# data[].attributes.body
Ook hebben we gebruik gemaakt van het zakboek ziekteleer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat is het?

Bij levercirrose is er zoveel littekenweefsel aanwezig in de lever, dat dit de structuur van de lever heeft aangetast. Ook wel 'verlittekening van de lever' genoemd. Dit kan komen door een chronische infectie, een vergiftiging of een chronische (lever)ziekte. Hierdoor gaan levercellen eerst ontsteken en daarna sterven ze af. De afgestorven levercellen worden vervolgens vervangen door littekenweefsel. De lever raakt steeds meer beschadigd en gaat steeds minder goed werken.

Om het functieverlies van de lever te compenseren, gaan de gezonde levercellen zich delen. Bij beginnende levercirrose kan de lever daardoor eerst groter worden. In een later stadium wordt de lever juist weer kleiner.

De littekenvorming en aantasting van de lever kan zich steeds verder uitbreiden, zolang de oorzaak niet wordt weggenomen. Het is belangrijk dit proces op tijd te stoppen. Als er te veel gezond leverweefsel verdwijnt en het bloed niet meer goed door de lever kan stromen, ontstaan er ernstige problemen.

Door op tijd de oorzaak te behandelen, kan levercirrose weer verdwijnen en kunnen complicaties voorkomen worden. Als de oorzaak van levercirrose niet te behandelen is, kan de levercirrose zich steeds verder uitbreiden. Uiteindelijk kan levercirrose dan tot leverfalen leiden.

De lever is een orgaan met veel verschillende functies. Behalve de aanmaak van galvloeistof vindt ook opslag van vitaminen en mineralen in de lever plaats. In de lever worden veel belangrijke stoffen geproduceerd zoals eiwitten en vetten.

Daarnaast maakt de lever giftige stoffen en medicijnen onschadelijk en speelt dit orgaan een belangrijke rol bij de energiehuishouding. De lever heeft een grote reservecapaciteit en een groot herstelvermogen. Als een deel van de lever verwijderd wordt, groeit het resterende deel weer aan. Een voorwaarde hiervoor is dat het achtergebleven deel van de lever gezond en groot genoeg is.

Vanwege de grote reservecapaciteit van de lever geven leverziektes vaak pas in een laat stadium problemen. In een vroeg stadium hebben veel mensen met leverziekten geen klachten. Dit komt doordat het gezonde deel van de lever de verschillende functies goed genoeg kan uitvoeren. De lever ligt rechtsboven in de buikholte, tegen het middenrif en onder de ribben.

Bij volwassen mensen weegt de lever ongeveer anderhalve kilo en is bijna zo groot als een voetbal.

De ernst van levercirrose

Child Pugh stadia
De ernst van de levercirrose wordt ingedeeld in stadia, de zogenaamde Child Pugh classificatie. De lever krijgt een rapportcijfer op basis van hoe goed hij nog functioneert en welke complicaties er zijn.

Afhankelijk van de bloeduitslagen en de al dan niet aanwezige complicaties, wordt de levercirrose ingedeeld in klasse A (score 5-6), klasse B (score 7-9) en klasse C (score 10-15). Bij klasse C is de levercirrose het meest ernstig.

MELD score
De ernst van de levercirrose wordt ook ingeschat met een zogeheten MELD score. MELD staat voor Model of Endstage Liver Disease (model voor eindstadium leverziekte). Deze score wordt vastgesteld met bloeduitslagen. De MELD score geeft een schatting van de kans om de eerstkomende drie maanden te overlijden aan de leverziekte.

De score loopt van 7 tot 40 en vanaf MELD score 15 is er reden voor een levertransplantatie. Hoe hoger de score, hoe groter de kans op overlijden en hoe eerder een levertransplantatie moet plaatsvinden.

Oorzaak van levercirrose

Levercirrose kan ontstaan door een chronische infectie, een vergiftiging of een chronische ziekte. Enkele chronische ziekten die uiteindelijk kunnen leiden tot levercirrose zijn:

Hoe herken ik het?

