# data[].attributes.body
De lichamelijke seksuele ontwikkeling verloopt bij kinderen met ASS gelijk zoals die van kinderen zonder ASS (de Graaf en Maris, 2014).

De psychoseksuele ontwikkeling van een kind met ASS verloopt daarentegen anders dan de ontwikkeling die kinderen zonder ASS doorlopen (van der Blom, 2014). Ook volgens de Graaf en Maris (2014) verloopt de seksuele ontwikkeling van kinderen met autisme door bepaalde kenmerken anders dan kinderen zonder ASS. Als voorbeeld noemen zij dat kinderen met ASS later de privacy regels rondom masturbatie leren dan andere kinderen. Ook door hun kleinere sociale netwerk en doordat ze soms moeite hebben om zich dingen voor te stellen, spelen kinderen met ASS vaak minder seksueel getinte fantasiespelletjes dan leeftijdsgenoten zonder ASS (de Graaf en Maris, 2014). Een ander gevolg van het kleinere sociale netwerk is dat kinderen met ASS meer afhankelijk zijn van ouders, begeleiders en school voor de seksuele vorming (de Graaf en Maris, 2014).

Vrijwel zeker is dat de seksuele ontwikkeling vertraagd verloopt. Problemen op het gebied van seksualiteit bij kinderen met ASS kunnen zich al op jonge leeftijd voordoen. Mogelijke problemen zijn grensoverschrijdend gedrag, een ongebruikelijke fascinatie voor de geslachtsdelen of uit de hand lopend experimenteergedrag (van der Blom, 2014).

# data[].attributes.body
Autisme is een prikkelverwerkingsstoornis. Daarbij zijn er twee soorten: overprikkeling en onderprikkeling.

Bij overprikkeling komt er te veel zintuiglijke informatie binnen in de vorm van prikkels, terwijl bij onderprikkeling er minder prikkels binnen komen dan nodig is (autisme en prikkelverwerking, 2017).

Kinderen met ASS die onderprikkeld zijn, kunnen zelf prikkels gaan opzoeken, om toch prikkels te voelen. Dit kunnen zij doen in de vorm van heel hard op de ogen drukken om zo visuele prikkels te krijgen, hoofdbonken, gillen, rennen en slaan (Saes, z.d.). Wat bij het ABA-Huis opvallend is, is dat door sommige kinderen druk wordt gezocht op hun geslachtsdelen. Zo rijden zij tegen objecten, andere kinderen of tegen begeleiders aan. Dit kan een vorm van diepe of lichte druk zijn.

Bij diepe druk wordt er op het lichaam zoveel druk uitgeoefend dat het de diepere lagen in de huid en de lagen daaronder bereikt (Thoonsen, 2021). Een van de positieve effecten van diepe druk is het vrijkomen van serotonine en dopamine, die belangrijk zijn voor het regelen van processen in de hersenen. Dit zorgt voor een gevoel van plezier en ontspanning.

In tegenstelling tot diepe druk, wordt bij lichte druk alleen druk uitgeoefend op de oppervlakkige huidlagen, bijvoorbeeld door te kietelen, lichte wrijving of het aanraken van de haartjes (Thoonsen, 2021).

Het rijden tegen objecten, andere kinderen en begeleiders, is dus mogelijk een vorm van opzoeken van prikkels. Het kan dus zijn dat het rijden zorgt voor plezier en ontspaning.

# data[].attributes.headline
Bij kinderen met een ontwikkelingsachterstand

# data[].attributes.subject
Bij kinderen met een ontwikkelingsachterstand

# data[].attributes.body
Kinderen met een ontwikkelingsachterstand ontwikkelen zich (veel) langzamer dan andere kinderen. Vaak zijn er vanaf de geboorte al klachten, soms wordt een ontwikkelingsachterstand pas later duidelijk (WKZ, z.d.).

Vaak hebben kinderen met een ontwikkelingsachterstand problemen met de motorische-, spraaktaal-, sociaal-emotionele en cognitieve ontwikkeling (Schieving, 2023). Waarbij de sociaal-emotionele en cognitieve problemen vaak het grootst zijn.

Soms hebben kinderen met name last van problemen in één ontwikkelingsdomein, terwijl de andere ontwikkelingsdomeinen goed ontwikkeld zijn (Schieving, 2023). Het is dus afhankelijk van de mate van de stoornis/achterstand om te kunnen bepalen hoe de seksuele ontwikkeling van het kind verloopt.

