# data[].attributes.body
Het ideale plaatje is natuurlijk een volledig circulaire economie, waarin alle materiaalstromen op orde zijn. In een transitieproces kan je prioriteren (je kunt immers niet in één keer op zolder springen). Voor de keuze heb je criteria nodig. Die kan je halen uit de beweegredenen waarom een circulaire economie nodig is: zoals uitputting grondstoffen, energiegebruik, klimaatverandering, emissies, sociale aspecten, biodiversiteit. Bijvoorbeeld aluminium en palmolie zullen hoog scoren op al deze criteria vanwege de winning van de grondstof die ten koste gaat van tropisch regenwoud. Voor de beantwoording van de vragen door het scoren op deze criteria, kan een benchmark van de economie (zoals Compendium Leefomgeving) wellicht het benodigde inzicht geven. Tegelijkertijd kan dat een instrument vormen om ambities concreet te maken en de voortgang van de transitie te monitoren (hoe groot is de afstand nog tot het beoogde doel?). Bij dit laatste lijkt het me ook nodig om het doel (ambitie) helder te krijgen: zijn we tevreden als kunststofafval als energiebron wordt gebruikt? Kan in sommige situaties de beste oplossing een niet-circulaire oplossing zijn?

Je nu al neerleggen bij het niet circulair krijgen van bepaalde stromen, is je neerleggen bij het niet volledig circulair krijgen van de economie. De uitdaging ligt bij stromen die nu kansloos lijken en juist daar is de interessante vraag of de overheid een verschil kan maken.

# data[].attributes.body
Ester tekent ware dingen op op het gebied van de individuele materialen. En ook anderen geven aan dat een specifieke keuze van de overheid op huidig of toekomstig materiaalgebied allicht niet het meest voor de hand ligt. Ik ben het daar wel mee eens.

Om een overgang naar meer circulariteit vooruit te helpen zou ik het volgende willen toevoegen:

- er is inderdaad grote intransparantie op het gebied van de kostenopbouw van veel recyclingketens, waardoor innovatie en het opsporen van nieuwe kansrijke ketens belemmerd wordt. Een gezamenlijke inspanning waarin transparatnie van het bedrijfsleven noodzakelijk is zou sterk van pas komen.

- De nadruk ligt ook weer hier sterk op de rol m.b.t. materialen (en dus recycling) en minder op de rol van de overheid m.b.t. de zgn. inner circles, ofwel materialen in productvorm op economisch verantwoorde wijze langer in omloop houden. De producten hiervoor zijn eenvoudig in kaart te brengen. De rol van de overheid kan hier liggen in het inzetten van fiscale instriumenten; een kennisvraag hierbij zou zijn in hoeverre dee financiële prikkels daadwerkelijk veradneringen in gang zetten die zowel economisch als ecologisch zoden aan de dijk zetten.

# data[].attributes.body
Om materiaalstromen te identificeren kan aangesloten worden bij LCA’s in eerdere studies ((VANG, “Scarcity in a sea of plenty” (PBL 2011), “Kansen voor de circulaire economie” (TNO, 2013)). Materiaalstromen kunnen prioriteit krijgen vanwege een milieu, een economisch en/of een schaarste belang. Materiaalstromen die economisch al interessant zijn, zoals hoogwaardig hergebruik van veel metalen, behoeven weinig aandacht van de overheid, omdat de markt deze zelf al oppakt. Als wetgeving hoogwaardig hergebruik in de weg staat, de infrastructuur hiervoor ontbreekt, of hergebruik lastig is omdat concentraties laag zijn en vast zitten aan andere materialen, dan is overheidsinterventie een optie. Voor materiaalstromen die een hoge milieu impact hebben, maar minder economische waarde, zoals dat voor textiel en voedsel het geval is, is het creëren van economische prikkels denkbaar. Voor grondstoffen waarvoor toekomstige schaarste wordt verwacht is het zaak vroegtijdig voor te sorteren en te zorgen dat we in Nederland goed instaat zijn deze terug te winnen op het moment dat de schaarste zich aandient. Bijvoorbeeld door nu al de inzamel-  en verwerkingsstructuur voor elektronisch afval op te pakken.

