# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Óc Eo là tên một vùng gò đất lẫn đá nổi lên trên một cánh đồng phía nam núi Ba Thê. Năm 1944, từ các thông tin trong lịch sử và thư tịch cổ, ông Louis Malleret, một nhà khảo cổ ở trường Viễn Đông Bác Cổ (Pháp) lúc ấy làm quản thư viện Bảo tàng Sài Gòn đã đến vùng Óc Eo nay thuộc Xã Vọng Thê (huyện Thoại Sơn) để khai quật dấu tích một hải cảng nay đã bị sụp trong lòng đất và đã phát hiện ra dấu vết các di chỉ khảo cổ văn hóa Óc Eo. Đây là dấu tích của một nền văn minh lớn và rực rỡ đã một thời hiện diện từ thế kỷ thứ I đến thế kỷ thứ VIII đã và đang được phát hiện ở nhiều nơi, trong đó tỉnh An Giang được xem là một địa bàn trọng điểm tập trung nhiều nhất các loại hình di tích, di vật. Gò Óc Eo thuộc Ba Thê (huyện Thoai Sơn) là nơi đầu tiên tìm thấy những di chỉ quan trọng của nền văn minh cổ xưa ấy và Óc Eo đã trở thành tên gọi chung cho các di chỉ được phát hiện ở các địa phương khác.

Di tích Gò Cây Thị thuộc loại kiến trúc cung đình mang tính tôn giáo.

Di tích Gò Cây Thị A có diện tích 488m2, các cuộc khai quật đã phát hiện được các loại vật liệu trang trí mái như mảnh ngói, diềm ngói, chóp ngói ở đây. Giai đoạn 1, việc tìm thấy tượng Surya ở đây cho thấy vào thế kỷ III - V nơi đây là đền thờ thần mặt trời Surya của Hindu giáo. Giai đoạn 2, việc tìm thấy các tượng phật bằng đồng mang phong cách Bắc Ngụy của Trung Quốc cho thấy sự chuyển mình của tôn giáo từ Hindu giáo sang Phật giáo giai đoạn này.

Gò Cây Thị B có diện tích khoảng 300 m2. Qua khai quật xác định đây là loại hình kiến trúc xây bằng gạch - đá, cấu tạo gồm 2 vòng tường xây bọc quanh một nền hình chữ nhật đắp bằng đất cát. Bên trong kiến trúc là một nền bằng phẳng, được nện chặt bằng nhiều lớp đất màu sắc khác nhau, bên ngoài kiến trúc có hành lang bằng gạch bao quanh. Nhiều nhận định cho rằng đây là một kiến trúc mộ hỏa táng xây bằng gạch - đá tuy nhiên còn dang dở.

Với giá trị lịch sử, văn hóa mang ý nghĩa khoa học cao, Di tích Gò Cây Thị được Bộ VHTT (nay là Bộ VHTT-DL) xếp hạng là Di tích khảo cổ cấp quốc gia vào 30/12/2002 (theo quyết định số 39/2002/QĐ.BVHTT).

Di tích Gò Cây Thị A

Di tích Gò Cây Thị B

Di tích nằm ở hướng Nam của chùa Linh Sơn nên được gọi là Di tích Nam Linh Sơn Tự hay còn gọi là Linh Sơn Nam.

Di tích có diện tích hơn 350 m2, có niên đại từ thế kỷ I SCN và tiếp tục tồn tại đến thế kỷ IX, là loại kiến trúc cung đình mang tính tôn giáo. Di tích có kiến trúc xây dựng bằng đá và gạch cùng với những đường cống ngầm bên trong thể hiện trình độ văn minh khá cao của cư dân cổ từ hơn 10 thế kỷ trước.

Theo các nhà khảo cổ, kiến trúc này có ít nhất 02 giai đoạn xây dựng và sử dụng. Ở giai đoạn sớm, một số cấu trúc đường móng và vách ngăn không còn nguyên vẹn, phần lớn các mảnh gốm tìm thấy ở tầng văn hóa này là gốm mịn.

Ở giai đoạn muộn, ngoài gốm mịn, các nhà khảo cổ còn tìm thấy các loại gốm muộn và ngói lợp. Đặc biệt, có 1 mộ chum bằng gốm thô có đường kính 0.67m, cao 0.4m được tìm thấy, bên trong mộ chum có vài mảnh nhỏ chất hữu cơ, 5 hạt chuỗi bằng vàng được dát mỏng và 01 hạt chuỗi bằng mã não. Đây là lần đầu tiên mộ chum được tìm thấy trong một di chỉ Óc Eo và cũng là lần đầu tiên mộ chum hỏa táng được tìm thấy trên thế đất cao trên sườn núi.
Ảnh Di tích Linh Sơn Nam
Chùa Linh Sơn được xây dựng năm 1912, tính đến nay đã được 106 năm, là một trong những ngôi chùa cổ nhất tại huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang.

