# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Շնորհակալություն այս փուլին մասնակցելու  համար: Հաջորդ փուլի թեման է Հայկական հարցը Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին: Այս փուլի համար խնդրում եմ տեղադրել նյութեր հետևյալ հարցերի շուրջ՝

1.Առաջին համաշխարհային պատերազմը և հայության ձգտումները:

2. Հայերի մասնակցությունը ռազմական գործողություններին: Հայկական կամավորական ջոկատները:

3. Հայոց մեծ եղեռնը:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
1․ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ՎԵՐԱԲԱՑՈՒՄԸ

2․ ՌՈՒՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐԸ

Երիտթուրքերի տիրապետությունը ոչ միայն որևէ էական փոփոխություն չմտցրեց ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվում արևմտահայության դրության մեջ, այլև, ընդհակառակը, վատթարացրեց այն: 1912 թ. ամռանը բալկանյան երկրները (Սերբիա, Բուլղարիա, Հունաստան, Չեռնոգորիա) ստեղծեցին ռազմական դաշինք` նպատակ ունենալով թուրքերին վերջնականապես դուրս մղել իրենց տարածաշրջանից: Հոկտեմբերին նրանք պատերազմ սկսեցին Օսմանյան Թուրքիայի դեմ (Բալկանյան առաջին պատերազմ): Պատերազմի առաջին շրջանում (1912-1913 թթ.) հայկական կամավորական մի գումարտակ Անդրանիկի և Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ բուլղարական բանակի շարքերում կռվում էր թուրքերի դեմ:

Բալկանյան ժողովուրդների հաջողությունները ոգևորեցին արևմտահայությանը: Հայկական հարցի արծարծման համար առաջացավ նպաստավոր իրավիճակ: Տվյալ ժամանակահատվածում հատկապես մեծ դեր խաղաց Ռուսաստանի բարյացակամ վերաբերմունքը: Էլ ավելի ամրապնդվեց արևմտահայության ռուսական կողմնորոշումը։

1912 թ. սեպտեմբերին Թիֆլիսում հրավիրվեց հայ հասարակական տարբեր խավերի ներկայացուցիչների ժողով: Հաջորդեցին ևս մի քանի նման ժողովներ, որոնց արդյունքում ստեղծվեց Հայոց ազգային կենտրոնական բյուրոն (հայտնի է որպես Հայոց ազգային բյուրո անվամբ): Այս նորաստեղծ մարմնի գործունեության գլխավոր նպատակը Հայկական հարցի լուծմանը նպաստելն էր:

1912-1913 թթ. Բալկաններում Օսմանյան Թուրքիայի կրած պարտությունները քաղաքական աշխուժություն առաջացրին հայերի շրջանում: Ելնելով ստեղծված բարենպաստ իրավիճակից` հայկական ղեկավար մարմինները մեծ տերությունների ուշադրությունը հրավիրում են հայկական վիլայեթներում բարենորոգումներ իրականացնելու անհրաժեշտության վրա:

1912 թ. հոկտեմբերի 2-ին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գևորգ Ե-ն պաշտոնապես դիմում է Կովկասի փոխարքա Ի. Վորոնցով-Դաշկովին` խնդրելով հարց բարձրացնել ցարի առջև` Բեռլինի կոնգրեսի 61-րդ հոդվածը վերակենդանացնելու համար: Նոյեմբերի 10-ին կաթողիկոսը եգիպտահայ նշանավոր քաղաքական և հասարակական գործիչ Պողոս Նուբար փաշային լիազորում է մեծ տերություններին ներկայացնել հայկական բարենորոգումների խնդիրը:

Ռուսաստանի արտգործնախարարությունը վեց տերությունների ուշադրությունը հրավիրում է Արևմտյան Հայաստանում անհապաղ բարենորոգումներ անցկացնելու անհրաժեշտության վրա: Անտանտի երկրների Կ. Պոլսի դեսպանությունների մեկական ներկայացուցիչներից կազմվում է հանձնաժողով, որը քննության է առնում ռուսական դեսպանության առաջին թարգմանիչ Անդրեյ Մանդելշտամի կազմած նախագիծը և հունիսի 4-ին ներկայացնում երեք երկրների դեսպաններին:

Ռուսական, անգլիական և ֆրանսիական կառավարությունները համաձայնության են գալիս` կազմել Թուրքիայի հայկական վիլայեթներում բարենորոգումներ կատարելու համատեղ նախագիծ: 1913 թ. հունիսի 4-ին Ա. Մանդելշտամը ներկայացնում է բարենորոգումների ռուսական տարբերակը: Այն նախատեսում էր հայկական վեց վիլայեթներից (Էրզրում, Վան, Բիթլիս, Դիարբերքիր, Խարբերդ, Սեբաստիա) կազմել մեկ նահանգ: Վարչական այս միավորը ղեկավարվելու էր թուրքահպատակ քրիստնյայի կամ եվրոպացի գեներալ-նահանգապետի կողմից, որը պետությունների առաջարկությամբ նշանակելու էր սուլթանը: Գործադիր իշխանության ղեկավար գեներալ նահանգապետին էին ենթարկվելու ոստիկանական և զինվորական ուժերը: Նահանգի օրենսդիր մարմինը կազմվելու էր տեղի մահմեդական և քրիստոնյա բնակչությունից: Առաջարկվում էր վերացնել «համիդիե» գնդերը, նահանգի տարածքում արգելվելու էր մուհաջիրների բնակեցումը: Հայերը ետ էին ստանալու իրենցից հափշտակված հողերը կամ ստանալու էին փոխհատուցում և այլն: Բարենորոգումների անցկացման հսկողությունն իրականացնելու էին մեծ տերությունները:1913 թ. հունիսի 30-ին վեց տերությունների դեսպանների մասնակցությամբ սկսվեց խորհրդաժողովը: Հայկական հարցի քննարկումը ժամանակագրական առումով զուգադիպեց Բալկանյան երկրորդ պատերազմին։ Հայկական հարցի լուծման համար միջազգային պայմաններն անբարենպաստ էին։

Ռուսական կողմի ներկայացրած բարենորոգումների ծրագիրը հանդիպեց հատկապես Գերմանիայի առարկությանը: Վերջինս ձգտում էր թույլ չտալ, որ Թուրքիայում ուժեղանան Ռուսաստանի, Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի դիրքերը: Ստանալով գերմանացիների և ավստրիացիների աջակցությունը օսմանյան կառավարությունը հայկական վիլայեթներում բարենորոգումների ծրագիրը ձախողելու զանազան խոչընդոտներ էր հարուցում: Բանակցություններ են սկսվում Ռուսաստանի և Գերմանիայի միջև: Ի վերջո, 1913 թ. սեպտեմբերին թուրքական կառավարությանն է ներկայացվում վեց կետից բաղկացած մի նախագիծ, որը նախատեսում էր հայկական նահանգներից կազմել երկու վարչական միավոր: Ծրագիրը թեև ստացավ Մեծ և Ֆրանսիայի կառավարությունների հավանությունը, բայց հանդիպեց թուրքերի դիմադրությանը: Վերջապես 1913 թ. հոկտեմբերի 10-ին օսմանյան կառավարությունը պաշտոնապես տեղեկացնում է ռուսական կողմին, որ ինքը պատրաստ է իրագործել հայկական վիլայեթներում բարենորոգումների ռուս-գերմանական միացյալ ծրագիրը:

1914 թ. հունվարի 26-ին կնքվում է Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ իրականացնելու վերաբերյալ ռուս-թուրքական համաձայնագիր: Այն նախատեսում էր Արևմտյան Հայաստանը բաժանել երկու նահանգի: Առաջին նահանգի մեջ մտնելու էին Էրզրումի, Տրապիզոնի և Սեբաստիայի, իսկ երկրորդի մեջ Վանի, Բիթլիսի, Դիարբեքիրի և Խարբերդի վիլայեթները: Նահանգապետների (վերատեսուչների) թեկնածությունները առաջադրելու էին եվրոպացիները և հաստատելու էր սուլթանը: Նահանգապետների ենթակայության ներքո էին գտնվելու վարչական, դատական և ոստիկանական իշխանությունները: Հողային հարցերը պետք է վճռվեին նահանգապետի անմիջական միջամտությամբ: Նահանգներում պաշտոնական գրագրությունը կատարվելու էր տեղի ժողովուրդների լեզուներով (հայերեն, քրդերեն և թուրքերեն): Նահանգապետներն ունենալու էին զինված ուժեր, որոնք պետք է հետևեին ներքին կարգ ու կանոնին: Հայերին արտոնվում էր զենք կրել: Նահանգների վարչական խորհուրդները կազմվելու էին հավասար թվով մահմեդականներից ու քրիստոնյաներից: Նույն սկզբունքը պետք է կիրառվեր ոստիկանական և այլ պաշտոններ բաշխելիս: Ազգային դպրոցների պահպանման ծախսերն իր վրա էր վերցնում օսմանյան պետությունը: Նորություն էին նաև պաշտոնական հարաբերություններում ազգային լեզուներին տեղ տալը, համայնքների կրթության ծախսերին մասնակցելը, խաղաղ ժամանակ զինվորական պարտականությունները բնակության վայրում կատարելու վերաբերյալ կետը: Հունվարի 26-ի համաձայնագիրը միաժամանակ մեկ քայլ հետ էր բարենորոգումների ռուսական սկզբնական ծրագրից: Կրճատվել էին հայերի իրավունքները: Այստեղ չէր խոսվում Հայկական երկրամասի մասին, այլ միայն գործածվում էր Արևելյան Անատոլիա բառակապակցությունը: Համիդիե զորագնդերը փաստորեն պահպանվում էին:

Անշուշտ, 1914 թ. ռուս-թուրքական համաձայնագիրը Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածից մեկ քայլ առաջ էր: Այն առավելություն ուներ նաև 1895 թ. բարենորոգումների Մայիսյան ծրագրի նկատմամբ, որում խոսք չկար ինչպես հայկական մեկ կամ երկու նահանգներ ստեղծելու, այնպես էլ հայկական վիլայեթների համար քրիստոնյա կառավարիչ նշանակելու և այդ կապակցությամբ տերությունների համաձայնության մասին:

1914 թ. գարնանը Արևմտյան Հայաստանի նահանգապետներ են նշանակվում հոլանդացի դիվանագետ Լ. Վեստենենկը և նորվեգացի գնդապետ Մ. Հոֆը: Նրանք նոր էին անցել իրենց պարտականությունների ատարմանը, երբ բռնկվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը: Հայկական բարենորոգումներն այդպես էլ չիրականացան:

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Սիրելի՛ աշակերտներ, այս փուլի ընթացքում դարձյալ ուզում եմ ընդգծել Անահիտ Հակոբյանի կատարած աշխատանքը, հերթական անգամ նշելով, որ նա միակն էր, որ մասկացություն ցուցաբերեց այս փուլին, իսկ նրա ներկայացրած տեղեկությունները համապատասխան են այս փուլի պահանջներին: Ամփոփելով այս փուլը, ուզում եմ նշել, որ ինչպես տեսանք Հայկական հարցի միջազգայնացումից հետո Աբդուլ Համիդը ավելի խստացրեց հակահայկական քաղաքականությունը: Թուրքական կառավարությունը Աբդուլ Համիդի գլխավորությամբ,  ըստ էության վարում էին Հայաստանն առանց հայերի քաղաքականությունը, «հիմնավորելով» այն ցինիկ հայտարարություններով, թե Հայկական հարցը լուծելու համար հարկավոր է ջարդել հայերին: Ինչ վերաբերում է Եվրոպական տերություններին, ապա նրանք շարունակում էին պահպանել սառ լռություն և անտարբերություն: Եվրոպական տերությունները Հայկական հարցը ինչպես միշտ օգտագործեցին Թուրքիայում իրենց դիրքերն ամրապնդելու համար:

Այս փուլի համար, այսքանը բավարար է, հաջորդ փուլի թեման է Հայկական հարցը 1912-1914թթ.: Խնդրում եմ տեղադրել նյութեր հետևյալ հարցերի շուրջ՝

1.  Հայկական հարցի վերաբացումը:

2.  Ռուս-թուրքական համաձայնագիրը:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
2․ Անգլիայի կառավարող շրջանները հայտարարեցին, որ եթե չբռնեն թուրքերի ձեռքը, կխայտառակվեն ամբողջ աշխարհի առջև: Անգլիան պահանջեց դադարեցնել հայկական կոտորածները, նաև հանդես եկավ Թուրքիան մեծ տերությունների միջև բաժանելու առաջարկով: Սակայն Ռուսաստանը հայտարարեց, որ կպաշտպանի Թուրքիային: Սուլթանն իր հերթին որոշ զիջումներ կատարեց Անգլիային, և վարչապետ Սոլսբերին հայտարարեց, որ հայկական գործերում սկսված «բարելավման» հետևանքով հրաժարվում է Օսմանյան կայսրությունը բաժանելու մտքից: Այս շրջանում բավական բացասական էր Ռուսաստանի դերակատարությունը: Ցարական կառավարությունը գտնում էր, որ արևմտահայերի ազատագրական շարժումները վարակիչ ազդեցություն կունենան Անդրկովկասի համար և պաշտպանում էր սուլթանի հակահայկական քաղաքականությունը, հանդես էր գալիս Թուրքիայի ամբողջականության պահպանման օգտին: Փաստորեն, ցարական կառավարությունը թիկունք կանգնեց Թուրքիային, որը, մեր կարծիքով, չէր բխում Ռուսաստանի շահերից և իրավացիորեն քննադատվեց ռուս մտավորականության կողմից: Ֆրանսիան ամենամեծ ներդրումներն էր կատարել Օսմանյան կայսրությունում, հետևաբար շահագրգռված էր նրա ամբողջականության պահպանմամբ, ինչպես նաև չէր ուզում դեմ գնալ իր դաշնակից Ռուսաստանին: Գերմանիան որևէ քայլի չդիմեց արյունոտ սուլթանի ձեռքը բռնելու հարցում, քանի որ ձգտում էր մերձենալ Թուրքիային և այնտեղ ամրապնդել իր դիրքերը: Այսպիսով, տերությունները, ելնելով որոշակի շահերից, չբռնեցին արյունարբու սուլթանի ձեռքը, որն էլ դրանից ոգևորվելով իրականացրեց հայերի առաջին զանգվածային ցեղասպանությունը: Դրանում իրենց մեղքի բաժինն ունեցան բոլոր տերությունները: Ցավոք, հետագայում հայ գործիչները դասեր չքաղեցին այդ իրադարձություններից և շարունակում էին հայ ժողովրդի ճակատագիրը որոշելու հարցում հույս դնել այս կամ այն պետության վրա: Այստեղ, կարծում ենք, տեղին է հիշել մեծ վիպասան Րաֆֆու մարգարեական խոսքերը. «Դժբախտ է այն ազգը և միշտ դժբախտ կմնա, որ օտարի օգնության կարոտ կլինի»:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
1․ Մեծ տերությունների կողմից Հայկական հարցի անընդհատ շահարկումը եւ նրանց միջեւ եղած հակասությունների պատճառով չլուծվելը, հայ ազգային-ազատագրական պայքարի վերելքը սուլթան Աբդուլ Համիդին համոզեցին, որ անհրաժեշտ է դիմել կտրուկ միջոցների: Նա որոշեց Հայկական հարցը փակելու համար կազմակերպել զանգվածային կոտորածներ եւ ամբողջությամբ բնաջնջել Օսմանյան կայսրության հայ բնակչությանը: Այդ մասին թուրք պետական գործիչները բարձրաձայնում էին վաղուց: Նման ոճրագործության իրականացման համար Թուրքիայում կային բարենպաստ պայմաններ: Այդ դիվային ծրագրի գործադրման համար սուլթանն օգտագործեց քրդերի, թուրքերի ու մահմեդական այլ ցեղերի կրոնական մոլեռանդությունն ու թալանչիական բնազդները: Դրան նպաստում էր մահմեդականների մոտ դարերի ընթացքում ձևավորված այն մտայնությունը, որ իրավունք ունեն անպատիժ ձևով սպանել ու թալանել հայերին, իսկ համոզմունքը գործունեության անհրաժեշտ հիմքն է: Հետամնաց ամբոխներին գրգռելու գործին լծվեց պետական մեքենան եւ մահմեդական հոգևորականությունը: Այդ ոճրագործությունը նախապատրաստելով` թուրքական իշխանությունները վստահ էին, որ զերծ կմանան մեծ տերությունների միջամտությունից: Ինչպես տեսանք, 1894թ. թուրքերը կոտորածներ կազմակերպեցին Սասունում, իսկ 1895թ. սեպտեմբերին` մայրաքաղաք Կ. Պոլսում` մեծ տերությունների ներկայացուցիչների աչքի առաջ: Այդ առթիվ առաջադեմ շատ գործիչներ դատապարտեցին արյունոտ սուլթանին, իսկ տերությունների դեսպանները ձևականորեն բողոքի նոտաներ հղեցին: Այնուամենայնիվ, դա չխանգարեց, որպեսզի սուլթանը նոր կոտորածներ կազմակերպի կայսրության հայաբնակ վայրերում: 1895թ. սեպտեմբերին հայկական ջարդեր տեղի ունեցան Բաբերդում ու Տրապիզոնում, հոկտեմբերին` Դերջանում, Երզնկայում, Բիթլիսում, Ուրֆայում, Շապին Գարահիսարում, Կարինում, Խարբերդում, նոյեմբերին` Դիարբեքիրում, Սեբաստիայում, 1896թ.՝ Վանում, Կ. Պոլսում և այլ վայրերում: Կոտորածներն ընթանում էին կազմակերպված և նախապես մշակված ծրագրով: Դրանք տեղի էին ունենում ամենաբարբարոս ձևերով, առանց սեռի ու տարիքի խտրականության: Կոտորածները երևան հանեցին թուրքերի բնավորության արյունարբու, ամենաստոր, բարբարոսական կողմերը: Հրազեն կիրառվում էր հազվադեպ, ջարդերն իրականացվում էին սառը զենքերով: Շատ վայրերում մահմեդական ամբոխին այդ նպատակով բաժանել էին մետաղյա մահակներ: Սպանությունները կատարվում էին չափազանց դաժան, ամենազազրելի ու անմարդկային եղանակներով, որպիսիք երբևէ հայտնի են եղել մարդկությանը: Անզեն հայ բնակչությունն ի վիճակի չէր դիմադրելու զինված մահմեդականներին ու թուրք զինվորներին: Անակնկալի գալով, հայերը հիմնականում չկարողացան դիմել ինքնապաշտպանության: Ջարդերից փրկված շատ հայեր զրկվեցին իրենց անշարժ ու շարժական գույքից: Մեծ ծավալներ ընդունեց արտագաղթը: 1894-1896թթ. կոտորածները թուրքական իշխանությունների կողմից իրագործված արևմտահայերի առաջին զանգվածային ցեղասպանությունն էր: Սպանվեց 300.000 հայ, նույնքան էլ արտագաղթեց Եվրոպայի, Աֆրիկայի ու Ամերիկայի տարբեր երկրներ: Մոտ 200.000 հայեր ստիպված էին ընդունել մահմեդականություն: Անօթևան և առանց ապրուստի միջոցի մնացին 500.000 մարդ: Թալանվեցին գրեթե բոլոր եկեղեցիներն ու վանքերը, դրանցից շատերը ավերվեցին կամ մզկիթի վերածվեցին:Փաստորեն, դրանով Հայոց ցեղասպանության գործընթացը նոր փուլ մտավ: Այս ցեղասպանական գործողության հետևանքով հայերի թիվն իրենց պատմական հայրենիքում բավական նվազեց, իսկ սուլթանի կազմակերպած մահմեդականների ներգաղթի հետևանքով վերջիններիս թիվն աճեց, որով փոփոխություն կրեց Արևմտյան Հայաստանի ժողովրդագրական պատկերը: Չնայած դրան, հայերը դեռ շարունակում էին հարաբերական մեծամասնություն կազմել Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի բնակչության մեջ: 1894-1896թթ. հայկական կոտորածները դատապարտեցին աշխարհի առաջադեմ բազմաթիվ գործիչներ: Նրանք թուրքերի հայաջինջ քաղաքականությունը որակեցին որպես մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն և իրենց կառավարություններից պահանջեցին միջոցներ ձեռնարկել դրանք դադարեցնելու համար: Ֆրանսիական մամուլը Համիդին տվեց «արյունոտ սուլթան» մականունը: Սակայն մտավորականության և տառապյալ հայության ձայնը անլսելի էր սեփական հաշվարկներն ունեցող մեծ տերություններին: Սուլթանը հայաջինջ ծրագրերն իրականացնելիս հաշվի էր առել մեծ պետությունների հակասությունները և վստահ էր, որ նրանք չեն միջամտի: Վերջիններիս համար Հայկական հարցը լոկ պատրվակ էր` միջամտելու Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին: Նրանց երկակի խաղը որոշ զիջումներ կորզելու համար էր, որից հետո մոռանում էին հայերին: Այդպես եղավ նաև 1894-1896թթ. ջարդերի ընթացքում: Հայկական հարցի լուծման խնդրում հետևողական էր միայն Թուրքիան, որի նպատակն էր այն լուծել` արևմտահայությանը բնաջնջելու միջոցով:

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Շատշնորհակալություն բոլորին այս փուլին մասնակցելու համար: Ձեր տեղադրած տեղեկությունները միանգամայն համապատասխան են այս փուլի պահանջներին: Հաջորդ փուլի համար խնդրում եմ լինել ավելի ակտիվ, և տեղադրել նյութեր հետևյալ  թեմաների շուրջ՝

1.  1890-ական թվականների համիդյան ջարդերը:

2.  Մեծ տերությունների դիրքորոշումը:

# data[].attributes.headline
Անի Մանուկյան

# data[].attributes.subject
Անի Մանուկյան

# data[].attributes.body
Հայ ազգային կուսակցություն ավանդաբար համարվում են Արմենական, Հնչակյան (ՍԴՀԿ), Դաշնակցություն (ՀՀԴ) և Ռամկավար ազատական (ՌԱԿ) կուսակցությունները: Որպես քաղաքական կազմակերպություններ՝ նրանք հրապարակ եկան ազգային-ազատագրական պայքարը ղեկավարելու և կազմակերպված հունի մեջ դնելու համար: Անկախ հիմնադրման վայրից (Վան, Ժնև, Թիֆլիս, Կոստանդնուպոլիս)՝ բոլորն էլ ունեին համահայկական նշանակություն: Արմենական կուսակցություն (արմենականներ)Հայ  իրականության մեջ առաջին քաղաքական կուսակցությունն ստեղծել են արմենականները: Հիմնադրվել է Վանում 1885 թ-ին՝ Մկրտիչ Թերլեմեզյանի (Ավետիսյանի) նախաձեռնությամբ: Արմենական է անվանվել Մարսելում (Ֆրանսիա) Մկրտիչ Փորթուգալյանի հրատարակած «Արմենիա» թերթի, որտեղ տպագրվել է կուսակցության ծրագիրը:Արմենականների նպատակը ժողովրդին ազատագրական կռիվներին նախապատրաստելն էր, սուլթանական բռնապետության լծից Արևմտյան Հայաստանն ազատագրելը և անկախ պետություն ստեղծելը: Ժողովրդի ազատագրության միջոց էին համարում զինված ապստամբությունը և դիվանագիտական ուղիները: Մկրտիչ Փորթուգալյանը հույսեր էր կապում նաև թուրքական կառավարության խոստացած բարեփոխումների հետ: 1886–87 թթ-ից կուսակցութան աջ թևն առաջ է քաշել արևմտահայերի մեջ հայրենասիրություն սերմանելու, կարգապահության վարժեցնելու, ինքնապաշտպանության նախապատրաստելու, զինված խմբեր ստեղծելու և արտաքին նպաստավոր պայմաններում ընդհանուր շարժում սկսելու պահանջը: Կուսակցության ձախ թևը խրախուսում էր ֆիդայական շարժումը, չափավոր թևը՝ Կարապետ Հակոբյանի գլխավորությամբ, անցավ Լոնդոն, հիմնեց Անգլո-հայկական կոմիտե և որդեգրեց Հայկական հարցի լուծման դիվանագիտական ուղին:Կուսակցությունն իր մասնաճյուղերն ուներ Հայաստանում և գաղթավայրերում: Արմենականները գործուն մասնակցել են Վանի 1896 և 1915 թթ-ի ինքնապաշտպանական մարտերին: Կուսակցությունն զգալիորեն նպաստել է հայ ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարախոսության տարածմանը և հասարակական մտքի զարգացմանը:1908 թ-ի հոկտեմբերին Ալեքսանդրիայում (Եգիպտոս) արմենականները, միավորվելով վերակազմյալ հնչակյանների հետ, կազմել են Սահմանադրական ռամկավար կուսակցությունը, որը, ի թիվս այլ կուսակցությունների, 1921 թ-ի հոկտեմբերի 1-ին Կոստանդնուպոլսում միավորվել է Ռամկավար ազատական կուսակցությանը (ՌԱԿ):Հնչակյան կուսակցություն (Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցություն, ՍԴՀԿ)Հիմնադրել են կովկասահայ մի խումբ ուսանողներ՝ Նազարբեկը (Ավետիս Նազարբեկյան), Մարո Նազարբեկյանը, Գաբրիել Կաֆյանը, Ռուբեն Խանազատը և ուրիշներ, 1887 թ-ին Ժնևում: Կուսակցությունը կոչվել է «Հնչակ» պաշտոնաթերթի անունով: Կարճ ժամանակամիջոցում հնչակյան կազմակերպություններ են ստեղծվել Թուրքիայում, Իրանում, ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում, Եգիպտոսում և այլուր: 1888 թ-ին հրատարակվել է կուսակցության ծրագիրը, որը մոտակա նպատակ էր համարում համազգային ապստամբությամբ թուրքական լծից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը, հայկական հողերի միավորմամբ անկախ հանրապետության ստեղծումը: Հեռակա նպատակը սոցիալիզմն էր: Այդ գաղափարի առկայությունը կուսակցության ծրագրում պառակտման պատճառ է դարձել: 1896 թ-ի հունվարին Լոնդոնի համագումարում անջատվել և ձևավորվել է առանձին՝ Վերակազմյալ հնչակյաններ կուսակցությունը:Ծրագրի համաձայն՝ հնչակյանների գործունեության առանցքը Հայկական հարցն էր: XIX դարի 90-ական թվականներին Արևմտյան Հայաստանում ծավալելով լայն գործունեություն՝ նրանք համոզվել են, որ համազգային ապստամբության գաղափարն անիրականանալի է, ուստի համատեղել են  քաղաքական ցույցերն ու հայդուկային ելույթները: 1890-ական թվականներին հնչակյանները Սասունում կազմակերպել են զինված ելույթներ և չնայած պարտություն են կրել (1894 թ.), սակայն եվրոպական պետություններին պարտադրել են Արևմտյան Հայաստանի համար մշակել բարենորոգումների ծրագիր, որը թուրքական կառավարությանն է ներկայացվել 1895 թ-ի մայիսի 11-ին (ծրագիրը կոչվեց Մայիսյան): 1890-ական թվականների կեսին Զեյթունում, Վանում, Սասունում մասնակցել են արևմտահայության ինքնապաշտպանական կռիվներին:1908 թ-ի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո հնչակյանները որդեգրել են երիտթուրքերի դեմ սահմանադրական պայքարի ուղին, հրաժարվել են զինված պայքարի և անկախ Հայաստանի գաղափարից՝ հայտարարելով, որ իրենց առաջնային նպատակը Հայաստանի, Մակեդոնիայի և մյուս կախյալ ժողովուրդների ինքնավարությունն է, Թուրքիայում սահմանադրական կարգի հաստատումը:1912 թ-ին, երբ վերստին արծարծվել է Արևմտյան Հայաստանի բարենորոգումների հարցը, հնչակյանները հանդես են եկել Ռուսաստանի հովանավորության ներքո Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության, ավելի ուշ՝ եվրոպական երկրների հսկողությամբ ինքնավարության պահանջով: Սակայն շուտով սահմանադրական պատրանքները ցրվել են, երբ ակնհայտ է դարձել, որ երիտթուրքերը Հայկական հարցում շարունակում են Աբդուլ Համիդ II-ի քաղաքականությունը: Հնչակյանների գործունեության մեջ առաջնային են դարձել զինված ընդդիմությունը և ինքնապաշտպանությունը, որոնք, սակայն, չի հաջողվել իրականացնել: Երիտթուրքերը ոչնչացրել են Թուրքիայում գործող հնչակյան կազմակերպությունները, ղեկավար գործիչներից 20-ին [Փարամազ, Վանիկ (Գեղամ Վանիկյան) դոկտոր Բեննե և ուրիշներ] 1915 թ-ին կախաղան հանել Կոստանդնուպոլսում: Չնայած դրան՝ որոշ վայրերում հնչակյանները կարողացել են կազմակերպել ինքնապաշտպանություն: Առաջին աշխարհամարտի (1914– 1918 թթ.) ժամանակ մասնակցել են ռուսական բանակում  հայկական կամավորական ջոկատների, Հայկական լեգեոնի (Արևելյան լեգեոն) կազմակերպմանը (1916–20 թթ.): 1918 թ-ի մայիսի 21–29-ը հնչակյանների ջոկատը մասնակցել է Սարդարապատի ճակատամարտին: 1920 թ-ի օգոստոսին նրանց ջանքերով հռչակվել է Կիլիկիայի անկախությունը, կազմավորվել է հայկական կառավարություն՝ Միհրան Տամատյանի ղեկավարությամբ:Ռուսաստանում 1917 թ-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո հնչակյաններն իրենց աջակցությունն են հայտնել Ժամանակավոր կառավարությանը, ընդունել են բոլշևիկյան հեղաշրջումը և «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետը (հռչակագիր): ՍԴՀԿ ռուսաստանյան կազմակերպությունները դատապարտել են Անդրկովկասյան սեյմի գործունեությունը, դեմ էին ՀՀԴ-ի գլխավորությամբ Հայաստանի Հանրապետության ստեղծմանը (Սփյուռքի հնչակյանները ողջունել են այն): Հայաստանի խորհրդայնացումից (1920 թ-ի դեկտեմբեր) հետո ԽՍՀՄ տարածքում հնչակյան կազմակերպությունները լուծարվել են. մի մասն անդամագրվել է ՌԿ(բ)Կ-ին: Սփյուռքում հնչակյան կազմակերպությունների գերխնդիրը հայապահպանությունն էր: ՍԴՀԿ հովանավորությամբ գործում են «Նոր սերունդ» մշակութային միությունը (1955 թ-ից) և Հայ մարմնամարզական միությունը (1921 թ-ից), որոնք մասնաճյուղեր ունեն գրեթե բոլոր խոշոր հայ համայնքներում: Լույս են տեսնում ՍԴՀԿ կենտրոնական վարչության «Արարատ» պաշտոնաթերթը (Բեյրութ), Արևմտյան Ամերիկայի կազմակերպության «Մասիս» շաբաթաթերթը (Փասադենա), «Ջահակիր» պարբերականը (Կահիրե) և այլն:1991 թ-ից Հայաստանում գործում է Հայաստանի սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցությունը:2001 թ-ին Լառնակայում (Կիպրոս) գումարվել է ՍԴՀԿ 17-րդ համագումարը: Վերակազմյալ հնչակյաններ, 1898 թ-ից` Վերակազմյալ հնչակյան կուսակցություն Վերակազմյալ հնչակյանների կամ արփիարականների գործիչները՝ Միհրան Տամատյանը, Արփիար Արփիարյանը, Միհրան Սվազյանը, Լևոն Մկրտիչյանը և ուրիշներ, համոզված, որ Թուրքիայում արդյունաբերական պրոլետարիատի բացակայության պայմաններում սոցիալական պայքարն անհեռանկար է և այլևս «ավելորդ ու վնասակար է Հայկական հարցի լուծման համար», հանդես են եկել միայն ազգային-ազատագրական պայքար մղելու պահանջով՝ միաժամանակ ձգտելով Հայկական հարցը լուծել՝ ըստ հնչակյան կուսակցության ծրագրի: 1908 թ-ի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո վերակազմյալ հնչակյանների գործունեության հիմնական վայրը Թուրքիան էր: Նրանք հրաժարվել են համազգային ապստամբության և անկախ Հայաստանի գաղափարից, առաջ քաշել սահմանադրական Թուրքիայում Հայաստանի ինքնավարության պահանջը: Սակայն իրենց դեմոկրատ հորջորջած երիտթուրքերը 1914–15 թթ-ին կոտորեցին նրանցից շատերին: Վերակազմյալ հնչակյանները 1921 թ-ին միացան Ռամկավար ազատական կուսակցությանը:Հայ հեղափոխական դաշնակցություն (ՀՀԴ, մինչև 1892 թ-ը՝ Հայ հեղափոխականների դաշնակցություն)Ստեղծվել է 1890 թ-ի հուլիս-օգոստոսին Թիֆլիսում: Հիմնադիրներն ու առաջին ղեկավարներն էին Քրիստափոր Միքայելյանը, Սիմոն Զավարյանը, Ստեփան Զորյանը (Ռոստոմ): 1890 թ-ի սեպտեմբերին հրապարակված ՀՀԴ մանիֆեստում նշված է, որ նոր ստեղծված կուսակցության նպատակը ժողովրդի ուժերը համախմբելն է, Արևմտյան Հայաստանի համար քաղաքական և տնտեսական ազատություն ձեռք բերելը: Այն արտահայտվել է ՀՀԴ առաջին ծրագրում, որն ընդունվել է 1892 թ-ին՝ կուսակցության առաջին ընդհանուր ժողովում, հրապարակվել է 1894 թ-ին «Դրոշակ» պաշտոնաթերթում:Դաշնակցությունը դավանում է ժողովրդավարության ու ընկերավարության (սոցիալիզմի) գաղափարներ, սակայն կուսակցության գաղափարախոսության, մարտավարության և ռազմավարության հիմնական խնդիրը Հայկական հարցի լուծումն է (Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը, ինքնավարությունը): Նպատակին հասնելու հիմնական միջոցը ՀՀԴ-ն համարում էր զինված գործողություններն ու ահաբեկչությունը, քաղաքական աշխատանքը երկրի ներսում և նրա սահմաններից դուրս: Ծրագրի ագրարային մասում նախատեսվում էր «տալ չունեցողին հող և մշակողին ապահովել հողից օգտվելու կարելիությունը»: Կարճ ժամանակում կուսակցության կազմակերպություններ են ստեղծվել Արևելյան Հայաստանում (Ալեքսանդրապոլ, Կարս, Երևան, Ղարաբաղ), Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներում (Թիֆլիս, Բաքու), Հյուսիսային Կովկասում (Նոր Նախիջևան), Արևմտյան Հայաստանում (Մուշ, Սասուն, Վան), Թուրքիայում (Կոստանդնուպոլիս, Իզմիր), Կիլիկիայում, Եգիպտոսում, Եվրոպայում, Ամերիկայում: ՀՀԴ-ն զբաղվել է արևմտահայերին զինելու և ինքնապաշտպանության նախապատրաստելու, Արևմտյան Հայաստան զինատար և մարտական խմբեր առաքելու առաջնահերթ խնդիրներով:Հայկական հարցը լուծելու խնդրում ՀՀԴ-ն կարևորում էր արևմտյան տերությունների դերը: «Դրոշակի» շուրջ համախմբված գործիչները (կոչվել են նաև դրոշակականներ) կապ էին հաստատել եվրոպական երկրների քաղաքական ու հասարակական շրջանակների հետ՝ հույս ունենալով եվրոպական տերությունների միջամտությամբ վերարծարծել և ապա լուծել Հայկական հարցը: Եվրոպական պետությունների ուշադրությունը Հայկական հարցին բևեռելու նպատակով ՀՀԴ-ն 1896 թ-ին կազմակերպեց Բանկ Օտոմանի (Օսմանյան բանկ) գրավումը Կոստանդնուպոլսում: XIX դարի սկզբին գլխավորեց Անդրկովկասում հայության  հուժկու ընդվզումը ցարական կառավարության քաղաքականության դեմ` հատկապես Հայ եկեղեցու ունեցվածքի բռնագրավման մասին 1903 թ-ի հունիսի 12-ի հրամանագրից հետո: 1905–06 թթ-ին Անդրկովկասում հրահրված  հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ ՀՀԴ-ն բազմաթիվ վայրերում գլխավորեց հայ բնակչության ինքնապաշտպանությունը, ահաբեկեց ցարական անընդունելի իշխանավորների: Ռուսական կառավարությունը դատական գործ հարուցեց ՀՀԴ-ի դեմ, բանտարկեց կուսակցության ակտիվ անդամներին:Առաջին աշխարհամարտի տարիներին ՀՀԴ-ն գործուն մասնակցություն ունեցավ հայկական կամավորական շարժման կազմակերպմանը: Մարտական գործողությունները ղեկավարեցին Անդրանիկը (Ա. Օզանյան), Դրոն (Դրաստամատ Կանայան), Համազասպը (Հ. Սրվանձտյան), Վարդանը (Վ. Մեհրաբյան), Քեռին (Արշակ Գաֆավյան) և ՀՀԴ մարտական դպրոցն անցած այլ գործիչներ: 1915 թ-ին` Մեծ եղեռնի ժամանակ, նրանցից շատերը մասնակցեցին հայ բնակչության ինքնապաշտպանական մարտերին, շատերն էլ ցեղասպանության զոհ դարձան: Պատերազմի տարիներին և հատկապես Ռուսաստանում 1917 թ-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո, աջակցելով Ժամանակավոր կառավարության քաղաքականությանը, դաշնակցությունը մասնակցեց Անդրկովկասում ստեղծված բանվորների, զինվորների և գյուղացիների խորհուրդների գործունեությանը. ազդեցիկ դիրք ուներ  Հայոց ազգային խորհրդում և նրա մասնաճյուղերում: 1917 թ-ի Հոկտեմբերյան հեղաշրջումից հետո ՀՀԴ-ն մասնակցեց Անդրկովկասյան իշխանության նոր մարմինների՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի, ապա՝ Անդրկովկասյան սեյմի ստեղծմանը, երկրամասը Խորհրդային Ռուսաստանից անջատելուն և Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության (ԱԴՖՀ) կազմավորմանը: Ներքին տարաձայնությունների և արտաքին քաղաքական գործոնների ազդեցության հետևանքով 1918 թ-ի մայիսի 26-ին ԱԴՖՀ-ն տրոհվեց. կազմավորվեցին Վրաստանի (մայիսի 26), Ադրբեջանի (մայիսի 27), Հայաստանի (մայիսի 28) անկախ հանրապետությունները:Հայաստանի Հանրապետությունը (1918–20 թթ.) բազմակուսակցական,  ժողովրդավարական պետություն էր, որի առաջատար քաղաքական ուժը ՀՀԴ-ն էր. նրա ներկայացուցիչներ Հովհաննես Քաջազնունին, Ալեքսանդր Խատիսյանը, Համազասպ Օհանջանյանը, Սիմոն Վրացյանը հաջորդաբար գլխավորեցին հանրապետության կառավարությունը: 1919 թ-ի մայիսի 28-ին Հայաստանը հռչակվեց Միացյալ և Անկախ Հանրապետություն:Նույն թվականի սեպտեմբեր-հոկտեմբերին ՀՀԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովի ընդունած նոր ծրագիրը վերահաստատել է Արևմտահայերի 2-րդ համագումարի և Հայաստանի խորհրդարանի` Միացյալ և Անկախ Հայաստան կերտելու գերխնդիրը, որը որպես վերջնանպատակ էր նաև 1982  և 1998 թթ-ին ընդունած ծրագրերում:Դառնալով իշխող կուսակցություն՝ ՀՀԴ-ն քայլեր կատարեց երկրի տնտեսությունը վերականգնելու, հանրապետությունում կարգ ու կանոն հաստատելու, լուսավորության գործը կարգավորելու համար: Սակայն հանրապետության ներքին ու արտաքին ծանր  կացությունը հնարավորություն չտվեց շարունակել ստեղծարար աշխատանքը, հաղթահարել երկրում մոլեգնող սովը, անիշխանության դրսևորումները: Դրությունն ավելի բարդացավ Թուրքիայի և Ադրբեջանի մահմեդական բնակչության հրահրած խռովությունների պատճառով: Ակնհայտ  էր  Խորհրդային Ռուսաստանի և քեմալական Թուրքիայի մերձեցումը: 1920 թ-ի աշնանը թուրքական բանակը ներխուժեց Հայաստան: Հանրապետությունը մեկուսացվեց, արևմտյան դաշնակիցները նրան լքեցին, նորաստեղծ Ազգերի լիգան չօգնեց: Ճնշումն ուժեղացրեց նաև Խորհրդային Ռուսաստանը: Պատերազմում պարտված Հայաստանը 1920 թ-ի դեկտեմբերի 2-ին ստիպված ստորագրեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը՝ կրելով տարածքային մեծ կորուստներ. Կարսի մարզը և Արդահանի գավառը հանձնեցին Թուրքիային: Միաժամանակ ՀՀ կառավարությունն ինքնակամ իշխանությունը հանձնեց բոլշևիկներին: Մինչ այդ՝ 1920 թ-ի նոյեմբերի 25-ին Խորհրդային Ադրբեջանում կազմավորված Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն Կարմիր բանակի զորամասերի հետ անցավ հանրապետության սահմանը և Հայաստանը հռչակեց խորհրդային հանրապետություն: 1921 թ-ի Փետրվարյան հակախորհրդային ապստամբության պարտությունից (ապրիլի 2) հետո ՀՀԴ-ն իր գործունեությունը շարունակեց արտասահմանում: 1923 թ-ի նոյեմբերին խորհրդային իշխանությունների պահանջով Երևանում գումարված նախկին դաշնակցականների համահայաստանյան համագումարի որոշմամբ ՀՀԴ-ն ԽՍՀՄ-ում լուծարվեց, իսկ 1933 թ-ին կուսակցության 12-րդ ընդհանուր ժողովը պաշտոնապես լուծարեց իր ընդհատակյա կազմակերպությունը Հայաստանում:ՀՀԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովից հետո կուսակցությունը հետևողականորեն իրականացնում էր Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչների՝ երիտթուրք պարագլուխների ահաբեկման «Նեմեսիս» պատժիչ գործողությունը: Երկրորդ աշխարհամարտի (1939–45 թթ.) տարիներին ՀՀԴ առանձին ղեկավարներ, դեպի Արևելք Հիտլերի զորքերի առաջխաղացման մեջ տեսնելով ԽՍՀՄ-ի քայքայման և Հայաստանի անկախության վերականգնման հնարավորություն, համագործակցեցին հիտլերականների հետ: Սակայն ՀՀԴ-ին ենթակա որևէ հայկական զորամաս չմասնակցեց ռազմական գործողություններին: Պատերազմի ավարտին ՀՀԴ-ն պաշտպանեց Կարսի մարզը և Արդահանի գավառը ՀԽՍՀ-ին միավորելու ԽՍՀՄ պահանջը: 1947 թ-ին ՀՀԴ 15-րդ ընդհանուր ժողովին ներկայացրած իր զեկուցման մեջ ՀՀԴ բյուրոն նշեց, որ Հայ դատը կարող է լուծվել միայն ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցությամբ: Սակայն ծավալված «սառը պատերազմի» տարիներին ՀՀԴ-ն փոխեց իր դիրքորոշումը և որդեգրեց հակախորհրդային կողմնորոշում:ՀՀԴ-ի և հատկապես նրա Հայ դատի հանձնախմբերի գործունեությունը նպաստեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը Եվրախորհրդարանում (1987 թ-ի հունիս) հարցի քննարկմանը` ԱՄՆ-ի Սենատում և այլուր:Հայաստանի Հանրապետության հռչակումից և Ղարաբաղյան ազգայինազատագրական շարժման ծավալումից հետո՝ 1988 թ-ին, ՀՀԴ 24-րդ ընդհանուր ժողովն առաջադրեց «Դեպի երկիր» կարգախոսը՝ պատրաստակամություն հայտնելով հնարավորինս նպաստել Հայաստանի բարգավաճմանը:  1988 թ-ի հոկտեմբերին ՀՀԴ-ն, ՍԴՀԿ-ն և ՌԱԿ-ը համատեղ հայտարարությամբ արդարացի համարեցին Հայաստանի հետ վերամիավորվելու Արցախի հայության պահանջը: 1990 թ-ի օգոստոսի 8-ին ՀՀԴ-ն բացահայտեց իր կազմակերպական ներկայությունը Հայաստանում: Սակայն 1994 թ-ի դեկտեմբերի 28-ին ՀՀ նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հրամանագրով կասեցվեց ՀՀԴ գործունեությունը Հայաստանում՝ հանրապետությունում գործող քաղաքական կուսակցությունների մասին  օրենքը խախտելու մեղադրանքով: ՀՀ Գերագույն դատարանը հաստատեց ՀՀ նախագահի հրամանագիրը, որը, սակայն, 1998 թ-ին նորընտիր նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը չեղյալ հայտարարեց: Լույս են տեսնում կուսակցության պաշտոնաթերթեր «Դրոշակը» (Երևան), «Ասպարեզը» (Լոս Անջելես), «Հուսաբերը» (Կահիրե), «Ազդակը» (Բեյրութ), «Ալիքը» (Թեհրան), «Արմենիան» (Բուենոս Այրես), «Ազատ օրը» (Աթենք), «Հորիզոնը» (Մոնրեալ), «Երկիրը» (Երևան):Ռամկավար ազատական կուսակցություն (ՌԱԿ)Հիմնադրվել է 1921 թ-ի հոկտեմբերի 1-ին Կոստանդնուպոլսում՝ Սահմանադրական ռամկավար կուսակցության, Վերակազմյալ հնչակյանների, Հայ ժողովրդական կուսակցության, անհատ սփյուռքահայերի և հասարակական այլ կազմակերպությունների ներկայացուցիչների ջանքերով: 1921 թ-ին ՌԱԿ-ի ընդունած ծրագրում շարադրված է կուսակցության նպատակը՝ հասնել անկախ հայկական պետության ստեղծման՝ հիմնված ազատ տնտեսության, մասնավոր սեփականության, անձնական ձեռներեցության, աշխատանքի, քաղաքացիական իրավունքների ազատության և օրենքի առաջ բոլոր քաղաքացիների հավասարության վրա: ՌԱԿ-ն իր ծրագրում առանցքային է համարում Հայ դատը:Կուսակցության գլխավոր խնդիրներից են ազգապահպանությունը Սփյուռքում, հայ համայնքների և ՀՀ-ի միջև մշակութային կապերի ամրապնդումը, հայրենիքում ազգային համախմբմանն աջակցելը և այլն: ՌԱԿ-ի 1947 թ-ի 7-րդ համագումարում  ընդունված հայտարարության մեջ նշված է, որ կուսակցությունը հավատարիմ է  ռամկավար ազատական գաղափարներին: ՌԱԿ-ի կենտրոնական վարչությունը ողջունել է 1990 թ-ի օգոստոսի 23-ի Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակագիրը: Կուսակցության նախաձեռնությամբ Սփյուռքում ստեղծվել և գործում են մեծ թվով մշակութային, բարեգործական, մարզական, կրթական հաստատություններ: ՌԱԿ-ն իր տեղական կազմակերպություններն ունի ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Լիբանանում, Եգիպտոսում և այլուր:ՌԱԿ-ի պաշտոնաթերթերից են «Զարթոնքը» (Բեյրութ), «Նոր օրը» (Ֆրեզնո),  «Պայքարը» (Բոստոն, ապա՝ Երևան, այժմ չի հրատարակվում) և այլն:1990 թ-ին Երևանում հիմնադրվել է Հայաստանի ռամկավար ազատական կուսակցությունը (ՀՌԱԿ, գրանցվել է 1991 թ-ի հուլիսի 4-ին): Տես նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ,Ինքնապաշտպանական մարտեր, Հայ դատ, Հայ-թաթարական ընդհարումներ, Հայաստանի առաջին հանրապետություն, Փետրվարյան ապստամբություն. 1921 թ.,  Ֆիդայական շարժում:  1890-ական թվականների վերջերին դաշնակցությունը հայ հասարակական-քաղաքական կյանքում դարձել էր  գերիշխող կուսակցություն:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
Օսմանյան կայսրությունում կիրառվող պետական ջարդարարական քաղաքականության հետևանքով հայոց դարավոր ազատագրական շարժումը XIX դարի 80-ական թվականների կեսերին բարձրացավ որակական նոր աստիճանի` ազգային հեղափոխության: Պայքարի ղեկավարությունը ստանձնեցին նոր ձևավորվող կուսակցությունները, որոնք, չնայած ծրագրային, գաղափարական տարբերություններին, հետապնդում էին նույն գործնական նպատակը` թուրքական բռնակալությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը:

