# data[].attributes.body
Học sinh sẽ hiểu và phân tích được nhân vật Bích Châu trong bài "Hải khẩu Linh từ" thuộc "Truyền kỳ Tân Phả" và biết áp dụng những kỹ năng này vào việc phân tích các nhân vật khác trong văn học Việt Nam.

# data[].attributes.body
Nhân vật Bích Châu có vai trò gì trong bài "Hải khẩu Linh từ"?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hải khẩu Linh Từ

Trích từ Truyền Kỳ Tân Phả

- Hồng Hà Nữ Sĩ

Dịch: Ngô Lập Chi

Hà Nội 1962

Biên tập: Thủy Liên Tử

Cung phi triều nhà Trần có Nguyễn Cơ là con gái nhà quan, tiểu tự là Bích Châu, tính cách đứng đắn, tư dung tươi đẹp, thông hiểu âm luật Lê - viên, theo đội văn từ nghệ phố. Vua Duệ Tôn nghe tiếng cho kén vào cung.

Có một hôm, gặp tiết Trung Thu, hội yến các phi tần, Vua tựa câu lơn, nhìn trông bốn mặt, thấy một tòa lâu đài nơi nào cũng múa hát, bóng người và bông đèn lấp loáng, xen lẫn với bóng trăng soi. Nhân lúc tửu hứng cao trào, ngẫu nhiên tác thành một vế đối liền rằng:

"Thu thiên họa các quải ngân đăng, nguyệt trung đan quế"

Dịch nghĩa:

Trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng

Vua ngâm nga một lát, đoái trông Nguyễn Cơ mà rằng:

"Nàng có thể họa lại câu ấy chăng?".

Nàng liền dời gót ngọc mỉm miệng cười, ung dung ứng khẩu đối rằng:

"Xuân sắc trang đài khai bảo kính, thủy để phù dung"

Dịch nghĩa: Xuân sắc đài trang mở gương báu, phù dung đáy nước

Vua khen ngợi hồi lâu, ban cho một đôi "Ngọc Long Kim Nhĩ" và đặt tên hiệu cho nàng là Phù Dung. Từ đó nàng được vua yêu quí hơn cả một cung phi. Khi ấy nàng cảm thấy chính sự trong nước, tiếp sau đời Hôn Đức ngày càng suy kém liền thảo "Kê minh thập sách" dâng lên, đại lược rằng:

"Trộm nghĩ, dời củi khỏi bếp gianh, giữ cháy trước khi chữa cháy. Dùng dậu ràng cửa tổ, phòng mưa trước lúc chưa mưa, vì nhân tình dễ chìm đắm vào sự yên vui, mà thế vận khó lòng giữ được luôn bình trị. Cho nên tiến lời răn hoang đãi, Cao Dao trước hết ngợi khen, ở vào đời thái bình, Giả Nghị đã tâu lời than thở.

Chỉ vì yêu vua mà ngăn trước, không phải trải chứng để khoe tài. Kẻ thiếp hèn này tên là Bích Châu, lúc nhỏ sinh ra ở nơi nghèo hèn, khi lớn được vào cung cấm, chứa chan thưởng tứ, đằm thắm thương yêu, thêu xiêm áo vua Ngu, dám đâu sánh với người nam tử, trút trâm giái Khương - bậu tiến lời can đứng trước đình thần. Bày tỏ mười điều băn khoăn tấc dạ:

Một là: Năng giữ cội gốc của nước, trừ hà bạo thì lòng người yên vui

Hai là: Giữ nếp cũ, bỏ phiền nhiễu thì kỉ cương không rối

Ba là: Nén kẻ quyền thần, để ngăn ngừa chính sự mọt nát

Bốn là: Thải bớt kẻ nhũng lạm để trừ lệ khoét đục của dân

Năm là: Xin cổ động nho phong khiến cho lửa bó đuốc cùng với ánh mặt trời cùng soi sáng

Sáu là: Mở đường cho người nói thắng để cho cửa thành cùng với đường can gián đều mở toang

Bảy là: Cách kén quân nên chú trọng dũng lực hơn là cao lớn

Tám là: Chọn tướng nên cần người thao lược mà không căn cứ vào thế gia

Chín là: Khí giới quí chỗ bền sắc không chuộng hình thức

Mười là: Trận pháp cốt cho chỉnh tề cần chi điệu múa

Mười điều kể trên, rất là thiết thực, phơi bày tấm lòng trung, mong được bề trên xét. Hay tất làm, dở tất bỏ, vua nghĩ đến chăng?

Nước được trị, dân được yên, thiếp mong lắm vậy!"

Tờ sớ ấy, dâng lên vua, vua thích quá đập vào cái phách mà rằng:

"Không ngờ một nữ tử lại thông tuệ đến thế!

Thật là một từ phi ở trong cung của trẫm vậy!"

Nhưng vua vẫn do dự chưa dám thi hành.

Long Khánh năm thứ tư, trấn tướng Đỗ Tử Bình tâu rằng bờ cõi phía nam có giặc muốn xâm lấn. Vua hâm mộ võ công của Tần Hoàng, Hán Võ bèn vời đinh thần bảo rằng:

"Nước nhỏ mọn kia dám gây thù với nước lớn, hôn mê, ngông cuồng thật là vô lễ. Nước Việt ta nước rộng, binh mạnh, há lại không san phẳng được đất Đồ Bàn quét sạch hang lỗ của Bồng Nga để rửa cái hổ đời Thiện - Khánh hay sao?"

Quần thần biết ý vua sẽ đem quân đi đánh Phù Nam. Mọi người đều xin đánh qua loa thôi. Duy có Ngự sử trung tán Lê Tích đứng lên can rằng:

"Hiện nay mới dẹp yên nội nạn, ví như cái nhọt bọc chưa khỏi hẳn, vua không nên lấy giận riêng mà khởi binh, tướng không nên cầu công mà đánh bậy. Kẻ địch kia chỉ là một hạng giặc nhỏ hòn đạn, cần gì làm mệt nhọc đến vua mà phải thân chinh!"

Vua nghe lời can ấy có ý lặng ngắt không vui. Lúc ở triều, lui vào cung vẫn còn giữ ý chủ chiến. Nàng biết rõ vua không chịu nghe lời nói thẳng và có ý khinh địch, bèn làm bài biểu văn nhờ bà phó mẫu dâng lê rằng:

"Thiếp trộm nghĩ, rợ Hiếm Doãn ngang tàng quá lắm, từ trước quen thân, rợ Hung Nô kiệt biệt ghê gớm, đến nay càng tệ. Vì cướp bóc là cái thói thường của man di mà dụng binh không phải bản tâm của vương giả. Chiêm Thành nhỏ xíu kia ở mếch nơi hải đảo, năm xưa kéo quân vào Nhị Thủy nhòm thấy nước ta bất hòa, khi ấy tiếng trống động ngoài biển, chỉ vì lòng dân chưa ổn. Cho nên dám tung đàn ruồi nhặng để múa cỏ, có khác nào giơ càng bọ ngựa ngăn bánh xe.

Nhưng thánh nhân rộng lượng bao hàm, không thèm cùng với tiểu nhân so sánh, và trị đạo trước gốc sau ngọn, xin nghỉ binh cho dân chúng yên hàm, trị cái rắn dùng cái mềm, phục người xa lấy đức. Ngu bệ múa can vũ, bảy tuần tức khắc Miêu đến chầu. Hạ cung gẩy thiết cầm, chẵn tháng tự nhiên Hồ qui phục. Đó thật là thượng sách xét đoán cho minh."

Tờ biểu ấy dâng lên, vua không trả lời, hạ lịnh duyệt binh, định nhật kì đến tháng chạp kéo quân đi đánh. Nàng thấy lời can không được nghe theo, so sức mình, lường sức giặc, tấm lòng lo nước nhờ vua phát hiện ra sắc mặt, than rằng:

"Nghĩa là vua tôi, ơn là vợ chồng, đã không hay can ngăn để giữ nền bình trị, lại không biết khéo lời để can ngăn lòng hiếu chiến, thật là sống thừa trong cõi đất trời vậy".

