# data[].attributes.body
Fíkn er ákaflega flókinn sjúkdómur sem oft er erfitt að eiga við. Fíkn er heilasjúkdómur sem oft er tilkominn sökum félagslegs þrýstings, fikts og forvitni. Fíknisjúkdómum er oft skipt í tvo hópa. Sá fyrri einkennist af jákvæðri upplifun einstaklings sem hvetur losun á dópamíni, vellíðunarhormóni sem veitir slökun, slær á kvíða og eykur vellíðan. Sá seinni inniheldur einstaklinga sem neyta vímuefnum til að losna við vanlíðan tengt streitu og kvíða, og þar kemur aukning á streituhormóninu kortisól sterkt inn. Yngri kynslóðin virðist vera sá hópur sem verður hvað mest fyrir áhrifum vímuefnanotkunar, en talað er um að hæfileikinn til að draga úr kvíða og streitu aukist með aldri. Þó eru vissulega undantekningar á þessu (Bjarni Sigurðsson, 2018).
Áfengi hefur fylgt okkur mönnunum öldum saman. Neysla áfengis í hófi er partur af venjulegu lífi fólks, en óhófleg áfengisdrykkja getur haft margvísleg áhrif á líkamann, og þá sérstaklega starfsvirkni heilans (Þuríður Þorbjarnardóttir, 2002).
Lyf gegna mikilvægu hlutverki þegar kemur að meðferð sjúklinga, en oft á tíðum eru lyf og áfengi misnotuð af einstaklingum. Dæmi um lyf sem falla undir ávana- og fíkniefni eru ópíóíð og kannabis. Ópíóíðar eru því flókin lyf að mörgu leyti enda margvíslegar aukaverkanir sem geta fylgt inntöku þeirra. Notkun til lengri tíma getur orðið þess valdandi að einstaklingurinn verði háður lyfjunum sökum fíknar. Lyfin eru mjög ávanabindandi og þar að auki getur verið lífshættulegt að taka þau í of miklu magni, þar sem um er að ræða öndunarslævandi áhrif. Þetta getur leitt til þess að einstaklingurinn fari í öndunarstopp sem getur leitt til dauða (Embætti landlæknis, 2021).

# data[].attributes.body
Ópíóíðar er flokkur lyfja sem innihalda efnasambönd sem bindast sérstökum próteinum í líkamanum sem kallast ópíóíðviðtakar (e. opioid receptors). Endorfín er hormón sem líkaminn framleiðir og hefur oft verið kallað “innrænt morfín” sem bindast þessum viðtökum. Viðtakarnir eru staðsettir víðsvegar í mið- og úttaugakerfinu og margir þeir taka þátt í túlkun tilfinninga s.s. streitu, verkjastillingu og vellíðunartilfinningu svo eitthvað sé nefnt. Þegar ópíóíðar eru notaðir bindast þeir þessum viðtökum í stað endorfínsins og kemur af stað sömu áhrifum og ef endorfín binst þeim, en í miklu meira magni (Rosenblum o.fl., 2009). Til eru fjölmörg lyf sem innihalda ópíóíða en þar má helst nefna fentanýl, kódeín, oxýkódón, heróín, methadone, tramadól og morfín  (Rosenblum o.fl., 2009; Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall, 2021). Notkun ópíóíða lyfja er ætluð til að lina mikla og langvarandi verki líkt og við krabbameini, bráðum sársauka og í lífslokameðferð. Gæta þarf varúðar þegar lyf sem innihalda ópíóíðum er neytt vegna aukaverkana og fíknar sem þau geta haft í för með sér (Lyfjastofnun, 2016).

# data[].attributes.body
Rekja má fyrstu notkun ópíóíða efna til Asíu um 3400 f.Kr. þegar Súmerar voru meðal fyrstu manna sem ræktuðu plöntuna Papaver somniferum sem kallast á íslensku valmúi. Plantan fékk nafnið Hul Gil sem þýðir “gleðiplanta”. Að lokum dreifðist efnið um hinn forna heim til allra helstu siðmenningar í Evrópu og Asíu þar sem það var notað til að meðhöndla sársauka og marga aðra kvilla (Rosenblum o.fl., 2009).

Árið 1803 kom morfín til sögunar og í upphafi 20. aldar var heróín markaðssett á löglegan hátt í pilluformi í Bandaríkjunum. Fljótlega var farið að misnota lyfið með þeim hætti að töflurnar voru muldar með þeim ásetningi að sniffa eða sprauta sig, en víman sem fæst við sú aðferð margfaldast og verður miklu meiri. Frá og með 20. öld urðu margar framfarir í rannsóknum og miklar breytingar á því hvernig ópíóíð var notað til meðferðar á sársauka og fíkn. Þar á meðal voru nokkrar tilraunir þjóða og alþjóðastofnana til að stjórna dreifingu og notkun efnisins (Rosenblum o.fl., 2009). Til að mynda var byrjað að bjóða upp á svokallað viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn sem en er notað í dag og rætt verður nánar um hér að neðan ( (Rosenblum o.fl., 2009; Rosenblum o.fl., 2009). Á tíunda áratugnum fór notkun ópíóíða við langvarandi sársauka að aukast gríðarlega ár eftir ár sem heldur áfram en þann dag í dag. Vert er að taka fram að ekki hefur aðeins notkun á lyfseðilsskyldra ópíóíða aukist, heldur hefur samsvarandi fjölgun dauðsfalla aukist vegna misnotkunar þessara lyfja (Rosenblum o.fl., 2009; Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall, 2021).