Արևմտյան Հայաստանի և Կիլիկիայի` դարերով խավարի մեջ կորած գյուղերում և քաղաքներում հիմնվում էին ազատագրական գաղտնի խմբեր, ստեղծվում էին կուսակցական տեղական կազմակերպություններ: Տարբեր երկրների հայ համայնքներում կազմակերպվում էին կամավորական ջոկատներ, որոնք անցնում էին Արևմտյան Հայաստան` աջակից լինելու տեղի հայության պայքարին:

Հայկական հեղափոխությունն ընթանում էր ներքին ու արտաքին խիստ աննպաստ պայմաններում: Եվրոպական տերությունները և Ռուսաստանը Հայկական հարցը դիտում էին սոսկ իբրև օսմանյան պետության ներքին գործերին միջամտելու, այնտեղ սեփական ազդեցության ոլորտներն ընդլայնելու միջոցներից մեկը։

Հայ ժողովրդի տարանջատվածությունը, նրա նկատմամբ թուրքերի, քրդերի ու չերքեզների կողմից կատարվող հալածանքները, հարստահարումներն ու ջարդերը, մուսուլման հոծ բնակչությամբ շրջապատված լինելը, կողքին հավատակից կամ բախտակից հարևան չունենալը հայության համար համարյա անկարելի էին դարձնում համազգային ազատագրական պատերազմի հնարավորությունը: Բնաջնջման ենթարկվող ազգին կյանքը ստիպում էր ընտրել թուրքական անարգ բռնակալության դեմ դաժան պայքարի ուղին: Այս պայքարը ղեկավարելու և ուղղորդելուն էր միտված հայ ազգային կուսակցությունների ստեղծումը` 1885թ.՝ Արմենական կուսակցություն, 1887թ.՝ Հնչակյան կուսակցություն, 1890թ.՝ Դաշնակցական կուսակցություն։

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Այս փուլի համար ուզում եմ ավելացնել, որ 19-րդ դարի 60-80-ական թվականներին ազատագրական խմբակների ստեղծումը նպաստեց հայ ազգային կուսակցությունների առաջացման համար: Հաջորդ փուլի համար խնդրում եմ տեղադրել նյութեր հայ ազգային կուսակցությունների առաջացման վերաբերյալ:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
Եվրոպական առաջադիմական գաղափարների ներթափանցումը հայության մեջ խթանել էր արևելահայ մտավորականությանը ուղիներ որոնել արևմտահայության ազատագրության համար: Այդ նպատակով 1869թ. Ալեքսանդրապոլում (Գյումրի) ստեղծվեց «Բարենպատակ ընկերությունը» ուսուցիչ Արսեն Կրիտյանի ղեկավարությամբ, իսկ 1874թ. Ղարաքիլիսայում (Վանաձոր) ստեղծվեց «Հայրենիքի սիրո գրասենյակ» խմբակը: Այս խմբակի անդամներից մեկը երկու անգամ եղել էր Արևմտյան Հայաստանում: 1876թ. այս երկու խմբակներն էլ հայտնաբերվեցին ցարական կառավարության կողմից և ցրվեցին, իսկ Արսեն Կրիտյանը բանտարկվեց, զրկվեց ուսուցչություն անելու իրավունքից:

1882թ. մի խումբ հայ ուսանողներ Մոսկվայում հիմնադրեցին «Հայրենասերների միություն» կազմակերպությունը, որը գտնվում էր ռուս հեղափոխական նարոդնիկների ազդեցության տակ: Կազմակերպությունն ուներ իր տպագիր օրգանը՝ «Ազատության ավետաբեր» լրագիրը, որը հայ իրականության առաջին քաղաքական թերթն էր: Այդ կազմակերպությունն ունեցավ մի քանի տարվա կյանք:

Ազատագրական գաղափարները նոր ուժով բորբոքվեցին Վանում, երբ Բեռլինի վեհաժողովից հիասթափված Խրիմյանը 1879թ. վերադարձավ Վան: Այստեղ էր նաև վարժապետանոց բացած Մկրտիչ Փորթուգալյանը և Վանի ռուսական փոխհյուպատոս Կոստանդին Կամսարականը: Նրանց հովանավորությամբ 1879թ. վերջին Վանում ստեղծվեց «Սև խաչ» գաղտնի ընկերությունը, որն ուներ իր լեգալ և անլեգալ օրգանները: «Սև խաչի» գործունեությունը աստիճանաբար մարեց, երբ կառավարությունը Վանից հեռացրեց Մկրտիչ Փորթուգալյանին և Մկրտիչ Խրիմյանին, իսկ փոխհյուպատոս Կոստանդին Կամսարականին փոխադրեցին այլ վայր: Որոշակի առկայծումներով «Սև խաչը» իր գոյությունը պահպանեց մինչև 1880-ական թվականների կեսը:

Գաղտնի կազմակերպություններից էր նաև 1881թ. ստեղծված Էրզրումի կամ Կարինի «Պաշտպան հայրենյացը»: Նրա ղեկավար մարմինը կոչվում էր Գերագույն խորհուրդ: Այն բաղկացած էր յոթ հոգուց, մեկը՝ խորհրդակցական, վեցը՝ հիմնական ձայնի իրավունքով: Կազմակերպությունն ստեղծվել էր խիստ գաղտնիության պայմաններում: «Պաշտպան հայրենյացը» ինքնապաշտպանական նպատակներով ստեղծված կազմակերպություն էր, որի հիմնական շարժիչ ուժը քաղաքի և գյուղի արհեստավորները և երկրագործներն էին: Նրա հիմնադիր անդամներից Խաչատուր Կերեկցյանը մեկնեց Վան և Մ. Խրիմյանի միջոցով կապ հաստատեց «Սև խաչի» անդամների հետ: Կարինի հոգևոր առաջնորդ Մաղաքիա Օրմանյանը օգնում էր կազմակերպությանը ֆինանսական միջոցներով և խորհուրդներով: Կազմակերպությունը կապեր հաստատեց նաև Կ.Պոլսի պատրիարք Ներսես Վարժապետյանի և «Մշակ» թերթի խմբագիր Գրիգոր Արծրունու հետ: 1882թ. կազմակերպությունը պատահաբար հայտնաբերվեց կառավարության կողմից: Սկսվեցին զանգվածային ձերբակալությունները: Նրանց դատավարությունն սկսվեց 1883թ. ամռանը: Դա առաջին քաղաքական դատն էր հայերի նկատմամբ: Թուրքական պատժաչափերը ոչ ոք չկրեց: Պատրիարքի միջամտությամբ նրանց մեծ մասը 1884թ. հուլիսին ազատվեց: «Պաշտպան հայրենյացը» փառաբանվեց ժողովրդի կողմից. Նրա մասին երգեր հյուսվեցին: Մեր ժամանակներն է հասել «Ձայն մը հնչեց Էրզրումի Բարձր հայոց լեռներեն» երգը:

80-ական թվականներին ստեղծվեցին բազմաթիվ այլ կազմակերպություններ, որոնք ժողովրդի մեջ արթնացնում էին ազգային համախմբման, ինքնագիտակցության և պայքարի գաղափարներ:

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Սիրելի՛ աշակերտներ, այս փուլի համար, ես ուզում եմ առանձնահատուկ ընդգծել Անահիտ Հակոբյանի կատարած աշխատանքը: Նա միակն էր, որ մասնակցեց այս փուլի ընթացքին, իսկ նրա տեղադրած նյութերը լիովին համապատասխանում են փուլի թեմային: Համառոտ ներկայացնելով Բեռլինի վեհաժողովի ընթացքը նա կարողացել է նշել Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ և Բեռլինի պայմանագրի 61-րդ հոդվածների տարբերությունը: Ինձ մնում է միայն ավելացնել, որ Բեռլինի վեհաժողովը ճակատագրական նշանակություն ունեցավ հայկական հարցի համար: Ինչպես գիտենք, հայկական պատվիրակությանը Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ թույլ չտրվեց մասնակցել վեհաժողովի ախշատանքներին: Հետագայում Մկրտիչ Խրիմյանը վեհաժողովը համեմատել է մեծ կաթսա հարիսայի հետ ասելով, որ Եվրոպական մեծ տերությունները իրենց երկաթյա շերեփներով կարողացան իրենց բաժինը վերցնել, իսկ մեր շերեփը թղթից էր, և այդպես էլ չկարողացանք որևէ բան վերցնել: Սրանով Մկրտիչ Խրիմյանը ցանկացել է ասել, որ եվրոպական տերությունները զենքի ուժող կարողացան հասնել իրենց նպատակներին, և հորդորել հայ ժողովրդին աղերսագրերի փոխարեն զենք վերցնել և զենքով հասնել իրենց արդարացի պահանջների իրագործմանը: Այսպիսով, հուսախաբ լինելով հայկական հարցը դիվանագիտական ուղիներով լուծելու հեռանկարներից՝ հայ գործիչները թուրքական բռնակալությունից իրենց ժողովրդի ազատագրվելը կապեցին հեղափոխական պայքարի հետ: Հաջորդ փուլի համար կխնդրեի, որպեսզի բոլորդ լինենք ավելի ակտիվ և տեղադրել նյութեր հայ ազատագրական խմբակների ու կազմակերպությունների վերաբերյալ:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
Ի տարբերություն Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի Վեհաժողովը պարտավորեցնում էր Ռուսաստանին իր զորքերն անհապաղ դուրս բերել գրավված տարածքներից և ոչ մի երաշխիք չէր տալիս 61-րդ հոդվածի կենսագործման համար։ Բացի այդ, «Հայաստան» բառը փոխարինվում էր «Հայկական մարզեր» և «Հայաբնակ վայրեր» բառակապակցություններով։ Այսինքն՝ օսմանյան կողմն ազատվում էր այդ երկրամասը հայերի հայրենիք ընդունելու Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի ձևակերպումից։Ռուսաստանին էր անցնում Կարսի մարզը, իսկ Ալաշկերտն ու Բայազետը հանձնվում էին Թուրքիային։

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
Բեռլինի վեհաժողովը տեղի է ունեցել 1878 թ-ի հունիսի 13-ից հուլիսի 13-ը, որտեղ առաջին անգամ միջազգային դիվանագիտության խնդիր է դարձել Հայկական հարցը՝ որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս։

Բեռլինի վեհաժողովը հրավիրվել է Ավստրո-Հունգարիայի ու Անգլիայի նախաձեռնությամբ և Գերմանիայի աջակցությամբ, որպեսզի վերանայեն Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը։ Բեռլինի պայմանագրի համաձայն Բուլղարիան հռչակվում էր ինքնավար պետություն։ Բալկանյան լեռնաշղթայից հարավ կազմվում էր Արևելյան Ռումելիա նահանգը, որը մնում էր սուլթանի քաղաքական և ռազմական իշխանության տակ, բայց ստանում էր վարչական ինքնավարություն: Թրակիան, Մակեդոնիան և Ալբանիան մնում էին Թուրքիային: Չեռնոգորիան, Սերբիան և Ռումինիան անկախ էին ճանաչվում: Ռումինիան ստանում էր Հյուսիսային Դոբրուջան: Բեսարաբիայի մերձդանուբյան մասը վերադարձվում էր Ռուսաստանին: Ավստրո-Հունգարիային իրավունք վերապահվեց ժամանակավորապես գրավել Բոսնիան ու Հերցեգովինան: Ռուսաստանին էին միացվում Կարսը, Արդահանը և Բաթումը, իսկ Ալաշկերտի հովիտն ու Բայազետը վերադարձվում էին Թուրքիային: Բաթումը հայտարարվում էր ազատ նավահանգիստ: Թուրքիան պարտավորվում էր բարենորոգումներ իրականացնել հայերով բնակեցված իր փոքրասիական տարածքներում (Արևմտյան Հայաստանում), ինչպես նաև խղճի ազատության և քաղաքացիական իրավունքների հավասարություն ապահովել կայսրության բոլոր հպատակների համար:

Հայկական հարցի լուծման և Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրով նախատեսված բարենորոգումների իրականացման համար Կոստանդնուպոլսի հայ քաղաքական շրջանակները Բեռլին ուղարկեցին ազգային պատվիրակություն՝Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ, որին սակայն թույլ չտվեցին մասնակցել վեհաժողովի աշխատանքներին։ Պատվիրակությունը վեհաժողովին ներկայացրեց Արևմտյան Հայաստանի ինքնավարության նախագիծն ու պետություններին հասցեագրված հուշագիրը, որոնք նույնպես անուշադրության մատնվեցին:

Բեռլինի վեհաժողովում Հայկական հարցի շուրջ  բախվեցին երկու տեսակետներ. ռուսական պատվիրակությունը պահանջում էր բարենորոգումներն անցկացնել մինչև ռուսական զորքերի դուրսբերումը Արևմտյան Հայաստանից, իսկ անգլիական պատվիրակությունն աշխատում էր այդ հարցը չպայմանավորել ռուսական զորքի ներկայությամբ: Ի վերջո վեհաժողովն ընդունեց Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի անգլիական տարբերակը, որը, որպես 61-րդ հոդված, մտավ Բեռլինի պայմանագրի մեջ հետևյալ ձևակերպմամբ. «Բարձր դուռը պարտավորվում է առանց հետագա հապաղման իրագործել հայաբնակ մարզերում տեղական կարիքներից հարուցված բարելավումներն ու բարենորոգումները և ապահովել հայերի անվտանգությունը չերքեզներից ու քրդերից»։ Այսպիսով հայերի դրության բարելավման հարցերով զբաղվելու էին Եվրոպական 6 տերությունները (Անգլիա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Ռուսաստան, Ավստրո-Հունգարիան, Իտալիա)։ Դրանով Արևմտյան Հայաստանի հարցը մտնում էր խոշոր պետությունների հակասությունների ոլորտ և  չէր լուծվում։

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Սիրելի՛ աշակերտներ, այս փուլի ընթացքում մենք իմացանք թե երբ և ինչ պայմաններում է տեղի ունեցել Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը, սակայն բավարարվեցինք միայն փաստերն արձանագրելով՝ երբ է կնքվել, որտեղ, Հայաստանին վերաբերող ինչ հոդվածներ կային այնտեղ և այլն: Այս տեղեկություններն, իհարկե, չափազանց կարևոր են, սակայն դրանց հետ մեկտեղ անհրաժեշտ է իմանալ նաև Սան-Ստեֆանոյի նշանակությունը Հայաստանի և հայերի համար: Այսպես, Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրով հայկական հարցը առաջին անգամ դուրս եկավ միջազգային ասպարեզ: Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում առաջին անգամ գործածվում էր Հայաստան անունը, այսինքն Թուրքիան պաշտոնապես ճանաչեց Օսմանյան կայսրության սահմաններում Հայաստան երկրի գոյությունը: Կարևոր էր նաև այն, որ բարենորոգումներ պետք է իրականացվեին Արևմտյան Հայաստանում ռուսական զորքերի գտնվելու ժամանակ: Սակայն, ինչպես գիտենք, Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը չի իրականանում, քանի որ Եվրոպական բոլոր մեծ տերությունները դժկամությամբ են ընդունում այն, քանի որ պայմանագրով զգալիորեն բարելավվում էին Ռուսաստանի դիրքերը Բալկաններում և Արևմտյան Հայաստանում: Այս ամենի հետևանքով Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը ուժի մեջ չի մտնում:Եվրոպական մեծ տերությունները (Անգլիա, Ավստրո-Հունգարիա, Գերմանիա) պահանջում են վերանայել Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը, ուստի որոշվում է հրավիրել նոր խորհրդաժողով: Այս փուլի համար, կարծում եմ, այսքանը բավարար է: Հաջորդ փուլի համար խնդրում եմ տեղադրել նյութեր Բեռլինի վեհաժողովի վերաբերյալ: Խնդրում եմ տեղադրված նյութերի հետ մեկտեղ նշել թե ձեր կարծիքով ինչ տարբերություններ կան Սան-Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերի միջև:

# data[].attributes.headline
Սիմոնյան Անի 

# data[].attributes.subject
Սիմոնյան Անի 

# data[].attributes.body
Հատուկ հոդվածով (16-րդ) նախատեսվում էր վարչական բարենորոգումներ անցկացնել արևմտյան Հայաստանում։ Պատերազմի հաջող ընթացքը Ռուսաստանի համար և արևմտյան Հայաստանի մի մասի գրավումը ռուս, զորքերի կողմից ազատագրական հույսեր ներշնչեցին նաև հայ քաղաքական շրջաններին։ 1877-ի վերջին Կ. Պոլսի հայոց ազգային ժողովը մերժեց հայերին զորակոչելու սուլթան, իրադեն , որով փաստորեն հրաժարվեց զենք վերցնել ռուսական բանակի դեմ։

# data[].attributes.headline
Սարգսյան Ժորա

# data[].attributes.subject
Սարգսյան Ժորա

# data[].attributes.body
1878-ի հունվարին Կ. Պոլսի պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը ազգային ժողովին ներկայացրեց մի տեղեկագիր, որտեղ շարադրված էր Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը՝ Լիբանանի օրինակով։ Ծրագիրը, որ ամենայն հավանականությամբ թելադրված էր թուրք, կառավարութան և Անգլիայի կողմից,որոնք հարցի նման լուծումը գերադասում էին արևմտյան Հայաստանի գրավումից, մերժվեց։