Hiện trong chùa đang lưu giữ 03 hiện vật thuộc nền Văn hóa Óc Eo là tượng thần Vishnu và 02 bia đá cổ. Tượng được phát hiện năm 1912, có niên đại khoảng thế kỷ thứ V, sau khi được mang về chùa để thờ cúng, người dân địa phương đã cải biến một số chi tiết của tượng so với nguyên bản ban đầu như quét thêm bột màu, đắp bệ ngồi, thêm vào chi tiết các đầu rắn.

Ngoài bức tượng, hai bia đá cổ được đặt hai bên bức tượng được phát hiện năm 1879, có niên đại thế kỷ V, làm bằng chất liệu đá sa thạch đen, có nhiều vân trên bề mặt. Trong đó, bia đá phía bên trái (từ chính điện nhìn vào) có chạm khắc chữ cổ Sanskrit (chữ Phạn), 11 dòng chữ trên bia đá có nội dung ca ngợi quyền năng của thần Shiva cùng công đức của vua Kumahambra đã xây đền thờ, đồng thời nói về việc mẹ của vua đã dâng cúng thần nhiều tôi tớ để phục vụ đền thần và xây nhiều nhà cho tôi tớ trông coi ngôi đền ở.

Tượng thần Vishnu và hai bia đá được công nhận là Di tích Quốc gia vào ngày 18/01/1988 (theo Quyết định số 28/VH.QĐ)

Ảnh Chùa Linh Sơn

NTB được đưa vào hoạt động vào tháng 01/2016. Hiện đang trưng bày các hiện vật Văn hóa Óc Eo và được chia thành 05 gian trưng bày chính:
1. Gian trưng bày các hiện vật liên quan đến hoạt động cư trú: bao gồm các vò, bình, chén, nắp đậy dùng trong sinh hoạt hằng ngày, cột gỗ nhà sàn và xương răng động vật...
2. Gian trưng bày các hiện vật mộ táng bao gồm các mô hình mộ nguyệt đất hình vuông, số lượng là 05 cái cùng một số hình ảnh.
3. Gian trưng bày các hiện vật liên quan đến chế tác thủ công bao gồm các mảnh vàng, chuỗi thủy tinh, dụng cụ chế tác như cốc rót kim loại, nồi nấu kim loại, dụng cụ làm bóng bề mặt gốm, bàn nghiền, chày nghiền...
4. Gian trưng bày các hiện vật liên quan đến hoạt động giao thương bao gồm các đồng tiền, con dấu, thuyền độc mộc...
5. Gian trưng bày các hiện vật liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo bao gồm: bình kendi, đầu tượng, tay tượng, vòi bình...
- Nhà trưng bày:

Ảnh NTB văn hóa Óc Eo

Thứ 2 đóng cửa, còn lại tất cả ngày trong tuần phục vụ bình thường kể cả ngày lễ, tết.
- Các điểm di tích:
+ Chiều: Từ 13 giờ 30 - 17 giờ 00
LIÊN HỆ ĐĂNG KÝ THUYẾT MINH
Mở cửa tất cả các ngày trong tuần
BAN QUẢN LÝ DI TÍCH VĂN HÓA ÓC EO TỈNH AN GIANG
Phòng Tổ chức, Hành chính, SĐT: 02963.878.156

Địa chỉ: đường Nguyễn Thị Hạnh, ấp Tân Hiệp A, thị trấn Óc Eo, huyện Thoại Sơn, An Giang.

Điện thoại: 02963.878.156 - Fax: 0296 3954 820
Theo: Hoàn Đức - Trung Tâm Xúc Tiến Thương mại và Đầu tư An Giang
Email: banqldtvhoe@angiang.gov.vn

# data[].attributes.attachment_link.description
Óc Eo là tên một vùng gò đất lẫn đá nổi lên trê

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Từ dàn cọc gỗ đến kiến trúc nhà sàn

PGS-TS Bùi Minh Trí cho biết một phát hiện quan trọng và có giá trị trong cuộc khai quật khảo cổ Óc Eo (An Giang) và Nền Chùa (Kiên Giang) chính là dấu vết kiến trúc nhà sàn nằm dọc ven lung nước (kênh lớn) cổ. Theo đó, Viện Nghiên cứu kinh thành (VNCKT) phát hiện 2 di tích kiến trúc nhà sàn được xác định qua hệ thống cọc gỗ đóng sâu xuống.