# data[].attributes.body
Samtök áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann eða SÁÁ var stofnað árið 1977 og hefur annast afeitrun og meðferð áfengis- og vímuefnasjúklinga. Helsta meðferðarstofun landsins er Vogur en þar starfa um fjórir til fimm læknar, tveir sálfræðingar og átta hjúkrunarfræðingar ásamt öðrum starfsmönnum. Árið 1999 var byrjað að veita viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn á Vogi og í framhaldi gjörbreyttust batahorfur þessa hóps sjúklinga. Hvergi annarsstaðar á landinu er þessi meðferð í boði og alls eru 130 einstaklingar á viðhaldsmeðferð á Vogi (SÁÁ, 2016). Viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn hefur reynst árangursrík en hún fækkar dauðsföllum, minnkar skaða og leiðir til bata. Meðferðin byggist á því að sjúklingar með ópíóðafíkn eru gefin lyf sem innihalda ópíóíð og kallast buprenorphine eða methadone. Lyfin gera það að verkum að sjúklingarnir eiga auðveldara með að hætta að sprauta sig með vímuefnum í æð. Ásamt lyfjagjöfinni fá sjúklingarnir félagslega og geðræna endurhæfingu. Sjúklingarnir mæta í viðtöl og ásamt því er fylgst með því hvort viðkomandi sé hættur allri neyslu vímuefna með því að taka blóð- og þvagsýni reglulega. Mikill samstarfsvilji og strangar skuldbindingar eru skilyrði til þess að komast í þessa meðferð, en þessi aðgerð er í raun lokalending sem gripið er til ef önnur úrræði hafa ekki gengið (SÁÁ, 2016; Erindi til fjárlaganefndar Alþingis vegna fjárlaga 2019, 2018).

# data[].attributes.body
Á fyrstu sex mánuðum ársins 2021 hefur mátt rekja helming lyfjatengdra andláta við ofskömmtun ópíóíða. Það má því segja að flest lyfjatengd andlát séu vegna ópíóíða hvort sem þau eru skrifuð upp af lækni vegna verkja eða fengin úr ólöglegri dreifingu (Embætti Landlæknis, 2021a).

Þeir sem látast vegna lyfjaeitrana á Íslandi eru í flestum tilfellum búnir að taka inn fleiri en eitt efni, hvort sem það eru ólögleg efni eins og kannabis eða uppáskrifuð lyf eins og svefnlyf eða róandi lyf. Meðalaldur þeirra sem létust árið 2017 var 48,6 ár (Embætti Landlæknis, 2018).

Árið 2020 var 66% af því magni ópíóða sem var ávísað lyfjablöndur með kódeini og parasetamóli. Hins vegar má ekki segja allt slæmt um ópíóíða en sumir þeirra eru viðurkenndir sem góð uppbótarmeðferð við ópíóðafíkn, t.d. er lyfið metadón viðurkennt til notkunar við miklum langvinnum verkjum. Vert er þó að taka fram að aukning á útleystum ópíóðlyfjum hjá elsta aldurshópnum gæti tengst lengri biðtíma eftir skurðaðgerðum vegna COVID-19 (Embætti Landlæknis, 2021b).

Árið 2017 var gerð breyting á reglugerð um lyfjaávísanir og endingu sem hafði í för með sér þá breytingu að aðeins mátti afgreiða 30 daga skammt af eftirritunarskyldum lyfjum í einu í staðinn fyrir 100 daga skammt eins og var fyrir þann tíma. Þetta hefur leitt til þess að afgreitt magn ópíóða á undanförnum þremur árum hefur minnkað (Embætti Landlæknis, 2021b).

# data[].attributes.body
Ópíóíðar hafa verkjastillandi og róandi áhrif, en þau eru almennt notuð til að verkjastillingar. Lyf eins og methadone og buprenorphine eru notuð til viðhaldsmeðferðar á ópíóíðafíkn. Eftir inntöku geta ópíóíð veitt vellíðan, sem er ein helsta ástæða þess að þau eru tekin af öðrum en læknisfræðilegum ástæðum. Ópíóíðar innihalda heróín, morfín, kódein, fentanýl, metadón, tramadól og önnur svipuð efni. Vegna lyfjafræðilegra áhrifa þeirra geta þau valdið öndunarerfiðleikum og of stór skammtur getur leitt til dauða.
Einkennin sem geta komið fram við of stóran skammt geta verið títuprjónssjáaldur (e. pinpoint pupil), meðvitundarleysi og öndunarerfiðleikar.
Hægt er að koma í veg fyrir dauðsföll eftir ofskömmtun ópíóíða ef einstaklingurinn fær grunnendurlífgun og lyfið naloxone innan ákveðins tímaramma. Naloxone er móteitur gegn ópíóíðum sem hefur þann eiginleika að geta snúið við áhrifum þeirra, sé það gefið í tæka tíð (World Health Organization, 2021).

# data[].attributes.headline
Hvað er kannabis og hvernig virkar það á líkamann?

# data[].attributes.subject
Hvað er kannabis og hvernig virkar það á líkamann?

# data[].attributes.body
Cannabis sativa er plantan sem hugbreytandi efnin marijuana, ganja, hass og hassolía eru unnin úr (Siegel o.fl., 2021). í Cannabis plöntunni eru yfir 100 efni sem kallast phytocannabíóðar (e. phytocannabinoids). En aðeins tvö þeirra eiga þátt í að gera plöntuna vinsæla sem hugbreytandi efni og nú nýlega sem læknisfræðilegt rannsóknarefni, en þau efni eru tetrahydrocannabinol eða THC og cannabidiol eða CBD (Siegel o.fl., 2021). Bæði þessi efni eru mjög lík í efnafræðilegri uppbyggingu en hafa ólíka verkun, THC orsakar vímuáhrif á meðan CBD gerir það ekki (Siegel o.fl., 2021). Endocannabinoid-kerfið er samsett úr CB1 viðtökum sem finnast í

miðtaugakerfinu og CB2 viðtökum sem finnast í úttaugakerfinu, endócannabínóðum sem líkaminn framleiðir sjálfur en  þessi efni eru anandamide eða AEA og 2-arachidonoylglycerol eða 2-AG (Siegel o.fl., 2021). Þetta kerfi vinnur að því að koma samvægi á líkama okkar og hefur áhrif á m.a. sársauka, efnaskipti og orkubúskap, tilfinningalegt ástand, kynörvun, svefn og virkni ónæmiskerfisins (Murillo-Rodriguez, 2017).