# data[].attributes.headline
Խաչատրյան Ալիկ  

# data[].attributes.subject
Խաչատրյան Ալիկ  

# data[].attributes.body
Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիր, Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև 1878թ. փետրվարի 19 (մարտի 3-ին) Կոստանդնուպոլսի արվարձան՝Սան-Ստեֆանոյում կնքված նախնական հաշտութան պայմանագիր, որով ավարտվեց 1877-1878 ռուս-թուրքական պատերազմը։ Մեծ նշանակություն է ունեցել բալկանյան ժողովուրդների թուրքական լծից ազատագրման և Հայկական հարցի միջազգայինդիվանագիտության ասպարեզում հայտնվելու գործում։ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրի դրույթները վերանայվել են Բեռլինի կոնգրեսի արդյունքում ընդունված փաստաթղթում։

Ստորագրել են փետրվարի 19  (մարտի 3)-ին, Սան Ստեֆանոյում (Կոստանդնուպոլսի մոտ) Ռուսաստանի կողմից կոմս Ն. Իգնատեն ու U. Նելիդովը, Թուրքիայի կողմից՝ Սավֆետ փաշան ու Սահադուլլահ բեյը ։

Հատուկ հոդվածով (16-րդ) նախատեսվում էր վարչական բարենորոգումներ անցկացնել արևմտյան Հայաստանում։ Պատերազմի հաջող ընթացքը Ռուսաստանի համար և արևմտյան Հայաստանի մի մասի գրավումը ռուս, զորքերի կողմից ազատագրական հույսեր ներշնչեցին նաև հայ քաղաքական շրջաններին։ 1877-ի վերջին Կ. Պոլսի հայոց ազգային ժողովը մերժեց հայերին զորակոչելու սուլթան, իրադեն (հրամանագիր), որով փաստորեն հրաժարվեց զենք վերցնել ռուսական բանակի դեմ։

1878-ի հունվարին Կ. Պոլսի պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը ազգային ժողովին ներկայացրեց մի տեղեկագիր, որտեղ շարադրված էր Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը՝ Լիբանանի օրինակով (1864-ի կանոնադրությամբ Լիբանանը կառավարում էր քրիստոնյա ընդհանուր նահանգապետը)։ Ծրագիրը, որ ամենայն հավանա կանությամբ թելադրված էր թուրք, կառավարութան և Անգլիայի կողմից (որոնք հարցի նման լուծումը գերադասում էին արևմտյան Հայաստանի ռուս, գրավումից), մերժվեց։ Կ. Պոլսի և Անդրկովկասի հայ քաղաքական շրջանների (որոնք արևմտահայության ազատագրության հարցը կապում էին Ռուսաստանի հետ) ճնշման տակ Կ. Պոլսի պատրիարքն իր ներկայացուցչի՝ Ադրիանուպոլսի առաջնորդական փոխանորդ Գևորգ վարդապետ Ռուսչուգլյանի միջոցով (որին միացան Ստեփան Ասլանյանը և Հովհաննես Նուրյանը), իսկ ավելի ուշ նաև անձամբ շփման մեջ մտավ ռուս, հրամանատարության (Մեծ իշխան Նիկոլայ. Նիկոլաևիչ) և դիվանագիտական ներկայացուցիչների (Իգնատև, Նելիդով) հետ ու խնդրագիր հղեց Ալեքսանդր II կայսրին։ Նույն ժամանակ, Գրիգոր Արծրունու նախաձեռնությամբ, խընդրագիր ներկայացվեց Կովկասի փոխարքային։ Ռուսական կառավարությունը համաձայնեց հայերի վերաբերյալ հատուկ կետ մտցնել ռուս-թուրքական պայմանագրում։ Այս հոդվածը չէր կարող գոհացնել հայերին, քանի որ այնտեղ խոսք անգամ չկար նրանց ակնկալած ինքնավարության մասին։ Հոդվածի այդպիսի չափավորությունը բացատրվում էր Ռուսաստանի վրա Անգլիայի դիվանագիտական ճնշումով, որը վտանգված էր տեսնում իր շահերն Ասիայում, ինչպես նաև Հնդկաստան տանող ճանապարհներին։

Նոր պատմության շրջանում առաջին անգամ Հայաստանանվանումը և հայերը հիշատակվում էին միջազգային դաշնագրում Պայմանագրի 16-րդ հոդվածում ասվում էր. «Նկատի առնելով այն, որ ռուսական զորքերի դուրսբերումը նրանց կողմից գրավված Հայաստանի` Թուրքիային  վերադարձվելիք վայրերից, կարող է այնտեղ առիթ տալ բախումների և բարդությունների, որոնք երկու պետությունների բարի հարաբերությունների վրա կունենան վնասակար ազդեցություն, Բարձր Դուռը պարտավորվում է անհապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերի տեղական կարիքներից հարուցվող բարելավումներ և բարենորոգություններ, և զերծ պահել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից»։ Պայմանագրի 19-րդ հոդվածով Ռուսաստանին էին անցնում Կարսը,Արդահանը, Բայազետը , Բաթումը, Օլթին, Արտանուջը, Արդվինը, Ալաշկերտը, Կաղզվանը և Խումարը։

# data[].attributes.headline
Սարգսյան Ժորա

# data[].attributes.subject
Սարգսյան Ժորա

# data[].attributes.body
1878-ի հունվարին Կ. Պոլսի պատրիարք Ներսես Վարժապետյանը ազգային ժողովին ներկայացրեց մի տեղեկագիր, որտեղ շարադրված էր Հայաստանի ինքնավարության ծրագիրը՝ Լիբանանի օրինակով։ Ծրագիրը, որ ամենայն հավանկանությամբ թելադրված էր թուրք, կառավարութան և Անգլիայի կողմից (որոնք հարցի նման լուծումը գերադասում էին արևմտյան Հայաստանի ռուս, գրավումից), մերժվեց։

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Սիրելի՛ աշակերտներ, շնորհակալություն ձեր տեղադրած նյութերի համար: Այս փուլի համար ուզում եմ ընդգծել Անահիտ Հակոբյանի տեղադրած նյութերը, քանզի դրանք լիովին համապատասխանում են այս փուլի պահանջներին: Ձեր տեղադրած նյութերում շատ են կրկնությունները, ուստի առաջարկում եմ, հերթական նյութը տեղադրելուց առաջ, կարդալ ձեր ընկերների տեղադրած նյութերը, դա կօգնի խուսափել կրկնություններից և տեղադրել միմյանց լրացնող տեղեկություններ: Գովելի է, որ դուք օգտվում եք զանազան կայքերից ձեր նյութերը տեղադրելիս, բայց կխնդրեի հետագա փուլերի համար, չբավարվել միայն այդ կայքերի նյութերի տեղադրմամբ: Ճիշտ կլինի, որ դուք կարդաք այդտեղ տեղադրված նյութերը, և ձեր ներկայացրած փաստերի կողքին գրեք նաև ձեր մտքերը դրանց վերաբերյալ: Այսպես, այս փուլի ընթացքում ներկայացված տեղեկությունները ուսումնասիրելով խնդրում եմ գրել ձեր կարծիքը հետևյալ հարցերի վերաբերյալ՝ 1. Ի՞նչ տվեց Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը, և իրականանալու դեպքում ի՞նչ կարող էր տալ հայությանը: 2. Ի՞նչու չիրականացավ Սան-Ստեֆանոյի պայմանագիրը:

# data[].attributes.headline
Մանուկյան Անի

# data[].attributes.subject
Մանուկյան Անի

# data[].attributes.body
1878 թվականի փետրվարի 19-ին կնքված Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում արծարծվեց նաև XIX դարի երկրորդ կեսի հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի հիմնական բովանդակությունը կազմող Հայկական հարցը։ Պայմանագիրը ստորագրվել է Ռուսաստանի կողմից կոմս Ն. Իգնատևի ու Ա. Նելիդովի, Թուրքիայի կողմից՝ Սավֆետ փաշայի ու Սահադուլլահ բեյի կողմից։ Արևմտահայ շատ գործիչներ՝ հոգևորականներ, հայոց Ազգային ժողովի երեսփոխաններ, այդ թվում ժողովի ատենապետ Ստեփան փաշա Ասլանյանը, Սաֆվեթ փաշայի խորհրդական, դիվանագետ Սարգիս Համամջյանը Հայկական հարցի լուծման ակնկալությամբ հանդիպումներ ունեցան Սան-Ստեֆանոյի ռուսական պատվիրակության ղեկավար կոմս Ն. Իգնատևի հետ։ Սան Ստֆանոյի պայմանագրում մտցվեցին առանձին հոդվածներ ու ձևակերպումներ, որոնք վերաբերում էին Հայաստանին ու հայերին։ Հայերին էր վերաբերում 16-րդ, 25-րդ, 27-րդ հոդվածները

Բարձր դուռը պարտավորվում էր Արևմտյան հայաստանում ռուսների գրավված և կրկին Թուրքիային վերադարձվելիք տարածքներում անհապաղ բարեփուխումներ անցկացնել և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից։ (16-րդ)

Ռուսական զորքերին իրավունք էր տրվում 6 ամիս ժամկետով մնալ Հայաստանում։ (25-րդ)

Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր չհալածել պատերազմում ռուսներին աջակցած քրիստոնյաներին։ (27-րդ)

Պայմանագրի համաձայն.՝

Ռուսաստանին էին անցնում Կարսի, Կաղզվանի, Օլթիի, Արդահանի, Ալաշկերտի և Բայազետի գավառները, Սև ծովի առափնյա շրջանները՝ Բաթում նավահանգստով

Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ էին շարունակում մնալ Էրզրումն ու Բասենը։