Từ đó, nàng không để tâm đến sự trang điểm, ăn ngủ không yên, cố ý nài xin đi hộ giá. Vua chuẩn y lời tâu ấy. Đúng nhật kì phát binh 20 vạn, bóng cờ xí rợp trời, thuyền bè đầy sông, ba quân thuận dòng sông mà tiến thẳng tới địa giới Kì Hoa. Phụ lão nghe tin quân nhà vua đến, tranh nhau dâng lụa, dâng thức ăn đứng sắp hàng ở bờ sông tâu rằng:

"Thần miếu ở phía trước rất là hiển linh, tàu bè đi lại, đến đó lễ bái thì sẽ được thuận buồm xuôi gió, nếu không thì một mái chèo, một mảnh buồm đều bị đắm xuống đáy bể hết!"

Vua ủy lạo các phụ lão rồi cho lui về. Vua hạ lệnh cho đóng quân ở bãi Bạch Tân. Khi ấy là cuối mùa đông, mưa tuyết mới tạnh, trăng lờ mờ sáng, tiếng gió tiêu điều, cá bơi lượn đớp bóng cây mai, chim về tổ đậu cành cổ thụ. Nàng cuốn rèm gấm, tựa mạn thuyền ngồi một mình, rót rượu ngon, đốt hương thơm, bao nhiêu cảnh trời bể thiên nhiên đều thu vào tầm mắt.

Lúc gần nửa đêm, ngửa mặt lên trời xem thiên tượng, thấy một đạo hắc khí từ phương đông lại lấn vào ngôi sao thứ tư bắc cực rất kíp. Nàng sợ hãi chỉ vào sao ấy mà rằng:

"Ngôi sao kia là ứng vào thân phi tần chúng ta vậy, chả biết yêu khí nơi nào mà dám đến xâm phạm, có lẽ sao kia khinh ta không có thanh gươm Bao Công hay sao?"

Nói xong nàng liền đóng cửa sổ đi nằm, trằn trọc không yên giấc chợt nghe chiến thuyền phía trước phía sau đã điểm canh tư rồi. Ngồi dậy, bói một quẻ kinh dịch, trùng vào quẻ "Phục" biến sang quẻ "Di":

Trong quẻ "Dung Đảng" nhiều "Thể Đảng" ít, ngoại khí vượng, nội khí suy. Và bảo từ nói "Mê lại dữ, có tai vạ" đi hành quân thế nào cũng đại bại. Có lẽ chuyến đi này bị cái nhục Nhu Cát chăng!"

Ngày hôm sau, nàng cố ý đến trước mặt vua tâu bày quẻ bói, mong được thay đổi chủ trương. Khốn vì quân cơ bận rộn, tiến hành cần kíp, không tìm được chút thì giờ nhà vua nhàn hạ để dâng lời.

Khi mặt trời đã chiếu vào cửa sổ trên thuyền, quân tiến đến cửa bể, bỗng có một trận gió lốc cuồn cuộn thổi vào thuyền vua, lá cờ bị gió cuốn sang phương nam. Nàng nói:

"Trận gió ấy lạ thay! Tiếng ào ào, sắc thảm đạm, chắc là một thứ gió gian tà!"

Vua hỏi:

"Là nghĩa thế nào?"

"Thiếp từ khi nhỏ đọc sách đã biết phong giác. Vả lại, thủa cùng cực ở ngôi Thìn, Mộc cùng cực ở ngôi Mùi, tính thủy khôn, khôn cùng cực thì làm gian, tính mộc nhân, nhân cùng cực thì đi lệch. Hiện nay là giờ Mùi, thế mà giờ ấy từ ngôi Thìn đến, e có xảy ra việc dâm loạn hại người! Xin nhà vua cấp tốc chuẩn bị lục quân để đối phó"

Nàng nói chưa hết lời, quả nhiên gió bão nổi lên, sóng bể gào thét. Vua hạ lệnh bỏ neo để lánh gió mạnh. Cuối canh ba, bỗng thấy một người nanh to râu xồm, diện mạo hung tợn, đầu đội mũ lưu tinh, mình mặc áo gấm vây, bước rộng, cúi đầu, nghiêng mình, đi lắc lư bước thẳng đến trước mặt vua thi lễ. Vua hỏi:

"Ngươi là ai?

Đêm khuya tới đây tất có điều gì muốn hỏi?"

Người ấy thưa:

"Tôi là đô đốc vùng Nam Hải, đi làm quan ở nơi giang hồ, hiện còn thiếu người nội trợ, nghe nói bệ hạ cung tần rất nhiều, nay ngẫu nhĩ gặp nhau cho nên nổi sóng mạnh để thay câu thơ Hoa đường. Vậy xin ban cho nàng Tử Vân, tôi sẽ kết cỏ ngậm vành mong có ngày báo đáp. Nếu chỉ để làm của riêng thì tôi không thể nào bỏ qua được vậy".

Vua gật đầu. Bỗng chốc tỉnh thức dậy, kịp vời phi tần kể chuyện lại việc trong mộng, các cung phi tái mét sắc mặt nhìn nhau im lặng không ai nói gì cả. Trong lúc đó nàng chứa chan nước mắt, nghẹn ngào nói không ra lời, quì trước mặt vua tâu rằng:

"Ngôi đền thiêng liêng kia phụ lão đã trình bày, cái nguy sóng gió kia chứng nghiệm đã báo trước. Nếu không phải là oan khiên ngày trước cũng tất là nghiệp chướng ngày nay. Thiếp đây không dám tham luyến phồn hoa, tiếc thân bồ liễu, xin trả cho xong cái nợ trước mặt vậy."

Vua buồn rầu nói rằng:

"Cát hung có mệnh, phúc họa do trời, thiên như Kiềm doanh cũng không tự chủ trương được. Nay xem Duyệt Minh là tráng sĩ còn chém được con thuồng luồng cướp ngọc bích. Kinh Chi là mộ văn nhân còn giết được loài trai bể cưỡng bức người. Huống chi trẫm là ông vua, có lẽ nào không tự chủ được lại tin lời cổ hoặc để cho phu nhân nỡ nào mắc lụy?"

Nàng lại khẩn khoản xin rằng:

"Thiếp tuy là phận gái, và cũng theo đòi bút nghiên, có tin mê những việc ma quỉ đâu. Nhưng khốn việc đã đến nơi, thế không dừng được. Vi bằng nấn ná, e rằng xảy ra tai biến to, có khi hải thuyền bị tan vỡ vậy. Vả lại trong khi hành quân, tướng sĩ là trọng, ân ái là nhẹ, đời xưa có người giết vợ vứt con cũng là do vạn bất đắc dĩ"

Vua nghe lời nàng nói càng thêm buồn bã, không nỡ rời nàng. Chính lúc ấy, tiếng gió cuộn đất, sóng vỗ ngút trời, đã mấy phen thuyền rồng chực lật úp. Nàng khóc tâu rằng:

"Có duyên may đươc hầu chăn gối, dám tiếc chết để nghĩa phụ phàng, không phải Cai trướng ngậm oan cũng khác Ngôi đinh nuốt giận, chỉ hiềm rằng "ra quân chưa thắng thân xuôi trước, luống để anh hùng nước mắt tuôn" điều đó là cái hận của thiếp vậy.

Sau khi thiếp chết, xin bệ hạ sửa văn, nghi võ, dụng người hiền làm điều nhân nghĩa như đế vương, dựng chước lâu dài cho nhà nước, được như thế thì u hồn thiếp có thể ngậm cười nơi chin suối vậy".

Nói xong, liền nhảy xuống bể, trong tiếng gió gào, sóng cuộn, còn nghe tiếng nói:

"Kính tạ quân vương, từ nay vĩnh biệt, không thể nào hầu bên tả hữu nữa".

Vua và các phi tần kinh hoàng luống cuống, ai cũng thương khóc. Bỗng chốc mưa tạnh, gió lạnh bể hết nổi sóng. Vua sai thủy quân mò tìm, đã không thấy tung tích nàng đâu cả, liền làm lễ tế có đọc đạo văn chiêu hồn như sau:

Than ôi hồn chừ ! yểu điệu phong ty

Chính lòng vua chừ! nước Sở Phàn cơ

Giữ đạo vợ chừ! bến Ngu Tương - phi

Nhớ vua không quên chừ! vĩnh biệt hương vi

Vì vua thác oan chừ! Hồn tan thủy mi

Bể khơi mênh mông chừ! khiếp khác bao thì?