Hoogstwaarschijnlijk zal de lichamelijke seksuele ontwikkeling gelijk lopen met die van kinderen zonder een ontwikkelingsachterstand. Door de problemen bij de spraaktaal-, sociaal-emotionele en cognitieve ontwikkeling zou het kunnen dat ook bij het domein seksuele ontwikkeling de kinderen een achterstand ervaren.

# data[].attributes.headline
Seksualiteit en culturele of religieuze achtergrond

# data[].attributes.subject
Seksualiteit en culturele of religieuze achtergrond

# data[].attributes.body
De seksuele ontwikkeling begint vanaf de geboorte en kent geen religieuze of culturele grenzen; de signalen ervan zijn universeel (Interculturaliteit, z.d.). Hoe seksualiteit wordt ervaren en besproken, kan echter variëren binnen verschillende culturele en religieuze contexten.

Communiceren met ouders over de seksualiteit van hun kinderen verloopt niet altijd soepel en kan als een drempel worden ervaren. Deze uitdaging wordt verder vergroot wanneer het om ouders van een andere cultuur gaat. Soms wordt het onderwerp volledig vermeden uit angst om verkeerde dingen te zeggen of ongemakkelijke gevoelens op te roepen (Interculturaliteit, z.d.).

Echter, het vermijden van dit onderwerp doet geen recht aan het kind en staat openheid in de relatie met ouders in de weg (Interculturaliteit, z.d.).

Een mogelijke oorzaak van de aarzeling om over seksualiteit van de kinderen te praten kan voortkomen uit vooroordelen, zoals het idee dat 'seksualiteit binnen de Islam een taboe is'.

Terwijl de werkelijkheid is dat we vaak niet weten hoe er binnen een specifieke cultuur over seksualiteit wordt gesproken. Sterker nog, het omgaan met seksualiteit en seksueel gedrag varieert van cultuur tot cultuur.

Ondanks dat er algmene patronen te herkennen zijn, is er binnen één cultuur nog steeds een diversiteit aan opvattingen over seksualiteit, beïnvloed door factoren zoals sociaaleconomische status en regionale verschillen (platteland versus stad) (Interculturaliteit, z.d.).

Met meer kennis over de culturen en minder terughoudendheid blijkt het echter heel goed mogelijk om seksualiteit bespreekbaar te maken (Interculturaliteit, z.d.).

# data[].attributes.body
Momenteel speelt de seksualiteit van kinderen ook een rol in de samenleving. Er zijn veel discussies rondom de vorm van seksuele voorlichting voor kinderen op de basisschool.

Volgens het Parool (2023) is er een groeiende groep ouders met weerstand rondom de seksuele voorlichting van hun kind. Waar dit vandaan komt, is niet helemaal duidelijk. Het bespreekbaar maken van de seksualiteit van kinderen is altijd een lastig onderwerp geweest, waarbij verschillende, mogelijk ongemakkelijke, gevoelens kunnen worden opgeroepen.

Toch is de seksuele ontwikkeling van kinderen een onderdeel van de algemene ontwikkeling en daarom is het van belang dat ouders en professionals ervan op de hoogte zijn.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Volgende week, 20 tot en met 24 maart, is het weer de Week van de Lentekriebels, een landelijke themaweek die in het teken staat van relationele en seksuele vorming op de basisschool. Ieder jaar zien we dat seksuele vorming op school niet alleen gepaard gaat met de nodige lentekriebels, het zorgt bij een steeds groter wordende groep ouders ook voor weerstand.

Ook in Amsterdam zijn er veel scholen die in de Week van de Lentekriebels seksuele vorming bieden, in veel gevallen met behulp van de lesmethode Kriebels in je Buik. Deze uitgebreide lesmethode is ontwikkeld door het landelijke kenniscentrum Rutgers op basis van richtlijnen van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO. Een groeiende groep ouders spreekt hun onvrede over uit over deze lessen.

Hoe komt een baby in de buik

De meeste ouders vallen over de lessen die gegeven worden over voortplanting: hoe komt een baby in de buik en hoe komt die er weer uit? Ze willen dit liever zelf aan hun kind vertellen en vaak op een later moment dan het op school wordt aangeboden (vanaf groep 3).

Maar in plaats van hun kinderen thuis te houden, zouden ouders de school juist als opvoedpartner moeten zien. Dat geldt niet alleen op het gebied van thema's zoals gezond eten maar ook op de relationele en seksuele opvoeding van kinderen. Op school leren kinderen dingen; bijvoorbeeld hoe een baby in de buik komt of dat er verschillende soorten gezinsvormen zijn. Ik ben van mening dat kinderen ook recht hebben op deze informatie. Het helpt hen de wereld te begrijpen en maakt ze weerbaar. Als ouder kun je deze informatie mooi inkleuren met jouw normen en waarden, bijvoorbeeld met het geboorteverhaal van je eigen kind of met jouw opvatting op die gezinsvormen.

