# data[].attributes.attachment_link.description
ESPAINIAKO GERRA ZIBILA (1936-39) - Descargar como PDF o ver en línea de forma gratuita

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Politika -

Memoria historikoa

1936ko uztailaren 18an Espainiako faxismoa Errepublikako Gobernu legitimoaren aurka altxatu zen. Armadako agintariek hilabeteak eman zituzten estatu-kolpea prestatzen.

Gudariak baserri baten kanpoaldean. Argazkia: Haritz Rodríguez (Tokitan. TV)

Espainiako Gerra Zibila eragin zuen altxamenduak 80 urte bete ditu

Agentziak | Erredakzioa

Espainiako Armadaren zati bat, indar politiko batzuen babesarekin, Errepublikako Gobernu legitimoaren aurka altxatu zen 1936ko uztailaren 17an eta 18an. Kolpeak Espainiako zati batean bakarrik izan zuen arrakasta, eta Gerra Zibila hasi zen. Guda 1939ko apirilaren 1ean amaitu zen errepublikanoen porrotarekin.

Altxamendua duela 80 urte hasi zen, 1936ko uztailaren 17an, Melillako garnizioaren ofizialek kolpearen berri eman zutenean.

Armadako goi-agintariek hilabeteak eman zituzten estatu-kolpea prestatzen, besteak beste, Gonzalo Queipo de Llano, Emilio Mola eta Jose Sanjurjo jeneralek. 1936ko otsailaren 16an Fronte Popularra ezkerreko koalizioak hauteskundeetan garaipena lortu ondoren, kolpea bizkortu zuten eragile faxistek.

Melillako altxamenduarekin, Francisco Franco jeneralak Afrikatik zuzendutako Armadaren zatiak Errepublikako Gobernu demokratikoaren aurka egin zuen uztailaren 17an.

Marokoko iparraldean (Espainiako kolonia zen orduan) eta Kanaria uharteetan kantonatutako tropak penintsulako hegoaldera eramanez, kanpaina hasi zuten indar faxistek. Militarrek gerra-egoera ezarri zuten Espainiako eremu zabaletan eta hainbat herrietan.
Arrakasta partziala
Besteak beste, Galizia, Nafarroa eta Gaztela eta Leon erkidegoetan eta Oviedo, Granada eta Zaragoza hirietan izan zuen arrakasta kolpeak, monarkiko tradizionalisten, Falangearen eta eskuineko sektore zabalen babesa jaso baitzuen bertan.

Matxinada faxistak, aldiz, porrot egin zuen Madrilen, Katalunian, Levanten, Gaztela-Mantxan, Murtzian eta Andaluziako ekialdean. Asturiasen, Kantabrian eta Euskadin ere ez zuen arrakastarik lortu. Euskal abertzaleek Errepublika babestu zuten.

Hiri handietan, Gobernu konstituzionalaren indarrek eta ezkerreko alderdietako eta anarkisten miliziek garaitu egin zituzten frankistak.

Faxisten garaipen partzialak Espainiaren zatiketa bultzatu zuen, eta, ondorioz, Gerra Zibila.

Guda 1939an amaitu zen, frankisten garaipenarekin. Ondoren, Francisco Franco jeneralaren diktadura luzea etorri zen; izan ere, Franco bera hil arte iraun zuen, 1975eko azarora arte, alegia.

Hau zure interesekoa bada, baliteke beste gai hauek ere izatea

# data[].attributes.attachment_link.title
Gerra Zibila: lotsaren hasierak 80 urte bete ditu

# data[].attributes.attachment_link.description
Gerra Zibila: lotsaren hasierak 80 urte bete ditu. Memoria historikoa: Espainiako Armadaren zati bat Errepublikako Gobernu legitimoaren aurka altxatu zen 1936ko uztailaren 17an eta 18an.

