# data[].attributes.body
Dalga, titreşim hareketi ile ortama aktarılan enerjinin, bir yerden başka bir yere iletilirken esnek ortamda oluşan şekil değişimidir. Dolayısıyla dalga hareketi enerjinin yayılması ile ilgili yollardan birisidir. Bir ortamda dalga oluşması için mutlaka bir dalga kaynağına ihtiyaç vardır.

# data[].attributes.body
Bir denge konumu etrafında eşit mesafedeki iki nokta arasında gidip gelme hareketine titreşim denir. Başka bir ifade ile, bir denge noktası etrafında eşit uzaklıktaki iki nokta arasındaki salınımlar titreşimdir. Dalga ve titreşim hareketi oldukça ilişkilidir.

# data[].attributes.body
Esnek bir ortamda, oluşturulan bir sarsıntının ya da titreşimin bir noktadan diğer noktalara iletilmesine dalga denir. Dalga hareketi aynı zamanda enerji iletimidir. Durgun bir suya düşen cismin oluşturduğu sarsıntı etrafa su dalgası olarak yayılır. Stadyumlarda seyircilerin sırasıyla yerinden kalkıp oturarak oluşturduğu görüntüye uzaktan bakıldığında hareket eden bir dalga gözlenir. Bu örnekte de olduğu gibi, dalga hareketlerinde, titreşen maddeler yerlerinden ayrılmazlar.

Titreşim hareketi ile ortaya çıkan enerji, madde aktarımı olmadan bir ortamdan başka bir ortama şekil değişikliği olarak aktarılır. Bu titreşimler ve sarsıntı sonucu enerji aktarımı ile oluşan harekete dalga hareketi denir.

Durgun bir su yüzeyine düşen bir cisim, su yüzeyinde dalga hareketi oluşturur. Bir ucu sabitlenen gergin sarmal yayın diğer serbest ucunda oluşturulan sarsıntı dalga şeklinde ilerler.

# data[].attributes.body
Esnek bir ortamda oluşturulan sarsıntıya dalga denir.

Dalga hareketinde yayılan ortam değil enerjidir.

Dalga hareketinin oluşması için bir ortam gereklidir. (yay, su, hava …)

# data[].attributes.body
Dalganın üzerindeki noktaların titreşim doğrultusu, dalganın ilerleme doğrultusuna dik ise enine dalga olarak adlandırılır.

# data[].attributes.body
Dalganın üzerindeki noktaların titreşim doğrultusu, dalganın ilerleme doğrultusuna paralel ise boyuna dalga olarak adlandırılır.

# data[].attributes.body
Dalganın üzerindeki noktaların titreşim doğrultusu, dalganın ilerleme doğrultusuna hem dik hem paralel ise hem enine hem boyuna dalga denir.

# data[].attributes.headline
Titreşim Doğrultusuna Göre Dalga Çeşitleri

# data[].attributes.subject
Titreşim Doğrultusuna Göre Dalga Çeşitleri

# data[].attributes.body
-Yay

-Deprem

-Elektromanyetik

# data[].attributes.body
-Yay

-Deprem

-Ses

# data[].attributes.body
-Su

-Deprem

# data[].attributes.body
Bir tam dalganın oluşması için geçen süreye veya bir noktadan ardışık iki dalga çukuru ya da iki dalga tepesinin geçmesi için geçen süreye periyot denir. Periyot T ile gösterilir. Birimi saniye (s)dir.

# data[].attributes.body
Birim zamanda oluşan dalga sayısına frekans denir. Frekans (f) sembolü ile gösterilir ve birimi s⁻¹=Hertz'dir. Frekansa kaynağın dalga üretme hızı da denir.

Periyot ile frekans arasında aşağıdaki gibi bir ilişki vardır.

t.f=1

Periyot ve frekans dalga kaynağına bağlıdır. Ortamın değişmesi bu nicelikleri etkilemez.

# data[].attributes.body
Ardışık iki dalga çukuru ya da iki dalga tepesi arasındaki yatay uzaklığa dalga boyu denir. Dalga boyu λ sembolü ile gösterilir. Dalga boyunun birimi metre (m)dir.

# data[].attributes.body
Dalganın birim zamandaki yer değiştirmesine hız denir. Dalganın hızı yayıldığı ortama bağlıdır.

# data[].attributes.body
Bir atma tepesinin ya da çukurunun dalganın denge konumuna olan uzaklığına genlik denir. Birimi metredir. Genlik, kaynağın dalga oluştururken denge konumundan ne kadar uzaklaştığıyla ilgilidir bu yüzden sadece kaynakla ilgilidir. Dalganın genliği dalganın taşıdığı enerji ile doğru orantılıdır. Genliğin görsel olarak gösterimi üstte verilmiştir.