Meest voorkomende klachten en symptomen bij levercirrose

Levercirrose ontstaat langzaam. In het begin zijn er vaak niet of nauwelijks klachten of symptomen. Deze ontstaan pas als de lever meer beschadigd raakt. Klachten en symptomen die kunnen optreden bij levercirrose:

Misselijkheid

Verminderde eetlust

Gewichtsverlies

Verlies van spiermassa

Vermoeidheid en zwakte

Buikpijn

Geelzucht (icterus); het geel zien van het oogwit en de huid

Jeuk

Slechte adem

Kleine spinvormige bloedvaatjes op de borst en bovenarmen (spider naevi)

Donkere plekken in het gezicht en rode handpalmen

Stoppen van menstruatie bij vrouwen

Borstvorming en impotentie bij mannen

Complicaties bij levercirrose

Als de lever door levercirrose zijn functie niet meer goed kan uitoefenen, kunnen er ernstige problemen ontstaan. Levercirrose kan leiden tot een verhoogde druk in de bloedvaten van de lever. Hierdoor ontstaat stuwing. Door deze stuwing in de bloedvaten neemt de druk in de poortader toe. De poortader is het bloedvat dat bloed naar de lever aanvoert. Deze toenemende druk in de poortader wordt 'portale hypertensie' genoemd.

Bij portale hypertensie kunnen de volgende klachten of verschijnselen ontstaan:

Pijn links in de buik door een vergrote milt. Door de hoge bloeddruk in de lever stroomt er meer bloed door de milt. Deze kan daardoor op den duur vergroten.

Spataderen (varices) in de slokdarm, maag en endeldarm. Door de toegenomen druk in de poortader zoekt het bloed een uitweg naar andere bloedvaten. Zo ontstaan spataderen die levensgevaarlijke bloedingen kunnen veroorzaken.

Vochtophoping in de buikholte (ascites). Door de hoge druk kan er vocht vanuit de bloedvaten in de buik terecht komen. Veel vocht in de buikholte leidt tot buikpijn en ademhalingsproblemen.

Uitpuilende bloedvaten van de buikwand, vooral rond de navel. Ook kunnen er aambeien ontstaan.

Bij levercirrose worden giftige stoffen onvoldoende afgebroken. Hierdoor kan er bijvoorbeeld een teveel aan ammoniak ontstaan. Dit kan leiden tot encefalopathie (aantasting van de hersenfuncties). Iemand kan dan complexe handelingen minder goed uitvoeren, apathisch, suf of verward zijn en in coma raken. Ook de nierfunctie kan verstoord worden: het hepatorenaal syndroom.

Hoe gaat het verder?

Diagnose van levercirrose

Meestal is een combinatie van onderzoeken nodig om de diagnose levercirrose te kunnen stellen:

Bloedonderzoek geeft een beeld van hoe goed de lever functioneert. De uitslagen geven informatie over de ernst van de levercirrose en of er ontstekingen zijn. Ook kan het bloed aanknopingspunten geven over de oorzaak van de levercirrose en de manier waarop deze het best behandeld kan worden.

Met een FibroScan wordt de hoeveelheid littekenweefsel (fibrose) in de lever gemeten. De arts plaatst een echokop op de buik en stuurt geluidsgolven naar de lever. Vervolgens wordt gemeten hoe snel de geluidsgolven terugkomen. Op basis daarvan kan de arts bepalen hoe soepel de lever nog is. Een normale lever is heel soepel en week, een lever met veel littekenweefsel is stug.

Behandeling van levercirrose

De behandeling van levercirrose is gericht op het stoppen van het proces van levercirrose, het voorkomen van complicaties en het verminderen van klachten. Als levercirrose in een vroeg stadium wordt vastgesteld, kan er nog een herstel van de leverfunctie optreden. Een alcoholverbod en goede voedingsadviezen om ondervoeding tegen te gaan en de spiermassa op pijl te houden, kunnen dan helpen.

De schade aan de lever kan herstellen als de oorzaak van de levercirrose behandeld kan worden. Door de oorzaak te behandelen wordt de resterende leverfunctie behouden en verbeterd. Zo kan bijvoorbeeld chronische hepatitis B of C behandeld worden met medicijnen. Als de ziekte die de levercirrose veroorzaakt onder controle is of geneest, stopt de vorming van nieuw littekenweefsel en beschadigt de lever niet verder.