# data[].attributes.attachment_link.title
Espainiako Gerra Zibila - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Reflejo fiel de una época y de unas luctuosas y dramáticas circunstancias, el lienzo Guernica nació para formar parte del Pabellón Español en la Exposición Internacional de París, de 1937. El motivo que impulsó a Pablo Picasso a realizar la escena representada en esta gran pintura fue la noticia de los bombardeos efectuados por la aviación alemana sobre la villa vasca que da nombre a la obra, conocidos por el artista a través de las dramáticas fotografías publicadas, entre otros diarios, por el periódico francés L'Humanité. A pesar de ello, tanto los bocetos como el cuadro no contienen ninguna alusión a sucesos concretos, sino que, por el contrario, constituyen un alegato genérico contra la barbarie y el terror de la guerra. Concebido como un gigantesco cartel, el gran lienzo es el testimonio del horror que supuso la Guerra Civil española, así como la premonición de lo que iba a suceder en la Segunda Guerra Mundial. La sobriedad cromática, la intensidad de todos y cada uno de los motivos, y la articulación de esos mismos motivos, determinan el extremado carácter trágico de la escena, que se iba a convertir en el emblema de los desgarradores conflictos de la sociedad de nuestros días.
Guernica ha suscitado numerosas y polémicas interpretaciones, circunstancia a la que contribuye indudablemente la voluntaria eliminación del lienzo de cualquier tonalidad ajena a la grisalla. Al analizar su iconografía, uno de los estudiosos de la obra, Anthony Blunt, divide a los actores de esta composición piramidal en dos grupos, el primero de los cuales está integrado por tres animales: el toro, el caballo herido y el pájaro alado que se aprecia tenuemente al fondo, a la izquierda. Los seres humanos componen un segundo grupo, en el que figuran un soldado muerto y varias mujeres: la situada en la zona superior derecha, que se asoma por una ventana y sostiene hacia fuera una lámpara; la madre que, a la izquierda del lienzo, grita llevando al hijo muerto; la que entra precipitadamente por la derecha; y finalmente, la que clama al cielo, con los brazos alzados, ante una casa en llamas.
En este mismo contexto, tampoco hay que olvidar que dos años antes, en 1935, Picasso había grabado al aguafuerte la Minotauromaquia, obra sintética que condensa en una sola imagen todos los símbolos del ciclo dedicado a este animal mitológico y que es, a la vez, el antecedente más directo de Guernica.
Los acontecimientos de la vida privada de Picasso, junto a los sucesos políticos que atribularon al continente europeo en el período de entreguerras, se fusionan en los motivos creados por el pintor en estos momentos, para dar lugar tanto al propio Guernica como a sus bocetos y post scriptum, considerados como unas de las obras de arte más representativas del siglo XX.

Paloma Esteban Leal

# data[].attributes.attachment_link.title
Pablo Picasso (Pablo Ruiz Picasso) - Guernica

# data[].attributes.attachment_link.description
Picasso, Pablo (Pablo Ruiz Picasso): Guernica

# data[].attributes.attachment_link.description
El Museo de la Paz de Gernika es un museo temático dedicado a la cultura de la paz y los derechos humanos. Aborda también la temática histórica de la ciudad, inspirado en el trágico bombardeo de Gernika, el 26 de abril de 1937 (Guerra civil española)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Saturrarangoko Emakumeen Kartzela 1938 eta 1944 urte artean frankismoak Mutrikun zegoen Saturrarango bainuetxea baliatu zuen emakumeen kartzela handiena kokatzeko. Bertatik, 4.000 emakume pasatu ziren, preso politikoak zein arruntak, eta horietatik 177 hil ziren, presoen seme-alabak tarteko. Redención aldizkarian espetxeari buruzko informazioa argitaratu zen.

XIX. mendearen amaieran Grand Hotel famatua egon zen bertan eta turisten gorakadarekin beste eraikin batzuk egin ziren Villa Capricho, Buena Vista, Casa Barrenengoa eta la Fonda Astigarraga. 1921ean jabeek Gasteizko Elizabarrutiari eman zizkioten eraikinak, eta horrela seminario bihurtu zen. 193an, gerra hasita Eusko Gudarostearen kuartela izan ziren faxistek hartu zituzten arte. Azkenik, 1937ko abenduaren 29an Frankok Saturrarago bainuetxea arrisku handiko emakume errepublikarren espetxe egin zuen dekretuan eta 1938ko urtarrilaren 3an jarri zen martxan.