# data[].attributes.body
Ani titreşimle oluşan kısa süreli dalgaya atma denir.

# data[].attributes.body
Dalgalar hızından dolayı kinetik enerjiye ve genliğinden dolayı da potansiyel enerjiye sahiptir. Bütün dalgalar bu iki enerjinin toplamı olan mekanik enerjiyi aktarır. Dalgalar enerji aktarım şekline göre mekanik ve elektromanyetik olarak ikiye ayrılır.

# data[].attributes.body
Mekanik dalgalar bir kaynak tarafından maddesel ortamda oluşturulan dalgalardır. Bu dalgalarda enerji taneciklerin titreşimi ile birbirine aktarılır. Mekanik dalganın yayılması için maddesel ortama ihtiyaç vardır. Ancak yayılan ortam değil, enerjidir. Mekanik dalgalar, katı, sıvı, gaz ortamlarında yayılabilirler. Deprem , yay, su, ses dalgaları mekanik dalgalardır.

# data[].attributes.body
Elektromanyetik dalgalar elektrik ve manyetik yüklerin ivmeli hareketi sonucunda yayılan dalgalardır. Bu dalgaların yayılması için ortama ihtiyaç yoktur. Görünür ışık, radyo dalgaları, mikro dalga, kızılötesi ışık, X ışınları, gama ışınları elektromanyetik dalgalardır.

# data[].attributes.body
-Yay Dalgaları hem enine hem boyuna formda olabilirler.

-Sarmal bir yayda oluşturulan dalgaların enine ya da boyuna dalga olması, dalga kaynağının çalışma şekline bağlı olarak değişir.

# data[].attributes.body
-Yay, eşit zaman aralıklarında sürekli olarak titreştirildiğinde oluşan dalgalara periyodik dalgalar denir.

# data[].attributes.body
-Dalgalarda yansıma ve farklı bir ortama geçme olaylarının periyodik dalgalarda incelenmesi zordur.

-Dalgaların tamamının incelenmesi yerine bir dalga parçasının incelenmesi, dalgalarla ilgili özelliklerin anlaşılmasını kolaylaştırır.

-Bu nedenle dalgaların özelliklerini incelemek için atma oluşturulur.

# data[].attributes.body
-Bir ucu sabitlenmiş gergin yayın diğer ucu yukarı aşağı bir kez hareket ettirilirse yay üzerinde ilerleyen tek bir sarsıntı gözlemlenir.

-Yayda ilerleyen bu sarsıntıya atma denir.

# data[].attributes.body
-Atmalar, yaylar üzerinde oluşturulduğu gibi gergin bir ip veya bir tel üzerinde de oluşturulabilir.

-Bir tek atma için frekans, periyot ve dalga boyu kavramları olmaz.

-Atma, sadece belirli bir genlik ve hıza sahiptir.

# data[].attributes.headline
Yay Üzerine Oluşturulan Atmanın Genel Özellikleri

# data[].attributes.subject
Yay Üzerine Oluşturulan Atmanın Genel Özellikleri

# data[].attributes.body
-Genlik

-Genişlik

-Hız

# data[].attributes.body
-Atma ilerlerken iç ve dış sürtünmeden dolayı enerji kaybeder, atmanın genliği azalır ve bir süre sonra atma söner.

-Sürtünmelerin ihmal edildiği sistemlerde atmanın sonsuza kadar ilerlemeye devam edeceği kabul edilir.

# data[].attributes.body
-Atmanın başlangıç ve bitiş noktası arasındaki uzaklığa genişlik(x) denir.

-Genişlik, atmanın oluşturulma süresine ve hızına bağlıdır.

# data[].attributes.body
Herhangi bir yönde ilerleyen atmanın ilerleme yönüne göre ön kısmındaki tanecikler denge konumundan uzaklaşırken arka kısmındaki tanecikler denge konumuna doğru yaklaşır.

# data[].attributes.body
Su dalgaları, enine ve boyuna dalgaların birleşimi olan özel dalgalardır. Su moleküllerinin titreşim ve yayılma doğrultusu hem dik hem paraleldir.