Endókacannabíóða - kerfið vinnur bæði út endocannabióðum líkamans og cannabíóðum cannabisplöntunnar (THC og CBD), THC binst við CB1 viðtaka miðtaugakerfissins og hægir á eða hraðar taugaboðefnum á þeim svæðum miðtaugakerfissins sem viðtakana er að finna (the brain on cannabis). Það er ekki vitað með vissu hvernig CBD vinnur innan endocannabinoid kerfissins en talið er að það eigi þátt í að hindra niðurbrot cannabióða og þannig að auka virkni þeirra. (Siegel o.fl., 2021).

Víman sem neytendur afurða cannabisplöntunnar finna má skýra með því hvernig THC binst við CB1 viðtaka miðtaugakerfisins og framkallar klassísku vímuáhrifin sem eru sljóleiki, aukin matarlyst, roði í augum, sæluvíma o.fl. neysla cannabis getur einnig framkallað “neikvæð” áhrif s.s. aukinn kvíða, kvíðakast, vænisýki, ógleði, magakrampa, uppköst ofsjónir og ruglástand (Siegel o.fl., 2021).

# data[].attributes.body
Að byrja fikt við kannabisreykingar og að þróa fíkn í kannabis er háð mörgum umhverfis- og félagslegum þáttum. Þessir þættir eru m.a. hversu auðvelt er að nálgast efnið, notkun vina og kunningja en einnig spila erfðir og erfðabreytileiki stóran þátt í því hvort fólk verður háð efninu eða ekki. Það virðist ekki skipta máli hvort kannabisneysla sé lögleg eða ekki (Gillespie, 2009).

Rannsóknum virðast ekki alveg bera saman um skaðsemi efnisins. Þannig segja sumar rannsóknir að skaðsemi kannabisnotkunar fari alfarið eftir hve mikil hún er, ef hún er ekki þeim mun meiri, er hún skaðlítil og jafnvel hættuminni en áfengi og tóbak. Langtímanotkunin er aftur á móti skaðleg heilsunni og stórneytendur verði fyrir neikvæðum heilsufarsáhrifum svo sem öndunarfærasjúkdómum, hættu á krabbameinum og andlegum - og sálfélagslegum veikindum (Gillespie, 2009). Sumar rannsóknir segja að í raun þrói fæstir notendur mikla fíkn í efnið en notkun þessa efnis er gríðalega mikil á heimsvísu og er það eitt útbreiddasta vímuefnið í heimi (van Ours og Williams, 2012). Á Íslandi eru aftur á móti flest þeirra ungmenna sem á annað borð nota kannabis, daglegir notendur. Dagleg notkun ungmenna hefur mikil áhrif á líf þeirra og veldur því að þau flosna úr námi og vinnu, verða óvirk og eiga á hættu að hefja notkun á harðari og skaðlegri efnum (SÁÁ, 2022).

Sálræn áhrif daglegra kannabisreykinga geta valdið því að notendur venja sig á að leysa vandamál sín með notkun vímuefna og það er grunnurinn sem önnur og oft sterkari vímuefnafíkn byggir á. Þannig byggist upp ákveðið hugarfar sem veldur því að fólk tekst ekki á við lífið og vandamál sem koma upp á heilbrigðan hátt. Í afeitrun eru þekkt fráhvarfseinkenni svefntruflanir, kvíði og óróleiki. Ungt fólk sem notar kannabisefni í óhófi á erfitt með að mynda trausta sjálfsmynd og vinna skipulega að markmiðum sínum í lífi og starfi en hvort tveggja er grundvöllur góðrar geðheilsu. Stórneytendur kvarta undan minnistruflunum og að vitsmunaleg úrvinnsla heilans truflist verulega. Einnig koma fram breytingar á tilfinningum og geðslagi, oft með miklu þunglyndi (SÁÁ, 2022).  Kannabis er ólöglegt efni á Íslandi en víða erlendis er kannabisnotkun ekki ólögleg og virðist það ekki auka á misnotkun efnisins (Gillespie ofl, 2009). Lögleiðing kannabis er því spurning sem margir velta fyrir sér en á því eru eðlilega mjög skiptar skoðanir.

# data[].attributes.body
AA samtökin á Íslandi. (á.á.a). Inngangsorð AA samtakanna. https://www.aa.is/

AA samtökin á Íslandi. (á.á.b). Allir fundir. https://www.aa.is/aa-fundir/allir-fundir?start=15

Alcoholicks anonomus. (á.á). How A.A. works. https://www.aa.org/what-is-aa

Bjarni Sigurðsson. (2018, október). Heilasjúkdómurinn fíkn. https://saa.is/heilasjukdomurinn-fikn/

Barnaverndarstofa. (e.d.). Stuðlar. https://www.bvs.is/urraedi/studlar/

Embætti landlæknis. (e.d.). Hvað veistu um áfengi? https://www.landlaeknir.isservlet/file/store93/item44347/Hvad_veistu_um_afengi_Veftexti.pdf

Embætti Landlæknis. (2018). Andlát vegna ofskömmtunar lyfja á Íslandi og í Bandaríkjunum. https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item34655/andlat-vegna-ofskommtunar-lyfja-a-islandi-og-i-bandarikjunum

Embætti Landlæknis. (2021a). Bráðabirgðatölur fyrstu sex mánuði ársins 2021.

Embætti landlæknis. (2007). Bjór er líka áfengi. https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/greinar/grein/item14722/Bjor-er-lika-afengi

Embætti Landlæknis. (2021b). Þróun í notkun ópíóða. Talnabrunnur; Fréttabréf lækna um heilbrigðisupplýsingar, 15(4). https://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item44801/Talnabrunnur_April_2021.pdf

Erindi til fjárlaganefndar Alþingis vegna fjárlaga 2019 (2018). https://www.althingi.is/altext/erindi/149/149-123.pdf

Gillespie, N. A., Neale, M. C. og Kendler, K. S. (2009). Pathways to cannabis abuse: A multi-stage model from cannabis availability, cannabis initiation and progression to abuse. Addiction (Abingdon, England), 104(3), 430-438. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2008.02456.x

Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall (2021). Talnabrunnur. Fréttabréf landlæknis um heilbrigðisupplýsingar. Embætti landlæknis, 15(4).

https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item48233/bradabirgdatolur-fyrstu-sex-manada-arsins-2021

Hansdóttir, I., Rúnarsdóttir V.Á. og Tyrfingsson, T. (2015). Addiction Treatment in Iceland. Í El-Guebaly N., Carrà G., Galanter M. (ritstjórar) Textbook of Addiction Treatment: International Perspectives (bls. 1199-1209). Springer.

