednak niż tego typu fantastyczne spekulacje było skonstatowanie, że zasiedziały w stolicy Rzeszy Korfanty oddalił się zarówno od polityki, jak i - szczególnie - od spraw górnośląskich. Prezydent rejencji opolskiej z satysfakcją raportował w kwietniu 1914 r. w piśmie do pruskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, że „wpływ i znaczenie Korfantego w miarodajnych kołach obozu polskiego znikły prawie całkowicie".
Fragment książki Grzegorza Bębnika, Sebastiana Rosenbauma i Mirosława Węckiego, Wojciech Korfanty 1873-1939, Warszawa 2018.
Tytuł i śródtytuły dodane przez Redakcję.

# data[].attributes.attachment_link.title
Działalność Wojciecha Korfantego w czasie politycznych zmian przed I wojną światową

# data[].attributes.attachment_link.description
Rozeszły się jego drogi z Janem Jakubem Kowalczykiem i „Górnoślązakiem". Korfanty, czołowy publicysta tej gazety, czuł się niedoceniony, nie będąc nawet udziałowcem dochodowego przedsięwzięcia. Spór z Kowalczykiem doprowadził z początkiem 1905 r. do odejścia Korfantego. Wydawca „Polaka" Już 1 maja 1905 r.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ślązak i Polak Wojciech Korfanty (1873–1939)

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojciech Korfanty stał się znany od pierwszych chwil swej publicznej aktywności w początkach XX w. Jednak to walka o Górny Śląsk, toczona w latach 1919–1921 metodami pokojowymi i zbrojnymi, uczyniła z niego żywą legendę.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wojciech Korfanty (20 kwietnia 1872 - 17 sierpnia 1939) był polskim działaczem niepodległościowym oraz narodowym związanym z ruchem chrześcijańskiej demokracji. W szczególności zaangażowany był w polityczne samostanowienie Górnego Śląska w ramach Rzeczpospolitej.

Krótki życiorys

Wojciech Korfanty urodził się w 1872 roku na Śląsku, gdzie też dorastał. Był działaczem, którego prowadziła idea Polski niepodległej, w szczególności niepodległego Śląska. Należał do osób wykształconych i świadomych swej misji. Prezesował na przykład Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół" w Katowicach. Jako członek Ligi Narodowej współpracował z Romanem Dmowskim. Początek XX wieku oznaczał u Korfantego działalność poselską w organach przedstawicielskich takich jak Reichstag oraz Landtag. Ponadto był zaangażowany politycznie na łamach prasowych, w tytułach takich jak chociażby pismo „Polak". Zabiegał aktywnie o przyłączenie do Polski ziem zaboru pruskiego. Był po I wojnie przywódcą powstania śląskiego. W latach dwudziestych był posłem na sejm, oddawał się również pracy biznesowej. Był zaangażowany w prace sejmowe i myśl Chrześcijańskiej Demokracji. Upowszechnił później takie tytuły prasowe jak „Rzeczpospolita" i „Polonia". Stał na czele Stronnictwa Pracy. Był skutecznie zwalczany później przez obóz sanacyjny. Grożono mu więzieniem. Wkrótce potem opuścił Polskę, lecz wrócił by walczyć z Niemcami przed samym wybuchem II wojny. Został wówczas uwięziony przez władze, co spowodowało jego poważne problemy zdrowotne. Wkrótce zmarł, 17 sierpnia 1939 roku.

Biografia rozszerzona

Młodość

Wojciech Korfanty przyszedł na świat w Siemianowicach Śląskich. Uczył się w szkole ludowej. Następnie w gimnazjum. Założył tajne kółko, przed którym postawił zadanie szerzenia polskiej kultury, m.in. literatury. Nawiązał kontakty z innymi, którzy byli podobnie zaangażowani. Został relegowany z klasy maturalnej za krytyczną wypowiedź na temat Otto von Bismarcka. Jednak udało mu się skończyć szkołę dzięki wstawiennictwu posła Józefa Kościelskiego. Wkrótce rozpoczął studia politechniczne. Studia jednak zmienił na filozofię we Wrocławiu. W tym czasie należał też do Towarzystwa Akademików Górnoślązaków. Przerwał studia by ze względów finansowych pełnić funkcję korepetytora u Witolda Jundziłły, litewskiego arystokraty. Do studiów później wrócił. Miał doskonały kontakt z profesorem Wernerem Sombartą - znajomość przetrwała studia na wiele lat. Natomiast ostatni semestr studiów kończył w Berlinie. 11 września 1902 roku jest datą w życiorysie Korfantego bardzo istotną, został bowiem wybrany prezesem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" w Katowicach.

Członek Koła Polskiego

Wojciech Korfanty był członkiem Ligi Narodowej w latach 1901 - 1908, współpracując tam z Romanem Dmowskim. Poza tym był również redaktorem naczelnym pisma „Górnoślązak". W tym czasie trafił na cztery miesiące do więzienia pod zarzutem publikowania nieprawomyślnych treści. Karę odbywał we Wronkach. Natomiast w roku 1909 miało też miejsce powołanie filii Polskiego Towarzystwa Demokratycznego, w czym Korfanty uczestniczył. Zasadniczym celem organizacji był rozwój polskości na terenach zajętych przez Rzesze. Ponadto Korfanty był w latach 1903-1912 i 1918 posłem do Reichstagu oraz Landtagu, gdzie działał jako członek Koła Polskiego. Inicjował powstanie w Katowicach tytułu prasowego „Polak", będąc jednocześnie właścicielem i redaktorem naczelnym. Warto nadmienić, iż był w tym czasie dość mocno atakowany przez przeciwników politycznych, ale i własne środowisko.

III powstanie śląskie

Opowiadał się za oderwaniem od Cesarstwa Niemieckiego części Pomorza, Wielkopolski i wreszcie Śląska. Przełomowy był 25 październik roku 1918. Wówczas to Korfanty wystąpił w Reichstagu żądając przyłączenia do państwa polskiego wszystkich ziem polskich, na czele z tymi zaboru pruskiego, a także Górnego Śląska. W latach 1918-1919 Korfanty był aktywnym członkiem rządu Wielkopolski podczas powstania wielkopolskiego. Pełnił w roku 1920 funkcje jako Polski Komisarz Plebiscytowy. Otwarcie agitował na rzecz niepodległej Polski. Następnie stanął na czele III powstania śląskiego, które wybuchło w odpowiedzi na niekorzystne dla sprawy interpretacje wyników plebiscytu. W jego zamyśle powstanie miało być jedynie zbrojną manifestacją ludu górnośląskiego, która miała wpłynąć na Komisję Międzysojuszniczą, aby dokonała właściwego podziału terenu plebiscytowego między Polskę a Niemcy. Dlatego też zarządził wstrzymanie walk. Są wobec tego pewne kontrowersje, bowiem uczynił to jeszcze w czasie, gdy inicjatywa na froncie należała do Polaków. W lipcu 1921 Korfanty opuścił Śląsk. Jego następcą został Józef Rymer.

Polityczne szczyty

Później Korfanty został członkiem rady nadzorczej w zarządzie Banku Wzajemnych Ubezpieczeń „Vesta" w Poznaniu. W latach 1922-1930 sprawował w wolnej Polsce mandat posła na Sejm I i II kadencji. Działał z ramienia Chrześcijańskiej Demokracji (ChD). Natomiast 14 lipca 1922 został desygnowany przez Komisję Główną Sejmu RP na premiera rządu. Jego przeciwnikiem politycznym był Józef Piłsudski, dlatego jego wysiłki praktycznie spełzły na niczym. Był za to chwilowo wicepremierem w rządzie Wincentego Witosa, doradzając premierowi z ramienia ChD. Znamienne, że 11 września 1924 wykupił dziennik „Rzeczpospolita", dotąd własność Ignacego Paderewskiego. Uruchomił także dziennik „Polonia".

Tragiczny koniec

W 1930 roku został aresztowany. Osadzono go w Twierdzy Brzeskiej. Po wyjściu na wolność udał się z powrotem na Górny Śląsk. Mimo to zasiadał w Senacie RP III kadencji oraz w Sejmie Śląskim. Nie mógł jednak czuć się bezpiecznie, więc udał się na emigrację do Pragi. Wyjechał przez Niemcy do Francji w momencie, gdy miała miejsce aneksja Czechosłowacji. Był w Paryżu jednym z założycieli ugrupowania Front Morges. Doszło następnie do połączenia ugrupowań takich jak Chadecja i Narodowa Partia Robotnicza w Stronnictwo Pracy, na którego czele stanął. Wrócił do kraju tuż przed wybuchem wojny, ale został aresztowany na trzy miesiące. Zmarł w szpitalu św. Józefa przy ul. Emilii Plater w Warszawie, nad ranem 17 sierpnia 1939. Został pochowany w grobowcu rodzinnym w Katowicach.