Mặt ngọc xa cách chừ! tái hợp khó kì

Nhớ lại đức tốt chừ! lòng ta y hy

Xem lại giấy mực chừ! lòng ta lâm ly

Số mệnh đã định chừ! trời kia không vi

Vì đâu nên nỗi chừ! lỗi trẫm khó tỳ

Than ôi thương thay! hồn bỏ trẫm đi

Nếu ở trên trời chừ! như chim tị dực phi

Nếu ở dưới đất chừ! như cây liên lý chi

Hồn hiu quạnh chừ! không chốn y qui

Hồn có thiêng chừ! cùng trẫm truy tùy

Hồn phảng phất chừ! giữ nơi biên thùy

Thương thay hồn chừ! hương chén quỳnh chi

Tế xong, văn vũ tam quân đều khóc sướt mướt. Vua lập tức hạ lệnh tiến quân, tiến sâu vào cửa Động Ý mang trúng phải quỉ kế của bầy tôi Chế Bồng Nga, toàn quân nhà vua bị hãm ở trong động ấy

Lần ấy, vua Duệ Tông bại trận và chết trong quân. Đó là ngày 23 tháng Giêng năm Đinh Tỵ 1377.

...

Một thế kỷ sau, năm Canh Dần 1470, vua Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành qua cửa biển Kỳ Hoa, Nàng Bích Châu báo mộng xin nhà vua cứu giúp. Vua sai làm tờ điệp trách vua Thủy tề là Quảng Lợi vương, bắn ra biển. Vua Thủy tề liền ra lệnh tróc nã giao thần, thần thuồng luồng. Thi hài nàng Bích Châu nổi lên mặt nước, vẫn như người nằm ngủ. Nhà vua sai làm lễ mai táng nàng ở bãi Bạch Tấn, lại sai lập đền thờ ở cửa biển và có sắc phong thần cho nàng. Sắc phong có hai chữ "Chế thắng" nên đền này được gọi là "Đền bà Chế thắng" - Chế thắng phu nhân từ.

Chính sử không chép gì về Nguyễn Cơ Bích Châu. Chuyện trên chỉ là một tác phẩm văn học, dựa theo truyền thuyết dân gian.

Nhưng việc một cung phi của vua Trần Duệ Tông chết ở cửa biển Kỳ Hoa là có thật. Khi vua Lê Thánh Tông qua đây, nghe kể chuyện nàng Bích Châu bèn sai lập đền thờ. Cũng có thể nhân dân đã lập đền thờ Nguyễn Cơ trước, khi Thánh Tông qua đây biết chuyện mới có sắc phong (chưa rõ nguồn).

Đền Chế Thắng phu nhân từ ấy đến nay ngày càng được sửa sang to đẹp. Trước là tòa hạ đường nguy nga cổ kính, phía sau là tòa thượng đường. Tương truyền phía sau là lăng mộ (chưa rõ nguồn). Trong đền có rất nhiều tự khí, hoành phi, đối liễn sơn son thiếp vàng do các trấn quan tỉnh, phủ, huyện, tổng, xã cúng. Đây là một câu đối của Trấn tướng họ Phạm:

- "Ngọc diện hội giang sơn, Trần chi hậu, Lê chi tiền, nhất phiến cương thường phù địa trục;

- Băng tâm bang thủy quốc, tùng chi phong, mai chi tuyết, thiên thu khí cốt trấn thiên duy".

Dịch nghĩa:

- Mặt ngọc hội non sông, sau Trần trước Lê, một mảnh cương thường nâng trục đất.

- Lòng băng ngời biển cả, gió tùng mai tuyết, nghìn thu khí cốt trấn ven trời.

Trãi qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, đền thờ Chế thắng phu nhân Nguyễn Cơ Bích Châu luôn được nhân dân trong vùng chăm nom, giữ gìn, tôn tạo, bảo quản chu đáo và ngày đêm hương khói. Năm 1991, được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng di tích Lịch sử - Danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia.

Hằng năm đến tháng 2 Âm lịch, nhân dân địa phương và đạo hữu xa gần lại hành hương về đền thờ Thánh Mẫu để tế lễ, dâng hương tưởng nhớ đến ngày mất của Bà, cầu phúc cho bản thân, gia đình và người thân.

......................

Chú thích

(1) Lê Viên: Đường Minh Hoàng thông hiểu âm luật chọn các tử đệ phường nhạc và cung nhân dạy khúc ca nhạc ở Lê vie7n

(2) Nghệ phố: Vườn văn nghệ

(3) Ngọc long kim nhĩ: Hoa tại vàng nạm ngọc hình rồng leo

(4) Chỉ Dương Nhật Lễ tiếm ngôi, làm điều hôn bạo

(5) Kê minh: gà gáy. Thơ Kê minh trong tề phong kinh Thi, người vợ hiền khuyên chông thức dậy sáng sớm lúc gà gáy để đi chầu. Thập sách là 10 điều kế sách

(6) Bởi chữ "khúc đột tỷ tân" nghĩa làm làm cái bếp cho cao lên và dời củi ra nơi khác đề phòng cháy nhà (Hán thư Hoắc quang truyện)

(7) Kinh Thi thơ Chí Hiền có câu "Trước khi trời chưa mưa, lấy gốc cây đậu ràng rịt cửa tổ" (làm lời con chim nói)

(8) Cao Dao: Bầy tôi vua Thuấn

(9) Giả Nghi: bầy tôi Hán Vũ Đế

(10) Khương - bậu: Vợ Chu Tuyên vương là bà vợ hiền đức. Tuyên vương thường ngủ dậy muộn. Khương hậu trút bỏ trâm cài đầu, hoa đeo tai tỏ lòng khuyên can. Tuyên vương cảm ngộ, từ đó chuyên cần chính sự

(11) Từ phi: Từ Huệ Phi, một hiền phi của Đường Thái Tông dâng sớ can ngăn vua xa sỉ, khuyên lo việc võ công

(12) Đồ bàn: Kinh đô nước Chiêm Thành

(13) Bồng Nga: Vua Chiêm Thành

(14) Thiện Khánh: Niên hiệu Trần Nghệ Tông. Đời ấy, Chiêm Thành đem quân đánh thẳng đến kinh đô cướp phá

(15) Phù Nam: Chiêm Thành

(16) Hiếm Doãn: một thứ bộ tộc ở bắc Trung Hoa, ở các vùng Cam túc, Thiểm tây, Sơn tây, đời Chu gọi là Hiểm Doãn

(17) Hung nô: Đời Hán gọi là Hung Nô, đời Tần gọi là Hồ

(18) Nhị Thủy: Nhị Hà

(19) Loài ruồi nhặng bay múa ở bãi cỏ

(20) Bọ ngựa giơ càng địch lại bánh xe ( Trang Tử) nói ví không đủ sức chồng lại

(21) Vua Thuấn không dùng vũ lực, chỉ dung văn đức, trong khi múa nhạc 70 ngày tự nhiên rợ Hữu Miêu đến phục tội. Hữu Miêu hay là Tam Miêu ở về Tứ Xuyên, Vân Nam, Quí cHâu, Quảng tây ( đời Thuấn)

(22) Hạ Vũ cũng dung văn đức mà rợ Hữu hồ qui phục. Hữu hồ là tên một nước thời cổ, ở vào tỉnh Thiểm tây bây giờ

(23) Kì hoa: nay thuộc huyện Kì Anh - Hà Tĩnh

(24) Bạch Tân - nay thuộc tỉnh Quảng Bình

(25) Bao Công: Bao Chửng, người đời Tống Nhân Tông, tính công bằng liêm chính, người ta tôn là Diêm La Bao Lão

(26) Quẻ Phục: Chấn dưới Khôn trên

(27) Quẻ di: Chấn dưới Càn trên

(28) Nhu cát: cái nhục thua trận ở đất Nhu cát. Chu Hoàng Vương đánh nhau với Trịnh Trang Công ở Nhu cát. Quân nhà Chu bị đại bại

(29) Phong giác: Xem gió bốn phương bốn góc để đoán việc lành việc dữ, đó là phép Chiêm hậu dời cổ, lấy ngữ âm xem gió mà biết việc lành dữ

(30) Lục quân: Chu Lễ 12500 người là một quân; thiên tử có lục quân, nước lớn có tam quân, nước vừa có nhị quân, nước nhỏ có nhất quân

(31) Họa đường: thơ Đường lệ ở Kinh Thi nói chuyện con gái Vua cha lấy vua chư hầu

(32) Kết cỏ: Tả truyện lão nhân kết cỏ làm vướng chân giặc để báo ân Ngụy Khỏa đã cứu con gái mình

(33) Ngậm vành: Truyện Tề hải, con chim sẻ ngậm vành trả ơn Dương Bảo đã cứu sống nó