Jakob Kristinsson, Þorkell Jóhannesson og Geirþrúður Sighvatsdóttir. (1991). Rannsóknir á Kannabissýnum í rannsóknarstofu í lyfjafræði 1969-1988. Læknablaðið, 77(1), 19-24. https://www.hirsla.lsh.is/bitstream/handle/2336/92542/L1991-01-77-F1.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Kelly, J. F., Humphreys, K., og Ferri, M. (2020). Alcoholics Anonymous and other 12-step programs for alcohol use disorder. The Cochrane database of systematic reviews, 3(3), CD012880. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012880.pub2

Krýsuvík. (e.d.-a). Meðferðin. https://krysuvik.is/medferd/

Lewandowska, J. A., Kapała, J. M. og Puchała, L. (2020). The use of cannabidiol in addiction therapy in the light of clinical trials. Farmacja Polska, 76(8), 423-429. https://www.ptfarm.pl/download/?file=File%2FFarmacja+Polska%2F2020%2F8%2F01_OG_CBD_n.pdf

Lyfjastofnun. (2016). Notkun ópíóíða á Íslandi. https://www.lyfjastofnun.is/wp-content/eplica_media/Tolfraedi/Opioidar.pdf

Margrét Valdimarsdóttir, Solveig Sigurðardóttir og Ingólfur Einarsson. (2013). Áfengisheilkenni fóstur, fetal alcohol syndrome. https://www.greining.is/is/fraedsla-og-namskeid/fraedsluefni/afengisheilkenni-fostur-fetal-alcohol-syndrome

Paton, A. (2005). Alcohol in the body. BMJ (Clinical Research Ed.), 330(7482), 85-87.

Roffman, J. L., Silverman, B. C. og Stern, T. A. (2010). Diagnostic Rating Scales and Laboratory Tests. Í Massachusetts General Hospital Handbook of General Hospital Psychiatry (Sixth Edition)(61-71). W.B. Saunders https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978143771927700008X

Rosenblum, A., Marsch, L. A., Joseph, H. og Portenoy, R. K. (2009). Opioids and the treatment of chronic pain: Controversies, current status, and future directions. Experimental and clinical psychopharmacology, 16(5). 10.1037/a0013628

Samhjálp. (e.d.). Hlaðgerðarkot. http://samhjalp.is/hladgerdarkot/

SÁÁ 2022. https://saa.is/kannabis/

SÁÁ. (e.d.). Áfengi. https://saa.is/afengi/

SÁÁ. (2020). Greinargerð um þjónustu SÁÁ. https://saa.is/wp-content/uploads/2020/03/greinargerd-2020-web.pdf

SÁÁ. (2016). Þjónusta SÁÁ. Uppbygging í 40 ár. https://saa.is/wp-content/uploads/2017/02/S%C3%81%C3%81-Bla%C3%B0-nov-2016_15122016.pdf

Schräder, N.H.B., Duipmans, J.C., Molenbuur, B., Wolff, A. og Jonkman, M.F. (2019). Combined THC and CBD to treat pain in EB. British Journal of Dermatology (1951), 180(4), 922-924. https://doi.org/10.1111/bjd.17341

Suraev, A., Grunstein, R. R., Marshall, N. S., D'Rozario, A.,L., Gordon, C. J., Bartlett, D. J., Wong, K., Yee, B. J., Vandrey, R., Irwin, C., Arnold, J. C., McGregor, I. S., & Hoyos, C. M. (2020). Cannabidiol (CBD) and Δ0RW1S34RfeSDcfkexd09rT391RW1S34RfeSDcfkexd09rT3-tetrahydrocannabinol (THC) for chronic insomnia disorder (‘CANSLEEP’ trial): protocol for a randomised, placebo-controlled, double-blinded, proof-of-concept trial. BMJ Open, 10(5), 1- 11. http://dx.doi.org/10.1136/bmjopen-2019-034421

Þingskjal nr. 447/2020-2921. Svar heilbrigðisráðherra við fyrirspurn frá Söru Elísu Þórðardóttur um meðferðarúrræði og biðlista á Vogi.

Þuríður Þorbjarnardóttir. (2002). Hvaða áhrif hefur alkóhól á heila og líkama? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2280

van Ours, J. C. og Williams, J. (2012). The effects of cannabis use on physical and mental health. Journal of Health Economics, 31(4), 564-577. https://doi.org/10.1016/j.jhealeco.2012.04.003

Valenzuela, C. F. (1997). Alcohol and neurotransmitter interactions. Alcohol Health and Research World, 21(2), 144-148.

Wall, T. L., Luczak, S. E. og Hiller-Sturmhöfel, S. (2016). Biology, genetics, and environment: Underlying factors influencing alcohol metabolism. Alcohol Research: Current Reviews, 38(1), 59-68.