Ook zijn sommige ouders onterecht bang dat de lessen over voortplanting hun kind op ideeën brengt. Het omgekeerde is echter waar: kinderen die voorlichting hebben gehad, beginnen juist later aan hun eerste seksuele handelingen. Dat is overigens meestal pas ver in de puberteit.

Kinderen die voorlichting kregen, beginnen later aan hun eerste seksuele handelingen, meestal pas ver in de puberteit

Herkennen van grenzen

Daarnaast is het belangrijk voor ouders om zich te realiseren dat de lessen over voortplanting echt maar een klein deel zijn van het grotere aanbod in seksuele vorming op de basisschool. Het gaat ook voor een groot deel over de sociale en emotionele kanten van seksualiteit. Ook vriendschappen en verliefdheden komen aan bod en er is veel aandacht voor het weerbaar maken van de kinderen. Bijvoorbeeld het kunnen aangeven en herkennen van eigen en andermans grenzen. De school is hier juist een hele logische plek voor omdat hier de kinderen samenkomen en interactie met elkaar aangaan.

Voor scholen heb ik ook nog een oproep: investeer als school ook in het gesprek met de ouders. Natuurlijk is er de verplichting van de kerndoelen die stelt dat basisscholen seksuele vorming moeten geven. Maar in een stad als Amsterdam, waar de culturele en religieuze diversiteit groot is, sla je de plank mis door hier met een gestrekt been in te gaan. Nodig ouders uit om mee te denken in hoe de seksuele vorming er op school uit zou moeten zien. Organiseer een uitwisseling tussen ouders en school en neem hun commentaar serieus.

Er zijn scholen in Amsterdam waar dit al is gelukt en de ouderbetrokkenheid een positief effect heeft gehad op de lessen die de kinderen uiteindelijk krijgen. Wanneer de verschillende perspectieven op seksualiteit op een respectvolle manier ook besproken worden in de klas, dan is dat alleen maar heel waardevol en leerzaam voor iedereen.

Belle Barbé (1992) is specialist seksuele opvoeding en auteur van de boeken 'Ik &amp; seks' en '100 antwoorden bij seksuele opvoeding'. Ze geeft veel trainingen en ouderbijeenkomsten over deze onderwerpen op basisscholen. Beeld Tatjana Almuli

# data[].attributes.attachment_link.title
Opinie: 'Ouders, seksuele voorlichting op de basisschool is juist heel waardevol'

# data[].attributes.attachment_link.description
Steeds meer ouders maken bezwaar tegen seksuele voorlichting op de basisschool, ziet Belle Barbé. Maar in plaats van hun kinderen thuis te houden, zouden ouders de school juist als opvoedpartner moeten zien, ook bij de seksuele voorlichting.

# data[].attributes.headline
Hoe kan het beste worden omgegaan met ongewenst seksueel getint gedrag?

# data[].attributes.subject
Hoe kan het beste worden omgegaan met ongewenst seksueel getint gedrag?

# data[].attributes.body
Kinderen met een reguliere ontwikkeling kunnen worden aangeleerd om niet in het bijzijn van anderen hun geslachtsdelen aan te raken (Heemelaar, 2022). Aan hen kunnen sociale normen en waarden worden aangeleerd en zij leren wat door anderen als wenselijk wordt ervaren (de Graaf & Maris, 2014).

Ook is het zo dat kinderen zonder stoornis kunnen experimenteren, kinderen van het ABA Huis hebben door hun stoornis minder mogelijkheden om dit te doen. Zo spelen kinderen zonder stoornis bijvoorbeeld verkennende spelletjes waarbij ze hun eigen lichaam en die van anderen ontdekken (de Graaf & Maris, 2014).

Het is van belang dat er op een andere manier wordt omgegaan met de seksuele ontwikkeling dan bij kinderen zonder (een vermoeden van) een stoornis.