(34) Kiềm Doanh: tên một vị thiên thần

(35) Duyệt Minh: Đam dài Duyệt Minh mang ngọc bích qua sông tự nhiên sông nổi song, có 2 con thuồng luồng bám vào thuyền. Duyệt Minh lấy gươm chém chết 2 con thuồng luồng ấy, song biển im lặng

(36) Kinh Chi: Hứa quân giết loài thận ( tức loài trai lớn ở ngoài bể hay hiếp dâm người)

(37) Cai trướng: Hản sử, hạng Vũ bị thua ở Cai hạ, nàng Ngu cơ tự sát ở trong trường ( Ngu cơ là vợ của Hạng Vũ)

(38) Ngôi đinh: Đường sử, Khi Minh Hoàng bị An lộc sơn cướp nước chạy ra Ba thục bắt Dương Quí Phi thắt cổ chết ở núi Mã ngôi

(39) Thơ Đỗ Phủ vịnh Khổng Minh :

"Xuất sư vị tiệp thân tiên tử

Trưởng sử anh hùng lệ mãn khâm"

(40) Phân Cơ: phu nhân Sơ Trang vương. Trang vương ham săn bắn, nàng không ăn thịt cầm thú để can. Trang vương hối lỗi, từ đó chăm lo chính sự (Xuân thu tả truyện)

(41) Tương phi: Vua Nghêu gả 2 con gái cho Thuấn ở Ngu Nhuế, sau hai bà ấy mất hóa làm thần sông Tương, nên gọi là Tương phi. Khi còn sống giữ tròn đạo làm vợ

(42) Hương vi: nơi màn trướng thơm phức, tức là chỗ các cung phi ở

(43) Thủy mi: Bến sông

(44) Tị dực phi: Chim liền cánh bay, ý nói vợ chồng không lúc nào ròi nhau được

(45) Liên lí chi: Cây liền cành

(46) Quỳnh chỉ: chén ngọc

(47) Động Ý mang: tên đất một động thuộc địa phận Chiêm Thành

# data[].attributes.attachment_link.description
Hải khẩu Linh Từ Trích từ Truyền Kỳ Tân Phả - Hồng Hà Nữ Sĩ Dịch: Ngô Lập Chi Hà Nội 1962 Biên tập: Thủy Liên Tử Cung phi triều nhà Trần có Nguyễn Cơ là con gái nhà quan, tiểu tự là Bích Châu, tính cách đứng đắn, tư dung tươi đẹp, thông hiểu âm luật Lê - viên, theo đội văn từ nghệ phố.

# data[].attributes.body
Giáo viên giới thiệu về tác phẩm "Hải khẩu Linh từ" và bối cảnh lịch sử, văn hóa của thời kỳ đó.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hải Khẩu Linh Từ Lục || TRUYỀN KỲ TÂN PHẢ - Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm | Tuệ Ngọc Vân Vân

# data[].attributes.body
Học sinh thảo luận nhóm về những đặc điểm nổi bật và vai trò của nhân vật Bích Châu. Mỗi nhóm trình bày ý kiến của mình trước lớp.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Chế Thắng phu nhân ( chữ Hán: 制胜夫人), còn gọi Bà Bích Châu (婆碧珠) hay Cung phi Bích Châu (宮妃碧珠), là một nhân vật truyền thuyết Việt Nam, tương truyền là một phi tần rất được sủng ái của Trần Duệ Tông. Khi Trần Duệ Tông mở chiến dịch vào Chiêm Thành, bà đã đi theo và qua đời do dâng mình cho vị thần biển. Không lâu sau cái chết của bà, Trần Duệ Tông cũng tử trận trong chiến dịch này.

Theo truyền thuyết, bà có nhan sắc và mưu lược, tuy nhiên có kết cục bi thảm khi bị hiến tế cho thần biển. Tính xác thực về hành trạng của bà chung quy vẫn còn là bí ẩn, vì những ghi chép về bà chỉ tồn tại ở những cuốn sách truyền kỳ cũng như thần phả.

Cung phi được sủng ái

Cứ theo Truyền kỳ tân phả của bà Đoàn Thị Điểm, một tác phẩm thuộc thể loại truyện truyền kỳ chứ không phải là lịch sử[1], có một câu chuyện về "Chế Thắng phu nhân", một phi tần của Trần Duệ Tông đã hi sinh cho thần biển. Bà quê ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định con gái đại thần Nguyễn Tướng Công, sinh vào khoảng năm Thiệu Phong thứ 15 ( 1356) dưới thời Trần Dụ Tông. Bà được cha mẹ nâng niu đặt tên Nguyễn Thị Bích Châu (阮氏碧珠), biểu tự là Bích Lưu (碧琉), cái tên này ngụ ý con gái của ông bà quý giá sánh với ngọc châu và lưu ly ở trên đời. Bà sớm nổi tiếng thông tuệ, hiểu văn chương, biết thi phú, thạo âm luật, lại có dung mạo xinh đẹp, nên rất nổi tiếng trong vùng.

Năm Long Khánh thứ 1 ( 1373), bà được Trần Duệ Tông tuyển làm cung nhân. Lúc đàn ca, khi ngâm vịnh, bà được Hoàng đế rất đỗi thương yêu, gọi là Nguyễn Cơ (阮姬).

Một hôm, nhân tết Trung thu, bà bày tiệc nhỏ trên gác tía, chung quanh treo đèn lồng sắc trắng chen đủ màu rất đẹp. Duệ Tông tỏ vẻ hài lòng hết ngắm trăng lại ngắm đèn, bỗng Hoàng đế cao hứng ra câu đối:"Trời thu gác tía treo đèn bạc, quế đỏ trong trăng". Hàng quan dự tiệc đều buông đũa suy nghĩ. Họ đang mải miết tìm vần thì bà đã chắp tay, cất tiếng:"Sắc xuân đài trang mở gương báu, phù dung đáy nước"

Hoàng đế đắc ý khen hay và thưởng cho đôi "ngọc long kim nhĩ" (hoa tai vàng cẩn ngọc hình rồng nổi) và nhân đó lại đặt biệt hiệu cho bà là Phù Dung (芙蓉).

Sau một thời gian, Bích Châu nhận thấy Hoàng đế tính nóng nảy, lại lo dồn hết tâm huyết chinh phạt Chiêm Thành, nên triều chính đang có nguy cơ rạn nứt suy sụp. Bích Châu đăm chiêu chú tâm soạn thảo bản điều trần dâng Hoàng đế ngự lãm, nhan đề: "Kê minh thập sách" - nêu 10 kế sách trị nước an dân. Đại ý mượn tiếng gà gáy sáng để thức tỉnh Hoàng đế, với những lời tâm huyết được trải ra từng câu, ví như:

Phiên âm

...

Nhất viết: Phù quốc bản, hà bạo khứ, tắc nhân tâm khả an.

Nhì viết: Thủ cựu qui, phiền nhiễu cách tắc triều cường bất vẩn.

Tam viết: Ức quyền hành dĩ trừ quốc đố.

Tứ viết: Thải nhũng lại, dĩ tính dân ngự.

Ngũ viết: Nguyện chấn nho phong, sử tước hoả dữ nhật nguyện nhị tịnh chiếu.

Lục viết: Nguyện cầu trực gián, hội thành môn dữ ngôn lộ nhi tịnh khai.

Thất viết: Luyện binh đương tiên dũng lực nhi tả thân tài.

Bát viết: Tuyển tướng nghi hậu thế gia, nhi tiên thao lược.

Cửu viết: Khi giới qui kỳ khiên nhuệ, bất tài thi hoa.

Thập viết: Trận pháp giáo dĩ chỉnh tề, hà tu vũ đạo.

Dịch nghĩa

...

Điều một: Bền gốc nước, trừ kẻ bạo thì dân chúng được yên.

Điều hai: Giữ nếp xưa, phiền nhiễu nên bỏ thì triều cương không rối.

Điều ba: Ngăn kẻ lạm quyền để trừ mọt nước.

Điều bốn: Loại bọn quan tham nhũng để bớt vơ vét của dân.

Điều năm: Mở lối nho phong để ngọn lửa đóm được soi cùng mặt trời mặt trăng.

Điều sáu: Tìm những lời trực gián để đường ngôn luận được rộng mở như cửa thành.

Điều bảy: Rèn luyện binh sĩ cần lất hạng có dũng lực hơn là hạng vóc vạc lớn.

Điều tám: Chọn tướng trước nên lựa người thao lược sau mới đến là bậc thế gia.