World Health Organization. (2021, ágúst). Opioid overdose. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/opioid-overdose

Wyse, J. og Luria, G. (2021). Trends in intellectual property rights protection for medical cannabis and related products. Journal of cannabis research, 3(1), 1. https://doi.org/10.1186/s42238-020-00057-7

# data[].attributes.headline
Fræðsluefni um hvernig á að koma í veg fyrir of stóran skammt

# data[].attributes.subject
Fræðsluefni um hvernig á að koma í veg fyrir of stóran skammt

# data[].attributes.headline
Er öll kannabisneysla tengd fíknihegðun?

# data[].attributes.subject
Er öll kannabisneysla tengd fíknihegðun?

# data[].attributes.body
Kannabisplantan hefur ekki einungis verið notuð til að framkalla vímuáhrif heldur einnig til lækninga. Til eru heimildir um að Kannabis hafi verið notað sem lyf 3000 árum fyrir krist í Kína. Tetrahýdrókannabínól oft nefnt THC er það efni Kannabis Plöntunnar sem veldur vímu en einnig inniheldur plantan Kannabídíól eða CBD sem veldur ekki vímu en hefur víðtæk áhrif á líkamann (Jakob Kristinsson o.fl., 1991). THC bindst við cb1 viðtaka í miðtaugakerfinu og veldur vímu tilfinningu sem og cb2 sem er aðallega í úttaugakerfinu og hefur áhrif á ónæmiskerfið. CBD hinsvegar passar ekki í cb1 viðtakann en getur slökkt á honum með stýrilnæmri stjórnun (e. allosteric inhibition) og minnkað vímugefandi virkni THC. Rannsóknir hafa sýnt fram á að munnúða spreyið Sativex sem inniheldur bæði THC og CBD virki vel til að vinna á verkjum og öðrum krónískum einkennum sem geta valdið svefnleysi. Ólífrænt THC sem kallast Nabilone hefur sýnt fram á meiri svefngæði hjá einstaklingum sem þjást af áfallastreituröskun (e. post traumatic stress disorder, PTSD) eða vefjagigt (e. fibromyalgia). CBD hins vegar reyndist minnka draumsvefn (e. Rapid eye movement, REM)  hjá einstaklingum með Parkinson taugahrörnunarsjúkdóm og bætti gæði svefnsins (Suraev o.fl., 2020). Rannsókn sem var framkvæmd á Nýja Sjálandi rannsakaði áhrif CBM olíu, sem inniheldur bæði CBD og THC á einstaklinga með blöðruhúðþekjulos (e. epidermolysis bullosa) sem áður hafa notast við opíóða til verkjastillingar. Þeir einstaklingar sem tóku þátt í rannsókninni sýndu jákvæð áhrif CBM olíu á einkenni sjúkdómsins og tóku þá sérstaklega eftir minnkun á kláða. Þar sem CBD og THC er gefið saman voru áhrif vímu og annarra andlegra aukaverkana undir lágmarki. Áhrif olíunnar á einkennum sjúkdómsins virtust gagnast vel í verkjastillandi meðferð (Schräder o.fl., 2019). Uppáskrifað kannabis hefur verið notað í meðferðum við ýmsum sjúkdómum og einkennum sjúkdóma t.d alzheimer, crohn’s, krabbamein, lystarleysi, anorexia, kvíða, vöðvakrampa, parkinsons, glúteinheilkenni, psoriasis, bólgumyndun og við mörgum líkamlegum kvillum. Í þessum tilfellum er notkun kannabis ekki af fíknitengdum ástæðum heldur einungis af jákvæðum áhrifum hennar á sjúkdómana (Wyse og Luria 2021). CBD hefur verið notað í meðferðarúrræðum eins og við fíknisjúkdómum eða fíkni hegðunarvandamálum. Klíniskar rannsóknir hafa sýnt að CBD er ákjósanlegur kostur í meðferðum við ýmiskonar vandamálum eins og kannabis misnotkun, nikótín reykingum, heróin neyslu eða misnotkun á lyfjum. CBD er þá oft notað sem staðgengill fyrir fíkniefnið sem meðferðin snýr að og getur áhrif þess minnkað fráhvarfseinkenni (Lewandowska o.fl., 2020)

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
National Institute on Drug Abuse (NIDA/NIH)

# data[].attributes.attachment_link.title
How Naloxone Saves Lives in Opioid Overdose

# data[].attributes.body
Ýmis meðferðarúrræði eru í boði á Íslandi fyrir fólk með fíknisjúkdóma.

Hlutfall meðferðarúrræða er hátt á Íslandi samanborið við önnur lönd eða um 52,4 rúm á hverja 100.000 íbúa (Hansdóttir, Rúnarsdóttir og Tyrfingsson, 2015). Þrátt fyrir mörg meðferðar pláss er biðlisti eftir meðferð langur. Í nóvember 2020 voru 518 einstaklingar á biðlista eftir plássi á Vogi (Þingskjal nr. 447/2020-2921).

# data[].attributes.body
Á Vogi eru um 60 legurými fyrir einstaklinga með fíknivanda sem þangað koma í afeitrun og greiningu. Meðferðin er sálfélagsleg og unnin í þverfaglegum teymum. Einstaklingshæfð meðferðaráætlun er gerð í samvinnu við hvern sjúkling með það að markmiði að ná bata (SÁÁ, 2020).

# data[].attributes.body
Á vík er í boði 28 daga inniliggjandi framhaldsmeðferð. Meðferðin er í formi fyrirlestra, hópmeðferða, verkefnatíma og einstaklingsviðtölum. Lagt er  upp með reglubundinni dagskrá sem miðar að því að bæta líkamlega og andlega heilsu (SÁÁ, 2020).

# data[].attributes.headline
Göngudeild SÁÁ á Akureyri og í Reykjavík

# data[].attributes.subject
Göngudeild SÁÁ á Akureyri og í Reykjavík

# data[].attributes.body
Á göngudeildum er boðið upp á margskonar þjónustu eins og viðtalsþjónustu, grunnmeðferð fyrir þá sem ekki þurfa á innlögn vegna afeitrunar að halda, dagmeðferð, eftirfylgni og stuðningur, fjölskyldumeðferð, sálfræðiþjónusta barna, foreldrahópar og fræðsla, ungmennameðferð, meðferð fyrir fólk með spilafíkn auk opinna fyrirlestra fyrir alla sem vilja afla sér þekkingar á fíknisjúkdómum (SÁÁ, 2020).

# data[].attributes.body
Hlaðgerðarkot er meðferðarheimili rekið af Samhjálp. Þar eru 30 pláss fyrir einstaklinga með fíknivanda og alla jafna er bið eftir plássi. Einstaklingar eru inniliggjandi minnst í 12 vikur. Meðferðin miðar að því að vinna með áföll og vandamál til þess að hjálpa fólki að ná bata (Samhjálp, e.d.).