Su dalgaları suyun yüzeyinde hareket eder. Yüzeyde hareket eden dalgaların üst kısmı tepe, alt kısmı çukur olarak adlandırılır. Dalganın tepe veya çukur noktasının denge noktasına olan uzaklığına ise genlik denir. Tepedeki su molekülleri dalga ile aynı yönde hareket ederken, çukurdaki su molekülleri zıt yönde hareket ederek çembersel yörüngede bir tur atar. Bu durumda bir tam dalga gerçekleştikten sonra su molekülünün yer değiştirmesi sıfır olur. Ancak derinliğin dalga boyundan daha az olduğu kıyılar gibi ortamlarda dipteki sürtünme kuvvetinden dolayı dalga hareketi engellenir ve dalgaların şekli bozulur.

Su dalgasını oluşturmak için diğer dalgalarda olduğu gibi bir kaynağa ihtiyaç duyulur. Doğrusal ve paralel su dalgaları için doğrusal dalga kaynağının suya batırılıp çıkarılması gerekir. Dairesel dalgalar için ise noktasal dalga kaynağının suya batırılıp çıkarılması gerekir.

Su derinliğinin her yerinde aynı olduğu bir ortamda doğrusal dalgalar daima dalga tepesine dik doğrultuda yayılır. Dairesel dalgalar ise yine dalga tepesine dik ve yarıçap doğrultusunda, her yöne doğru devamlı genişleyen halkalar şeklinde yayılır.

# data[].attributes.headline
Doğrusal Ve Dairesel Su Dalgalarında Yansıma

# data[].attributes.subject
Doğrusal Ve Dairesel Su Dalgalarında Yansıma

# data[].attributes.body
Su dalgaları da yay dalgaları gibi bir engele çarpıp geri yansır. Yansımanın şekli ise dalgaların çeşidine, çarptığı engelin biçimine ve engele geliş doğrultusuna bağlıdır.

Su dalgalarının yansımasında suyun derinliği ve kaynağın frekansı sabit olduğu sürece dalgaların dalga boyu, periyodu ve yayılma hızı değişmez.

# data[].attributes.body
Doğrusal engele paralel şekilde gelen doğrusal su dalgası yine aynı şekilde yansıyarak doğrusal şekilde geri yansır. Doğrusal dalgaların yayılma doğrultusu engel yüzeyinin normali ile α açısı yapacak şekilde çarpar ise yüzeyin normali ile yine aynı açıyı yaparak geri yansır. Gelen dalganın normal (N) ile yaptığı açıya gelme açısı, yansıyan dalganın normal ile yaptığı açıya yansıma açısı denir. Yansıma ve gelme açısı daima eşittir.

# data[].attributes.body
Parabolik çukur engele gelen doğrusal dalgalar engelden yansıdığında dairesel olarak bir noktada toplanır. Dalgaların toplandığı bu noktaya engelin odak noktası (F) denir. Odak noktasında toplanan dalgalar yine dairesel olarak yayılmaya devam eder.

# data[].attributes.body
Parabolik tümsek engele çarpan doğrusal dalgalar ise sanki engelin arkasındaki odaktan yayılan dairesel dalgalar gibi yansır.

# data[].attributes.body
Dalgaların yayılma hızının sadece ortama bağlı olduğundan daha önce bahsetmiştik. Su dalgalarının hızı da ortamın bir etkisi olan derinlik ile değişir. Su dalgalarının hızını hesaplarken V=λ.f bağıntısında dalga boyu ve frekans bilinmelidir. Dalgaların frekansını ve boyunu ölçmek kolay değildir ve bunun için özel araçlar kullanılır. Dalganın frekansını ölçmek için stroboskop kullanılır. Stroboskop üzerinde eşit aralıklı yarıklar bulunan ve merkezi etrafında dönen bir araçtır.

Derin ortamdan sığ ortama geçen su dalgalarında kaynağın sabit olmasından dolayı frekans değişmezken dalga boyu küçülür. V=λ.f bağıntısında bu durum yazılır ise sığ ortama geçen dalganın hızı da küçülür. Yani Vderin > Vsığ , λderin> λsığ , fderin=fsığ ifadeleri yazılabilir.

# data[].attributes.body
Birbirinden farklı ortamları ayıran ara kesit yüzeyine dik gelen dalgaların hızlarının azaldığını ve dalga boylarının küçüldüğünü fakat doğrultularının değişmediğini anlatmıştık. Fakat ara kesit yüzeyine 0 dereceden farklı bir açı ile gelen dalgaların ikinci ortama geçişinde doğrultusu değişir. Bu duruma su dalgalarında kırılma denir.

Derin ortamdan sığ ortama geçen doğrusal dalgalarının ara kesit yüzeyine açısı 0 dan farklı ise dalganın önce geçen kısmı sığ ortamda daha yavaş ilerler ve dalga kırınıma uğrar. Dalga boyları küçülürken frekansları değişmez. Yani Vderin > Vsığ , λderin> λsığ , fderin=fsığ ifadeleri yazılabilir.