Gerra Zibilean zein diktadurapean egon zen zabalik. Bainuetxearen eraikin desberdinak baliatu zituen erregimenak presoak hiru taldetan banatzeko, hau da, ama zirenak alde batetik, zaharrak zirenak bestetik eta azkenik, nerabe eta gazteak. Gehienak, Madril eta Asturiasekoak ziren. Batzuk errepublikari fidel mantentzeagatik zigortu zituzten, aita, seme edota senar errepublikano bat izatea nahikoa zen delitua betetzeko. Beste batzuk ordea, prostituzioa edo abortu bat leporatuta zeuden bertan. Bertan egon ziren ere preso politiko ezagunak, hala nola, Rosario Sánchez Mora, Victoriana Herrero Barroso eta Nazioarteko Brigadetako emakumeak, beste batzuk ordea ez hain ezagunak, horren adibide da Prudencia Gorrotxategi. Kartzelak 700 preso izateko gaitasuna bazuen ere, 1.500etik ez zen inoiz jaitsi. Hasiera batean hartu zituen presoak beste espetxe batzuetatik eramanak ziren, besteak beste, Donostiako Ondarreta espetxetik. Beranduago preso gehiago iritsi ziren: Galiziatik, Bizkaitik, Kantabriatik eta bereziki Asturiastik.

Eraikuntza txikiena, Buena Vista izenekoa, guardia zibilen eta soldaduen kuartela zen, gain batean zegoen eta kartzela zorrotz kontrolatzeko modua ematen zuen. Gran Hotel Balneario zenaren eraikinean zeuden mojak eta emakume preso gehienak, bere planoak jasota daude, ez beste eraikinenak bezala (bertan preso egondako emakumeen testigantzetatik osatu dira existitzen ez diren planoak). Berez kartzela izateko diseinatuak izan ez arren, erabilera anker horretarako moldatu ziren izatez luxurako eta atsedenerako diseinatutako logelak. Logelak ziegak ziren eta eraikinaren korridore nagusia baliabide bikaina bihurtu zen presoen kontrolerako. Baita kapera eta erietxea ere. Astigarraga ostatua hartzen zuen eraikinean amen eta umeen modulua zegoen, eta, San Pelaion, adineko emakumeena. Azkenik, Barrenengua izeneko eraikinean zeuden Saturrarango kartzelako zigor ziegak, tamalez bere krudelkeriagatik ezagun egin direnak.

Mesedeetako 25 moja, apaiz, funtzionario eta 50 militarrekin batera gidatu zuten espetxea. Luis Arriola, Ondarruko medikua izan zen espetxeko medikua ere. Bertako apaiza ordea, Jose Maria Llepas. Hasieran, espetxearen zuzendaritzan egon zen Carmen Castro Cardús eta ondoren, 1938ko azaroa eta gero, Manuel Sanz, Antonio Maya Pérez, Celia eta Magdalena Larrondo. Bestetik, ama nagusi izan ziren María Aranzazu Vélez de Mendizabal eta María Uribesalgo mesedeetako mojak.

Carmina Merodio, espetxean preso izandako emakumeak horrela gogoratzen zuen bere egonaldia:

No había colchones, ni mesas, ni tan siquiera donde sentarse, de modo que teníamos que comer en el suelo y dormir recostadas en los petates. Me acuerdo de la funcionaria Carmen Castro, que sólo se dejaba ver durante la comida. Un día me enfrenté con ella y con sor Ángeles, una monja de Usurbil, porque querían obligarme a comer una porquería con bichos que llamaban rancho. Pero Carmen se marchó pronto y pusieron de director a don Antonio.

Maria Gorosarriren arabera, preso bakoitzak 45 zentimetro zituen, eta 250 presoko komun bat zegoen.

Presoak lan egitera behartuta zeunden, inguruko industrien mesedetan:

Otro de los talleres de Saturraran fue el dedicado a la confección de medallas conmemorativas y a los diversos trabajos de decorado y esmalte que se complementaba con los de los talleres de Industrias Egaña de Motrico. Se fabricaban medallas de campaña y otras condecoraciones. Después, como los locales quedaron pequeños, se inauguraron otros en los que se fabricaba material de escritorio, bolsas de papel y agendas para la casa Berasategui de San Sebastián. Trabajaron en ellos 50 reclusas con penas de prisión menor. El trabajo comenzaba a las nueve de la mañana, anunciado por sonido de campana. Las mujeres debían acudir a trabajar cantando el himno nacionalsindicalista.