Ciekawostki

Jedna z hipotez mówi, że otruto go oparami arszeniku, którymi nasączone były ściany jego celi.

Był przedmiotem ataków politycznych na niespotykaną skalę. Mimo sądowego oczyszczenia z zarzutów, był w sądzie stałym gościem.

W jednym ze swoich wystąpień rzekomo obiecał każdemu rolnikowi krowę za oddanie głosu za Polską. Od tego wydarzenia sprawa zyskała nazwę „krowy Korfantego".

Mawiał, że gdyby nie jego starania, to by dziś Katowice nie były polskie.

Wojciech Korfanty ukończył prawo i ekonomię. Docenili to Niemcy, bowiem jako świetnie wykształcony w 1903 r. zdobył mandat poselski do Reichstagu.

Przez lata był w konflikcie z Józefem Piłsudskim. Piłsudski był dla niego niebezpiecznym, czerwonym radykałem, a wyprawę kijowską ocenił jako pogoń za romantycznymi marami szlacheckimi.

Cytaty

„Bezrobotni są bez środków do życia... Ja sam przyznaje się do tego, że wymarzona przeze mnie wolna i niezależna Polska, za którą walczyłem i cierpiałem, przedstawia się inaczej."

„Nie zwalczam instytucji, tylko człowieka, który nią kieruje, a który jest efemerydą, zjawiskiem chwilowym jak my wszyscy w stosunku do Polski (...), jestem przeciwnikiem obecnego rządu bo mam inne poglądy polityczne, ale niech ten sam rząd przyśle tutaj na stanowisko wojewody człowieka porządnego, to my się z nim na punkcie potrzeb śląskich dogadamy."

„Zasługę mojego uświadomienia narodowego przypisać muszę moim hakatystycznym profesorom w gimnazjum w Katowicach, którzy zohydzaniem wszystkiego co polskie i co katolickie wzbudzili we mnie ciekawość do książki polskiej, z której pragnąłem się dowiedzieć, czym jest ten lżony i poniżany naród, którego językiem w mojej rodzinie mówiłem."

Źródła

https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/827101,Wojciecha-Korfantego-kochaly-kobiety-i-lud-slaski

https://biografia24.pl/wojciech-korfanty/

https://historia.org.pl/2016/11/11/wojciech-korfanty-niedoceniony-szermierz-polskiej-sprawy-niepodleglosciowej/

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty - biografia, życiorys, cytaty, ciekawostki

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojciech Korfanty (20 kwietnia 1872 - 17 sierpnia 1939) był polskim działaczem niepodległościowym oraz narodowym związanym z ruchem chrześcijańskiej demokracji. W szczególności zaangażowany był w polityczne samostanowienie Górnego Śląska w ramach Rzeczpospolitej. Wojciech Korfanty urodził się w 1872 roku na Śląsku, gdzie też dorastał. Był działaczem, którego prowadziła idea Polski niepodległej, w szczególności niepodległego Śląska.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Niepodległa - stulecie odzyskania niepodległości

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty - filmowy portret ojca niepodległej - Niepodległa - stulecie odzyskania niepodległości

# data[].attributes.attachment_link.description
Dzięki trzem Powstaniom Śląskim w granicach II Rzeczpospolitej znalazły się cenne złoża i instalacje przemysłowe. W czasie powstania Ślązakom kibicowała cała Polska. W oddziałach powstańczych meldowali się ochotnicy z całego kraju, w tym zasłużeni już wcześniej powstańcy wielkopolscy czy uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej. W kraju trwały społeczne zbiórki pieniędzy na wsparcie powstańców.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty cytaty (9 cytatów) | Cytaty sławnych ludzi

# data[].attributes.attachment_link.description
Cytaty Wojciech Korfanty ✅ Odkryj ciekawe i zweryfikowane cytaty · Wojciech Korfanty – polski przywódca narodowy Górnego Śląska, związany z chrze…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach zaprasza na cykl programów „Czekając... czytając w Przystanku Historia", w którym przedstawiamy nasze najnowsze publikacje. Czwarte spotkanie zostało wyemitowane 17 sierpnia 2020 r., na naszym fanpage'u na Facebooku Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach oraz kanale YouTube IPNtv Katowice.

Polecamy rozmowę z dr. Mirosławem Węckim, autorem książki oraz materiałów edukacyjnych IPN o Wojciechu Korfantym. Historyk jest pracownikiem Uniwersytetu Śląskiego i Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach.

Z autorem publikacji rozmawiał Ryszard Mozgol, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach (OBEN IPN Katowice).

Wojciech Korfanty (1873-1939) to najważniejszy przedstawiciel polskiego ruchu narodowego z Górnego Śląska. Przeciwstawiał się germanizacyjnej polityce władz niemieckich wobec ludności polskiej, walczył o polepszenie sytuacji niższych warstw społecznych. Występował na forum parlamentarnym i na wiecach, był czynny jako dziennikarz i wydawca prasowy, stworzył gazety „Polak" i „Górnoślązak". W listopadzie 1918 r. został członkiem Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, kierował jej wydziałem wojskowym w czasie powstania wielkopolskiego. Gdy w traktacie wersalskim zapisano, że los Górnego Śląska ma zostać rozstrzygnięty w plebiscycie, stanął na czele Polskiego Komisariatu Plebiscytowego i kierował jego akcją propagandową. W maju 1921 r. wywołał III powstanie śląskie i został jego dyktatorem, odnosząc sukcesy militarne i polityczne. Wskutek oporu Józefa Piłsudskiego nie objął stanowiska premiera, pozostał jednak wiodącym politykiem w województwie śląskim. Był jednym z twórców i liderów polskiej chadecji, wydawcą i publicystą dziennika „Polonia". Po zamachu majowym 1926 r. przeciwstawił się sanacji, za co spotkały go szykany, m.in. uwięzienie w Brześciu. W 1938 r. wyemigrował do Czechosłowacji. Powrócił do Polski w kwietniu 1939 r. i został aresztowany. Zmarł tuż po zwolnieniu z więzienia. Na Górnym Śląsku był legendą już za życia. Dziś jego pomnik uświetnia jeden z centralnych placów Katowic.

Okładka albumu „Wojciech Korfanty 1873-1939".

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
biuro udostępniana i archiwizacji dokumentów

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni hitlerowskich

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni niemieckich

# data[].attributes.attachment_link.title
Rozmowa online z dr. Mirosławem Węckim, autorem albumu „Wojciech Korfanty 1873-1939"

# data[].attributes.attachment_link.description
Rozmowa online z dr. Mirosławem Węckim, autorem albumu „Wojciech Korfanty 1873-1939" - Aktualności - 17 sierpnia 1939 r. w Katowicach zmarł Wojciech Korfanty, dyktator III Powstania Śląskiego, poseł, jeden z przywódców Chrześcijańskiej Demokracji, wicepremier rządu RP (1923), więzień brzeski i współtwórca antysanacyjnego Frontu Morges.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Grzegorz Bębnik, Sebastian Rosenbaum, Mirosław Węcki, Wojciech Korfanty, Warszawa 2018, 48 s., ISBN: 978-83-8098-475-2 Seria „Bohaterowie Niepodległej" Publikacja nie jest przeznaczona do sprzedaży.
Broszura prezentuje sylwetkę Wojciecha Korfantego (1873-1939), najważniejszego przedstawiciela polskiego ruchu narodowego z Górnego Śląska. Korfanty przeciwstawiał się germanizacyjnej polityce władz niemieckich wobec ludności polskiej, walczył o polepszenie sytuacji niższych warstw społecznych. Występował na forum parlamentarnym i na wiecach, był czynny jako dziennikarz i wydawca prasowy, stworzył gazety „Polak" i „Górnoślązak". W listopadzie 1918 r. został członkiem Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu, kierował jej wydziałem wojskowym w czasie powstania wielkopolskiego. Gdy w traktacie wersalskim zapisano, że los Górnego Śląska ma zostać rozstrzygnięty w plebiscycie, stanął na czele Polskiego Komisariatu Plebiscytowego i kierował jego akcją propagandową. W maju 1921 r. wywołał III powstanie śląskie i został jego dyktatorem, odnosząc sukcesy militarne i polityczne. Wskutek oporu Józefa Piłsudskiego nie objął stanowiska premiera, pozostał jednak wiodącym politykiem w województwie śląskim.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
biuro udostępniana i archiwizacji dokumentów