Sığ ortamdan derin ortama geçen dalgalarda ise yine açı 0’dan farklı ise dalganın önce geçen kısmı daha hızlı ilerler ve dalganın o kısmı daha çok ilerler. Yani Vsığ < Vderin , λsığ < λderin , fsığ = fderin ifadeleri yazılabilir.

# data[].attributes.body
Ses dalgaları maddesel ortamda yayılırlar yani mekanik dalgalardır ve titreşim doğrultusu yayılma doğrultusuna paralel olduğu için boyuna dalgadır. Vurma, dokunma, üfleme gibi etkiler ile oluşturulan titreşim hareketi çevredeki moleküllere aktarılır ve bu moleküllerin de birbirine kinetik enerji kazandırması ile yayılır. Yayılan kinetik enerji zincirleme bir hareket başlatır ve bu etki ses dalgasını meydana getirir. Ses dalgası katı, sıvı, gaz gibi ortamlarda sıkışma ve gevşeme hareketi ile yayılır. Yani ses dalgası değişik noktalardaki basınç farklılığı olarak da tanımlanabilir.

Örneğin hava ortamında yayılan bir ses dalgası ile oluşan basınç farklılıkları sayesinde insan kulağı duyabilmektedir. Kulak kanalına giren ses dalgaları, kulak zarına çarptığında bir basınç oluşturur. Kulak zarı, değişken bu basınç ile titreşir ve dalga hareketini orta kulak kemiklerine aktarır. Daha sonra iş kulağa aktarılan bu dalga beyinde ses olarak algılanır. Mikrofon ve hoparlör gibi sistemler de basınç farkı ile sesi algılar veya üretir.

# data[].attributes.body
Ses dalgaları ortama bağlı olarak yayılır. Sesin yayılma hızı sabit olmayıp ortam koşullarına göre farklılık gösterir.

Ses dalgası katılarda daha iyi iletildiği için hızı en fazla katılarda, en az gazlardadır. Vkatı >vsıvı >vgaz

Ses boşlukta yayılmaz.

Sesin yayılma hızı ortamın sıcaklığına bağlıdır. Sıcaklık artarsa yayılma hızı artar.

Ortam yoğunluğu artar ise sesin yayılma hızı artar.

# data[].attributes.body
Ses dalgalarının genliği dalganın taşıdığı enerji ile doğru orantılıdır. Ses dalgalarının genliği kaynaktan uzaklaştıkça azalır. Yeterince uzak mesafeden sonra sesin enerjisi ortamda var olsa dahi algılanabilecek kadar düzenli bir titreşim kalmaz.

# data[].attributes.body
Ses kaynağının 1 saniyedeki titreşim sayısına frekans denir ve birimi hertz (Hz)dir. Frekans kaynağa bağlı bir büyüklüktür. Bundan dolayı ses yayılırken ortam değişse dahi sesin frekansı değişmez.

İnsan kulağı, 20 Hz ile 20000 Hz frekans aralığındaki sesleri duyabilir. Hayvanların duyabildiği bazı sesleri insan kulağının duymaması frekans ile ilgilidir.

Tiz (ince) seslerin frekansı yüksek iken bas (kalın) seslerin frekansı düşüktür.

Bir ucu sabit bir yere tutturulmuş bir gitar teli diğer ucundan gerildiğinde telde oluşan esin frekansı:

Telin boyu ile ters orantılıdır.

Telin gerginliği ile doğru orantılıdır.

Telin kesiti ile ters orantılıdır.

Telin cinsine bağlıdır.

# data[].attributes.body
Ses dalgasının yayılma doğrultusuna dik 1 m²lik yüzeyden 1 s’de geçen enerji miktarına ses dalgasının şiddeti denir. Ses şiddetine gürlük de denir. Sesin şiddeti, kaynaktan uzaklaştıkça uzaklığı karesi ile ters orantılı olarak azalır. Bunun nedeni sesin kaynaktan uzaklaştıkça dalga cephesinin büyümesi ve birim yüzeye düşen enerjinin azalmasıdır.

Aynı zamanda sesin şiddeti dalga frekansına ve genliğe bağlıdır. Frekans arttığında birim yüzeyden geçen dalga sayısı arttığı için şiddet artar. Genlik ile dalga enerjisi doğru orantılı olduğu için genlik arttıkça dalga şiddeti artar. Sesin şiddetinin birimi Watt/metrekaredir(W/m² ). Ancak ses şiddeti birimi olarak telefonun mucidi Alexander Graham Bell’in anısına desibel kullanılır. dB olarak gösterilir ve 10⁻¹² W/m² lik ses şiddeti 0 dB’e karşılık gelir. Bu değer aynı zamanda insan kulağının duyabildiği en düşük ses şiddetidir. 1 W/m² lik ses şiddeti 120 dB’e karşılık gelir. Bu değer de insan kulağı için acı verme seviyesidir.