Voor het stimuleren van een circulaire economie is het van belang dat sectoraal of product gerelateerd denken wordt losgelaten. Het gaat er om dat ketens gesloten worden en dat kan ook door verschillende ketens aan elkaar te verbinden. Wat voor de ene sector afval is, kan voor de andere sector een grondstof zijn. Sector gericht beleid beperkt de mogelijkheden tot nieuwe verbindingen en kruisbestuiving (Vergroenen en Verdienen, PBL 2013). Bovendien is het nodig dat eerder in de keten wordt gekeken wat nodig is om hoogwaardige recycling later in de keten mogelijk te maken.

Verder lijkthet zinvol de vragen over kansrijke materialen en bijproducten ook neer te leggen bij bedrijven en branchevereniging die zich bezighouden met recycling. De vraag naar mechanismen en kostenverdeling in de keten bij nieuwe verdienmodellen is een interessante, nog onvoldoende beantwoorde onderzoeksvraag.

# data[].attributes.body
Mijn primaire reactie is dat je als overheid geen expliciete keuzes moet maken, maar het 'raamwerk' zo inrichten dat bedrijven en overheden hierbij keuzes maken die in het belang van Nederland als geheel zijn. En dit belang kan vervolgens verschillende deelbelangen hebben die (helaas) in soms tegenstrijdig zijn of lijken (bijv. Nederlandse concurrentiepositie vs milieudoelen). Zoals ook toegelicht bij vraag 2 denk dat de 'dalende voorzieningszekerheid' voor bedrijven (nog) een beperkte rol speelt. Ik heb geen goed zicht op de milieudruk, maar zie wel dat dit een zeer belangrijke schakel is in het success van de circulaire economie (zie ook antworod vraag 2 tav 'externaliteiten').

# data[].attributes.body
Metavraag is die je eerst moet beantwoorden: Moet de Nederlandse overheid úberhaupt een materialenstroom prioriteit geven? Maar daar hebben jullie waarschijnlijk al een reden voor om hierop ja te geven :)

Belangrijk is om aan te geven wat je onder prioriteit verstaat, vanuit welk perspectief benader je dit. Als je economisch wilt verdienen aan de circulaire economie, als je zoveel mogelijk milieuwinst wilt behalen of als je bijvoorbeeld zo snel mogelijk wilt leren van de circulaire economie (laaghangend fruit), zul je een andere prioritering hanteren en waarschijnlijk inzetten op andere materialen.

Hierboven lijken jullie uit te gaan van de 3P benadering. Alleen dan kun je constateren dat de sociale component ontbreekt. Bij welke materiaalstromen is er momenteel sprake van onaanvaardbare sociale lasten (mondiaal bekeken)? Welke Nederlandse bedrijfscategorieën worden hiermee geconfronteerd (bijvoorbeeld textiel)?

Door uit te gaan van de DAVOS indeling mis  je misschien de onbekende vaak innovatieve nieuwe coalities.

Bij golden oldies. Laatste vraag is een beetje vaag. Voorstel: Wat is er nodig om deze relatief goed verlopende recycling stroom circulair te krijgen?

De laatste subvraag is een strategische kennisvraag op zich en valt daarmee niet direct onder de huidige beleidsvraag. Op zich heel interessant en geeft waarschijnlijk inzicht in de tegenkrachten in de circulaire economie.

# data[].attributes.body
Met Ester ben ik het eens dat metalen belangrijk zijn. Staal wordt veel gerecycled, aluminium begint te komen maar er kan nog veel gehaald worden uit AVI bodemas (Inashco techniek) maar ook koper verdwijnt nog veel in de bodemas. Koper is geen verpakkingsmateriaal dus krijgt weinig aandacht in het beleid maar verdient meer aandacht.