Viện Nghiên cứu kinh thành cung cấp

Báo cáo khảo cổ cho biết kiến trúc thứ nhất có 121 cột/cọc gỗ. Các cọc gỗ này là gỗ tự nhiên, một đầu được đẽo nhọn để cắm thẳng sâu xuống đất, xếp theo hàng, bên trên dựng sàn nhà. Dựa vào sự phân bố của các cột gỗ, dấu tích kiến trúc này được xác định có mặt bằng hình chữ nhật, quy mô khá lớn, có diện tích xuất lộ 123 m². Kiến trúc thứ hai mới xuất lộ một phần. Trong phạm vi kiến trúc có 22 cột gỗ, hình thành mặt bằng hình tam giác vuông. Phần xuất lộ trong hố khai quật có 1 góc vuông, có diện tích 34 m². Kỹ thuật xây dựng và quy luật phân bố các cột gỗ tương tự như kiến trúc thứ nhất.

Để nghiên cứu kỹ thuật dựng và gia cố cột gỗ trong các kiến trúc nhà sàn ở Khu B, các nhà khảo cổ đã đào các rãnh giữa 2 hàng cột theo chiều vuông góc nhau. Kết quả cho thấy hiện trạng các cột, kỹ thuật gia công và dựng cột ở các kiến trúc hoàn toàn giống nhau. Các cột gỗ lớn thường được gia công đẽo gọt nhẵn bề mặt, đầu trên xuất lộ có vết gãy tự nhiên, đầu dưới được đẽo nhọn và được đóng trực tiếp xuống nền đất gốc. Các cọc nhỏ không được gia công.

Lê Đình Ngọc

Theo PGS-TS Trí, các cụm cọc thường xuất lộ ở những nơi đất trũng thấp. Ông phỏng đoán đây có thể là hiện tượng gia cố hoặc thay thế những cột bị hỏng. Số lượng cột trong các di tích kiến trúc cũng phản ánh cách chọn vị trí dựng nhà, thường là ở chỗ đất cao sử dụng ít cột, chỗ đất thấp nhiều cột/cụm cột. "Điều này cho thấy cư dân cổ Óc Eo đã có ứng xử thích hợp với điều kiện môi trường và khí hậu để sáng tạo ra kỹ thuật xây dựng và hình thức cư trú trong môi trường khắc nghiệt, nhằm duy trì cuộc sống ổn định, lâu dài qua nhiều thế hệ", ông Trí cho biết.

Bản vẽ 3D nhà sàn

Công bố trong sách Văn hóa Óc Eo - Những phát hiện mới khảo cổ học tại di tích Óc Eo - Ba Thê và Nền Chùa 2017 - 2020 cho biết bên cạnh các dấu tích kiến trúc nhà sàn tại cả An Giang và Kiên Giang đều có một số đặc điểm chung. Đó là sử dụng gỗ tự nhiên, một đầu được đẽo nhọn để cắm thẳng sâu xuống đất, xếp theo quy luật thẳng hàng và vuông góc với nhau tạo thành hình chữ nhật, bên trên ghép các thanh xà và ván gỗ để tạo sàn nhà vững chắc có chức năng đỡ bộ khung của kiến trúc bên trên.

Cũng theo nghiên cứu của VNCKT, kiến trúc nhà sàn tìm thấy ở Óc Eo - Ba Thê đều cho thấy chúng có kết cấu khá đơn giản và trên mái chủ yếu được lợp bằng thảo mộc. Tại Nền Chùa đã xác định được mặt bằng của 4 kiến trúc nhà sàn có quy mô khá lớn, diện tích khoảng từ 120 - 140 m². Xung quanh dấu tích cột gỗ không tìm thấy ngói cho thấy nó có thể được lợp bằng lá cây như mô tả trong sử liệu Trung Hoa.

Theo ông Nguyễn Hữu Tâm (Viện Sử học), cách lợp trong sử liệu Trung Hoa này xuất hiện trong Tấn thư. Sách có đoạn: "Họ (người Phù Nam) biết đẵn gỗ làm nhà. Vua họ ở gác nhiều tầng. Họ lấy gỗ ken làm thành. Bờ bể nước họ có một loại cây gọi là đại nhược, lá dài tới 8, 9 thước. Người ta bện lại để lợp nhà. Dân thường cũng làm nhà gác để ở". Một ghi chép khác của thư tịch cổ Trung Hoa cũng mô tả tương tự: "Người dân ở đây chặt cây để làm nhà, vua ở nhà gác, hoặc ở trong một vọng lâu có hai tầng; thường dân ở trong những nhà cao, dựng trên cột, lợp bằng tre", "nhà của họ thường trang trí và chạm trổ, có hàng rào gỗ xung quanh".