Espetxearen hotz eta hezetasuna bereziki gogorra zen. Gainera, zigor ziega bat zegoen Barrenengua izeneko eraikinean eta bertan zeudenak marea igotzean busti egiten ziren. Horrez gain, presoek tratu txarrak jasotzen zituzten mojen partez, eraso sexualak barne. Mojen artean, María Aranzazu Vélez de Mendizabalek fama bereziki txarra hartu zuen, baina presoen tratu txarrak ematen zituzten beste batzuen izenak dituzte gogoan, hala nola, Arrasateko Jesusa eta Usurbilgo Ana. Haurren edoskitzea debekatzeaz gain Ondarru, Mutriku eta Debako familiek elkartasuna erakutsi zieten presoei arrantzatutakoa jateko emanez, baina mojek janaria konfiskatu eta presoei saltzen zieten Gerora, janari honen lapurreta zela eta María Aranzazu Vélez de Mendizabal kargutik kendu zuten.

Bertan, 116 emakume eta haien 56 seme-alaba hil ziren. Tratu-txarrrak, gosea, tifusa, tuberkulosia eta beste gaixotasun batzuk izan ziren tarteko. Emakume horien izenetako batzuk dira: Juana Aguilera ( Huerta del Rey-koa, 65 urte), Concepción Arrago (Gredokoa, Asturias, 27 urte), Donata Marron ( Covarrubias, 52 urte) eta Josefa Álvarez Villa ( Oviedo, 2 urte). Haurren heriotzak ez ziren kartzelako agirian aipatzen, heriotzak Mutrikuko eliz liburuetan inskribatu ziren. Hildakoak Mutrikuko kanposantura eramaten zituzten gurdian. Carme Rierak bere alabaren gaixotzea eta heriotzaren nondik norakoak kontatzen ditu Els nens perduts del franquisme dokumentalean.

2021ean Gogora Institutuak eta Aranzadi Zientzia Elkarteak 1937 eta 1945 urte artean hildako 21.000 pertsona zerrandatu zituen, haien artean Saturrarango Emakumeen Kartzelan hil zirenak.

Umeen hil jarioa 1944an amaitu zen. Hortik aurrera, Auxilo Socialen esku geratu ziren. Teresianen bisita batean 5, 6 eta 7 urteko 100 bat haur desagertu ziren, ustez legez kanpoko adopzioan eman ziren inguruko zein atzerriko familiei. Trenean eraman zituztela esaten da ere izan ere, haur batzuk horrela eraman zituzten, haien artean Teresa Martín, zeinak bere oroitzapenak kontatzen ditu Els nens perduts del franquisme dokumentalean.

1943az geroztik, Bigarren Mundu Gerrak hartutako norabideak beharturik, frankistek moteldu egin zuten beren jokabide errepresiboa. Indultuen bitartez, preso kopurua -bereziki emakumeena- asko gutxitu zen. 1944ean Saturraranen zeuden hainbat preso berregituratutako Zornotzako Emakumeen Espetxera eraman zituzten eta gainontzekoak Estatuko kartzelatan sakabanatu zituzten.

Libre utzitako emakume batzuk Saturraranen inguruan geratu ziren -Eibarren, Ondarroan edo Mutrikun-, barruan gelditutako adiskideentzat elkartasun lanetan aritzeko. Jakin baitzekiten diktaduraren amaiera urrun zela, baina era berean, gerra galduta ere, kartzeletan bizi izandakoak adierazten zien oker ez zeudela, Francoren espetxe sare tamalgarriak ere indartzen zuela beraien arrazoia, beraien aukera eta jardun politikoa.

1944ko udaberrian, Bigarren Mundu Gerraren garaile ziren aliatuek diktadurarekin amaituko zutelaren beldur, espetxea itxi egin zen. Data zehatza ezezaguna bada ere Saturrarango espetxeko zigilua daraman azken dokumentu ofizialak 1944ko apirilaren 27ko data dauka eta Josefa Garcia Segretenaren baldintzapeko askatasunaren berri ematen du.

Espetxea ixtean elizgizonei eman zitzaien berriro seminario izateko, bertan egon ziren 1968ra arte. Gurutze Gorriaren ekimen baten ondoriz itxi zela esan da ere.

1983ko uholdeak baliatuz Mutrikuko Udalak erakinak erosi zizkion Donostiako Elizbarrutiari eta azkenik, 1987an eraikinak bota zituzten.

Argentinak frankismoaren errepresioa ikertu du, hala da ere Saturrarango biktima baten kasuan. Josefa Davila Alvarez espetxean egon zen eta haren ilobek justizia eta erreparazio bila aritu izan dira.

2007an espetxea zegoen lekua oroitzen duen plaka bat ezarri zen.