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni hitlerowskich

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
główna komisja badania zbrodni niemieckich

# data[].attributes.attachment_link.description
Grzegorz Bębnik, Sebastian Rosenbaum, Mirosław Węcki, Wojciech Korfanty, Warszawa 2018, 48 s., ISBN: 978-83-8098-475-2 Seria „Bohaterowie Niepodległej" Publikacja nie jest przeznaczona do sprzedaży. Broszura prezentuje sylwetkę Wojciecha Korfantego (1873-1939), najważniejszego przedstawiciela polskiego ruchu narodowego z Górnego Śląska. Korfanty przeciwstawiał się germanizacyjnej polityce władz niemieckich wobec ludności polskiej, walczył o polepszenie sytuacji niższych warstw społecznych.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wojciech Korfanty

Wojciech Korfanty

Autor: prof. Wojciech Roszkowski

Syn górnika z kopalni „Fanny", Wojciech Korfanty urodził się w 1873 roku w osadzie, która jest dziś częścią Siemianowic Śląskich. Skończył tam szkołę ludową, a następnie Gimnazjum Królewskie w Katowicach (obecnie jest to Liceum im. Marii Skłodowskiej-Curie). Jeszcze w szkole kontaktował się z narodowymi działaczami wielkopolskimi i brał udział w polskich manifestacjach. Za niepochlebne uwagi o kanclerzu Bismarcku został relegowany z klasy maturalnej, ale szkołę ostatecznie ukończył jako ekstern. Studiował na politechnice w Charlottenburgu, a następnie na uniwersytecie we Wrocławiu, gdzie słuchał między innymi wykładów Wernera Sombarta. W 1901 roku przeniósł się do Berlina i tam skończył studia. Po powrocie na Górny Śląsk w tym samym roku wstąpił do Ligi Narodowej, brał udział w powstaniu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" w Katowicach i został jego prezesem, a także pełnił funkcję redaktora naczelnego „Górnoślązaka". Za publikację artykułów budzących polskie uczucia narodowe został skazany na cztery miesiące więzienia. Wyrok odsiedział we Wronkach. W 1909 roku współorganizował Polskie Towarzystwo Demokratyczne w Poznaniu. W latach 1903-1912 był posłem do Reichstagu, jednak z powodu ataków ze strony przeciwników politycznych zrezygnował z dalszego kandydowania.

Pod koniec I wojny światowej Korfanty zdecydował się powrócić do polityki. W wyborach uzupełniających do Reichstagu z czerwca 1918 roku pokonał niemieckiego kandydata, mimo iż jawnie opowiadał się za oderwaniem Górnego Śląska, Wielkopolski i części Pomorza od Rzeszy. 25 października 1918 roku wystąpił w parlamencie berlińskim z postulatem przyłączenia tych ziem do Polski. Wszedł też w skład Naczelnej Rady Ludowej, kierującej od końca grudnia tegoż roku powstaniem wielkopolskim. W 1920 roku był polskim komisarzem plebiscytowym na Górnym Śląsku, energicznie agitując za Polską. Po niezbyt korzystnej dla Polski interpretacji wyników plebiscytu z marca 1921 roku przez Radę Ambasadorów Ententy stanął na czele III powstania śląskiego. Podjął kontrowersyjną decyzję o wstrzymaniu walk w momencie wyraźnej przewagi powstańców, kierując się obawą przed zbytnim prowokowaniem zwycięskiej Ententy.

W latach 1922-1930 Korfanty był posłem na Sejm z ramienia Chrześcijańskiej Demokracji. W lipcu 1922 roku otrzymał misję powołania rządu, jednak wobec sprzeciwu Piłsudskiego i socjalistycznych gróźb strajku z misji zrezygnował. Był wicepremierem rządu Wincentego Witosa w drugiej połowie 1923 roku. Po jego upadku kupił od Ignacego Paderewskiego dziennik „Rzeczpospolita". Był także członkiem rady nadzorczej banku ubezpieczeniowego „Vesta" w Poznaniu. W 1927 roku stał się obiektem oskarżeń ze strony lewicy chłopskiej, jednakże sąd uwolnił go od większości zarzutów. Jako współorganizator Centrolewu został w 1930 roku aresztowany i osadzony w twierdzy brzeskiej, ale z procesu go wyłączono. W latach 1935-1939 przebywał na emigracji w Czechosłowacji. Wrócił do Polski w kwietniu 1939 roku, jednak został uwięziony na Pawiaku. Zwolniony po trzech miesiącach, zmarł w sierpniu 1939 roku w Warszawie. Istnieją podejrzenia, że został otruty.
Wojciech Korfanty w POLONIE

Wojciech Korfanty

____________

Sfinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu Wieloletniego NIEPODLEGŁA na lata 2017-2022

# data[].attributes.attachment_link.description
Autor: prof. Wojciech Roszkowski Syn górnika z kopalni „Fanny", Wojciech Korfanty urodził się w 1873 roku w osadzie, która jest dziś częścią Siemianowic Śląskich. Skończył tam szkołę ludową, a następnie Gimnazjum Królewskie w Katowicach (obecnie jest to Liceum im. Marii Skłodowskiej-Curie). Jeszcze w szkole kontaktował się z narodowymi działaczami wielkopolskimi i brał udział w polskich manifestacjach.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jak pisze Jan F. Lewandowski, Wojciecha Korfantego (1873-1939) "najczęściej kojarzymy z plebiscytem, powstaniami śląskimi i przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski w 1922 roku, chociaż tamte dramatyczne lata są zaledwie niewielkim fragmentem jego burzliwej drogi życia. Tymczasem był on nie tylko najważniejszym propolskim Górnoślązakiem XX wieku, lecz należał także do najważniejszych polityków polskich II Rzeczypospolitej.

Ponieważ brakowało popularnej biografii Korfantego, uznałem, że należy wypełnić tę lukę. Książka odsłania najbardziej dramatyczne wydarzenia z życia Korfantego, nie brakuje w niej momentów wręcz sensacyjnych. Zależało mi na pokazaniu Korfantego zarówno w wymiarze politycznym, jak i prywatnym, na tle wydarzeń historii górnośląskiej i polskiej.

W 2009 roku ukazało się pierwsze wydanie mojej pracy. Obecne wydanie jest znacznie poszerzone, przynosi nowe rozdziały i wiele uzupełnień w istniejących wcześniej rozdziałach, które w znacznej części zostały na nowo napisane".

Porównywarka z zawsze aktualnymi cenami
W naszej porównywarce znajdziesz książki, audiobooki i e-booki, ze wszystkich najpopularniejszych księgarni internetowych i stacjonarnych, zawsze w najlepszej cenie. Wszystkie pozycje zawierają aktualne ceny sprzedaży. Nasze księgarnie partnerskie oferują wygodne formy dostawy takie jak: dostawę do paczkomatu, przesyłkę kurierską lub odebranie przesyłki w wybranym punkcie odbioru. Darmowa dostawa jest możliwa po przekroczeniu odpowiedniej kwoty za zamówienie lub dla stałych klientów i beneficjentów usług premium zgodnie z regulaminem wybranej księgarni.
Za zamówienie u naszych partnerów zapłacisz w najwygodniejszej dla Ciebie formie:
* online
* przelewem
* kartą płatniczą
* Blikiem
* podczas odbioru
W zależności od wybranej księgarni możliwa jest także wysyłka za granicę. Ceny widoczne na liście uwzględniają rabaty i promocje dotyczące danego tytułu, dzięki czemu zawsze możesz szybko porównać najkorzystniejszą ofertę.

Mogą Ciebie zainteresować

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty | Jan Franciszek Lewandowski

# data[].attributes.attachment_link.description
Jak pisze Jan F. Lewandowski, Wojciecha Korfantego (1873-1939) "najczęściej kojarzymy z plebiscytem, powstaniami śląskimi i przyłączeniem części Górnego Śląska do Polski w 1922 roku, chociaż tamte dramatyczne lata są zaledwie niewielkim fragmentem jego burzliwej drogi życia. Tymczasem był on nie tylko najważniejszym propolskim Górnoślązakiem XX wieku, lecz należał także do najważniejszych polityków polskich II Rzeczypospolitej.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty. Więzień brzeski, Komisarz Plebiscytowy Polski, Wicepremjer Rządu Rzeczypospolitej - Silesian Digital Library

# data[].attributes.attachment_link.description
Biblioteka cyfrowa regionu śląskiego - kulturowe dziedzictwo Śląska w jego historycznej i współczesnej różnorodności.