Theo PGS-TS Bùi Minh Trí, những ghi chép của thư tịch Trung Hoa cho thấy gỗ là vật liệu có một vị trí quan trọng trong việc xây dựng nhà cửa ở Phù Nam, được dùng phổ biến trong mọi tầng lớp cư dân. Sách cũng cho thấy trên mái các công trình nhà sàn gỗ thời bấy giờ thường được lợp bằng tre hay bằng loại lá cây "đại nhược", có thể là "dừa nước" một loại cây sẵn có trong tự nhiên ở khu vực này.

Từ những tư liệu đó, PGS-TS Bùi Minh Trí và VNCKT đã dựng lên hình ảnh 3D của nhà sàn nơi cư dân Óc Eo sinh sống. "Đây cũng là bản vẽ 3D đầu tiên phục dựng về hình thái nhà sàn. Trước giờ ai cũng nói nhà sàn nhưng chưa ai vẽ hình thái nhà sàn của Óc Eo. Và chúng tôi là đơn vị đầu tiên làm điều đó", ông Trí nói. ( còn tiếp)

# data[].attributes.attachment_link.description
Nhiều cọc gỗ được tìm thấy gần nhau khi khai quật Óc Eo. Có giả thuyết cho rằng đó là những cọc nhà sàn.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sau các cuộc khảo sát 1944 - 1946, Louis Malleret đã xếp Nền Chùa vào di tích văn hóa Óc Eo; thậm chí còn có vị trí như là một "tiền cảng" của "thành phố cảng Óc Eo". Di tích Nền Chùa có tên gọi khác là Tà Keo, có nghĩa là "Ông Ngọc", nay thuộc khu vực ấp Tràm Dưỡng, xã Mỹ Lâm, H.Hòn Đất, Kiên Giang, nằm cách khu di tích Óc Eo - Ba Thê 12 km về phía tây nam, cách TP.Rạch Giá 12 km về phía bắc.

Quanh khu di tích trước đây là vùng tràm thiên nhiên, sau đó trở thành vùng trồng lúa. Vào những năm 1923 - 1941 đã tìm thấy hai pho tượng thần bằng đá sa thạch. Cho đến năm 1944, trong khi nghiên cứu địa hình vùng di tích Óc Eo và vùng lân cận, Louis Malleret đã nhận thấy con Lung Lớn có dòng chảy tiếp tục theo hướng đông bắc - tây nam về phía vịnh biển Rạch Giá và mất dấu vết khoảng 15 km cách bờ biển hiện nay, tại điểm có di tích Nền Chùa. Louis Malleret đã khảo sát 3 đợt, 2 đợt tại hiện trường và 1 đợt quan sát bằng máy bay vào năm 1946, phát hiện nhiều loại hình di chỉ trong khu di tích.
Khai quật di tích Nền Chùa năm 2018 - 2019 tìm thấy nhiều dấu tích cọc gỗ kiến trúc (ĐẶNG VĂN THẮNG)
Năm 1981, các nhà khảo cổ học Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ đã tiến hành cuộc khảo sát kiểm chứng hiện trường di tích này và lên kế hoạch thực hiện khai quật di tích Nền Chùa.

Năm 1982, 1983, hai đợt khai quật di tích Nền Chùa được triển khai. Bên cạnh các phế tích kiến trúc còn có 19 ngôi mộ trong khu di tích được tìm thấy trong các gò đất - đá nằm tại các điểm có tên gọi là Bà Chúa Xứ A, Bà Chúa Xứ B, Gò Phật Nổi, Gò Nền Chùa, Tà Keo trong phạm vi diện tích chiều dài bắc - nam 1.500 m; chiều dài đông - tây 500 m.

Hầu hết các ngôi mộ đều phân bố bên bờ các đường lung cổ, được chôn riêng trên từng gò (các nhà nghiên cứu xếp là loại hình di chỉ mộ gò) hoặc chôn chung trong một gò có diện tích 2.000 m2. Di tích mộ đều thuộc loại hình hỏa táng, chôn trong các huyệt hình chữ nhật, hình vuông hoặc hình phễu. Bên trong các huyệt được đắp nện cẩn thận, gồm 2 phần có cấu trúc khác nhau. Phần lớn được đắp nện bằng một hoặc nhiều lớp đất có màu sắc khác nhau; phần trên được tấn đá khối lớn và cát trắng mịn.