Điều chín: Khí giới cốt tinh nhuệ hơn là lòe loẹt.

Điều mười: Tập trận pháp cần chỉnh tề không cần múa nhảy.

Xem xong bản điều trần của Bích Châu, Hoàng đế cảm kích vỗ trán thốt lên:"Không ngờ ái phi lại thông tuệ đến thế? May cho trong cung của trẫm xuất hiện một bậc Từ phi"[2]. Nhưng sau đó, bản điều trần ấy không được Hoàng đế quan tâm đến.

Kết cục

Năm Long Khánh thứ 4 ( 1376), tháng 5, Chiêm Thành đến cướp Hóa Châu. Tháng 6, Trần Duệ Tông giận dữ xuống chiếu ngự giá thân chinh đi dẹp giặc. Bích Châu bồn chồn lo lắng dâng biểu khuyên can. Rồi bà lại viết tiếp đoạn ngắn nhắc nhở Hoàng đế: "Việc trị đạo nước trước gốc sau ngọn, xin nghỉ binh cho dân chúng yên lành. Trị cái rắn nên dùng cái mềm, phục rợ xa cốt lất đức... Đó là thượng sách, xin quan gia xét đoán cho minh."

Bài biểu dâng lên cũng không lay chuyển nổi Hoàng đế. Cung phi Bích Châu buồn lo than thở: "...Nghĩa lớn là vua tôi, ái tình là vợ chồng. Vậy mà không giỏi khuyên can để giữ nền bình trị, không biết khéo lời để ngăn lòng hiếu chiến, như thế ta đã là người vô dụng chăng?". Biết Hoàng đế nhất định không chịu nghe, bà đành xin đi theo hộ giá.

Cái chết của bà được mô tả rất hoành tráng:

"

Quân Trần buổi xuất binh ngày ấy cờ xí rợp trời, chiêng trống dậy đất, truyền rằng trùng trùng lớp lớp, binh sĩ gươm giáo sáng loáng, hùng khí chất ngất từng mây. Nhưng khi đoàn thuyền chiến vừa đến cửa bể Kỳ Hoa ( Kỳ Anh, Nghệ Tĩnh) (nay là Kỳ Lợi, Kỳ Anh, Hà Tĩnh) trời bỗng nổi cơn phong ba bão táp. Đoàn thuyền đành tạm neo ngay lại đấy. Bởi mặt biển thường nổi sóng cao và xoáy lốc, ngay sát bờ đã là dãy vực thẳm đầy đá nhọn, ra càng xa thì vực càng sâu, lòng biển lởm chởm hàng khối đá ngầm.

Binh thuyền phải vất vả thương tổn khá nhiều mới ràng nổi dây neo. Nhưng cơn dông bão vẫn dai dẳng càng lúc càng dữ dội hơn. Đoàn thuyền chiến nhấp nhô đập chúi vào nhau rầm rầm. Nhiều cái bị đứt dây, lao đi vùn vụt đâm vào đá vỡ toang. Quân lính lớp chết, lớp kêu la chới với. Số còn sống ai nấy đều kinh hãi nản lòng. Nhà vua nhất quyết đợi tan cơn bão sẽ tiến binh tiếp.

Đêm ấy, vua Duệ Tông mộng thấy một vị thần xưng là "Nam Minh Đô đốc", thủ hạ của Quảng Lợi đại vương, muốn xin vua ban cho một người thiếp, nếu được như ý nguyện, mới làm cho bể yên, sóng lặng để thuyền vua đi qua. Vua sợ hãi, vội cho đòi các quan tướng và phi tần đến chỗ ngự tẩm, kể lại giấc mơ. Trong khi các quan tướng chưa biết ứng đối thế nào, thì Bích Châu từ sau trướng bước ra, nói:"Việc linh ứng của thần nhân như vậy là rõ ràng, chẳng còn nghi ngờ gì nữa. Tiện thiếp tình nguyện liều tấm thân bèo bọt này để chu toàn cho đoàn ngự giá và quan quân".

Trần Duệ Tông bàng hoàng chưa kịp phán bảo cản ngăn thì bà Bích Châu đã nhanh nhẹn quay ra thuyền lệnh: "Các quan mau mau sửa soạn lễ vật cúng thần biển, kính báo thời khắc thiếp tôi được nhà vua cử làm sứ giả đi gặp thần biển xin sóng lặng bể yên phù trợ cho vua quan, quân lính nhà Trần được chiến thắng dịp này, đem bình an về cho đất nước".

Bà vừa dứt tiếng thì từ nhà vua đến các quan có mặt quanh đó đều sửng sốt, nghẹn lời... Mặc hết những lời can ngăn, bà Bích Châu vẫn một mực tha thiết tâu xin cho bà có dịp được vinh hạnh phò vua, giúp quân, đền nợ nước. Không làm sao hơn, tất cả đều nén lòng nghe theo ý chí cương quyết của cung phi Bích Châu. Một cung nữ tài sắc, mới kề cận nhà vua được bốn năm, được Duệ Tông sủng ái rất mực như vậy mà dám lìa bỏ tất cả, can đảm hy sinh tính mạng thì thật là một việc làm quá phi thường. Chiếc thuyền rồng chao đảo ngả nghiêng. Bà Bích Châu thanh thản để thị nữ xông trầm, trang điểm cho mình. Thoáng chốc, bà đã trâm thoa, xiêm gấm, hài thêu lộng lẫy bước ra. Trước mắt mọi người lúc này, vẻ đẹp của bà Bích Châu đang tỏa ánh hào quang như một vị thiên thần. Phải, chính đó là một vị ái phi mới 20 tuổi của nhà vua, giai nhân tuyệt sắc ấy đang đứng ở vị thế là một nữ dũng tướng của quan quân triều Trần Duệ Tông.

Vua Duệ Tông xót trút bỏ giáp trụ, thương cảm trong lớp hoàng bào. Ngài trịnh trọng đội mũ Triều thiên[3] để kính cẩn đưa tiễn bà ái phi dũng cảm ra đi. Ngài truy tặng cho bà làm Thần phi (宸妃).

Mặc cho sóng đánh tối tấp, nước tràn lênh láng, bà Bích Châu vẫn tươi tắn đến sụp quỳ lạy nhà vua, cầu chúc nhà vua bình tĩnh và đại thắng, rồi quay về hướng Bắc lạy cha mẹ, vái chào từ biệt hàng quan quân, trang nghiêm đến ngồi gọn vào trong lòng chiếc thuyền thoi nhỏ nhắn có cắm đại hoàng kỳ (cờ nhà vua). Chiếc thuyền được quan quân thòng dây thả từ từ xuống biển, giữa những cơn sóng thần liên tiếp quật nước lên cao. Bà Bích Châu bình tĩnh nắm dây nhắm mắt. Vừa đụng nước, chiếc thuyền lập tức quay vòng ngụp lặn với sóng cả rồi chìm lỉm mất hút. Đem theo một trái tim rực rỡ ánh châu ngọc lưu ly nhập cõi thủy tận.

Hai ngày sau bão mới ngớt, xác phu nhân Bích Châu nổi trên mặt biển, vẫn uy nghi trong bộ triều phục, nhấp nhô theo làn sóng bạc trôi dần vào bờ, được dân làng vớt lên rước đi an táng tại làng Kỳ Hoa. Cũng là lúc mà đoàn thuyền chiến của vua Trần Duệ Tông đã lướt tiến khá xa, chở đầy những bầu máu nóng sẵn sáng lao vào trận tiền với quyết tâm diệt giặc giữ yên bờ cõi, đền bù tâm nguyện của phu nhân Bích Châu trước giờ tử biệt. Thế nhưng, vì Trần Duệ Tông không nghe lời can gián, vẫn cho quân tiến sâu vào động Y Mang, đất Chiêm, nên bất ngờ bị trúng mưu của giặc Bà Ma, một tướng của Chế Bồng Nga, toàn quân tan rã.

Vua tử trận ở Đồ Bàn ( Quy Nhơn ngày nay). Sử ghi đó là ngày 23 tháng 1 năm Đinh Tỵ ( 1377)

"

- Cái chết của Chế Thắng phu nhân

Có một truyền thuyết khác về cái chết của bà:

"

Khi quan quân nhà Trần đến cửa Thị Nại, vua Chiêm là Chế Bồng Nga cho sứ giả đem vàng ngọc tới quan quân ta để trá hàng, nhưng sau đó lại bất ngờ tiến đánh vào lúc nửa đêm. Quân của Trần Duệ Tông bị tấn công bất ngờ, long thể nhà vua lại bất an, Nguyễn Thị Bích Châu cưỡi ngựa tả xung hữu đột cầm quân xung trận và không may bị trúng tên độc sau đó từ trần.