2007an Eusko Jaurlaritzak Néstor Basterretxearen eskultura bat jarri zuen Saturrarango ondartzan preso egondakoak oroituz.

2021ean EITBk "Itxi liburuak" saioan Saturrarango Emakumeen Kartzelari buruz aritu zen.

Badiola Ariztimuño, Ascensión (2015). La represión franquista en el País Vasco. Cárceles, campos de concentración y batallones de trabajadores en el comienzo de la posguerra. EHU.

Cuesta, José Luis de y Etxebarria, Paco (2012). Situación penitenciaria de las mujeres presas en la cárcel de Saturraran durante la Guerra Civil española y la primera posguerra: hacia la recuperación de su memoria. Donostia: Emakunde e Instituto Vasco de Criminología.

Gogora Institutua eta Aranzadi (2021). Euskadin Gerra Zibilean hildako biktimak

González Gorosarri, María eta Barinaga, Eduardo (2010). No lloréis, lo que tenéis que hacer es no olvidarnos: La cárcel de mujeres de Saturraran y la represión franquista contra las mujeres, a partir de los testimonios de supervivientes. Donostia: Ttartalo.

Jiménez Martín, Eva; León Nanclares, Ander; Orbegozo Oronoz, Izaskun; Pego Otero, Laura; Pérez Machío, Ana Isabel; Vozmediano Sanz, Laura (2012). Situación penitenciaria de las mujeres presas en la cárcel de Saturrarán durante la Guerra Civil Española y la Primera Posguerra. Hacia la recuperación de su memoria. EMAKUNDE.

Lizaso Manterola, Garazi (2016). Birrindutakoa berpizten. Ahaztutako arkitekturak eta emakumeak: Saturrarango emakumezkoen espetxearen adibidea﻿EHU.

Vinyes, Ricard (2005). Presas políticas. RBA Coleccionables.

# data[].attributes.attachment_link.title
Saturrarango Emakumeen Kartzela - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Saturrarangoko Emakumeen Kartzela 1938 eta 1944 urte artean frankismoak Mutrikun zegoen Saturrarango bainuetxea baliatu zuen emakumeen kartzela handiena kokatzeko. Bertatik, 4.000 emakume pasatu ziren, preso politikoak zein arruntak, eta horietatik 177 hil ziren, presoen seme-alabak tarteko. Redención aldizkarian espetxeari buruzko informazioa argitaratu zen. XIX.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Harriturik gelditzen ziren hara heltzen zirenak. Tren bagoi ziztrinetan Espainia osoa zeharkatu ostean, mendi malkartsuen eta itsasoaren artean, kartzela itxurarik ez zuten etxetzar batzuk izaten zituzten aurrez aurre. Baina, aldameneko guardia zibilak, soldaduak eta atari sendo bezain handiek gogoratzen zieten zigortuendako leku bitxi batera eraman zituztela. Saturraranen zeuden (Mutriku, Gipuzkoa), beraientzat espresuki atondutako presondegi berezian.

Ordurako ezagunak zitzaizkien frankisten espetxeak, izan herrietako kartzelak edo izan probintziakoak. Ezagun zitzaien, nola ez, Madrilgo Las Ventas ospetsua ere. Azken hori izan zen emakumeendako kartzelen sarean garrantzitsuena. Las Ventasen eraikuntza Victoria Kent Presondegietako zuzendari ezkertiarrak bultzatu zuen, gerra aurreko asmo berritzaileek eraginda. Errepublikarekin eraiki bazuten ere, laster bilakatu zen frankisten zigor politikaren eta kate errepresiboaren ardatz nagusietakoa. Izan ere, 500 presoendako prestaturik zegoen leku txikian, 1939an 11.000 emakume zituzten gatibu, bertako ziega eta aretoetan pilatuta. Gehienak epairik gabe zeuden, baina behin-betiko epaia jasotzen zutenean, Estatuko beste kartzeletara eramango zituen bidaia hasten zuten; Madrilgo Las Ventastik emakume preso aunitz bidali zituzten Mallorcara, Malagara, Durangora, Zornotzara eta Saturraranera. Lehendabiziko biak espetxe arruntak ziren, Las Ventas bezalakoxeak, baina Euskal Herrikoak, komentu, ikastetxe eta apezgaitegiak izan ziren iraganean.