# data[].attributes.attachment_link.title
Plik:Grób Wojciecha Korfantego.jpg - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Kliknij na datę/czas, aby zobaczyć, jak plik wyglądał w tym czasie.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
HISTORIA.org.pl - historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W polskiej historiografii panuje twarde przekonanie, że kluczowymi postaciami w żmudnym procesie odzyskania przez Rzeczpospolitą niepodległości w listopadzie 1918 r. są przede wszystkim Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Niekiedy do tego grona zalicza się także Ignacego Paderewskiego. Bardzo marginalnie wspomina się z kolei bogatą niepodległościową pracę Wojciecha Korfantego, sprowadzając jego zasługi wyłącznie do przyłączenia do Rzeczpospolitej części Górnego Śląska po krwawych śląskich powstaniach. Na śląskim mateczniku
Owszem, Wojciech Korfanty swoje największe triumfy święcił w czasie działalności na Górnym Śląsku. Jednakże pamiętajmy, że walka ludu śląskiego o powrót do macierzy również wpisuje się w piękną kartę polskich walk niepodległościowych. Korfanty, urodzony w małej osadzie Sadzawka (obecnie część Siemianowic Śląskich) 20 kwietnia 1873 r., wychowywany był w duchu przywiązania do polskiego patriotyzmu. Na Śląsku przyłączonym do Prus w 1742 r. żyło wielu Polaków, którzy pomimo germanizacyjnych zapędów Niemców kultywowali tradycję swoich przodków. Podobnie było w rodzinnym domu Korfantego, który od najmłodszych lat namiętnie zaczytywał się w dziełach polskich romantyków. Podczas studiów w Berlinie zetknął ze środowiskiem socjalistów i działającym pod auspicjami Ligi Narodowej Związkiem Młodzieży Polskiej, popularnym „Zetem„. Młodego, energicznego, o dużych zdolnościach organizacyjnych Korfantego o jeszcze bliżej niesprecyzowanych poglądach dostrzegli liderzy LN - Zygmunt Balicki i Roman Dmowski. Zauroczeni Korfantym powierzyli mu ambitne zadanie budowy struktur Narodowej Demokracji na Górnym Śląsku oraz kierownictwo Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół„ w Katowicach. Korfanty doskonale zdawał sobie sprawę z potrzeby unarodowienia tkwiącego w nihilizmie po powstaniu styczniowym polskiego społeczeństwa poprzez aktywną edukację i naukę kościoła. Jednym ze środków, za pomocą których zamierzano dotrzeć do większej rzeszy społeczeństwa, była prasa. Już w 1901 r. Korfanty został redaktorem naczelnym związanego z endecją "Górnoślązaka". W piśmie tym ostro krytykował politykę pruskiego rządu, domagając się większych swobód dla Polaków. Ceną za bezkompromisowe podejście i obronę interesów Polaków było skazanie przez poznański sąd Korfantego na karę 4 miesięcy więzienia za rzekome propagowanie „szowinizmu". Paradoksalnie więzienny epizod Korfantego ułatwił mu polityczną karierę i pozwolił zbudować wokół siebie aurę narodowego męczennika. Idąc za ciosem Korfanty wystartował w wyborach do Reichstagu i pruskiego Sejmu Krajowego - Landtagu. Dotychczas monopol w tym regionie posiadała niemiecka partia Centrum. Skazywany na pożarcie Korfanty, ku zdziwieniu wszystkich obserwatorów, pokonał w wyborach z 1903 r. rywali z Centrum. Warto podkreślić, że Korfanty potrafił doskonale zareklamować swoją kandydaturę w niekonwencjonalny w tamtych czasach sposób, produkując m.in. papierosy i wódkę ze swoją podobizną. Jednak drogi młodego posła z Narodową Demokracją rozeszły się już po kilku latach. Korfanty nie akceptował prorosyjskiej polityki Romana Dmowskiego obliczonej na zdobycie autonomii w Cesarstwie Rosyjskim jako pierwszego etapu w drodze do pełnej niepodległości.
Niepodległość na horyzoncie
Korfanty nieprzerwanie do 1918 r. zasiadał w Landtagu, natomiast w Reichstagu, z krótką przerwą, w latach 1912‒1918. W swoich sejmowych przemówieniach raz po raz atakował germanizacyjną politykę Prus, domagając się większych swobód językowo-urzędniczych dla Polaków, a nawet autonomii. Po wybuchu I wojny światowej opowiedział się po stronie państw centralnych, szybko jednak zdając sobie sprawę z iluzoryczności aktu 5 listopada, w którym za mglistą obietnicę utworzenia państwa polskiego cesarz Wilhelm II chciał pozyskać polskiego rekruta. Bardzo nieprzychylnie był także nastawiony do Legionów Polskich walczących u boku Niemiec i Austro-Węgier, uważając je tylko za bezwolne narzędzie w rękach zaborców. Mimo znacznych uprzedzeń do Legionów podjął współpracę z wysłannikami Naczelnego Komitetu Narodowego: Witoldem Jodko-Narkiewiczem i Władysławem Sikorskim. Posiadając rozliczne kontakty w berlińskich sferach, Korfanty był nieoceniony dla emisariuszy NKN, jednak zdawał sobie sprawę ze złudnych nadziei NKN oraz iluzji pruskich obietnic względem Polski. Za najodpowiedniejszą taktykę uważał czekanie na rozwój wypadków i pracę organizacyjną wzorem Wielkopolski. Pod koniec wojny ponownie został wybrany na posła do Reichstagu. Widząc zbliżającą się klęskę Niemiec, otwarcie wystąpił z postulatem przyłączenia po wojnie do odradzającego się państwa polskiego Pomorza, Wielkopolski i Śląska. W swoich płomiennych przemowach w Reichstagu domagał się odbudowy niepodległej Polski i uwolnienia z magdeburskiej twierdzy komendanta I Brygady Legionów ‒ Józefa Piłsudskiego. Korfanty ponownie zwrócił się w stronę Dmowskiego popierając Komitet Narodowy Polski, ściśle współpracujący z ententą i organizujący polskie wojsko we Francji. Koniec wojny zastał Korfantego w Berlinie ogarniętym rewolucją. Natychmiastowo udał się do Poznania, w którym pomimo defetystycznych i rewolucyjnych nastrojów w armii władzę sprawowali jeszcze Niemcy. 12 listopada 1918 r. wszedł w skład Naczelnej Rady Ludowej, pragnącej pokojową drogą przejąć władzę z rąk Niemców i objąć kontrolę nad Polską Organizacją Wojskową, która parła do wybuchu powstania. W zamyśle Korfantego spontaniczny zryw Wielkopolan mógł skończyć się klęską i zdyskredytować Polaków w oczach ententy. Ambitny Ślązak nie wykluczał jednak wystąpienia zbrojnego w razie nieustępliwości Niemców i terroru z ich strony. Sam NRL był wrogo nastawiony do rewolucyjnych mrzonek, chociaż nazwa pozornie mogła wydawać się myląca, co miało być pomysłem samego Korfantego. Po chwilowym uspokojeniu sytuacji w zaborze pruskim udał się do Warszawy, nie ukrywając swoich ambicji odegrania czołowej roli w odradzającym się państwie polskim. Korfanty był ustosunkowany bardzo negatywnie do jego zdaniem nazbyt socjalistycznego rządu Ignacego Daszyńskiego, w zupełności pomijającego w obsadzie ministerstw prawą stronę sceny politycznej. W trakcie pobytu w stolicy doszło do spotkania Korfantego z Piłsudskim. Nie znamy dokładnej treści i pełnego przebiegu ich rozmowy. Pewnym jest, że Ślązak chciał przeforsować trzy ministerialne teki dla przedstawicieli Wielkopolski, natrafiając na zdecydowaną odmowę Piłsudskiego. W podobnym tonie Piłsudski potraktował sugestię Korfantego o udzieleniu pomocy Wielkopolsce w razie wybuchu powstania. Rozgoryczony nieugiętą postawą Marszałka i odłożeniem spraw zaboru pruskiego na drugi plan, Korfanty powrócił do Poznania. Wydaje się, że już wtedy Józef Piłsudski i socjaliści wyczuwali w Korfantym groźnego pretendenta do zdobycia władzy, określając go wręcz ironicznie „Wielkim Księciem Poznańskim".