Kan de oorzaak van de levercirrose niet behandeld worden, dan kan de ziekte zich uitbreiden en ontstaat er steeds meer littekenweefsel. Levercirrose kan jarenlang stabiel blijven, maar ook steeds erger worden. Uiteindelijk kan levercirrose tot leverfalen leiden.

Levertransplantatie

Als een te groot deel van de lever beschadigd is, is een levertransplantatie nog de enige mogelijkheid. Dit is een grote operatie met kans op complicaties. De arts kan je daarover meer vertellen.

Behandeling van de complicaties van levercirrose

Vaak is het mogelijk om de complicaties van levercirrose te behandelen. Dit kan klachten verminderen.

Mensen met levercirrose zijn gevoeliger voor infecties. Met vaccinaties kun je voorkomen dat je bepaalde infecties krijgt. Als er een infectie optreedt, kan deze behandeld worden met antibiotica.

Bij vochtophopingen in de buik (ascitis) kan de arts een zoutbeperkt dieet en vochtafdrijvende medicijnen voorschrijven (plaspillen of diuretica).

Verwardheid of sufheid kan behandeld worden met medicijnen.

Slokdarmspataderen en spataderen in de maag kunnen endoscopisch (via een kijkonderzoek) behandeld worden. Tijdens een gastroscopie kan de arts medicijnen in of naast de spatader spuiten, waardoor de ader vernauwt. Of de spatader kan afgebonden worden met elastiekjes. Om bloedingen te voorkomen krijg je meestal ook medicijnen voorgeschreven.

Jeukklachten kunnen behandeld worden met medicijnen.

Wat kan ik doen?

Zo zorg je ervoor dat de lever zoveel mogelijk in conditie blijft:

Houd je weerstand op peil en probeer infecties te voorkomen. Dit kun je doen door gezond te eten, voldoende (nacht)rust te nemen en vaccinaties te nemen.

Eet gezond en gevarieerd, tenminste viermaal per dag. Zorg dat je voldoende calorieën binnenkrijgt. Mensen met levercirrose raken snel ondervoed. Ga voor een persoonlijk voedingsadvies naar een diëtist.

Overleg medicijngebruik altijd met je arts. Sommige medicijnen kunnen de lever teveel belasten.Veel medicijnen kunnen gebruikt worden door mensen met levercirrose. Sommige medicijnen kunnen echter beter niet gebruikt worden. Op de website Geneesmiddelen bij levercirrose vind je welke medicijnen veilig zijn bij mensen met levercirrose. Ook leest je wat de risico's zijn en wat je kan doen.

Probeer dagelijks te bewegen. Zo houd je je conditie en spiermassa op peil.

Gebruik helemaal geen alcohol.

Gebruik geen drugs en rook niet. Roken en drugs zijn slecht voor je lever en voor je algehele gezondheid.

Patiëntenvereniging

De Nederlandse Leverpatiënten Vereniging (NLV) is een actieve patiëntenorganisatie voor iedereen die met een leverziekte te maken heeft: patiënten, familieleden, zorgverleners en andere betrokkenen. De vereniging verzorgt informatiemateriaal, geeft voorlichting, maakt het delen van ervaringen mogelijk en speelt een belangrijke rol in de belangenbehartiging van leverpatiënten.

Dit doen wij

Een gezonde spijsvertering voor iedereen, dat is de droom van de Maag Lever Darm Stichting. Twee miljoen Nederlanders kampen dagelijks met schaamte, angst of onmacht door spijsverteringsaandoeningen. Voor hen werken wij aan oplossingen. Dat doen we samen met artsen, onderzoekers, wetenschappers, patiënten en hun naasten, donateurs en vrijwilligers.

Wij zetten ons in om levercirrose en leververvetting te voorkomen en te bestrijden. Dit doen wij onder andere door middel van voorlichting, vroege opsporing en het verbeteren van het diagnosetraject.

Colofon

Deze informatie is geschreven door de Maag Lever Darm Stichting.

In samenwerking met:
De Nederlandse Leverpatiënten Vereniging (NLV)
Prof. dr. Rob de Man, MDL-arts
Drs. Jannie den Ouden-Muller, internist

Laatst herzien:
September 2017

We houden je graag op de hoogte

We informeren je graag zo goed, betrouwbaar en compleet mogelijk over spijsverteringsziekten en -klachten. Voor voorlichting en onderzoek naar spijsverteringsziekten zijn wij volledig afhankelijk van donateurs.

# data[].attributes.attachment_link.description
Meer weten over Levercirrose? Je vindt hier alle informatie over de diagnose, oorzaken, behandelingen, operaties en het leven met een spijsverteringsziekte

# data[].attributes.body
Wat is levercirrose eigenlijk en wat is de oorzaak?

Levercirrose houd in dat de lever grotendeels is aangetast door littekenweefsel en zodanig dat de lever niet meer goed functioneert. Dit kan komen door een chronische infectie, een vergiftiging of een ziekte. Op de plek waar weefsel afsterft ontstaat littekenweefsel

-Mike

# data[].attributes.body
Klachten en symptomen

-        Misselijkheid, buikpijn, jeuk;

-        Verminderde eetlust, gewichtsverlies;

- Verlies van spiermassa;

-        Vermoeidheid en slechte adem;

-        Geelzucht (gele huid en het geel zien van het oogwit);

-        Donkere plekken in het gezicht en rode handpalmen;

-        Stoppen van menstruatie bij vrouwen;

-Thijs

# data[].attributes.body
Onderzoeken voor de diagnosestelling

-        Bloedonderzoek

o   Een bloedonderzoek geeft een beeld hoe de lever functioneert. Het bloed kan ook een beeld geven over de oorzaak van het ontstaan en hoe er het beste gehandeld kan worden.

-        Echografie

o   Met een echografie worden er eventuele afwijkingen in het weefsel en de bloedvaten van de lever gevonden. Bij dit onderzoek is gebruik gemaakt van geluidsgolven.

-        Gastroscopie

o   Een gastroscopie (kijkonderzoek) wordt pas gedaan als de arts denkt dat er spataderen in de slokdarm of maag zitten. Met dit onderzoek kijk je naar de binnenkant van de maag en slokdarm, vanuit dit kan de arts besluiten om tijdens het onderzoek een ingreep uitvoeren, zoals het afbinden van spataderen in de slokdarm met elastiekjes

-        CT-scan

o   Een CT-scan maakt gebruik van röntgenstraling. Met de gemaakte gedetailleerde foto’s van de lever kunnen ze zien of er eventuele afwijkingen zijn in de lever.

-        MRI-scan

o   Een MRI-scan maakt gebruik van een sterk magnetisch veld. Met de gemaakte gedetailleerde foto’s van de lever en de galwegen kunnen ze zien of er eventuele afwijkingen zijn in de lever en de galwegen

-        Echogeleide leverpunctie of leverbiopsie

o   Een leverpunctie is een onderzoek die een arts doet. Er wordt een holle naald via de buikwand in de lever aangebracht met verdoving en met die naald nemen ze een klein stukje weefsel (biopt) van de lever weg. Het biopt wordt onderzocht onder een microscoop, zo kan er vast worden gesteld wat de oorzaak is en of er ontstekingen zijn.

-        FibroScan

o   Met een FibroScan wordt de hoeveelheid littekenweefsel (fibrose) in de lever gemeten. De arts plaatst een echokop op de buik en stuurt zo geluidsgolven naar de lever. Vervolgens wordt gemeten hoe snel de geluidsgolven terugkomen. Op basis daarvan kan de arts bepalen hoe soepel de lever nog is. Een normale lever is heel soepel en week, een lever met veel littekenweefstel is heel stug.

-Thijs

# data[].attributes.body
Behandeling

De Behandeling van deze aandoening is vooral gericht op het stoppen van het proces van levercirrose, maar ook op het tegengaan van complicaties en klachtvermindering. De behandeling hangt af van het stadium waarin levercirrose wordt vastgesteld.

In een vroeg stadium is de kans op een goede leverfunctie nog aanwezig. Hierbij zijn de richtlijnen meestal een alcoholverbod, bepaalde voedingsadviezen. De voedingsadviezen zijn vooral gericht op het behouden van een gezond gewicht en het behouden van een gezonde spiermassa.