Bilakaera xelebre horren arrazoia bistan da: frankisten garaipenak presoen kopurua ugaritu zuen proportzio geometrikoan eta ondorioz, kanpaina militarrak bukatu orduko, kartzela berrien beharra nabaritu zen. Izan ere, betiko espetxeak eta kontzentrazio esparruak edo langile batailoiak ez ziren aski zegoen gatibu andana gordetzeko. Horregatik, komentu eta ikastetxeetako gelak egokitu zituzten, ziegak, burdinak eta zaindariak jarriz, errepresioa aplikatzeko asmo osoz. Durangokoa, esate baterako, gerra hasi baino lehen moja frantsesen komentua zen, baina borroken ondorioz hutsik geratu zen eta frankistek kartzela gisa erabili zuten, bertako serorek beraiena zena aldarrikatu eta berreskuratzea lortu zuten arte.

Itsas labarrak hesiturik

Saturraranen, Mutrikuko itsas ondoko orube horretan, aspaldiko bi hotel zahar -Astigarraga eta Saturraran- eta apaiztegi izandako etxea zeuden. Frankistek hiru eraikinak bereganatu eta emakumeentzako espetxe bihurtu zituzten; 1944. urte arte izan zuten funtzio zital hori. Lehen presoak 1938ko urtarrilean eraman zituzten kartzela berrira, Donostiako Ondarretako espetxetik. Pixka bat beranduxeago preso gehiago iritsi ziren: Galiziatik, Bizkaitik, Kantabriatik eta bereziki Asturiastik; azkeneko "apopilo" horiek izan ziren gehiengoa kopuruz.

Ipar frontea hondoratu zenean, frankistek gatibuen uzta oparoa jaso zuten eta hortik aurrera kopurua handituz joan zen etengabe. Hasierako preso multzo handiei gehitu zitzaizkien Andaluzian eta Gaztelan 1939az geroztik harrapatutakoak. Ondorioz, Saturrarango emakumeentzako espetxea gero eta garrantzitsuago bilakatu zen presondegietako egituran. 1940an 1.500 presotik gora zegoen bertan eta hiru urte beranduago, nahiz eta kopuru hori heren batean jaitsi, Saturrarangoa zen emakume gehien biltzen zuen kartzela 1.050 atxilorekin -Madrilgo kartzelak 400 preso eta Malagakoak 200 zituzten, hurrenez hurren-.

Bizilekuak nola hala prestatu zituzten Saturraranen, bai emakumeak eta bai beraien haurrak gordetzeko. Eraikuntza txikiena guardia zibilen eta soldaduen koartela zen eta beste biak presoentzako ziegak. Itsas labarrak hesitzen zuen eremu horren barruan, sei pabiloietan banandu zituzten presoak. Batean, antzinako Hotel Astigarragan, amak eta horien seme-alabak zeuden. Gehienak jaioberriak edo oso adin txikikoak ziren; 1940an indarrean jarritako legediaren arabera 3 urte bete arte egon zitezkeen haurrak amarekin. Gainontzeko pabiloietan umerik gabeko emakume presoak zeuden. Kartzela handietako galerietan gertatzen zen legez, Saturraranen ere, debekatuta zuten pabiloi batetik bestera igarotzea eta bakarrik kartzeletako zaindariaren festan, Mesedetakoan edo Korpusti eguna bezalakoetan uzten zieten horrelakorik.

116 emakume eta 56 haur, gaixoturik hilda

Bizi baldintzek, noski, ez zuten lehengo hotelarekin zerikusirik, ezta apaiztegia izandakoarekin ere. Kartzela ireki eta lehenengo hilabeteetan oherik gabe egin behar izan zuten lo presoek, zurezko lurraren gainean. Pabiloietako aretoetan 45 zentimetroko zabalera zuen leku estua moldatzen zuten beraien hatua paratzeko. Bazkaltzeko berdintsu: mahairik eta jangelarik ez zegoenez, metalezko platerean jatekoa eskuratu eta lur gainean eserita jaten zuten arrantxoa, erabateko isiltasunean. Bestalde, janaria oso urria zen eta senideek eta inguruko herrietako lagunek bidalitakoarekin konpondu behar izaten zuten. Testigantza guztiek bat egiten dute esatean gose ikaragarria pasa zutela eta horri aurre egiteko, kanpoko elkartasuna ez zela nahikoa izan. Gainera, presoak zaintzen zituzten lekaideek, kanpotik bidalitako jakiak bereganatu eta presondegiko ekonomatoan jartzen zituzten salgai, Ondarroako arrantzaleek presoentzat emandako arrainak, adibidez.