25 grudnia 1918 r. Korfanty powitał w Gdańsku Ignacego Paderewskiego, z którym pomimo zdecydowanego sprzeciwu Niemców udał się do Poznania żywiołowo przygotowującego się do zbrojnego wystąpienia przeciwko pruskiemu zaborcy. Dwa dni później sprowokowani przez Niemców mieszkańcy Wielkopolski chwycili za broń, a powstanie rozszerzyło się na obszar całej Wielkopolski. Dyplomatyczne talenty Korfantego uaktywniły się szczególnie podczas rokowań z Niemcami. Od pierwszych dni wielkopolskiej irredenty Korfanty prowadził wyszukaną grę z Niemcami, twardo broniąc terytorialnych zdobyczy powstańców. Jednocześnie w oczach Niemców i ententy jawił się jako osoba skłonna do natychmiastowego podpisania zawieszenia broni. Dodatkowo Korfanty położył podwaliny pod utworzenie armii wielkopolskiej, która wsławiła się nie tylko w czasie powstania wielkopolskiego, lecz także w walce z Ukraińcami i bolszewikami. Po sukcesie w Wielkopolsce Korfanty skupił się całkowicie na sprawach Górnego Śląska i urzeczywistnieniu swoich marzeń o tym, by Śląsk stał się perłą w koronie odrodzonej Rzeczpospolitej.

Początki marginalizacji pozycji i podważanie niepodległościowych zasług Wojciecha Korfantego datuje się już na czasy II RP. Obóz sanacji i sam marszałek Piłsudski dostrzegali w Korfantym nieprzejednanego adwersarza i jego znaczne zasługi, które bezwzględnie należało umniejszyć, dla przyłączenia Wielkopolski oraz części Górnego Śląska do Polski. Stąd też pomysł z wykreowaniem swoistej przeciwwagi dla powstańczej legendy Korfantego w postaci Michała Grażyńskiego, którego nieudolna próba objęcia dowództwa nad III powstaniem śląskim została powstrzymana przez stanowczą kontrakcję Korfantego.

Wojciech Korfanty bez cienia wątpliwości należy do wybitnych szermierzy polskiej sprawy niepodległościowej, którego należy stawiać w jednym szeregu z Józefem Piłsudskim, Romanem Dmowskim i Ignacym Paderewskim. Zasługuje na większe rozpropagowanie i pokazanie, że był nie tylko zaciekłym przeciwnikiem śląskiego separatyzmu, lecz także polskim mężem stanu.
Bibliografia:

1. Chodakiewicz M., Muszyński W., Mysiakowska-Muszyńska J., Polska dla Polaków! Kim byli i są polscy narodowcy, Poznań 2015.

2. Garlicki A., Józef Piłsudski 1867-1935, Kraków 2009.

3. Lewandowski J.F., Wojciech Korfanty, Chorzów 2009.

4. Rezler M., Powstanie Wielkopolskie, Poznań 2008.

5. Trzeciakowski L., Posłowie polscy w Berlinie 1848-1928, Warszawa 2003.

Redakcja merytoryczna: Zuzanna Świrzyńska Korekta: Aleksandra Czyż

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty - niedoceniony szermierz polskiej sprawy niepodległościowej?

# data[].attributes.attachment_link.description
W polskiej historiografii panuje twarde przekonanie, że kluczowymi postaciami w żmudnym procesie odzyskania przez Rzeczpospolitą niepodległości w listopadzie 1918 r. są przede wszystkim Józef Piłsudski i Roman Dmowski. Niekiedy do tego grona zalicza się także Ignacego Paderewskiego. Bardzo marginalnie wspomina się z kolei bogatą niepodległościową pracę Wojciecha Korfantego, sprowadzając jego zasługi wyłącznie do przyłączenia do Rzeczpospolitej części Górnego Śląska po krwawych śląskich powstaniach.

# data[].attributes.attachment_link.description
Śląski polityk i dyktator III Powstania Śląskiego, w II RP jeden z przywódców Chrześcijańskiej Demokracji, Wojciech Korfanty, to jedna najważniejszych postaci dla Śląska i jego walki o przyłączenie do Polski.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wojciech Korfanty przyszedł na świat 20 kwietnia 1872 w dzisiejszych Siemianowicach Śląskich. Odszedł w Warszawie 17 sierpnia 1939. Działał na rzecz niepodległości Polski w ramach ruchu chrześcijańskiej demokracji. Dążył do politycznego samostanowienia Górnego Śląska jako składowej RP.

Krótki życiorys Wojciecha Korfantego

Przyszedł na świat w 1872 roku. Był działaczem mającym na swej szczególnej uwadze niepodległość Górnego Śląska, lub szerzej - Polski. Prowadziło go poczucie misji politycznej wobec regionu i kraju, w którym urodził się i dorastał. Był prezesem w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół", mieszczącym się w Katowicach. Będąc członkiem Ligi Narodowej podejmował współprace z Romanem Dmowskim. Początek XX wieku oznaczał u Korfantego przedstawicielstwo poselskie w takich instytucjach jak Reichstag oraz Landtag. Redagował pismo „Polak". Zabiegał, aby do Polski przyłączono ziemie zaboru pruskiego. Był po I wojnie jednym z naczelnych przywódców wybuchłego powstania śląskiego. W latach dwudziestych oprócz zadań posła na sejm, oddawał się również zabiegom biznesowym. Wyróżniał się, bowiem był osobą zaangażowaną w prace sejmowe, a jednocześnie w formułowanie myśli koncepcyjnych Chrześcijańskiej Demokracji. Był Korfanty tym, który upowszechnił tytuły prasowe jak słynna „Rzeczpospolita" czy też nie mniej popularna wówczas „Polonia". Był dowodzącym Stronnictwa Pracy. Stanowił cel specjalnych ataków ze strony sił sanacyjnych. Później opuścił kraj pod naporem krytyki. Wrócił przed samym wybuchem II wojny - wtedy też został uwięziony, na skutek czego przedwcześnie zmarł, 17 sierpnia 1939 roku.

Biografia rozszerzona Wojciecha Korfantego

Młodość

Urodził się w Siemianowicach Śląskich. Chodził do szkoły ludowej. Później odebrał wykształcenie gimnazjalne. Był założycielem tajnego kółka, które miało za zadanie szerzyć polską kulturę, m.in. literaturę. Utrzymywał kontakty z innymi zaangażowanymi w sprawy narodowe. Jego krytyczna wypowiedź na temat Otto von Bismarcka sprawiła, że został z klasy maturalnej relegowany. Jednak szkołę ukończył. Studiował na politechnice. Ukończył jednakak filozofię we Wrocławiu, należąc w tym czasie do Towarzystwa Akademików Górnoślązaków. Ze względów finansowych studia przerwał, pełniąc doraźnie funkcję korepetytora u litewskiego arystokraty Witolda Jundziłły. Do studiów później wrócił - ostatni semestr studiów kończył w Berlinie. 11 września 1902 roku został wybrany prezesem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół" w Katowicach.

Członek Koła Polskiego

W latach 1901 - 1908 Wojciech Korfanty działał w Lidze Narodowej, współpracując tam między innymi z samym Romanem Dmowskim. Poza tym redagował jako naczelny pismo „Górnoślązak". Cztery miesiące spędził w więzieniu - zarzutem było publikowanie treści nieprawomyślnych. Karę odbywał w zakładzie położonym we Wronkach. Uczestniczył w powołaniu filii Polskiego Towarzystwa Demokratycznego, celem którego było szerzenie polskości. Lata 1903-1912 i 1918 oznaczały dla Korfantego stanowisko posła w Reichstagu oraz Landtagu. Jego zasługą było inicjowanie powstania w Katowicach pisma „Polak", którego to był jednocześnie właścicielem i redakcyjnym naczelnym. Należy wspomnieć, że był w tym czasie atakowany przez frakcje przeciwne ideom które wyznawał.