Ba ngày sau vì vết thương quá nặng nhà vua cũng băng hà, quân nhà Trần rút về kinh đô khi tới địa điểm Châu Hoan vì sóng to gió lớn tàu thuyền phải ghé vào vũng Ô Tôn. Lúc này Trần Phế Đế mới lên ngôi nghe tin liền xuống chiếu rước linh cữu nhà vua về bằng đường bộ còn linh cữu Thần phi đi bằng đường biển. Sau mấy ngày thời tiết không thuận lợi triều đình xuống chiếu cho an táng Thần phi tại Cửa Khẩu, bến Kỳ La huyện Kỳ Hoa thuộc Châu Hoan.

"

- Cái chết của Chế Thắng phu nhân - thuyết thứ 2

Khoảng nửa đầu thế kỷ XVIII, trong tác phẩm Truyền kỳ tân phả của mình, Hồng Hà nữ sĩ Đoàn Thị Điểm đã dành nhiều tâm huyết để viết thiên truyện "Đền thiêng ở Hải Khẩu"; đó là câu chuyện về Cung phi Nguyễn Thị Bích Châu của Trần Duệ Tông, và từ đây chính là bắt nguồn người đời đặt nghi vấn tính tồn tại của Bích Châu.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đăng Na trong một công trình nghiên cứu công phu và có nhiều phát hiện về "Truyện ngắn trong sự phát triển của văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại", đã đối chiếu các tình tiết trong trục chính của cốt truyện với chính sử Việt Nam ( Đại Việt sử ký toàn thư), phần Trần Duệ Tông và phần Lê Thánh Tông, và đi đến một nhận xét rằng: "Mọi chi tiết trong truyện Đền thiêng cửa bể của Đoàn phu nhân đầu thế kỷ XVIII đều "khớp" với lịch sử, chính xác đến từng năm, từng tháng và kể cả thời tiết... của thế kỷ XIV - XV". Một đoạn đánh giá có nói:

"

Nhưng Đoàn Thị Điểm không làm sử, bà viết truyện, tất cả các sự thật lịch sử chỉ là chất liệu để bà xây dựng truyện; bà thêm bớt chi tiết, chuyển đổi hình thức các sự kiện... nhằm thực hiện ý tưởng thẩm mỹ, làm cho câu chuyện sinh động.

Như vậy Đền thiêng ở Hải Khẩu là tác phẩm viết về "việc thật người thật"? Tuy nhiên nhân vật chính của tác phẩm - cung nhân Nguyễn Thị Bích Châu và bài Kê minh thập sách có giá trị tư tưởng to lớn mà bà dâng lên vua Duệ Tông lại chưa tìm được dấu vết trong các sử sách về đời Trần. Hồng Hà nữ sĩ đã hư cấu nên nhân vật Bích Châu để chuyển tải tư tưởng của bà chăng, hay nàng cung nhân xinh đẹp và trí tuệ ấy là nhân vật lịch sử có thật?

Cách đây hai chục năm, với cảm quan trực giác và căn cứ vào đặc tính của văn học trung đại (tác phẩm văn học có thể lưu giữ tác phẩm văn học khác), trong "Thơ văn Lý - Trần Tập III" (xuất bản năm 1978), Phó giáo sư Trần Lê Sáng cũng đã coi Bích Châu là một tác giả và "Kê minh thập sách" là tác phẩm của bà, dù vẫn còn đặt dưới dạng tồn nghi, nghĩa là còn cần tiếp tục đi tìm chứng cứ. Khoảng cuối thập kỷ tám mươi thế kỷ trước, trong tập truyện ngắn Vườn Kỳ trong phủ chúa, "dựng lại" chân dung một số tác gia nữ thời trung đại, nhóm Trần Thị Băng Thanh cũng coi Bích Châu là tác giả, nhưng dù sao đấy cũng là viết truyện. Từ bấy đến nay, các thành viên của Nhóm thơ văn Lý - Trần cũng chưa đi xa hơn được bước nào trong việc giải đáp câu hỏi khó khăn này. Quả thực tính truyền kỳ của tác phẩm có phần khiến nhiều nhà nghiên cứu cũng như chính bản thân tôi không mấy tin tưởng vào việc tìm ra dấu vết của một nhân vật đã sống cách thời đại mình hàng gần thiên niên kỷ!

Nhưng gần đây do nghiên cứu Đoàn Thị Điểm và may mắn "gặp" được đền thờ Hải Khẩu tôi đã có một cách nghĩ khác. Kể ra căn cứ vào phong cách của Hồng Hà nữ sĩ ở Truyền kỳ tân phả (nhân vật có nguyên mẫu, gốc gác) và tục hiến tế trong thời trung đại thì cũng có thể tin vua Duệ Tông đã từng hiến tế cung nhân của mình cho thần biển để cầu sóng yên bể lặng. Cách thời Duệ Tông chưa đầy bốn mươi năm, Lê Lợi từng cũng đã hiến tế người vợ họ Phạm của mình để cầu thần giúp cho cuộc hành quân. Việc ấy được ghi trong Lam Sơn thực lục, Ngọc phả và nhiều sách khác. Đại Việt sử ký toàn thư chỉ ghi về bà với tư cách là thân mẫu vua Lê Thái Tông. Bích Châu chưa tìm được Ngọc phả, cũng không được chính sử ghi chép. Duệ Tông là một người bại trận, nhiều khả năng nhà vua đã "mất xác" ở chiến trường vì "thấp cơ" hơn một tướng Chiêm Thành. Điều đó đã là việc đáng xấu hổ, huống hồ lại còn phải "ném" cả người cung phi sủng ái của mình xuống biển để dâng hiến thần cầu sự trợ giúp cho việc ra quân? Các nhà viết sử theo quan điểm Nho gia dè dặt với những chuyện "quái, lực" và có thể bày tỏ thái độ chê trách Trần Duệ Tông bằng cách không ghi chép nhiều về ông, Bích Châu vì thế cũng vắng bóng trong sử sách? Thế nhưng ngôi đền thờ bà ở Hải Khẩu, nơi chính bà đã tự nguyện hy sinh tính mạng, cuộc sống cho việc lớn của đất nước, trải qua một thời gian dài trên sáu trăm năm, gần bằng lịch sử nền độc lập tự chủ của dân tộc, qua bao thăng trầm của các triều đại, bao biến đổi bể dâu cuộc đời vẫn linh thiêng, chưa bao giờ lạnh khói hương, đã chứng thực cho hành vi cao cả vì dân vì nước của bà, chứng tỏ người dân Việt vẫn ghi nhớ công tích của bà và sự giao cảm giữa tinh linh bà với dân tộc. Thực tế đó cũng nên được tin cậy và trân trọng như những dòng ghi chép của chính sử. Ngày nay ngôi đền không còn lưu giữ được những dấu vết văn hoá vật thể có từ thời Trần, nhưng thơ văn lại chứng thực cho lai lịch của nó.

Bài thơ sớm nhất nhắc đến ngôi đền Chế Thắng phu nhân là của vua Lê Thánh Tông, làm trong dịp nhà vua "Chinh Chiêm Thành" vào hai năm đầu niên hiệu Hồng Đức (1470-1471) chép trong tập "Minh lương cẩm tú": "Nghỉ lại ở cửa biển Hà Hoa" (Hà Hoa hải môn lữ thứ). Bài thơ như sau:

Hà Hoa đáo xứ vũ sùng triêu,
Hoàn hải mang nhiên tứ vọng diêu.
Xúc thạch du du vân luyến tụ,
Bài nham húng húng lãng tùy triều.
Thủy Tiên đàm thượng yên hà cổ,
Chế Thắng từ trung thảo mộc kiều.
Túy ỷ song bồng ngâm ý phát,
Thi hoài khách tứ bội vô liêu.

Vị túc nho Đỗ Ngọc Toại đã dịch thành thơ:

Mưa mai mù mịt cửa Hà Hoa,
Ngắm biển mênh mang bốn phía xa.
Mây mến đầu non lơ lửng đứng,
Sóng theo con nước rập rờn qua.
Thủy Tiên đầm nọ đầy sương ráng,
Chế Thắng đền kia rực cỏ hoa.
Say tựa bên mui càng nảy hứng,
Lòng thơ dạ khách khó khuây khoa.