Lastig in te passen in de circulaire economie maar ook belangrijk als materiaal is veevoer. Soja wordt maar deels duurzaam gewonnen en NL is afhankelijk van de lage prijs hiervan. Tegelijkertijd hebben we een mestoverschot hier en is er ook noodzaak voor een circulaire fosfaateconomie.

Meer vanuit het afval gezien verdwijnt er nog veel elektronisch afval in de gewone afvalstroom. Een retourpremie voor verschillende soorten elektronische afval is het overwegen waard om deze stroom beter in te zamelen. Voorbeeld is dat hausse aan CRT monitoren en TV's die op straat werden gedumpt. Een retourpremie voor zo'n apparaat van 1 euro had veel troep gescheeld.

Meer in het algemeen denk ik niet dat de overheid precies kan voorspellen welke materialen het precies gaan maken. Er zou een algemeen stimulerend beleid gevoerd moeten worden met heffingen op virgin grondstoffen, bonussen op gebruik en inzameling van circulaire grondstoffen.

# data[].attributes.body
Metals are the best materials for a circular economy. For other materials it is not possible to achieve high recycling rates, or the added value is not large. For metals, the environmental benefit of closing loops is significant, as primary metal production is energy-intensive. This will be even more so in the future, when low-grade ores or remote deposits will be mined. Metals are used in construction, automobility, electricity generation and transport, and in IT. IT recycling processes are still in early stages of development. The main problem here is that the metals (REE and other rare metals) occur in small quantities in products, making it difficult to take them out. The good news is that the concentrations in those products generally are higher than those in ores. For bulk metals recycling is already commonly implemented. But of course it can still be improved, especially if we want to go to really high recycling rates (99%).

The most bulky materials are construction minerals: sand, stone, concrete, gravel, clay. They are mostly recycled in low-grade applications, if at all. More sophisticated recycling processes are being developed. However, recycling here is not always the best solution: even the primary extraction of these materials does not involve high environmental pressures, and they are also not scarce.

Relatively large losses take place in the food chain. It could be investigated whether those waste streams are more employable, for example as feedstocks for bioenergy.

Plastics recycling is not the best idea. It costs more than it brings, energetically speaking. They may be more profitably used as an energy source.

For the future - well, materials that substitute others that are scarce or associated with large environmental pressure?

# data[].attributes.body
Wat zijn de materiaalstromen waaraan Nederland prioriteit moet geven in de transitie naar een circulaire economie?

Subvragen: - Bij welke materiaalstromen is er momenteel sprake van prijsvolatiliteit en dalende voorzieningszekerheid? Welke Nederlandse bedrijven (sectoren) worden hiermee geconfronteerd?

- Bij welke materiaalstromen is er momenteel sprake van onaanvaardbare milieudruk bij het winnen, gebruiken en afdanken? Welke Nederlandse bedrijven (sectoren) gebruiken deze materialen (indirect)?

- Wat zijn de 'golden oldies', bekende materialen die in Nederland relatief goed recycled kunnen worden? Wat is er nodig om deze relatief goed verlopende recycling stroom op een nog hoger, circulair plan te tillen?

- Wat zijn de 'High Potentials', materialen die in grote hoeveelheden worden geproduceerd en de milieudruk substantieel is, maar waar geen systematische oplossing voor hergebruik is?

- Wat zijn de 'Rough Diamonds", bijproducten afkomstig van productie processen waarvan de milieudruk substantieel is maar die grote potentie voor verwaarding hebben?

- Wat zijn de "Future Blockbusters", materialen die de potentie hebben door te breken, maar nu nog niet een grootschalige toepassing kennen?

- Wat zijn de tipping points, mechanismen en kostenverdeling in deze materiaalstromen? Hoe zijn de (financiële) waarden in de keten verdeelt?