Gaixotasunek ere oso gogor jo zuten hotel bitxi horretan. Mutrikuko hildakoen liburuek zehatz-mehatz esaten dute 116 emakume hil zirela 1938tik 1944ra bitartean Saturrarango murruen artean. Hainbeste hildako zegoenez, arduradunek hilerria sortzea pentsatu zuten, baina asmoak ez zuen aurrera egin eta betiko sistemarekin jarraitu zuten; hau da, hildakoak Mutrikuko kanposantura gurdian eramaten. Eritasun hilkorrenak tuberkulosia eta bronkopneumonia ziren, baina beste gaitz askok ere -digestioan arazoak, tifusa, nefritikoak...- oso latz jo zuten giltzaperatutakoen artean. Hildakoen liburuetan garbi ageri da haur ugari hil zela urte horietan, 56 haur, zehatz esateko. Tristea bezain bitxia da horien berri izatea soilik hil zirelako. Izan ere, linboan baileuden, beraien berri ez zuten ematen kartzeletako agirietan eta hiltzen zirenean baino ez zituzten izkiriatzen haien izenak Mutrikuko eliz liburuetan. Iturri horren arabera, horietako asko errakitismoaz edo bronkopneumoniaz hil ziren. Umeen hil jario hori 1944an amaitu zen, ume gehienak, bat-batean eta inolako jakinarazpenik gabe, Espainiako Estatuak kudeaturiko hospizioetara aldatu zituztenean. Orduz geroztik, beste tragedia bat hasi zen, behin haurra amarengandik bereiztean, amak oso zaila baitzuen seme edo alabatxoa berreskuratzea.

Arantzazu Velez de Mendizabal: "Pantera zuria"

Miseria guzti horien kudeatzaileak eta agintariak ez ziren ohiko kartzeletako zaindariak izan, lekaide batzuk baizik. II. Errepublikarekin, espetxeetako kaperauen saila desegin eta emakumeentzako kartzeletan zeuden serorak ere kanporatu egin zituzten. Baina, jakina, frankistek "zerbitzu" hori berrezarri zuten. Emakumeen espetxeetara mota guztietako mojak itzuli ziren atxilotuez arduratzeko. Zornotzakoan, esate baterako, San Joseren ahizpek jardun zuten, eta Iruñekoan, San Vicenteko Karidadekoek. Saturraranen, eraikinen kanpoaldea 50 bat soldaduk zaintzen zuten arren, barruko erregimen osoaz Mesedetako 25 lekaide arduratu ziren. Pabiloi bakoitzean 4 serora zeuden eta guztien buru Arantzazu Velez de Mendizabal izan zen. Manuel Sanz eta Antonio Maya zuzendarien laguntzaile zuzena zen Velez de Mendizabal, eta funtsean, preso guztien aurrean nagusia zen. Oso ospe txarra irabazi zuen "pantera zuria" deitu izan zuten serora horrek; errepresioaren eta agintearen ikurra izateaz gain, joera oso oldarkorra erakutsi zuen beti presoekiko: "Jaungoikoaren ordezkaria" omen zelako, bere aurrean eskua altxatu behar izaten zuten presoek, " Arriba España! " oihukatzen zuten bitartean. Dirudienez, preso arruntekin, "emakume galduekin" bereziki, izaten zen jokabidea -diziplina gogorraren bitartez makurraraztearena- preso politikoei ere ezarri nahi omen zien. Baina Saturrarango emakumeekin jarrera horrek ez zuen balio izan, behin eta berriz zigorrak ezarri bazizkieten ere -isolamendu ziegetan sartzea, batez ere-. Lehen hilabeteetan lehia gogorra izan zuten presoek eta serora horiek, lehendabizikoek bere status politikoaren onespena erdietsi zuten arte. Orduz geroztik zokoraturik geratu ziren nazionalkatolizismo itsuaz baliaturik egindako inposaketak -errosarioa errezatzea, mezetan, misioetan eta katekesietan parte hartzea...-. Norbaitek horrelako ekintzetan parte hartu nahi bazuen, eginen zuen, baina ez serorek agintzen zutelako; beraz, bakoitzak bere leku eta ideiei eutsi zien. Testuinguru berezi horretan, bitxia bada ere, bertako apez Jose Maria LLepasek oroitzapen arras onak utzi zituen hor egondako presoen artean. Inguruko herrietatik jaso zuten laguntza askoren bultzatzaile izan zen LLepas eta kartzelan zeudenekin jarrera gizatiarra erakutsi zuen.