Bài thơ có một lời nguyên chú ghi được hai mẩu chuyện truyền tụng trong dân gian về Đầm Thủy Tiên và Chế Thắng phu nhân rằng: "Bên trái cửa biển có núi Bàn Độ (Thiên Nam dư hạ chép là Bàn Khánh), dưới chân núi có đầm nước từ các nơi đổ về, dân địa phương thường thấy hai tiên nữ từ trong đầm đi ra, lên núi chơi ở chỗ bàn đá. Chế Thắng là cung nữ của Trần Duệ Tông. Nhà vua Nam chinh, tới Kỳ Hoa gặp gió to, thuyền không qua được, nhà vua bèn trai giới bí mật cầu đảo, đặt người cung nữ ấy lên chiếc mâm vàng, để trôi trên mặt nước dâng cho thủy thần. Do có chuyện báo ơn đó, nên thường linh ứng. Người dân bèn lập đền thờ ở bên trái cửa biển. Nay trong Tự điển là Thượng đẳng thần. Vũng dưới gọi là Vũng Nàng (Loan Nương)"

Lời chú chắc không phải của chính Lê Thánh Tông mà là của người sao chép tập "Minh lương cẩm tú", nhưng bài thơ đã có thể minh chứng rằng khi Lê Thánh Tông đi qua (năm 1470 - 1471) ngôi đền đã hiện diện, nó được xây dựng từ trước và có thể người cung nhân của Duệ Tông cũng đã được phong mỹ hiệu Chế Thắng từ trước. Cho đến khi tập thơ được sao chép người ta đã thấy bà có tên trong danh sách các thần được thờ, ở cấp bậc Thượng đẳng, do triều đình quy định. Khi vua Lê Thánh Tông nghỉ lại ở cửa biển Hà Hoa, ngôi đền thờ Chế Thắng cỏ cây vẫn tươi tốt, điều đó cho biết ngôi đền vẫn được phụng thờ, chăm sóc chu đáo, chuyện của bà vẫn được dân chúng lưu truyền.

Cuộc Nam chinh của Lê Thánh Tông cách cuộc Nam chinh của Trần Duệ Tông chưa đầy một trăm năm, tấm gương hy sinh của bà và câu chuyện hiến tế bi thương hãi hùng có phần chắc vẫn còn đậm tính thời sự. Một thiết chứng như vậy cho phép tin chắc Bích Châu là một nhân vật có thật trong lịch sử. Kết luận ấy còn được củng cố thêm bằng tác phẩm của nhiều văn nhân khác trong nhiều triều đại. Ví như trên bốn trăm năm sau, dưới thời Tây Sơn, khoảng sau 1789, Ngô Thì Nhậm trên đường vào Phú Xuân, nghỉ lại ở Dinh Cầu (phía bắc sông Ranh, nay thuộc huyện Kỳ Anh), cảm nghĩ về thời cuộc cũng đã miêu tả cảnh cây cối tốt tươi nơi đền phu nhân: "Tế liễu lục thùy Tiên Thánh miếu, Trường dương thuý kết Thắng phi điền" (Bên miếu Tiên Thánh rủ nhành liễu xanh, Cây dương biếc cao, kết thành hoa tai bà phi Chế Thắng). Câu thơ có nguyên chú: "Chế Thắng phu nhân là thứ phi của Trần Duệ Tôn, có miếu thờ ở cửa biển Xích Lỗ".

Đến Bùi Dương Lịch, câu chuyện "tục truyền" này được ghi rõ trong phần Địa chí của Nghệ An ký, mục về sông núi: "Núi Bàn Độ, ở trên bờ biển thuộc xã Kỳ Nam, huyện Kỳ Hoa. Mạch từ núi Vọng Liệu đến đây thì nổi lên. Trên núi có cái đầm. Tục truyền có tiên nữ đến chơi đầm ấy. Khi Trần Duệ Tông đi đánh Chiêm Thành, đi đến đó, thuyền không tiến lên được. Vua phải lấy một cung nhân cho ngồi lên chiếc mâm vàng thả xuống nước hiến cho thủy thần thì thuyền lại đi được. Nay bên núi có đền thờ Chế Thắng phu nhân"

"

- Luận "Nguyên mẫu Chế Thắng phu nhân"[4]

Như vậy, do là nhân vật được sáng tác ở thời sau, nên độ chính xác về thông tin sự kiện hoàn toàn lý giải được, nhưng ta có thể thấy rằng có khả năng cao Chế Thắng phu nhân chỉ là nhân vật truyền thuyết, được tô dày qua rất nhiều thần tích và câu chuyện truyền miệng, từ đó được phong thần, thờ cúng.

Truy phong

Năm Hồng Đức ( 1471), Lê Thánh Tông đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Biết chuyện bà Bích Châu, hôm sau, nhà vua liền viết một tờ hịch hạch tội Nam Minh đô đốc, sai thả xuống biển. Truyền thuyết kể lập tức vị này bị chém chết, xác nổi lên mặt nước.

Sau khi thắng trận trở về, vua hạ chiếu lập đền, cấp ruộng tế và người trông coi, sắc phong cho bà là Chế Thắng, nên đền được gọi là Chế Thắng Phu Nhân. Hàng năm, vào 12 tháng 2 âm lịch là ngày giỗ. Đến nay, tại xã Kỳ Ninh và làng Hải Phong, Kỳ Lợi vẫn còn thờ bà Bích Châu.

Lê Thánh Tông còn làm một bài thơ điếu bà Bích Châu:

Phiên âm

...

Bản thị Hy Lăng[5] cung lý nhân,

Lâm nguy vị quốc độc vong thân.

Yên phong nhất trận đào hao lãng,

Xuân dạ tam canh độ nhược tân.

Hàn thủy vô đoan mai Sở phụ,

Hương hồn hà xứ điếu Tương quân?

Ta hồ, bách vạn hùng binh lữ,

Bất tận thư sinh nhất hịch văn!

Dịch thơ

...

Nàng xưa cung nữ của Hy Lăng,

Vì nước lâm nguy, quyết xả thân.

Một trận gió yêu gây sóng cả,

Hồn nương bến bãi suốt đêm xuân.

Bỗng dưng sông lạnh vùi thân gái,

Biết chốn nào đây viếng nữ thần?

Chán nhỉ, vạn ngàn quân tướng mạnh,

Chẳng bằng tờ hịch gã thư sinh!

Sáu câu đầu Lê Thánh Tông ca tụng đức xả thân cứu nước của bà Bích Châu, hai câu kết có ngụ ý chê Trần Duệ Tông và tự đề cao mình. Có lẽ hương linh của bà Bích Châu không vui, vì chạm vào tình cảm kính trọng chồng. Vì thế, khi Lê Thánh Tông thắng trận, lúc khải hoàn qua đây, bà lại báo mộng, tạ ơn Hoàng đế đã cứu mình, với lời van xin: "Bài thơ nhà vua đề ở Đền lời ý đều hay, duy hai câu kết có ý phẩm bình chuyện cũ, khiến lòng thiếp không được yên!"

Hoàng đế tỉnh dậy, sửa ngay hai câu kết thành: "Cương thường vạn cổ ưng vô quý/ từ hạ thư cưu hý thủy văn". Dịch rằng: "Vạn cổ cương thường lòng chẳng thẹn/ Thư cưu giỡn sóng dưới chân đền".

Ngoài ra, còn một bài thơ trong tập Minh lương cẩm tú, mang tên "Nghỉ lại ở cửa biển Hà Hoa" (Hà Hoa hải môn lữ thứ) cũng đề cập đến bà và ngôi đền. Bài thơ như sau:

Phiên âm

...

Hà Hoa đáo xứ vũ sùng triêu,

Hoàn hải mang nhiên tứ vọng diêu.

Xúc thạch du du vân luyến tụ,

Bài nham húng húng lãng tùy triều.

Thủy Tiên đàm thượng yên hà cổ,

Chế Thắng từ trung thảo mộc kiều.

Túy ỷ song bồng ngâm ý phát,

Thi hoài khách tứ bội vô liêu.

Dịch thơ

...

Mưa mai mù mịt cửa Hà Hoa,

Ngắm biển mênh mang bốn phía xa.

Mây mến đầu non lơ lửng đứng,

Sóng theo con nước rập rờn qua.

Thủy Tiên đầm nọ đầy sương ráng,

Chế Thắng đền kia rực cỏ hoa.