Tại trung tâm các ngôi mộ có huyệt hình vuông thường có một hộc hình trụ bốn cạnh xây bằng gạch, bằng đá hoặc ghép bằng gỗ. Cũng có số ít mộ không xây hộc, hoặc chỉ có một lỗ nhỏ được tạo bằng cách dùng cây có đầu vót nhọn chọc vào lớp đất sét nện. Trong các hộc thường được lấp đầy cát và có trường hợp còn chôn theo những hạt đá quý, di vật bằng vàng hoặc mảnh gốm, than tro, xương mủn nát.
Hiện vật gốm đặc sắc trang trí hình người phát hiện tại Nền Chùa - hiện vật Bảo tàng Kiên Giang (LƯƠNG CHÁNH TÒNG)
Tổng số có 33 di vật được tìm thấy trong các ngôi mộ, trong đó có 28 di vật vàng, 1 di vật kim loại màu đen và 4 viên đá quý. Ngoài ra, tại khu vực lòng lung lớn và rạch quanh di tích, các nhà khảo cổ học cũng tìm thấy các loại hình đồ trang sức (nhẫn, hạt chuỗi), con dấu, tiền kim loại.

Trong chương trình nghiên cứu khu di tích Óc Eo - Ba Thê ( ) và Nền Chùa (Kiên Giang) từ năm 2017 - 2020 của Viện Hàn lâm khoa học xã hội VN, Viện Nghiên cứu Kinh thành được giao phụ trách khai quật di tích Nền Chùa, PGS-TS Lại Văn Tới cho biết: "Trong diện tích khai quật 3.733 m2 tại khu di tích Nền Chùa năm 2018 - 2019 của Viện Nghiên cứu Kinh thành, đã phát hiện được 3 loại hình di tích và tầng văn hóa cư trú dày chứa gốm và nhiều cột gỗ".

Căn cứ vào di tích, di vật phát hiện được và một số đồ gốm cho chỉ định về niên đại, kết hợp với nghiên cứu so sánh, các nhà nghiên cứu cho rằng di tích Nền Chùa có niên đại khoảng từ thế kỷ 3 đến thế kỷ 6 - 7, hoặc có thể kéo dài sang nửa đầu thế kỷ thứ 8.
Huy hiệu huyền bí phát hiện tại Nền Chùa - hiện vật Bảo tàng Kiên Giang ( LƯƠNG CHÁNH TÒNG)
Nền Chùa là trung tâm dân cư và tôn giáo

Trái ngược với nhận định của L.Malleret về khu di tích Nền Chùa, từ năm 1944 - 1946, khi ông tiến hành nhiều cuộc khảo sát bằng máy bay và cho rằng "cũng như Óc Eo, di chỉ Tà Keo (Nền Chùa) đã bị phá hủy và phải xem như mất hẳn đối với khoa học", những phát hiện khảo cổ học tại đây trong những năm qua, đặc biệt là kết quả khai quật lần từ 2018 - 2019 cho thấy di tích Nền Chùa còn rất nhiều tiềm năng khai quật, nghiên cứu khảo cổ học.

Với 1.060 cột gỗ, thanh ngang (xà) cùng với một số mặt bằng kiến trúc ở khu B, G và những dấu tích cư trú ổn định, những dụng cụ, nguyên liệu, phế liệu liên quan đến hoạt động sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp, buôn bán trao đổi... đã khẳng định sự tồn tại một vùng tập trung dân cư sinh sống trong kiến trúc nhà sàn sử dụng cột gỗ ven Lung Lớn/Lung Giếng Đá ở Nền Chùa.

Một phát hiện mới, thú vị của đợt khai quật này là đã tìm được 217 cột gỗ trong diện tích gần 1.000 m2 của lòng và ven bờ hai hồ nước thiêng. Cùng với lớp đất văn hóa màu xám đen lẫn gốm phân bố trên bờ hồ, đây rõ ràng là dấu vết cư trú kiểu nhà sàn sử dụng nhiều cột gỗ, thanh ngang ở ven hồ nước lớn.

Từ trước đến nay, chúng ta mới phát hiện và suy đoán về kiểu kiến trúc nhà sàn ven lung, kênh, lạch nước lớn. Song kiểu cư trú như thế ở ven hồ tại Nền Chùa là phát hiện mới nhất cho đến nay.

Kết quả khai quật năm 2018 - 2019 đã chứng minh Nền Chùa là khu di tích có quy mô lớn, là nơi tập trung nhiều dấu tích cư trú ổn định, lâu dài và cùng với nó là hệ thống các công trình kiến trúc tôn giáo, tín ngưỡng được xây dựng và quy hoạch khá quy chuẩn trong phạm vi không nhỏ. (còn tiếp)

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
vương quốc phù nam: những phát lộ bất ngờ về nền chùa

# data[].attributes.attachment_link.title
Vương quốc Phù Nam: Những phát lộ bất ngờ về Nền Chùa

# data[].attributes.attachment_link.description
Sau các cuộc khảo sát 1944 - 1946, Louis Malleret đã xếp Nền Chùa vào di tích văn hóa Óc Eo; thậm chí còn có vị trí như là một "tiền cảng" của "thành phố cảng Óc Eo".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Các hiện vật thuộc Vương quốc Phù Nam tìm thấy tại Óc Eo-An Giang chủ yếu mang tính bản địa nhưng cũng có không ít các di vật xuất xứ từ Nam Á, Đông Bắc Á, Tây Á, Địa Trung Hải... đặc biệt là những hiện vật mang phong cách Bà la môn giáo, Phật giáo ...