III powstanie śląskie

Przyjmował twarde stanowisko, iż Pomorze, Wielkopolska i wreszcie Śląsk to ziemie rdzennie polskie. Dał temu wyraz w Reichstagu, żądał bowiem przyłączenia do państwa polskiego wszystkich ziem polskich. W latach 1918-1919 Korfanty aktywnie działał jako członek rządu Wielkopolski, okolicznością, jak wiadomo, było powstanie wielkopolskie. Pełnił w roku 1920 obowiązki Polskiego Komisarza Plebiscytowego. Otwarcie wypowiadał się o konieczności wyprowadzenia na prostą spraw niepodległościowych. Dowodził III powstaniem śląskim, którego wybuch był powodowany negatywnym efektem przeprowadzonego plebiscytu. Przyświecało mu, aby powstanie dało impuls Komisji Międzysojuszniczej, by ta natomiast mogła dokonać dobrego podziału terenu plebiscytowego, mianowicie rozdzielenia spornych terytoriów między Polskę a Niemcy, w sposób korzystny dla tej pierwszej. Zarządził wstrzymanie walk w czasie, gdy inicjatywa na froncie należała do Polaków. Nie było to dobrze rozumiane, więc w lipcu 1921 Korfanty opuścił Śląsk. Dowodzącym powstaniem był po nim Józef Rymer.

Polityczne szczyty

Później obsadzał stanowisko w zarządzie Banku Wzajemnych Ubezpieczeń „Vesta" w Poznaniu. W latach 1922-1930 był posłem na Sejm I i II kadencji. Działał z ramienia rzecz jasna Chrześcijańskiej Demokracji (ChD). Natomiast 14 lipca 1922 oznaczał dla Korfantego desygnowanie go przez Komisję Główną Sejmu RP na fotel premiera tworzonego rządu. Jego przeciwnikiem politycznym, jak łatwo się domyśleć, był Józef Piłsudski, dlatego jego wysiłki zostały w ramach urzędu znacznie osłabione. Był natomiast również chwilowo wicepremierem w rządzie utworzonym przez Wincentego Witosa, a ściślej - był doradcą premiera z ramienia ChD. Znamienne, że 11 września 1924 Wojciech Korfanty wykupił dziennik „Rzeczpospolita", uprzednio własność Ignacego Paderewskiego. Był też tym, który uruchomił dziennik „Polonia".

Tragiczny koniec

W związku z działaniami sanacyjnymi w kraju, został w 1930 roku aresztowany. Jego więzieniem została Twierdza Brzeska. Po odzyskaniu wolności wrócił na Górny Śląsk. Zasiadał następnie w Senacie RP III kadencji oraz jako poseł Sejmu Śląskiego. Był jednak pod czujnym okiem służb, więc udał się na emigrację. Zamieszkał w Pradze. W momencie, gdy miała miejsce aneksja Czechosłowacji, wyjechał przez Niemcy do Francji. Był w Paryżu jednym z ojców założycieli ugrupowania nazwanego Front Morges. Po fuzji Chadecji i Narodowej Partii Robotniczej, czyli po powstaniu Stronnictwa Pracy, stanął na czele tego ugrupowania. Tuż przed wybuchem II wojny wrócił jednak do Warszawy, lecz spotkał się z chłodnym przyjęciem - został aresztowany. Na skutek co najmniej niepomyślnego obrotu spraw (trzymiesięczny pobyt w więzieniu), Korfanty zmarł 17 sierpnia 1939. Został pochowany w Katowicach, w grobowcu rodzinnym.

Ciekawostki o Wojciechu Korfantym

Istnieje hipoteza mówiąca o tym, że Wojciech Korfanty został otruty oparami arszeniku, którymi nasączono ściany jego celi, zanim został w niej osadzony.

Był w sądzie stałym gościem ze względu na ataki polityczne. Jednak udawało mu się wychodzić z zarzutów ręką obronną, zwłaszcza, że zarzuty bywały niekiedy całkiem kuriozalne, jak choćby oskarżenie go o zdradę stanu.

Ważnym punktem w działalności politycznej Korfantego był czas śląskich plebiscytów. Miał nawet obiecać krowę dla każdego rolnika głosującego za Polską.

Zwykł mawiać, że Katowice nie byłyby polskie gdyby nie jego starania.

Ukończenie przez Korfantego wydziału prawa i ekonomii było dla Niemców kluczowe, bowiem otworzyło to dla niego poselskie drzwi Reichstagu.

Między Wojciechem Korfantym a Józefem Piłsudskim dochodziło do poważnych starć. Korfanty nazywał naczelnika czerwonym radykałem, człowiekiem cokolwiek niebezpiecznym dla utrzymania niepodległości Polski.

Cytaty Wojciecha Korfantego

„Zasługę mojego uświadomienia narodowego przypisać muszę moim hakatystycznym profesorom w gimnazjum w Katowicach, którzy zohydzaniem wszystkiego co polskie i co katolickie wzbudzili we mnie ciekawość do książki polskiej, z której pragnąłem się dowiedzieć, czym jest ten lżony i poniżany naród, którego językiem w mojej rodzinie mówiłem."

Korfanty o Żydach w Polsce: „W naszym narodzie chcą oni stworzyć niby państwo w państwie, chcą mieć większe prawa niż reszta obywateli." „Bezrobotni są bez środków do życia... Ja sam przyznaje się do tego, że wymarzona przeze mnie wolna i niezależna Polska, za którą walczyłem i cierpiałem, przedstawia się inaczej."

„Nie zwalczam instytucji, tylko człowieka, który nią kieruje, a który jest efemerydą, zjawiskiem chwilowym jak my wszyscy w stosunku do Polski (...), jestem przeciwnikiem obecnego rządu bo mam inne poglądy polityczne, ale niech ten sam rząd przyśle tutaj na stanowisko wojewody człowieka porządnego, to my się z nim na punkcie potrzeb śląskich dogadamy."

Źródła

https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/827101,Wojciecha-Korfantego-kochaly-kobiety-i-lud-slaski

https://biografia24.pl/wojciech-korfanty/

https://historia.org.pl/2016/11/11/wojciech-korfanty-niedoceniony-szermierz-polskiej-sprawy-niepodleglosciowej/

Artykuły, które mogą Ci się spodobać:

Zobacz także

Niezwykły życiorys:

|Kliknij na zdjęcie, by przejść do artykułu|

Polub nas:

Zobacz:

Tagi:

# data[].attributes.attachment_link.title
Wojciech Korfanty - biografia, życiorys, ciekawostki, cytaty

# data[].attributes.attachment_link.description
Wojciech Korfanty przyszedł na świat 20 kwietnia 1872 w dzisiejszych Siemianowicach Śląskich. Odszedł w Warszawie 17 sierpnia 1939. Działał na rzecz niepodległości Polski w ramach ruchu chrześcijańskiej demokracji. Dążył do politycznego samostanowienia Górnego Śląska jako składowej RP. Przyszedł na świat w 1872 roku. Był działaczem mającym na swej szczególnej uwadze niepodległość Górnego Śląska, lub szerzej - Polski.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Szlakiem Korfantego - tablice upamiętniające ważne wydarzenia z życia Wojciecha Korfantego.
Życiorys Wojciecha Korfantego obfitował w wiele interesujących wydarzeń związanych zarówno z jego wszechstronną i niezwykle aktywną działalnością polityczną, jak również życiem prywatnym. Dla wielu obserwatorów uchodzi on za postać wybitną oraz niezwykle barwną. Historyk Jan Przewłocki w jednym ze swoich opracowań wyraził następującą opinię w tym temacie: „Historycy lubujący się w statystyce z zasady umieszczają go w pierwszej piątce-szóstce tych polityków, którzy skupiali na sobie uwagę społeczeństwa, a swym działaniem wywierali duży wpływ na przebieg wydarzeń i na ogólną atmosferę polityczną polskiego międzywojnia." Część epizodów z jego życia została upamiętniona w Polsce oraz Czechach, umożliwiając nam rozpoznanie przestrzeni, które były scenografią ważnych dla jego życia momentów.