In de meeste gevallen is er geen mogelijkheid op volledig herstel van de lever. De behandeling is daarom gericht op de oorzaak van de levercirrose. Als dit goed wordt behandeld kan de resterende leverfunctie worden behouden en verbeterd. De ziekte die de levercirrose veroorzaakt moet eerst onder controle zijn, als dit het geval is ontstaat er geen nieuw littekenweefsel op de lever.

Als er geen behandeling is voor de oorzaak die de levercirrose veroorzaakt. Kan de levercirrose niet worden tegen gegaan en zal het verder uitspreiden. Dit kan lang duren maar ook heel snel. Het zal uiteindelijk leiden tot leverfalen. Als dit het geval is en de lever is niet meer in staat om voldoende te functioneren, is er een mogelijkheid tot een levertransplantatie.

-Suze

# data[].attributes.body
Complicaties

Levercirrose kan de functie van de lever behoorlijk aantasten, hierdoor kunnen er complicaties ontstaan.

verhoogde druk in de bloedvaten van de lever. Hierdoor ontstaat stuwing en dit kan weer leiden tot een hoge druk in de poortader. De poortader is een belangrijk bloedvat voor de lever, deze voert bloed naar de lever toe. Deze toenemende druk in de poortader is portale Hypertensie. De klachten hierbij zijn:

-Een vergrote milt, door de druk in de bloedvaten verhoogd de bloedruk hierdoor verhoogd de druk in de milt waardoor die kan vergroten, dit kan veel pijn veroorzaken.

- Spataderen in de maag, slokdarm en endeldarm. Door de hoge druk in de bloedvaten, gaat het bloed naar andere vaten hierdoor krijg je spataderen dit kan leiden tot bloedingen.

- Door de druk van de bloedvaten kan er vocht ontstaan in de buikholte. Als er veel vocht ophoopt in de buikholte kan dit leiden tot ernstige buikkrampen en ademhalingsproblemen.

- vergrote bloedvaten rond de navel en soms ook aambeien.

Een andere complicatie bij levercirrose is teveel aan ammoniak in het lichaam. Namelijk door de levercirrose kunnen giftige stoffen minder goed worden afgebroken hierdoor blijft er teveel ammoniak in het lichaam. Dit kan leiden tot aantasting van de hersenfuncties en nierfuncties.

-Suze

# data[].attributes.body
Verpleegkundige zorg bij levercirrose

De behandeling van levercirrose is gericht op het doorbreken van levercirrose, het voorkomen van complicaties en het verminderen van klachten. Als levercirrose in een vroeg stadium wordt vastgesteld, kan er nog een herstel van de leverfunctie optreden. Een alcoholverbod en goede voedingsadviezen om ondervoeding tegen te gaan en de spiermassa op pijl te houden, kunnen dan helpen.

-Mike

# data[].attributes.body
Casus

Meneer Adams is 50 jaar en woont samen met zijn vrouw in Rotterdam. Hij is ook geboren en getogen in Rotterdam. Het gezin bestaat uit een vader, moeder en zoon. Meneer heeft geen kinderen. Meneer gaat graag naar de Kuip in Rotterdam en speelt zelf in een vriendenteam in de kelderklasse.

Zijn vader en moeder dronken altijd veel alcohol. Meneer Adams is op jonge leeftijd (14) ook begonnen met het drinken van alcohol. Door het verlies van zijn werk (laser) op zijn 30ste is meneer een zware alcoholist geworden en heeft ook overgewicht ontwikkeld.

Meneer is bekend met leververvetting vanaf zijn 40ste. De lever is heel belangrijk voor de vetstofwisseling. Door een ongezonde leefstijl en voeding blijft er te veel vet in de lever en buikorganen.

Doordat alles teveel werd voor meneer is hij zwaar alcoholist geworden. Hij is verschillende keren opgenomen, maar tot op heden keert het alcoholgebruik terug. Meneer ligt op dit moment op de maag-darm-lever afdeling in het ziekenhuis. Jij als verpleegkundige gaat het verpleegkundig proces doorlopen met meneer.