Vương quốc Phù Nam hình thành, phát triển từ TK I đến TK VII tại vùng đất rộng lớn phía Nam Đông Nam Á. Đó là một quốc gia phát triển rực rỡ, một nền văn hóa lớn ở Đông Nam Á vào thời cổ đại được cư dân bản địa kết hợp với di dân Ấn Độ xây dựng nên trên cơ sở kế thừa thành tựu các nền văn hóa thời Tiền sử đồng thời tiếp nhận những yếu tố văn hóa ngoại sinh cổ Ấn Độ.

Theo những nghiên cứu quốc tế và trong nước, lãnh thổ của Phù Nam rất rộng lớn, có thể bao gồm các lãnh thổ hiện nay thuộc Nam Bộ Việt Nam, Campuchia, một phần Thái Lan, Malaysia, Myanmar...

Ở Campuchia, hiện vật Phù Nam được phát hiện khá nhiều, chủ yếu ở Angkor Borei với các loại chất liệu gốm, gỗ, đá và cả quý kim vàng bạc.

Riêng trên đất Việt Nam, hàng trăm di tích, hàng vạn di vật gồm nhiều chất liệu vàng, bạc, đồng, thiếc, gốm, gỗ, đá...thuộc Vương quốc Phù Nam được phát hiện ở toàn Nam Bộ từ Kiên Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ, Trà Vinh, Tiền Giang, Long An, Thành phố Hồ Chí Minh cho đến Đồng Nai; nhiều nhất, tập trung nhất là tại An Giang với di chỉ văn hóa Óc Eo phân bố trên hàng trăm hecta tại Óc Eo - Ba Thê huyện Thoại Sơn và các nơi khác thuộc tỉnh An Giang.

