# data[].attributes.headline
« Алкиндердің құрылысы, гомологтік қатары »

# data[].attributes.subject
« Алкиндердің құрылысы, гомологтік қатары »

# data[].attributes.body
Алкиндер — көмірсутектердің қанықпаған қатарына жататын органикалық қосылыстар. Олардың молекуласында кем дегенде бір үш байланыс (үштік байланыс) бар.

Жалпы формуласы — CnH2n–2

Құрылымдық ерекшелігі

Үштік байланыс — бір σ (сигма) және екі π (пи) байланыстан тұрады.

Үштік байланыс арқылы байланысқан көміртек атомдары сызықтық құрылым түзеді (180° бұрышпен).

Мысалы:

Этин (ацетилен) молекуласы: H–C≡C–H

Гомологтік қатар

Алкиндердің гомологтік қатары — құрамындағы көміртек атомы мен сутек атомы саны біртіндеп артатын тізбек.

Әр келесі мүшесі — алдыңғысынан бір –CH2– тобына артық.

Номенклатурасы (атауы)

• Халықаралық (IUPAC) жүйе бойынша:

• Ұзын тізбек таңдалады;

• Үштік байланыстың орналасу орны ең кіші номермен көрсетіледі;

• Соңында –ин жалғауы жазылады.

Мысал:

CH≡C–CH3 — пропин

CH3–C≡C–CH3 — бутин-2

# data[].attributes.headline
«Алкиндердің алынуы, қолданылуы »

# data[].attributes.subject
«Алкиндердің алынуы, қолданылуы »

# data[].attributes.body
1. Метаннан ацетилен алу (өндірістік әдіс)

1500°C температурада метанды термиялық крекингке ұшыратқанда ацетилен мен сутек түзіледі:

2CH₄ →(1500°C)→ HC≡CH + 3H₂

Реакция өте жоғары температурада жүреді. Егер салқындатылмаса, ацетилен ыдырап кетуі мүмкін.

2. Кальций карбидінен ацетилен алу (CaC₂)

Кальций карбидіне су қосқанда:

CaC₂ + 2H₂O → HC≡CH + Ca(OH)₂

Бұл әдіс техникада көп қолданылады.

3. Алкандарды дегидрлеу арқылы алу

Мысалы, этанды қыздырғанда ацетилен түзіледі:

C₂H₆ → C₂H₂ + 2H₂↑

4. Лабораториялық әдіс (дигалогеналкандардан)

Алканның дигалогентуындыларын спирттегі сілтімен әрекеттестіріп алады:

CHBr₂–CH₃ + 2KOH → HC≡CH + 2KBr + 2H₂O

Алкиндер (әсіресе этин – ацетилен) өнеркәсіпте және тұрмыста кеңінен қолданылады

# data[].attributes.headline
«Алкиндердің физикалық қасиеті»

# data[].attributes.subject
«Алкиндердің физикалық қасиеті»

# data[].attributes.headline
«Алкиндердің химиялық қасиеті»

# data[].attributes.subject
«Алкиндердің химиялық қасиеті»

# data[].attributes.body
1. Қосылу реакциялары

Алкиндер молекуласында үштік байланыс болғандықтан, басқа заттармен қосылу реакцияларына түседі.

Сутекпен (гидрлену):
C₂H₂ + H₂ → C₂H₄ → C₂H₆
(этин → этен → этан)

Галогендермен (Br₂, Cl₂):
C₂H₂ + Br₂ → C₂H₂Br₂
(дибромэтен түзіледі)

Сутек галогенидтерімен (HCl, HBr):
C₂H₂ + HCl → C₂H₃Cl

Сумен (гидратация):
Hg²⁺ катализаторында:
C₂H₂ + H₂O → CH₃CHO (ацетальдегид)

2. Жану реакциясы

Алкиндер оттекте жанғанда көмірқышқыл газы мен су түзіледі:
C₂H₂ + 2.5O₂ → 2CO₂ + H₂O + жылу
(жоғары температура — 3300°С)

3. Полимерлену реакциясы

Ацетилен полимерленіп, полимер түзеді:
nC₂H₂ → (C₂H₂)ₙ
(поливинил және басқа материалдар түзіледі)

4. Тотығу реакциясы

Күшті тотықтырғыштармен әрекеттесіп, қышқылдар мен көміртек диоксиді түзіледі.

5. Сілтілік металдармен әрекеттесу

Алкиндердің терминалды (соңғы) түрлері сілтілік металдармен тұз түзе алады:
C₂H₂ + Na → NaC≡CH + ½H₂