# data[].attributes.body
Meðferðin á Krýsuvík er að lágmarki sex mánuðir. Það fer fram einstaklingsmiðuð meðferð í rólegu umhverfi sem miðar að því að einstaklingar nái bata á sínum fíknisjúkdómi með því meðal annars að vinna úr áföllum (Krýsuvík, e.d).

# data[].attributes.body
Á Stuðlum er rekin meðferðadeild fyrir börn á aldrinum 12-18 ára. Börnin sem þar dvelja hafa fjölþættann vanda og hefur hluti þeirra átt við fíknivanda að stríða. Meðferðin miðar meðal annars að því að efla félagsfærni, sjálfstjórn og hæfni barnanna til þess að nýta eigin styrkleika (Barnaverndarstofa, e.d.).

# data[].attributes.body
Við vorum 10 saman í hóp með Áfengi og fíkniefni. Hópurinn var nokkuð blandaður þar sem sumar okkar voru í verknámi á fysta tímabili og aðrar voru að fara seinna. Við skiptum því verkum frekar snemma svo hver og ein gat unnið í sínum hlut á sínum tíma.

Íris, Katrín og Þóranna voru með Ópíóða. Við ræddum saman um hvernig væri best að setja þetta upp og skipta þessu niður. Við skiptum þessu jafnt niður og unnum hver í okkar kafla þangað til við hittumst og fórum yfir allt saman í heild. Við skrifuðum innganginn og tókum einnig þátt í uppsetningu á Padlet vegg og heimildaskrá.

Guðrún, Linda Mjöll, Rósa og Svanhvít voru með Áfengi. Við spjölluðum um verkefnið á spjalli sem var stofnað til þess að halda utan um verkefnið. Þar ræddum við saman um okkar hluta og með hvaða hætti við ætluðum að nálgast það.
Rósa skrifaði: Hvað áfengi er og hvaða áhrif það hefur á líkamann.
Guðrún skrifaði: Skaðleg áhrif óhóflegrar drykkju á líkamann
Svanhvít skirfaði: Meðferðarúrræði, AA samtökin, AUDIT skema og samantekt.
Linda Mjöll skrifaði: Áfengi á meðgöngu.

Álfheiður, Sesselja og Tinna voru með Kannabis. Við stofnuðum spjall þar sem við ræddum efnið og ákváðum hvað við vildum skrifa um.
Álfheiður skrifaði : Hvað er kannabis og hvernig virkar það á líkamann?
Sesselja skrifaði : Er kannabis skaðlegt fyrir heilsuna?
Tinna skrifaði : Er öll Kannabisneysla tengd fíknihegðun?
Saman fórum við síðan yfir textana og málfar og settum okkar heimildir saman í eina skrá.

# data[].attributes.headline
Hvað er áfengi og hvaða áhrif hefur það á líkamann?

# data[].attributes.subject
Hvað er áfengi og hvaða áhrif hefur það á líkamann?

# data[].attributes.body
Áfengi er löglegt vímuefni á Íslandi. Að neyta áfengra drykkja er samofið íslenskri menningu og sterk hefð er fyrir að hafa áfengi um hönd við mannamót og önnur gleði tilefni.

Áfengur drykkur inniheldur ethanol (CH3CH2OH) en það tilheyrir hópi efna sem kallast alkóhól. Þetta er lítil sameind sem frásogast hægt frá maganum en mjög hratt frá smáþörmum og er tekið upp af flestum frumum líkamans. Blóðmikil líffæri eins og hjartað, heilinn og vöðvarnir taka alkóhólið hratt upp og nýta orkuna úr því sem og verða fyrir eituráhrifum þess. Lifrin er líffæri sem hreinsar blóðið og venal portal æðin flytur blóð beint frá maganum og smáþörmum og því er alkahól magnið í henni mun meira heldur en í öðrum líffærum sem getur valdið miklum skaða ef alkóhól neysla er mikil eða í langan tíma(Paton, 2005).

Þegar áfengis er neytt fer 92-98% þess í efnaskiptaferli innan líkamans sem endar í lifrinni, hin 2-8% er skilað út með þvagi, svita og andardrætti án nokkurra breytinga á efnasamsetningu. Allt ethanol er brotið niður í ethyl sameindir sem síðan er umbreytt í acetaldehyde og því næst er acetaldehyde umbreytt í acetic acid sem líkaminn nýtir síðan í öndunarkeðjunni og umbreytir í carbon dioxide og vatn (Paton, 2005).

Það eru þrjú ensím í líkamanum sem sjá um niðurbrot alkóhóls í líkamanum en öll þeirra byrja á því að fjarlægja vetnisatóm frá alkóhól sameindinni. Alkóhól dehydrogenase (ADH), cytochrome P450 og ákveðin katalasi  sjá um niðurbrot alkóhóls í mismunandi vefjum líkamans en alkóhól dehydrogenasi er sá algengasti og verður fjallað um hann hér. ADH er ensím sem finnst í hvatberum frumna og sér um að fjarlægja vetnisatóm af acetaldehýði sem umbreytist svo í acetic acid. Vetnisatómin bindast síðan við NAD+ til að mynda NADH sem líkaminn getur nýtt í öndunarkeðjunni. Það eru til nokkrar tegundir af aldehýð dehydrogenasa í líkamanum en ALDH2 er sá sem er virkastur í niðurbroti á acetaldehýði (Wall o.fl., 2016).

Það merkilega er að þó nokkur breytileiki getur verið á milli kynstofna á tjáningu gensins sem kóðar fyrir ALDH2 og skortir suma þennan dehydrogenasa sem og aðra. Sem dæmi má nefna að norðaustur asíubúar er kynstofn sem skortir ALDH2 en eru með ALDH2*2 sem brýtur acetaldehyde mun verr niður. Þetta veldur því að mun meiri uppsöfnun á acetaldehýði safnast upp í líkamanum sem veldur eitrun og þessir einstaklingar upplifa mikil óþægindi eftir drykkju áfengra drykkja og auknar líkur eru á alvarlegum sjúkdómum ef alkóhóls er neytt að staðaldri (Wall o.fl., 2016 ).