Các hiện vật thuộc Vương quốc Phù Nam tìm thấy tại Óc Eo-An Giang chủ yếu mang tính bản địa nhưng cũng có không ít các di vật xuất xứ từ Nam Á, Đông Bắc Á, Tây Á, Địa Trung Hải... đặc biệt là những hiện vật mang phong cách Bà la môn giáo, Phật giáo ... Điều đó chứng tỏ cư dân Phù Nam - Óc Eo là một cộng đồng văn minh, họ đã có chữ viết, có tiền tệ, có một hệ thống sản xuất nhiều ngành nghề từ nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp kể cả thương nghiệp, có quan hệ với các trung tâm chính trị - văn hóa trên thế giới đương thời như Ấn Độ, Trung Quốc, La Mã...và cũng đã tạo lập một đời sống tinh thần độc đáo với 2 tôn giáo Bà la môn và Phật giáo... Với di vật, di tích đa dạng phong phú, các di chỉ văn hóa Óc Eo ở An Giang được các nhà khoa học đánh giá là tiêu biểu nhất trong các di tích Phù Nam đã được phát hiện.
Nghề kim hoàn của Phù Nam - Óc Eo có 2 loại sản phẩm chính: đồ phục vụ tôn giáo tín ngưỡng và đồ trang sức. (Ảnh: internet)
Qua những di vật của vương quốc Phù Nam phát hiện tại An Giang, từ Óc Eo, Ba Thê , chùa Linh Sơn, Lò Mo cho đến Đá Nổi... có thể nhận thấy vùng Óc Eo-An Giang xưa thật sự là một trung tâm phát triển với nhiều ngành nghề cung ứng nhiều sản phẩm cho xã hội. Bước đầu xin được giới thiệu một số ngành nghề sau:
1. Nghề kim hoàn
Nghề kim hoàn của Phù Nam - Óc Eo có 2 loại sản phẩm chính: đồ phục vụ tôn giáo tín ngưỡng và đồ trang sức. Cư dân Phù Nam - Óc Eo nắm chắc kỹ thuật của nghề kim hoàn, họ đã tạo ra các sản phẩm vàng khối như ngẫu tượng linga- yoni rất hiện thực. Sản phẩm bằng vàng khối thể hiện mẫu vật với độ tinh xảo. Các sản phẩm vàng lá hiện nay còn tồn tại rất phong phú, chúng dù rất mỏng và diện tích rất nhỏ nhưng kỹ thuật khắc chìm vẫn làm ra sản phẩm hoàn chỉnh với các hình chạm chính xác đến độ có thể phân biệt các loại trang phục của thần linh và các vật mà nghệ nhân muốn thể hiện. Những mảnh vàng lá mỏng manh dày chưa đầy nửa mm cũng chứng minh tài nghệ xử lý của thợ kim hoàn trong một "quy định" nào đó có thể có về chế tác loại đồ này. Ngoài các loại đồ thờ, nghề kim hoàn Phù Nam - Óc Eo còn có các sản phẩm dùng trong trang sức mà tiêu biểu là các loại hoa tai, các loại nhẫn mặt trơn hay cẩn đá hay gắn tượng bò Nandi, gắn hình trăng lưỡi liềm... Điều đáng tiếc là các dụng cụ của thợ kim hoàn đến nay chưa được tìm thấy, chỉ còn tồn tại những nồi gốm nhỏ được cho là của người thợ xưa dùng nấu kim loại...
2. Nghề gốm Sản xuất đồ gốm được cho là của của cư dân Phù Nam-Óc Eo đang được trưng bày tại bảo tàng. (Ảnh: internet)
Sản xuất đồ gốm là một nghề quan trọng của cư dân Phù Nam-Óc Eo, tuy kỹ thuật đương thời chỉ có đồ đất nung, chưa có đồ gốm men nhưng nghề này đã có quy mô lớn với việc chế tác nhiều loại đồ đựng nhiều kích cỡ và kiểu dáng rất đặc trưng như chiếc ấm tròn vai nở đế nhỏ có vòi cong mà sau này cư dân Khmer còn sử dụng kiểu dáng. Một số chiếc ấm đã được tô màu thổ hoàng nhưng hầu như không có hoa văn cụ thể. Tuy nhiên những hiện vật ấm còn nguyên vẹn hình dạng hiện nay còn rất ít, điều kỳ lạ là tại một số di tích người ta chủ yếu tìm thấy các loại vòi ấm mà không hề thấy thân ấm. Nghề gốm cũng phục vụ ngành kiền trúc trong việc chế tác ra đủ kiểu, đủ loại gạch ngói...Đặc biệt là những hiện vật gốm mang tính tôn giáo và mỹ thuật như các loại tượng đặc tả được nét nhân chủng và có thần thái rất độc đáo. Người ta có thể nhận dạng cư dân Châu Âu, Bắc Á, Trung Á, Ấn Độ, Đông Nam Á của cư dân Óc Eo thời cổ qua các tượng đầu người... Dụng cụ làm gốm của nghề gốm Phù Nam-Óc Eo hiện còn là các loại bàn xoa, bàn dập hoa văn...
3. Kiến trúc
Người Phù Nam - Óc Eo sử dụng vật liệu kiến trúc theo những gì sẵn có trong vùng đất họ đang cư trú. Họ dùng chất liệu gỗ với những cây to làm cọc để dựng nhà sàn trên vùng đất thường xuyên ngập lụt hoặc dùng gỗ làm chi tiết mái, lan can... Đất sét cũng được họ nung thành gạch ngói để sử dụng trong kiến trúc: làm nhà, làm đền thờ... Có nhiều loại ngói như ngói mũi nhọn, ngói chữ nhật, ngói móc, ngói âm dương...gạch là các loại hình chữ nhật dày...Đến nay những kiến trúc của Phù Nam-Óc Eo chỉ còn lại nền móng không hòan chỉnh, tùy theo cấu trúc còn lại và các di vật tìm thấy trong các phế tích, các nhà khảo cổ đã phân biệt một số loại kiến trúc Phù Nam-Óc Eo như: nhà sàn, đền thờ, mộ táng...Tiếc rằng chưa thể phục dựng lại được một công trình kiến trúc nào của Phù Nam-Óc Eo.
Đến nay những kiến trúc của Phù Nam-Óc Eo chỉ còn lại nền móng không hòan chỉnh (Ảnh: internet) 4. Nghề mộc
Với hiện vật còn lại là cọc nhà sàn, các tượng Phật, một số chi tiết kiến trúc mái và lan can... đã cho thấy cư dân Phù Nam-Óc Eo có tay nghề mộc cao, đặc biệt là đã phát hiện ra và sử dụng các loại danh mộc bản địa như cây sao, cây mù u... thiết kế những công trình kiến trúc bằng gỗ khá bề thế, đục chạm những pho tượng chuẩn về nhân trắc học với dáng người thon gọn đồng thời thể hiện được phần nào y phục của giới tăng lữ đương thời. Trong việc chế tác và sử dụng các loại công cụ thợ mộc, hầu như không tìm thấy dấu vết cưa và dấu vết bào trên các sản phẩm gỗ...
5. Nghề đúc kim loại
Các hiện vật bằng thiếc như khuyên tai, con dấu... bằng đồng tượng Visnu, đĩa bằng bạc, như đồng tiền tròn... cho thấy nghề đúc kim loại đã đi vào ổn định và phát triển khá đa dạng với nhiều kiểu dạng hiện vật và nhiều chất liệu kim loại, tuy nhiên dụng cụ của thợ đúc kim loại Phù Nam-Óc Eo hiện chỉ còn các loại khuôn bằng đá dùng trong đúc đồ trang sức. Người Phù Nam-Óc Eo đã tìm ra quy trình đúc kim loại với kỹ thuật nấu kim loại và kỹ thuật đổ khuôn khéo léo. Hiện vật được đúc với khuôn 2 mang sắc nét đầy tính nghệ thuật.
Tượng thần Visnu bằng đá, thế kỷ 7 của thợ đúc kim loại Phù Nam-Óc Eo (Ảnh: internet) 6. Nghề chế tác đá
Với các pho tượng Bà la môn, ngẫu tượng Linga-Yoni đầy biểu cảm và bằng chất liệu đá địa phương, kỹ thuật chế tác đồ đá của cư dân Phù Nam-Óc Eo đạt đỉnh cao, có lẽ cũng là những tác phẩm tiền thân mà sau này công trình vĩ đại Angkor Vat-Angkor Thom kế tục. Nghề chế tác đá cũng góp phần vào việc phát triển nghề đúc kim loại với các loại khuôn đúc nữ trang đa dạng. Cạnh đó các loại hạt chuỗi với nhiều hình dạng tròn, oval, hình thoi...từ đá bán quý agat, thạch anh, mã não...đòi hỏi mức độ tỉ mỉ, chính xác cho thấy tay nghề thợ làm đồ trang sức là đáng khâm phục.
7. Nghề nấu thủy tinh
Các loại sản phẩm thủy tinh với nhiều hình dạng từ hình tròn, hình dạng trái cây...của đồ trang sức, hình nửa oval của con dấu, ngẫu tượng cặp đôi Linga-Yoni... đã chứng minh nghề nấu thủy tinh đã bước đầu phát triển tại Phù Nam-Óc Eo...