# data[].attributes.body
Farklı müzik aletlerinden çıkan aynı frekanstaki seslerin ayırt edilmesini sağlayan özelliğe sesin tınısı denir. Tını ses kaynağının doğal frekansına göre değişir.

# data[].attributes.body
Aynı frekansta ses verebilecek kaynaklardan biri titreştirildiğinde diğer kaynağında sesten etkilenerek aynı frekansta ses vermesine rezonans denir. Rezonans, bir kaynaktan yayılan ses dalgaları taşıdıkları enerjiden dolayı esnek ortam içindeki başka ses kaynaklarına enerji aktararak kaynakların titreşmesini ve ses vermesini sağlayabilmektedir.

# data[].attributes.body
Ses dalgalarının bir engele çarptıktan sonra yansıyıp geri dönmesine yankı denir. Sesin yansıması yankı olayında gözlenir. Yankı olayının gerçekleşmesi için en küçük uzaklık, 20 derecede yaklaşık 17 metredir.

# data[].attributes.body
Yer kabuğunun içindeki kırılmalar nedeni ile aniden ortaya çıkan sarsıntıların dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamları titreştirmesi olayına deprem denir.

Depremde kaya tabakalarında birbirine göre düşey ya da yatay yönde yer değiştirmeler meydana gelir. Yer kabuğundaki yer değiştirmelere fay adı verilir. Yer kabuğundaki kırılma uzun hat şeklinde devam eder. Bu uzun hatlara fay hattı denir.

Faydaki kırılma büyüklüğünün artması ile büyük bir enerji açığa çıkar. Deprem enerjisinin ortaya çıktığı noktaya odak noktası denir. Yer üzerinde, odak noktasına en yakın nokta depremin merkez üssü olarak tanımlanır. Merkez üssü, depremin en çok hasar verdiği ve depremin en çok hissedildiği yerdir.

Depremle ilgili çalışma yapan bilim dalına sismoloji, bu alanda uzmanlık yapan bilim insanına sismolog, deprem dalgalarını kayıt eden cihazlara sismograf ve yer sarsıntılarının kayıt edildiği kağıtlara sismogram denir.

# data[].attributes.body
Yer kabuğunda her zaman deprem olabilir. Bu depremlerden büyüklüklerine bağlı olarak hissedilen ve hissedilmeyenler vardır. Yeryüzünde oluşan depremlerin büyüklüğü sebep oldukları zararlara göre kıyaslanır.

Bazen, volkanik dağların faaliyete geçmesi ve yer kabuğunun alt kısmının boşaltılması gibi etkiler depreme sebep olabilir. Deprem sonrasında kayaların yerlerine oturması esnasında artçı depremler oluşur.

Dünyada iki deprem kuşağı vardır. Birincisi büyük okyanus ve çevresinde oluşan Japonya’yı da içine alan pasifik deprem kuşağıdır. İkincisi Cebelitarık’tan başlayarak Endonezya’ya kadar uzanan ve Türkiye’yi içine alan Akdeniz-Himalaya deprem kuşağıdır.

# data[].attributes.body
Tektonik Depremler

Çeşitli yer kuvvetleri karşısında fayların ani kırılmasıyla oluşan deprem türlerine tektonik depremler denir.

Göçük Depremleri

Yer altı mağara ve maden bölgelerinde çökmeler ile meydana gelen küçük depremlere denir.

Patlama ve Çarpma Depremleri

Nükleer düzeneklerin patlaması ile yer kabuğundaki titreşimlerden dolayı oluşan depremlere patlama depremleri, göktaşlarının çarpması ile oluşan depremlere ise çarpma depremleri denir.

# data[].attributes.body
Depremin Büyüklüğü

Deprem sırasında açığa çıkan enerjinin ölçüsüne büyüklük (magnitüd) denir. Deprem büyüklüğü C.Richter tarafından geliştirilen Richter ölçeği adı verilen bir cetvele göre hesaplanır.

Depremin Şiddeti

Depremin insanlar, binalar ve doğa üzerindeki etkilerinin ölçüsüne deprem şiddeti denir. Deprem merkezinden uzaklaştıkça şiddeti azalır. Depremin büyüklüğü (magnütüdü) değişmez.