Pierwszych śladów Wojciecha Korfantego należy poszukiwać w Siemianowicach Śląskich, gdzie oprócz pomnika z jego podobizną, można odszukać dwa miejsca z czasów najwcześniejszej młodości. Fragment dzisiejszej ulicy Mysłowickiej tworzą zabudowania dawnej osady robotniczej Sadzawki. Na budynku o numerze 3 umieszczona została tablica upamiętniająca miejsce narodzin Korfantego. Oznaczenie to jest jednak pewnym uproszczeniem. Dom, o którym mowa należy do rodziny Korfanty, jednak związany jest z bratem Wojciecha Janem. Właściwy dom rodzin należący do Karoliny z domu Klecha oraz Józefa Korfantego, rodziców późniejszego polityka, przylegał do oznaczonej kamienicy od zachodniej strony. Skromny budynek został wyburzony jednak w latach 70. XX wieku. Tablica została zawieszona na wysokości pierwszego piętra, a napis na niej głosi: „Tu 20 kwietnia 1873 roku urodził się/ Wojciech Korfanty/ wielki Polak, wybitny mąż stanu/ dyktator III Powstania Śląskiego". Drugie ze wspomnianych miejsc znajduje się we wnętrzach kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, przy ulicy Powstańców 2. W kruchcie kościoła umieszczono płytę upamiętniającą dzień chrztu przyszłego dyktatora III powstania śląskiego. Inskrypcja na niej głosi: „WOJCIECH/ KORFANTY/ UR. 20. 4. 1873 W SIEMIANOWICACH ŚLĄSKICH/ OCHRZCZONY 23. 4. 1873 W TUT. PARAFII/ DEMOKRATA KATOLICKI." Warto jednak sprostować, że istniejący obecnie budynek kościoła, nie jest tym, w którym odbył się udokumentowany chrzest. Wspomniana uroczystość odbyła się bowiem w małym kościółku tymczasowym, który został dopiero w 1884 roku zastąpiony przez dzisiejszy budynek. Sezonowa świątynia zlokalizowana była w miejscu obecnej kaplicy Ogrójca. Tablica została sporządzona z okazji 100. rocznicy urodzin słynnego Siemianowiczanina. Wydarzeniu towarzyszyła msza odprawiona przez ks. biskupa Herberta Bednorza.

Kolejnych pamiątek należy już szukać poza rodzinnym miastem Korfantego. W 1896 roku przeniósł się on do Wrocławia, gdzie podjął studia na Wydziale Filozoficznym Królewskiego Uniwersytetu we Wrocławiu. Na uczelni angażował się także w życie akademickie wstępując w szeregi Towarzystwa Akademickiego Górnoślązaków. Na budynku przy ulicy Uniwersyteckiej 11 we Wrocławiu, gdzie obecnie znajduje się Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, w 2003 roku odsłonięto tablice upamiętniającą ten okres. Napis na tablicy brzmi: „WOJCIECH/ KORFANTY/ (20 IV 1873 - 17 VIII 1939)/ STUDENT/ FILOZOFII, PRAWA, EKONOMII/ UNIWESRSYTETU WROCŁAWSKIEGO/ PUBLICYSTA/ OBROŃCA POLSKOŚCI/ PRZYWÓDCA POWSTAŃ ŚLĄSKICH/ POSEŁ I SENATOR/ RZECZPOSPOLITEJ POLSKIEJ." Inicjatorem wstawienia tablicy była Fundacja Odbudowy Demokracji im. Ignacego Paderewskiego, która kilka lat później była organizatorem wystawienia pomnika Wojciecha Korfantego we Wrocławiu.

W Krakowie znajduje się miejsce związane z prywatnym życiem młodego wówczas posła, który z rozmachem zaczął wkraczać do elity politycznej. W kościele pw. Świętego Krzyża, przy ulicy Świętego Krzyża 23, możemy odnaleźć tablicę upamiętniającą ślub Wojciecha Korfantego z Elżbietą Szprotówną. Pierwotnie narzeczeni planowali ślub w Bytomiu w kościele Trójcy Świętej, jednak działalność polityczna Wojciecha stanęła na drodze tym planom. Władze kościelne diecezji wrocławskiej z racji krytyki duchownych przez nowego posła Reichstagu, zdecydowały się odmówić im ślubu do momentu złożenia przeprosin. Z tego względu, aby zawrzeć związek małżeński, narzeczeni przenieśli się do Krakowa, gdzie po wymaganych sześciu tygodniach mieszkania w państwie austro-węgierskim, otrzymali wymarzony ślub. Napis na upamiętnieniu głosi: „W TYM KOŚCIELE/ DNIA 5 X 1903 r. ODBYŁ SIĘ ŚLUB/ PRZYWÓDCY POWSTANIA ŚLĄSKIEGO/ WOJCIECHA KORFANTEGO/ Z ELŻBIETĄ SZPROTÓWNĄ/ W 75 ROCZNICĘ III POWSTANIA/ KOMBATANCI RP/ WOJEWÓDZTWA KRAKOWSKIEGO/ 14 MAJA 1996 r."

Kolejny etap życia Wojciecha Korfantego dokumentuje tablica oznaczająca miejsce jego zamieszkania w Poznaniu w latach 1919 - 1922. Po zakończeniu I wojny światowej przeniósł się on wraz z rodziną do stolicy Wielkopolski, wchodząc w skład miejscowej Naczelnej Rady Ludowej oraz jej Komisariatu Wykonawczego. W ramach Rady zajął stanowisko jednego z sześciu komisarzy i odpowiadał za organizację i działanie jednostek wojskowych. Zajmował się także polityką zagraniczną, skupiając się głównie na pokojowym przebiegu przyłączenia Wielkopolski do niepodległego państwa polskiego. Mieszkanie rodziny Korfanty znajdowało się w budynku Niemieckiego Banku Listów Zastawnych przy dzisiejszej ulicy Fredry 8a. W 1999 roku odsłonięto na budynku tablicę pamiątkową o następującej treści: „WOJCIECH/ KORFANTY/ 1873 - 1939/ KOMISARZ NACZELNY/ RADY LUDOWEJ/ W CZASIE POWSTANIA/ WIELKOPOLSKIEGO/ PRZYWÓDCA/ POWSTAŃ ŚLĄSKICH/ MIESZKAŁ W TYM DOMU/ 1919 - 1922."

Z okresem wielkopolskim związana jest także tablica odsłonięta na początku 2020 roku w Bydgoszczy. Na budynku dzisiejszego Urzędu Wojewódzkiego przy ulicy Jagiellońskiej 3, odsłonięto jedną z 4 tablic „Ojców niepodległości". W ten sposób społeczność województwa kujawsko-pomorskiego uczciła setną rocznice przyłączenia regionu do Polski. Oprócz Wojciecha Korfantego bohaterami upamiętnień zostali: Józef Piłsudski, Roman Dmowski oraz gen. Józef Haller. Każda ze wspomnianych osób we wspomnianym czasie przebywała w Bydgoszczy. Górnośląski polityk w styczniu 1919 roku w tym mieście prowadził negocjacje z przedstawicielami władz niemieckich w temacie przyszłości politycznej Wielkopolski. Treść tablicy informuje: „W SETNĄ ROCZNICĘ POWROTU POMORZA I KUJAW/ DO WOLNEJ POLSKI ODDAJEMY HOŁD/ OJCOM POLSKIEJ NIEPODLEGŁOŚCI/ WOJCIECH KORFANTY/ (1873-1939)/ 4 STYCZNIA 1919 ROKU W TYM GMACHU/ PROWADZIŁ ROKOWANIA MIĘDZY WŁADZAMI NIEMIECKIMI/ A NACZELNĄ RADĄ LUDOWĄ, SPRAWUJĄCĄ WŁADZĘ/ NA TERENACH OPANOWANYCH PRZEZ POWSTAŃCÓW/ WIELKOPOLSKICH NA TEMAT AUTONOMII WIELKOPOLSKI/ DO CZASU OSTATECZNEGO ROZSTRZYGNIĘCIA JEJ LOSÓW/ PRZEZ KONFERENCJĘ W WERSALU."

Wkrótce losy Wojciecha Korfantego związały go z rodzinnym Górnym Śląskiem. Decyzją państw zwycięskich w postanowieniach traktatu wersalskiego zawarty został warunek przeprowadzenia plebiscytu na terenie Górnego Śląska. Z końcem 1919 roku Prezydium Rady Ministrów powierzyło Wojciechowi Korfantemu kierownictwo nad polską akcją plebiscytową. Ostatecznie objął on stanowisko Komisarza Plebiscytowego z dniem 20 lutego 1920 roku. Siedzibę Polskiego Komisariatu Plebiscytowego umieszczono w Bytomiu, w wykupionym budynku dawnego hotelu „Lomnitz". Chociaż wspomniany budynek nie przetrwał do dzisiejszych czasów, wydarzenia związane z tym okresem upamiętnia tablica zawieszona w 1990 roku na budynku przy ulicy Gliwickiej 19, wzniesionym w miejscu dawnego hotelu. Inskrypcja na tablicy brzmi: „STĄD/ Z HOTELU „LOMNITZ"/ OD LUTEGO 1920/ DO KWIETNIA 1921R./ POSEŁ KOMISARZ DYKTATOR/ WOJCIECH KORFANTY/ DOWODZIŁ NA GÓRNYM ŚLĄSKU/ POLSKĄ AKCJĄ PLEBISCYTOWĄ/ I WEZWAŁ LUD ŚLĄSKI DO POWSTANIA/ KTÓRE WYBUCHŁO 3 MAJA 1921 ROKU." Dzień przed wybuchem III powstania śląskiego Wojciech Korfanty zrezygnował z kierownictwa Polskim Komisariatem Plebiscytowym i stanął na czele zrywu jako dyktator.