Vegna smægðar sameinda alkóhóls getur það haft truflandi áhrif á fleiri en eitt taugboðefniskerfi, það sest á viðtaka og kemur í veg fyrir eðlileg boðefnaskipti. Því eru áhrif alkóhóls í heilanum mun flóknari en hjá stærri sameindum eins og t.d ópíaða lyfjum, THC og amfetamíni sem örva ákveðin boðefnisferli. Þau boðefnaferliskerfi sem eru mest rannsökuð m.t.t áhrifa alkóhóls er t.d GABA en alkóhól hefur slakandi áhrif og eykur á sljóleika. Í endorphin kerfinu hefur alkóhól verkjastillandi áhrif líkt og ópíaða lyf sem og veitir mikla vellíðunar tilfinningu. Alkahól leysir úr læðingi norephinephrine í heilanum sem er örvandi þáttur alkóhóls. Einnig örvar það nýrnahettur til að losa adrenalín úr læðingi sem berst til heilans með blóðflæði og eykur örvunarþátt í heilanum. Alkahól hefur ólík áhrif á dópamínkerfið en önnur vímuefni það eykur einungis dópamínframleiðslu á verðlaunasvæði heilans sem samanstendur af kjarna accumbens, VTA (ventral tegmental svæði) og hluti af framheila cortex (Valenzuela, 1997).

# data[].attributes.headline
Skaðleg áhrif óhóflegrar áfengisdrykkju á líkamann

# data[].attributes.subject
Skaðleg áhrif óhóflegrar áfengisdrykkju á líkamann

# data[].attributes.body
Óhófleg áfengisdrykkja hefur margvísleg og flókin áhrif á líkamann. Áfengi getur ferðast víða um líkamann og getur þannig haft áhrif á mismunandi líffærakerfi (SÁÁ, e.d). Þetta ferli veldur því að áfengi getur mælst í blóði allt að fimm mínútum eftir inntöku. Niðurbrotsefni áfengis er talið hafa ertandi áhrif á vefi  líkamans. Mat á skaðsemi áfengis er bundið við hversu mikil neysla þess er og liggur beinast fyrir að mikil neysla hefur verstu afleiðingarnar. Rannsóknir hafa sýnt að óhóflega neysla áfengis er gríðarlega stór áhættuþáttur þegar kemur að þeim fjölmörgu sjúkdómum sem taldir eru hér upp. (Embætti landlæknis, 2007).

# data[].attributes.body
Óhófleg neysla áfengis er helsta orsök fyrir lifrarskemmdum í mönnum og getur leitt til dauða. Lifrin er sérstaklega viðkvæm fyrir áhrifum áfengis vegna eiginleika hennar til niðurbrots. Áfengið berst með blóðrásinni til lifrarinnar þar sem það er brotið niður í önnur efni. Lifrin losar líkamann við 90% af áfengi sem einstaklingur neytir (SÁÁ, e.d). Það tekur lifrina um það bil eina klukkustund að vinna hverja einingu áfengis (Embætti landlæknis, 2007).

Þau efni sem lifrin brýtur áfengi niður í geta verið mjög ertandi og jafnvel valdið skemmdum á henni. Lifrin býr þó yfir þeim eiginleika að geta lagað sig sjálf sem er  talin ein helsta ástæða þess að lifrarskemmdir uppgötvast frekar seint. Skemmdirnar eru þá oft orðnar það miklar að þær eru óafturkræfar (SÁÁ, e.d).

Þrjár greiningar á lifrarskemmdum eru notaðar til þess að lýsa ástandi lifrar.

Fitulifur er ástand sem lýsir sér þannig að lifrin safnar á sig fitu og getur það gerst á meðan áfengis er neytt.  Fitulifur er afturkræft ástand og þessvegna er hægt að læknast af fitulifur með því að t.d að hætta neyslu áfengis og bæta lífstíl(SÁÁ, e.d).

Lifrarbólga af völdum áfengis einkennist af svæsnum lifrarbólgum sem leiðir til gulu, hita og verkja. Þessi tegund lifrarbólgu hverfur ekki um leið og neyslu áfengis er hætt (SÁÁ, e.d).

Skorpulifur er  lokastigið en þá hefur lifrarsjúkdómur átt sér stað í töluvert langan tíma með þeim afleiðingum að lifrin rýrnar, verður brún og fitusnauð (SÁÁ, e.d)

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Northeast Addictions Treatment Center - Massachusetts

# data[].attributes.body
Neysla áfengis veldur slökun á vöðvum við efra magaop með þeim afleiðingum að bakflæði upp í vélinda eykst, því fylgir oft þráðlátar bólgur sem geta leitt til krabbameins. Þeir sem drekka meira en þrjá skammta af áfengi á dag að meðaltali eru allt að tíu sinnum líklegra til þess að fá krabbamein í vélinda en þeir sem drekka minna en sjö drykki á viku (SÁÁ, e.d).

Áfengi er mjög ertandi fyrir slímhúð maga og skeifugarnar sem getur valdið þrálátum bólgum sem geta leitt til alvarlegri vandamála eins og t.d krabbameins, magasára, æðagúlpa og blæðinga úr slímhúði.

Óhófleg drykkja getur leitt til vannæringar. Þó áfengi sé orkuríkt þá skortir það ýmis mikilvæg næringarefni. Skortur á B12 og thiamini er mjög algengur hjá þeim sem neyta áfengis í óhóflegu magni (SÁÁ, e.d).

# data[].attributes.body
Óhófleg neysla áfengis getur valdið verulegum skemmdum á taugakerfinu. Heilinn er sérstaklega viðkvæmur. Einkenni geta verið breyting á tilfinningaviðbrögðum  og persónueinkennum einstaklings. Hæfileiki hans til þess að læra nýja hluti og minni skerðist verulega með tímanum.

Áfengið hefur áhrif á heilafrumur og breytir boðefnabúskapi heilans. Óhófleg neysla getur leitt til alvarlegrar rýrnunar á heila og skemmda á taugavef. Einkenna þessara skemmda geta verið allt frá starfrænum truflunum í elliglöp á lokastigi (SÁÁ, e.d).