Maar hoe kan er dan het beste worden omgegaan met deze andere vorm van seksuele ontwikkeling? In plaats van de masturbatie van kinderen te verbieden, is het volgens de website Grenswijs beter om een alternatief te vinden (Grenswijs, z.d.). Als het gedrag zich voordoet in het openbaar, kunnen de begeleiders en de ouders afspraken maken over alternatieven die aan het kind kunnen worden aangeboden, bijvoorbeeld een balletje of knuffel om in te knijpen. Het is dan van belang dat elke keer dat het kind masturbatiegedrag vertoont, de alternatieve gedragsinstructie wordt gegeven (‘nu kan je in het balletje knijpen’). Dit hangt samen met een onderdeel vanuit de ABA-principes, namelijk Differential Reinforcement of Alternative Behavior (DRA). Bij DRA wordt ervoor gezorgd dat het gedrag dat moet worden afgeleerd niet meer wordt beloond (extinction) en tegelijkertijd wordt er alternatief gedrag aangeleerd en wordt dit beloond (inwerkprogramma stagiaire, 2023).

Een andere methode om met het masturbatiegedrag van de kinderen om te gaan, is door het kind af te leiden met spel of positieve aandacht (Grenswijs, z.d.). Bijvoorbeeld door te zorgen voor meer beweging of door een opdracht te geven. Belangrijk is wel om een activiteit aan te bieden waarbij de mastubeerhouding niet mogelijk is. Door het kind af te leiden met spel of positieve aandacht verschuift de aandacht van het kind naar andere taken, terwijl het kind zich gewaardeerd voelt. Deze vorm van omgaan met het masturbatiegedrag van de kinderen hangt samen met Differential Reinforcement of Incompatible Behavior (DRI) van de principes van het ABA Huis. Ook bij deze vorm van ‘reinforcement’ wordt ervoor gezorgd dat het gedrag dat moet worden afgeleerd niet meer wordt beloond (‘extinction’) en tegelijkertijd wordt er gedrag aangeleerd dat niet samen kan voorkomen met het ‘probleemgedrag’ of ongewenste gedrag en dit wordt dan beloond (inwerkprogramma stagiaire, 2023).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wanneer is het problematisch?

Als masturbatie dwangmatig wordt, is interventie door begeleiding wel nodig. Bij volgende kenmerken, al dan niet in combinatie, is masturbatie dwangmatig:

De persoon wil stoppen met masturberen maar het lukt niet.

Het masturberen heeft negatieve gevolgen voor relatie, werk en/of studie.

Er is onrust als de persoon een tijdje niet heeft gemasturbeerd.

De persoon ervaart gevoelens van schaamte en zelfhaat.

De persoon ervaart pijn.

Het is niet ongewoon dat kinderen seksuele ervaringen met z'n tweeën delen, zeker in de puberteit. Ongeveer de helft van alle jongens masturbeert samen met een of meerdere kameraadjes, ieder voor zich of ze masturberen elkaar.

Het kan ook te maken hebben met gebrek aan informatie over hoe men kan masturberen. Informatie geven over een orgasme, de clitoris of de penis kan echter nooit kwaad, zolang het op het niveau van de betrokkene is.

Soms is masturbatiegedrag een signaal van een onderliggend probleem, dus is het goed om daarnaar te polsen (pijn, jeuk, grensoverschrijding). Het kan heel soms een signaal van seksueel misbruik zijn. Dan kan het kind ontdekt hebben dat het aanraken van de geslachtsdelen ook een prettig gevoel geeft. Lees hier meer over signalen van seksueel misbruik.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe omgaan met dwangmatige masturbatie of masturbatie die niet past in de context

# data[].attributes.attachment_link.description
Masturbatiegedrag bij kinderen is een manier om met stresssituaties om te gaan. Lees hier hoe je er op een goede manier op kan reageren.

# data[].attributes.body
Hoe omgaan met dwangmatige masturbatie of masturbatie die niet past in de context. (z.d.). Grenswijs. https://www.grenswijs.be/hoe-omgaan-met-dwangmatige-masturbatie-masturbatie-die-niet-past-de-context

Interculturaliteit. (z.d.). Seksualiteit EMB. https://seksualiteitemb.nl/seksualiteit-en-emb/interculturaliteit/

van der Blom, W. (2014, 20 juni). Tips Seksualiteit en autisme. Landelijk Netwerk Autisme. https://landelijknetwerkautisme.nl/tips-seksualiteit-en-autisme/

De Graaf, H. (2013). Bloemetjes en bijtjes of zaadjes en eitjes? (Opvattingen over) seksuele opvoeding in Nederland. Pedagogiek, 33(1), 21–36. https://doi.org/10.5117/ped2013.1.graa

de Graaf, H., & Maris, S. (2014). De seksuele ontwikkeling van kinderen met een beperking of psychiatrisch probleem. Rutgers WPF.

van Lee, L., & Mouthaan, I. (2005). Ouders en de seksuele opvoeding van kinderen: Marokkaanse en Turkse moeders aan het woord. Tijdschrift voor seksuologie, 31, 3–10.