Say tựa bên mui càng nảy hứng,

Lòng thơ dạ khách khó khuây khoa.

Bài thơ có một lời nguyên chú ghi được hai mẩu chuyện truyền tụng trong dân gian về Đầm Thủy Tiên và Chế Thắng phu nhân rằng:"Bên trái cửa biển có núi Bàn Độ (Thiên Nam dư hạ chép là Bàn Khánh), dưới chân núi có đầm nước từ các nơi đổ về, dân địa phương thường thấy hai tiên nữ từ trong đầm đi ra, lên núi chơi ở chỗ bàn đá. Chế Thắng là cung nữ của vua Trần Duệ Tông. Nhà vua Nam chinh, tới Kỳ Hoa gặp gió to, thuyền không qua được, nhà vua bèn trai giới bí mật cầu đảo, đặt người cung nữ ấy lên chiếc mâm vàng, để trôi trên mặt nước dâng cho thủy thần. Do có chuyện báo ơn đó, nên thường linh ứng. Người dân bèn lập đền thờ ở bên trái cửa biển. Nay trong Tự điển là Thượng đẳng thần. Vũng dưới gọi là Vũng Nàng (Loan Nương)."

Toàn bộ bài "Kê minh thập sách" được trình bày như sau:

"

Trộm nghĩ, dời củi nâng mái bếp gây nền trị từ khi chưa loạn; dùng dâu ràng cửa tổ, được ở yên cần lo tính lúc nguy. Vì dân tình dễ đắm đuối sự yên vui; mà thế vận khó giữ luôn thời bình trị. Cho nên dâng lời răn chớ chơi bời lười nhác, Cao Dao trước hãy ngợi khen, ở vào thời không máu chảy gươm khua, Giả Nghị vẫn tâu lời than thở. Chỉ vì yêu vua mà ngăn trước, không phải khác chúng để khoe tài. Tiện thiếp tên gọi Bích Châu, lúc nhỏ vốn nhà nghèo khó, lớn lên được tuyển vào cung, ân sủng chứa chan, thương yêu đằm thắm. Vả xiêm áo vua ngu, dám đâu sánh với người nam tử; rút trâm cài Khương hậu, tiến lời can đứng trước đình thần. Mạo muội tỏ bày mười điều vụng nghĩ:

Điều một: Bền gốc nước, trừ kẻ bạo thì dân chúng được yên.

Điều hai: Giữ nếp xưa, phiền nhiễu nên bỏ thì triều cương không rối.

Điều ba: Ngăn kẻ lạm quyền để trừ mọt nước.

Điều bốn: Loại bọn quan tham nhũng để bớt vơ vét của dân.

Điều năm: Mở lối nho phong để ngọn lửa đóm được soi cùng mặt trời mặt trăng.

Điều sáu: Tìm những lời trực gián để đường ngôn luận được rộng mở như cửa thành.

Điều bảy: Rèn luyện binh sĩ cần lất hạng có dũng lực hơn là hạng vóc vạc lớn.

Điều tám: Chọn tướng trước nên lựa người thao lược sau mới đến là bậc thế gia.

Điều chín: Khí giới cốt tinh nhuệ hơn là lòe loẹt.

Điều mười: Tập trận pháp cần chỉnh tề không cần múa nhảy.

"

- Kê minh thập sách

PGS.TS. Nguyễn Đăng Na, trong tài liệu đã dẫn cho rằng: "... bài Kê minh thập sách của cung nữ Bích Châu thời Trần Duệ Tông (1373-1377) thế kỷ XIV cũng dường như được sao chép từ "Thập điều khải" của Thái thường Tự khanh Bùi Sĩ Tiêm dâng vua Lê Duy Phường năm 1731, thế kỷ XVIII". Tuy nhiên khi so sánh có vài chỗ không thực sự giống dù khá tương đồng về kết cấu.

Bài "Thập điều khải" của Bùi Sĩ Tiêm như sau:

"

Quốc gia thừa hưởng thái bình đã lâu, trong nước an ninh, biên thùy yên lặng, vốn không có việc gì đáng nói. Nhưng trong buổi thái hòa chí trị mà thánh nhân vẫn lo lắng như những câu "lúc chưa mưa phải sửa sang nhà cửa" và câu "phải buộc chặt như rễ dâu" chính là những việc cần kíp lúc này. Ngu tôi thiển nghĩ những việc thiết yếu của quốc gia chỉ là:

Một: gắng tôn phù để tiêu tan biến dị.

Hai: dứt hẳn cầu cạnh để cho đúng đắn tiêu chuẩn.

Ba: chăm đời sống của dân để bền mệnh mạch.

Bốn: thận trọng chính sách dùng binh để mạnh nanh vuốt.

Năm: giảm bớt chức quan để đỡ phiền nhiễu.

Sáu: bỏ nhũng lạm để tắt nạn chài dân.

Bảy: chấn chỉnh thể văn để khích lệ người hiền tài.

Tám: làm rõ lệ xét xử để cho thanh thỏa việc từ tụng.

Chín: liêm phóng tường tận để phân biệt người hiền kẻ gian.

Mười: phân biệt nòi giống để chặn sự dòm ngó.

"

- Thập điều khải

1. ^ Nguyễn Thị Bích Châu - Từ văn chương đi vào lịch sử, Nguyễn Huệ Chi, www.talawas.org, 31.3.2007

2. Từ Hiền phi (^ chữ Hán: 徐賢妃, 627 - 650) tên là Từ Huệ (徐惠), người tỉnh Chiết Giang, là cung tần của Đường Thái Tông. Ban đầu là Tài nhân, Tiệp dư tiến phong thành Sung dung. Khi Đường Thái Tông chết, Từ Huệ chết theo, truy phong làm Hiền phi. Theo sử sách, bà thường hay đàm đạo chuyện chính trị cùng Thái Tông, rất được Thái Tông tín nhiệm.

3. ^ Loại mũ cánh chuồn, mũ Ô Sa mà 2 cánh của nó chỉ lên trên trời. Một loại mũ xuất xứ từ Trung Hoa, sau được các vua nhà Trần dùng

4. ^ Nguyên mẫu Chế Thắng phu nhân (Tạp chí Hán Nôm; Số 6 (85) 2007; Tr. 37 - 44)

5. ^ Hy lăng: là mộ của Trần Duệ Tông

# data[].attributes.attachment_link.title
Nguyễn Thị Bích Châu - Wikipedia tiếng Việt

# data[].attributes.attachment_link.description
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia Chế Thắng phu nhân ( chữ Hán: 制胜夫人), còn gọi Bà Bích Châu (婆碧珠) hay Cung phi Bích Châu (宮妃碧珠), là một nhân vật truyền thuyết Việt Nam, tương truyền là một phi tần rất được sủng ái của Trần Duệ Tông.

# data[].attributes.body
Học sinh viết đoạn văn ngắn phân tích nhân vật Bích Châu và những cảm nhận của bản thân về nhân vật này. Nộp đoạn văn qua Padlet để nhận xét từ giáo viên và bạn bè.

# data[].attributes.body
Học sinh tìm hiểu thêm về các nhân vật nữ trong văn học Việt Nam và so sánh với nhân vật Bích Châu. Chuẩn bị bài thuyết trình ngắn để chia sẻ trong buổi học sau.

# data[].attributes.body
Giáo viên quan sát và ghi chú về sự tham gia và đóng góp của học sinh trong các hoạt động nhóm và lớp học.

# data[].attributes.body
Học sinh làm bài kiểm tra ngắn về nhân vật Bích Châu, gồm các câu hỏi trắc nghiệm và tự luận ngắn.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dự đoán về hành động, ứng xử của nhân vật Bích Châu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dự đoán về hành động, ứng xử của nhân vật Bích Châu.

# data[].attributes.body
Học sinh thảo luận và chia sẻ những điều học được từ nhân vật Bích Châu và cách nhân vật này phản ánh văn hóa, xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

# data[].attributes.body
Mỗi học sinh viết một câu hỏi hoặc một điều tâm đắc từ bài học và nộp cho giáo viên trước khi ra về.

# data[].attributes.body
Học sinh đọc thêm về bài "Hải khẩu Linh từ" và viết một đoạn văn phân tích sự tương phản giữa nhân vật Bích Châu và một nhân vật khác trong tác phẩm.

# data[].attributes.body
Học sinh làm dự án nhóm, tạo một Padlet để chia sẻ và phân tích sâu hơn về các nhân vật trong "Truyền kỳ Tân Phả".