# data[].attributes.body
Hækkun á blóðþrýstingi getur fylgt ofneyslu áfengis sem getur aukið hættuna á heilablóðfalli. Hjartsláttartruflanir og skemmdir á hjartavöðvum er einnig þekkt og er það til komið vegna eituráhrifa áfengis. Oft er því haldið fram að áfengi geti verið gott fyrir hjarta og æðakerfi,er það vegna þess að áfengi gerir hlutfall blóðfitu hagstætt, en í þessu gildir hinn gullni meðalvegur því of mikið magn getur leitt til óhagstæðra áhrifa á hjarta- og æðakerfið. (SÁÁ, e.d)

# data[].attributes.headline
The Alcohol Use Disorders Identification Test (AUDIT)

# data[].attributes.subject
The Alcohol Use Disorders Identification Test (AUDIT)

# data[].attributes.body
The alcohol use disorder identification test er spurningalisti sem hægt er að nota til þess að greina skaðlega áfengisdrykkju. Spurt er um hversu mikið og oft einstaklingur neytir áfengis og ýmis vandamál sem geta fylgt óhóflegri drykkju. AUDIT er greiningartæki sem nýtt er víða um heim og er talið geta gefið nokkuð nákvæma niðurstöðu þegar kemur að þvi að greina fólk sem er með eða í háhættuhópi fyrir áfengissýki (Roffman o.fl., 2010).

# data[].attributes.body
AA samtökin eru félagasamtök fólks sem á við áfengisvandamál að stríða sem vill hætta að drekka og haldast á þeirri braut. Einu skilyrðin sem þarf til þess að vera meðlimur í AA er að langa til að hætta að drekka, hvorki eru innheimt félags né inntökugjald (AA samtökin á Íslandi, á.á.a) . Íslensku AA samtökin halda reglulega fundi úti um allt land auk þess að vera með fundi í 14 öðrum löndum fyrir Íslendinga að sækja (AA samtökin á Íslandi, á.á.b). AA vinnur eftir 12 spora kerfi sem hjálpar einstaklingum að hætta að drekka, haldast edrú og hjálpa meðlimum samtakanna að sýna samstöðu (Alcoholics anonomus, á.á). Rannsóknir sýna að AA/12 spora nálgun er gagnlegt fólki sem vill hætta að drekka og jafnvel betra en aðrar meðferðarleiðir þegar kemur að því að viðhalda edrúmennsku (Kelly, Humphreys og Ferri, 2020).

# data[].attributes.body
Þegar kemur að því að útbúa fræðsluefni um vímugefandi efni er mikilvægt að útskýra hvernig efnin virkar á líkamann, hvort/hvernig sé hægt að nota efnin á jákvæðan hátt, hvernig einkenni misnotkunar eru og hvaða meðferðar úrræði eru í boði. Þeir þrír flokkar fíkniefna sem farið er yfir í þessu verkefni eru ekki tæmandi listi yfir þau fíkniefni sem eru í umferð en þau eiga það öll sameiginlegt að notkun þeirra og ástæða bak við notkun getur verið flókin. Ópíóðar eru góð verkjalyf og geta verið nauðsynleg einstaklingum sem hafa mikla og erfiða verki en geta orðið að banameini séu þau eru misnotuð. Kannabis er flókið efni sem má nota til lækninga, fordómar fyrir efninu mega ekki verða til þess að það sé útilokað sem lyf en þó má umræðan heldur ekki vera þannig að dregið sé úr skaðsemi misnotkunar. Það getur verið gott og gaman að fá sér rauðvínsglas í góðra vina hópi en ofneysla er stórt vandamál sem skaðar marga. Það er mikilvægt fyrir heilbrigðistarfsfólk að fá fræðslu því fræðsla minnkar fordóma. Að þekkja merki ofnotkunar og geta bent fólki á hvar það getur leitað sér hjálpar er mikilvægur þáttur í starfi hjúkrunarfræinga, stundum beint í gegnum starfið  en annars sem þáttur í eflingu á almennri líðheilsu.

# data[].attributes.body
Á meðgöngu fara næringarefni frá móður til fósturs í gegnum fylgju sem tengir blóðrás móður og barns saman. Ef móðirin neytir áfengis á meðan hún er þunguð fer áfengið til fóstursins. Þar sem líkami og líffæri fóstursins eru ekki nægilega þroskuð finnur fóstrið fyrir meiri áhrifum frá áfenginu heldur en móðir þess. Því ætti kona að hætta að neyta áfengis um leið og hún veit að hún er þunguð eða ef hún er að reyna að verða þunguð. Ekki er vitað á hvaða hluta meðgöngunnar fóstrið er í mestri hættu eða hversu mikið magn áfengis þarf til að valda fóstrinu skaða. Þó er vitað að mikil áfengisneysla á meðgöngu og sérstaklega ef neyslan er yfir stóran hluta meðgöngunnar geti hún valdið varanlegum skaða á fóstrinu (Embætti landlæknis, e.d.). Til er heilkenni sem heitir fetal alcahol syndrome (FAS) eða áfengisheilkenni fórsturs. Það er heilkenni er sameiginlegt fyrir þann skaða sem áfengisneysla móður hefur á fóstur (Margrét Valdimarsdóttir, Solveig Sigurðardóttir og Ingólfur Einarsson, 2013). Einkenni FAS getur verið óeðlilega smátt höfuð, galli í andlitsdráttum, hjartagalli og vanskapaðir útlimir. Mikil áfengisneysla á meðgöngu getur einnig valdið andlegri fötlun og vitsmunaþroskaskerðingu hjá barninu sem kemur oft ekki fram fyrr en á skólaaldri (Embætti landlæknis, e.d.). Áfengi getur einnig haft áhrif á taugafrumuþroska, myndun taugakerfisins og getur valdið frumudauða. Það getur haft áhrif á vöxt fóstursins með því að minnka blóðflæði um naflastrenginn (Margrét Valdimarsdóttir, Solveig Sigurðardóttir og Ingólfur Einarsson, 2013).

# data[].attributes.attachment_link.title
Dangers of Drinking Alcohol While Pregnant