Tóm lại, tuy mới chỉ có 3 ngành nghề kim hoàn, làm gốm và đúc kim loại phát hiện những hiện vật có tính chất dụng cụ chế tác nhưng qua bước đầu tìm hiểu một số nghề thủ công của người Phù Nam-Óc Eo, có thể thấy các thế hệ cư dân Phù Nam- Óc Eo đã nắm chắc nền tảng kỹ thuật của từng nghề, đồng thời thể hiện tài trí và sức lao động sáng tạo của mình, sử dụng từng loại chất liệu phù hợp trong từng ngành nghề và để lại những sản phẩm đặc trưng không trùng lặp với bất cứ văn hóa nào trước và sau nó. Đó chính là đóng góp của người Phù Nam-Óc Eo vào kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.

Với những đóng góp nói trên, bước đầu có thể khẳng định, Văn hóa Óc Eo là một trong ba bộ phận hợp thành của văn hóa Việt Nam thời cổ đại, có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu kinh tế, lịch sử, văn hóa, tộc người ở Việt Nam cũng như mối quan hệ giao lưu thương mại quốc tế trong những thế kỷ đầu Công nguyên. Chính vì thế mà năm 2012, Nhà nước Việt Nam đã công nhận các di tích Văn hóa Óc Eo ở Ba Thê -An Giang là Di tích quốc gia đặc biệt.
Phạm Hữu Công

# data[].attributes.attachment_link.title
Bước đầu tìm hiểu nghề thủ công thuộc vương quốc Phù Nam - Óc Eo

# data[].attributes.attachment_link.description
Các hiện vật thuộc Vương quốc Phù Nam tìm thấy tại Óc Eo-An Giang chủ yếu mang tính bản địa nhưng cũng có không ít các di vật xuất xứ từ Nam Á, Đông Bắc Á, Tây Á, Địa Trung Hải... đặc biệt là những hiện vật mang phong cách Bà la môn giáo, Phật giáo ...

# data[].attributes.attachment_link.title
Vương quốc Phù Nam: Kho báu vàng ở Gò Thành

# data[].attributes.attachment_link.description
Di tích Gò Thành (thuộc ấp Tân Thành, xã Tân Thuận Bình, H.Chợ Gạo, Tiền Giang ) được đề cập năm 1941 trong tập 4 thuộc công trình khảo cổ học Đồng bằng sông Cửu Long của Louis Malleret và cộng sự.