Hezkuntza jardueretan eredugarria

Dena den, beraien nortasun ideologikoari eustea baino askoz gehiago ezin zuten egin hor zeuden emakumeek. Beraiek aitortu dutenez, jardun politikorik apenas izan zuten. Korronte guztietakoak izanik ere -komunistak, sozialistak, euskal nazionalistak-, bizirauteko beharra izan zen beraien arteko lotura eta elkartasun uztarri bakarra. Ez zen izan, beste kartzeletan bezala, eztabaida politiko sendorik, barne aldizkaririk edo ekimen politiko nabarmenik. Bertan egon zirenek esan izan dute informazio politiko eskasa zutela, eta arranguraz -eta ironiaz- gogoratzen dute, kartzelatik entzuten ziren Ondarroako ezkilek frankisten aurrerapenen berri ematen zietela. Hiri garrantzitsu bat eskuratzen zuten bakoitzean, jo eta ke aritzen ziren ezkilak. Gero zeharkako informazio hori baieztatzen zuen Te Deum-a egiten zuten, nazionalen garaipena eskertzeko. Horrelako ospakizunak amaitu zirenean jakin zuten gerra galduta zutela eta hortik aurrera Saturraran luzarorako izanen zela emakume askoren sufrikario gunea.

Oinazea leuntzeko asmoz-edo, hainbat ekintza antolatu zituzten presoek, arrakasta handiz gainera. Hagitz ohikoak ziren tailerrak aparte utzita -dominak egin, josi, brodatu...-, alfabetatze eta kulturizazio jarduerak jarri zituzten martxan; horretarako, espetxeko maistren laguntza izan zuten. Emakume preso horiei esker, Saturrarangoa eredugarria izan zen eremu horretan. Baina inolaz ere Redención aldizkariaren ikuspegitik -Espainiako presondegiak harrokeriaz loriatzen zituen, Saturraran eta San Isidroko Amen kartzelak kasu-, baizik eta presoek beren kabuz egindako ahaleginarengatik. Saturrarango kartzelako egiazko egoeraz ozenki hitz egitea ezinezkoa zutenez, umeen lekualdatzea egin ostean, kartzela bera ixtea erabaki zuten frankistek. Zornotzakoa berregituratu zutenean hara eraman zituzten Saturraranen zeuden hainbat preso eta gainontzekoak Estatuko kartzelatan sakabanatu zituzten. Hori 1944 aldean izan zen eta ordurako presoen kopurua dezente jaitsi zen. Jakina denez, 1943az geroztik II. Mundu Gerrak hartutako norabideak beharturik, frankistek moteldu egin zuten beren jokabide errepresiboa. Indultuen bitartez, preso kopurua -bereziki emakumeena- asko gutxitu zen.

Libre utzitako batzuk Saturraranen inguruan geratu ziren -Eibarren, Ondarroan edo Mutrikun-, barruan gelditutako adiskideentzat elkartasun lanetan aritzeko. Jakin baitzekiten diktaduraren amaiera urrun zela, baina era berean, gerra galduta ere, kartzeletan bizi izandakoak adierazten zien oker ez zeudela, Francoren espetxe sare tamalgarriak ere indartzen zuela beraien arrazoia, beraien aukera eta jardun politikoa.

# data[].attributes.attachment_link.description
Harriturik gelditzen ziren hara heltzen zirenak. Tren bagoi ziztrinetan Espainia osoa zeharkatu ostean, mendi malkartsuen eta itsasoaren artean, kartzela itxurarik ez zuten etxetzar batzuk izaten zituzten aurrez aurre. Baina, aldameneko guardia zibilak, soldaduak eta atari sendo bezain handiek gogoratzen zieten zigortuendako leku bitxi batera eraman zituztela.

# data[].attributes.attachment_link.description
Liveworksheets transforms your traditional printable worksheets into self-correcting interactive exercises that the students can do online and send to the teacher.

# data[].attributes.attachment_link.description
Liveworksheets transforms your traditional printable worksheets into self-correcting interactive exercises that the students can do online and send to the teacher.

# data[].attributes.attachment_link.description
Liveworksheets transforms your traditional printable worksheets into self-correcting interactive exercises that the students can do online and send to the teacher.