-Robin

# data[].attributes.body
Verpleegplan

Lichamelijk probleem (potentieel)

·       P: Hepatitis C;

·       E: Door ongezonde levensstijl gaat de lever nog meer vervetten;

·       S:  Moe, minder eetlust, koorts, lichtgrijze poep en jeuk;

Doel (SMART)

·       Meneer zijn lever wordt zo min mogelijk (10%) beschadigt in het tijdsbestek van één jaar.

Interventies

·       Meneer wordt opgenomen om af te kicken van zijn alcoholgebruik;

·       Meneer krijgt medicijnen om te genezen van Hepatitis C;

·       Melden aan de omgeving van meneer dat hij Hepatitis C heeft (om te voorkomen dat anderen besmet worden);

-Robin

# data[].attributes.body
Verpleegplan

Psychisch probleem (actueel)

· P: Alcohol probleem

· E: Stress, alles wordt teveel voor hem

· S: ongezonde lever (binnenkant), steeds terug in het ritme qua alcoholgebruik (buitenkant)

Verpleegdoel (SMART):

· Binnen 15 maanden meneer volledig laten stoppen met alcohol drinken.

Interventies:

· We laten meneer maximaal 4 drankjes per dag de eerste 3 maanden, daarna 3 drankjes de 6de maand, 2 drankjes de 9de maand, 1 drankje de 12de maand en dan kijken we of meneer 3 maanden zonder kan.

· Meneer gaat zelf (of met begeleiding/familie) een dagboek bijhouden waarin hij zijn gevoelens en alcoholinnames beschrijft.

· Familie bij betrekken, vrouw en dochter in dit geval

· Meneer een ondersteuningsgroep adviseren, de AA (Anonieme Alcoholisten)

· Overleg met gedragstherapie, een vorm van therapie die helpt om negatieve gedachtes en houdingen te veranderen, ook om de nadelen te laten zien van alcohol en de motivatie vinden om te veranderen

· Medicatie voorschrijven (indien nodig), als therapie niet werkt, kunnen we medicatie voorschrijven om de verlangens naar alcohol te verminderen en te beheersen.

-Thijs

# data[].attributes.body
Verpleegplan

Lichamelijk probleem (actueel)

-        P: Leververvetting door overgewicht.

-        E: ongezonde levensstijl, ongezond eten en overmatig alcohol gebruik.

-        S: Misselijk, moe, pijn rechtsboven in de buik, jeuk.

Doel (Smart): Meneer verbeterd zijn dieet en eetgewoontes binnen een tijdsbestek van 6 maanden.

Interventies:

-        Meneer gaat samen met een diëtiste zitten voor een gepast dieet.

-        Meneer beperkt zijn alcoholgebruik en krijgt hier ondersteuning bij.

-        Meneer houd zich aan het afgesproken dieet en wordt hierop gecontroleerd door maandelijkse controles.

-        Meneer krijgt voorlichting over leververvetting en de complicaties hierbij, zodat meneer de ernst van de situatie inziet.

-        Voortgang wordt gerapporteerd.

-        Per twee weken wegen.

-Suze

# data[].attributes.body
Sociaal probleem 1:

P: Drankprobleem.

E: Door verlies van zijn werk.

S: overgewicht ontwikkeld.

Verpleegdoel:

Meneer laten opnemen en onder begeleiding van het sociale netwerk meneer van zijn drankprobleem afhelpen, hulp van naasten is belangrijk zodat meneer niet terugvalt in het drank gebruik.

Interventies:

Meneer laten opnemen voor zijn drankgebruik.

Psycholoog inschakelen voor het begeleiden van dit proces.

Kijken hoe hij terugvalt en daarop acteren.

Vrouw erbij betrekken.

Elke dag rapportage opmaken met het proces van meneer.

Sociaal probleem 2:

P: Overgewicht.

E: Verlies van werk.

S: Beschadiging aan lever en buikorganen.

Verpleegdoel:

Binnen 6 maanden meneer weer op een gezond gewicht krijgen.

Interventies:

Samen met diëtist plan maken voor meneer.

Om de dag met meneer sporten voor gewichtsverlies.

Elke dag een stuk lopen met meneer.

Meneer 2 keer per week wegen.

-Mike