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski, Korfanty wraz z rodziną postanowił przenieść się do Katowic. W 1923 roku zakupił on willę należącą do spadkobierców mistrza budowlanego Paula Frantziocha, znajdującą się przy ulicy Powstańców 23 w Katowicach. W pomieszczeniach od strony ulicy znajdował się gabinet Wojciecha Korfantego wraz z biblioteką. Budynek ten w swojej historii gościł wielu znakomitych gości, m.in. Prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego, byłego przewodniczącego Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej na Górny Śląski generała Henriego Le Ronda, oraz wielu polityków czy finansistów Polski międzywojennej. W 1989 roku z inicjatywy Muzeum Historii Katowic zawieszano na willi tablicę upamiętniającą lata zamieszkania znanego polityka. Treść tablicy brzmi: „W TYM DOMU/ MIESZKAŁ W LATACH/ 1923 - 1939/ WOJCIECH/ KORFANTY/ WYBITNY POLITYK/ POLSKI KOMISARZ PLEBISCYTOWY/ I DYKTATOR III POWSTANIA ŚLĄSKIEGO."

Zamieszczona data końcowa na tablicy znajdującej się w domu Korfantego w Katowicach może być jednak dyskusyjna. Przez większość okresu międzywojennego osoba Korfantego spotykała się licznymi negatywnymi opiniami oraz oskarżeniami. Zarówno wśród elit politycznych kraju, jak i lokalnego szczebla, posiadał on sporą ilość oponentów oraz jawnych wrogów. Sytuacja uległa dalszemu pogorszeniu po przejęciu władzy w kraju przez obóz sanacyjny. Wówczas dążono do zniesławienia popularnego polityka, niekryjącego sprzeciwu wobec przewrotu majowego i następujących po nim zdarzeń politycznych. Całość uzupełniał dodatkowo spór Korfantego z nowym wojewodą śląskim Michałem Grażyńskim, który zapoczątkowany został w czasie III powstania śląskiego. We wrześniu 1930 roku po utraceniu immunitetu poselskiego, w skutek rozwiązania II kadencji Sejmu Śląskiego, aresztowano Korfantego pod zarzutami kryminalnymi i osadzono wraz z innymi przedstawicielami opozycji w twierdzy w Brześciu Litewskim. Po kilku miesiącach ciężkiego śledztwa został uniewinniony. Po powrocie do domu kontynuował działalność polityczną oraz publicystyczną, wskazując na błędy obozu rządzącego. W połowie lat 30. XX wieku ponownie groziło mu aresztowanie. Z tego powodu Korfanty udał się na emigrację do Czechosłowacji i zamieszkał w Pradze, gdzie spędził blisko 4 lata. Epizod ten upamiętnia tablica zawieszona na kamienicy przy ulicy Neridova 13 w centrum Pragi, będącej wówczas jego domem. Napis na odsłoniętej w 2007 roku płycie głosi: „WOJCIECH KORFANTY/ 1873 - 1939/ POLSKI DZIAŁACZ NIEPODLEGŁOŚCIOWY PRZYWÓDCA/ CHCRZEŚCIJANSKIEJ DEMOKRACJI. PRZYJACIEL NARODU CZESKIEGO. MIESZKAŁ W PRADZE 1935 - 1938." Poniżej zapisane zostało tłumaczenie informacji w języku czeskim. Inicjatorami sporządzenia tablicy był Związek Dolnośląski wraz z prywatnymi sponsorami.

Gdy w marcu 1939 roku wojsko niemieckie wkroczyło do Czechosłowacji, Wojciech Korfanty rozpoczął starania o powrót do kraju. Pomimo nieudanych zabiegów u władz polskich 29 kwietnia 1939 roku Korfanty dotarł do Katowic. Wówczas został aresztowany i przewieziony do warszawskiego więzienia na Pawiaku. Po kilku miesiącach osadzenia znajdujący się w ciężkim stanie zdrowia Korfanty został zwolniony z aresztu i przeniesiony do szpitala pw. św. Józefa w Warszawie. Pomimo niezwłocznie podjętej operacji wątroby, w najbliższych dniach jego stan ulegał systematycznemu pogorszeniu. Ostatecznie zmarł 17 sierpnia 1939 roku. Jeden z budynków dawnego szpitala znajdujący się na rogu ulic Emilii Plater oraz Hożej został w 2009 roku oznaczony płytą upamiętniająca ostatnie tygodnie życia wybitnego Górnoślązaka. Napis umieszczony na niej brzmi: „WOJCIECH/ KORFANTY/ 1873 - 1939/ MĄŻ STANU. V-PREMIER RP/ WSPÓŁTWÓRCA II RZECZYPOSPOLITEJ/ PRZYWRÓCIŁ POLSCE/ GÓRNY ŚLĄSK/ W BYDYNKU TYM B. SZPITALA PW. ŚW. JÓZEFA/ PRZEBYWAŁ W OSTATNICH TYGODNIACH SWOJEGO ŻYCIA." Ponadto w górnej części tablicy umieszczono następujące słowa Ignacego Jana Paderewskiego: „Wojciech Korfanty znajdzie na kartach historii Odrodzonej Polski należne mu stanowisko, choć Mu go odmawiano za życia."

Ostatni ślad Wojciecha Korfantego możemy odnaleźć w Katowicach na cmentarzu znajdującym się przy ulicy Francuskiej. Jego pogrzeb, który odbył się 20 sierpnia 1939 roku przerodził się w wielką manifestację patriotyczną, w której uczestniczyło kilka tysięcy osób. Ciało Wojciecha Korfantego zostało złożone w grobie jego syna Witolda, który zmarł w 1938 roku. W 1966 roku do rodzinnego grobu złożono ciało Elżbiety Korfanty. Pomnik, który znajduje się w tym miejscu został ufundowany przez społeczeństwo Górnego Śląska w 1947 roku z wdzięczności „Zasłużonemu synowi ziemi śląskiej".

Piotr Rygus

Na podstawie:

1. Bębnik G., Rosenbaum S., Węcki M., Wojciech Korfanty, Warszawa 2018.

2. Derus M., Pomniki w Siemianowicach Śląskich, „Siemianowicki Rocznik Muzealny" nr 9 (2010), s. 80-81.

3. Halor A., Przewodnik siemianowicki. Wędrówki po mieście i okolicy, Siemianowice Śląskie 2000.

4. Lewandowski J.F., Wojciech Korfanty, Warszawa 2013.

5. Tkacz-Janik M., Ślubu Korfantemu nie dawać! https://instytutkorfantego.pl/aktualnosci/slubu-korfantemu-nie-dawac/

6. „Trybuna Robotnicza" nr 224 1989.

7. Jan Przewłocki, Jeszcze o Wojciechu Korfantym i jego roli w powstaniach śląskich oraz plebiscycie, w: Nie tylko o Korfantym. Jeszcze o powstaniach śląskich i plebiscycie w świetle ostatnich badań, red.: Z. Kapała, Bytom 2000, s. 7.

# data[].attributes.attachment_link.description
Szlakiem Korfantego - tablice upamiętniające ważne wydarzenia z życia Wojciecha Korfantego. Życiorys Wojciecha Korfantego obfitował w wiele interesujących wydarzeń związanych zarówno z jego wszechstronną i niezwykle aktywną działalnością polityczną, jak również życiem prywatnym. Dla wielu obserwatorów uchodzi on za postać wybitną oraz niezwykle barwną.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dolnośląska Biblioteka Pedagogiczna we Wrocławiu prezentuje działalność edukacyjną, wystawienniczą biblioteki, bazy i katalogi w systemie Aleph, Dolnośląski System Informacji Edukacyjnej

# data[].attributes.attachment_link.title
POSIEDZENIE NR 20. CZWARTEK, 28 STYCZNIA 1904 ROKU (FRAGMENTY)

# data[].attributes.attachment_link.description
Strona Instytutu Myśli Polskiej im. Wojciecha Korfantego