# data[].attributes.headline
Մանուկյան Անի

# data[].attributes.subject
Մանուկյան Անի

# data[].attributes.body
• 1856 թ. Փարիզի հաշտության պայմանագիրը ոչ միայն ետ մղեց Ռուսաստանին Սեվծովյան նեղուցների հարցն իր օգտին լուծելու բարվոք հնարավորությունից, այլեւ մեծ սպառնալիքի տակ դրեց նրա հարկավը՝ Կովկասը, Ղրիմը ու Ուկրաինան: Ուստի Ղրիմի պատերազմից հետո Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրը Եվրոպայում դարձավ Փարիզի հաշտության ծանր հետեվանքների վերացումը: Չկարողանալով վճռել այդ խնդիրը ռազմական ուժով, ցարիզմը ձգտում էր լուծել այդ դիվանագիտական ճանապարհով: 1870-ական թվականների կեսերին նա օգտագործեց Բալկանյան ժողովուրդների ապստամբությունը Թուրքիայի դեմ եւ Սլավոններին պաշտպանելու պատրվակով փորձեց հաստատապես վերականգնել իր խաթարած դիրքերը Սեւ ծովի ափերին եւ իրագործել նվաճողական պլանները Մերձավոր Արեւելքում:
• 1875 թ. ամռանն ապստամբեց Հերցեգովինան, ապա Բոսնիան, իսկ 1876 թ. գարնանը՝ Բուլղարիան: Բուլղարիայի ազատագրմանը հետամուտ Բուլղարական կենտրոնական հեղափոխական կոմիտեն, որը մինչեւ ռուս-թուրքական պատերազմի սկսվելը քողարկման նպատակով կրում էր «Կենտրոնական բարեգործական ընկերություն» անմեղ անունը, կոչ էր անում. Եթէ հրանոթ ու հրացան չկա, ժողովուրդը թող մահակներով ելնի պայքարի:
• 1876 թ. Հունիսի 30-ին կիսանկախ Սերբիան, լրիվ անկախություն ստանալու հույսով, պատերազմ հայտարարեց Թուրքիային: Նրան միացավ Չերնորոգիան:Սերբական բանակի շարքերում կռվում էին ավելի քան չորս հազար ռուս կամավորներ, իսկ զօրքերի ընդհանուր հրամանատար էր նշանակված ռուսական պաշտոնաթող գեներալ Մ.Գ.Չերնայեւը:
• Եվրոպայի անճարակությունը չէր, հարկավ, որ խանգարում էր նրան լուծել Արեւելյան հարցը: Մեծ տերությունները միտումնավոր բարդություններ էին ստեղծում պահպանելու համար Թուրքիայի այսպես կոչված «ստատուս քվոն»: Ֆ.Էնգելսի արտահայտությամբ այդ «հնամաշ դիվանագիտական լաթը...Թուրքիայի անբաժանելիության այդ հին, ֆիլիստերական տխմարությունը», այն «ստատուս քվոն», որն Օսմանյան կայսրության քրիստոնյա հպատակների համար նշանակվում էր հավերժացնել Թուրքիայի կողմից նրանց նկատմամբ եղած դարավոր ճնշումը, օգնել Թուրքիային, որպեսզի նա չկործանվի եւ նրա կողմից ստրկացված հայ,սլավոն ու հույն ժողովուրդները չզրկվեն իրենց «քաղաքակրթիչ հոգաբարձուից»:
• Օսմանյան կայսրության ժառանգությունը վիճարկող երկրները վաղուց էին առաջ քաշել թուրքերին Եվրոպայից վտարելու հարցը եւ ահա 1875 թ. սկսված ճգնաժամով այն նորից մտնում էր օրակարգ: Բայց եվրոպական տերությունները մտադիր չէին թուրքերին Ասիա քշել հօգուտ Ռուսաստանի, որի համար, մանավանդ Կ.Պոլիսը, կենսական նշանակություն ուներ:
• 1876 թ. թուրքական սահմանադրությունն ազդարարող հրանոթների համազարկի տակ ձախողվեց Կ.Պոլսում նույն թվականի Դեկտեմբերին հրավիրված դեսպանախորհուրդը, որը Բ.Դռնից պահանջում էր ստորագրել Օսմանյան կայսրության եվրոպական մասի քրիստոնյա ազգաբնակչության վիճակը բարելավելու միջոցառումների ծրագիր:
• Կ.Պոլսի կոնֆերանսում Թուրքիան ներկայացնող եւ նիստում նախագահող Սավֆեթ փաշան շտապեց հայտարարել, թե քանի որ ընդունված սահմանադրությամբ Թուրքիան դադարում է բռնապետական երկիր լինելուց ու բարեկարգություններ են ձեռնարկվելու տերության բոլոր հպատակների համար, միայն քրիստոնյաների վիճակի բարելավում նախատեսող միջոցառումները, ինքնըստինքյան, կորցնում են իրենց իմաստը:
• Այդ ճարպիկ խաղով տապալվեց Արեւելյան ճգնաժամը վերացնելու նպատակով հրավիրված դեսպանաժողովը, որը եւ հանգեցրեց ռուս-թուրքական պատերազմի բացարձակ նախապատրաստմանն ու սանձազերծմանը: Սուլթան Աբդուլ-Համիդ 2-րդը մերժեց կոնֆերանսի մասնակիցների առաջարկությունը, թեպետ համոզված էր, որ մերժումը բերելու էր անխուսափելի պատերազմ Ռուսաստանի հետ: Այդ քայլին նա չեր դիմի, եթէ հույս չունենար Անգլիայի աջակցության վրա, քանի որ Անգլիան նպատակաղմված էր օգնել Թուրքիային՝ ձախողելու դեսպանախորհուրդը, ձգտելով փոխարենը նրանից կորզել Կ.Պոլիսն իր շրջակայքով, Անգլիայի պաշտպանության տակ, «չեզոք» նավահանգստի վերածելու համաձայնությունը:
• Հատկանշական է նաեւ Գերմանիայի դիրքը, որը կանցլեր Օ.Բիսմարկի ջանքերով փորձում էր Ռուսաստանին հրել պատերազմի՝ Թուրքիայի, իսկ եթէ հնարավոր է, նույնիսկ Անգլիայի դեմ: Բիսմարկը չվարանեց անգամ 1877 թ. Մարտին Բեռլինում գտնվող Իգնատեւին համոզել, թե պատերազմը Ռուսաստանի համար կենսական անհրաժեշտություն է: Մանավանդ Ֆրանսիայից զավթած Էլզաս-Լոթարինգիայի պահպանման ռուսական երաշխիքի մերժումը նրան մղում էր Ռուսաստանի եւ Անգլիայի ուշադրությունը Եվրոպական հարցերից շեղելու, Ֆրանսիային չեզոքացնելու: Ուստի Գերմանիան նույնպես շահագրգռված չէր Կ.Պոլսի կոնֆերանսի դրական արդյունքով:
• Կ.Պոլսի Ֆրանսիական դեսպան Բուրգոենն իր կառավարությունից ստացել էր ուղղակի ցուցում, որ բարենորոգումների հարցն իրենց ոչ մի նշանակություն չունի, իրենք շահախնդիր են միայն ռուս-թուրքական պատերազմի կանխումով, որովհետեւ այդ պատերազմի դեպքում Ֆրանսիան այս կամ այն կերպով ստիպված կլինի մասնակցել դրան կամ միայնակ կմնա հենց այդ նպատակով ռուս-թուրքական պատերազմ հրահրող բիսմարկյան Գերմանիայի առջեւ:
• Կոնֆերանսի ձախողումից հետո, 1877թ. Հունվարի 8/20-ին, մեծ տերությունները ժամանակավորապես ետ կանչեցին Կ.Պոլսի իրենց դեսպաններին: Ճգնաժամի ծայարահեղ սրումն անխուսափելի էր եւ այն պայթեց որպես ռուս-թուրքական պատերազմ:
• Մեծ տերությունների ներկայացուցիչների Լոնդոնի խորհրդակցության Մարտի 19/31 որոշումը, որով թուրքական կառավարությունը հիշեցվում էր քրիստոնյա ազգաբնակչության համար բարենորոգումներ կատարելու անհրաժեշտության մասին, ապրիլի 9-ին, Անգլիայի օգնության հույսով, գուցե եւ նրա գաղտնի թելադրանքով, մերժվեց Բ.Դռան կողմից, որպես Թուրքիայի ներքին գործերին միջամտելու փորձ:
• Ռուսաստանն այդ պատերազմին նախապատրաստվել էր հանգամանորեն: Սակայն, ինչպես իրավացի նշում էր Ռուսաստանի ռազմական մինիստր Դ.Ա.Միլյուտինը, որքան էլ նախապատրաստված, այնուամենայնիվ Ռուսաստանը պատրաստ չէր պատերազմի:
• Պատերազմին տենդով պատրաստվում էր նաեւ Թուրքիան: Սակայն ռուսական բանակի մարտուկանությունը, չնայած իր խոշոր թերություններին, շատ ավելի բարձր էր, քան թուրքական բանակինը:
• 1877 թ. ապրիլին, Թուրքիայից կիսանկախ վիճակում գտնվող եւ անկախության ձգտող Ռումինիայի հետ կնքած դաշնագրով ապահովելով նրա մասնակցությունը պատերազմին, Քիշինյով ժամանած Ալեքսանդր 2-րդ-ը Ապրիլի12/24-ին, նույն օրը, երբ սկսվել էր 1828-1829 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը, ստորագրեց պատերազմական մանիֆեստը: «Սլավոն եղբայրներին» օգնելու դրոշով սկսած, բայց երկուստեք զավթողական այդ պատերազմում, ռուսական ցարիզմը հետապնդում էր Ղրիմի պատերազմի հետեւանքով Բալկաններում կորցրած ազդեցության եւ ընդհանրապես իր միջազգային հեղինակության բարձրացմանը: Նա, անշուշտ, հույս ուներ դրանով հասնել նաեւ երկրի ներսում նարոդնիկների հեղափոխական ընդվզումներով ծայր առած քաղաքական լարվածության թուլացմանը:
• Պատերազմն իր հետեւանքներով դրական նշանակություն ունեցավ: Այն հասցրեց թուրքական բարբարոսական լծից բուլղար ժողովրդի ազատագրմանը, հեշտացրեց ու արագացրեց ամբողջապես փտած ասիական ֆեոդալիզմի եւ ամենաբարբարոսական ինքնակալության կործանումը Եվրոպայոամ, թուրքական լծից ազատագրեց հայ ժողովրդի խոշոր մի հատված:
• Պատերազմն սկսվեց Բալկանյան եւ Կովկասյան ռազմաճակատաներում միաժամանակ: Ռուսական բանակների հիմնական ուժերը կենտրոնացված էին Բալկանյան ռազմաճակատում: Սակայն միջազգային իրադրության լարվածության պայմաններում, կայուն երաշխիք չունենալով գերմանական ու ավստրո-հունգարական սահմաններում, Ռուսաստանը սահմանային այդ շրջաններից Բալկանյան ռազմաճակատ տեղափոխեց այնտեղ տեղակայված զորքերի մի մասը միայն: Այդուհանդերձ, ռուսները կարողացան Բալկաններում կենտրոնացված թուրքական 160 հազարանոց բանակի դեմ հանել 185 հազարանոց բանակ: Բալկանյան ռազմաճակատի հրամանատար նշանակվեց մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլաեւիչ Ռոմանովը:
• Համակողմանի նախապատրաստվելուց հետո ռուսական զորքերին հաջողվեց մեծ դժվարությամբ ճեղքել թշնամու դիմադրությունը եւ 1877 թ. Հունիսի 27-ին թուրքերի համար անսպասելի գրոհով անցնել լայնահուն Դանուբը եւ ներխուժել Բուլղարիա: Համառ մարտերից հետո գրավվեց Սվիշտավն, որտեղից ռուսական բանակն առաջ շարժվեց երեք հիմնական ռազմերբով՝ Ռուսչուկի ուղղությամբ՝ դեպի արեւելք, հարավ՝ դեպի Տըրնովո եւ արեւմուտք: Նիկոպոլ, Պլեւնա:
• Բուլղարները ցնծությամբ էին դիմավորում ռուս զինվորներին, որոնց հետ էին նրանք կապում թուրքական դարավոր լծից ազատագրվելու իրենց վաղեմի եէազանքը: Ռուսական զորքերի Բուլղարիա մտնելու հետ նոր թափ ստացավ բուլղար ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարը: Ինչպես նախօրոք ձեւավորված, այնպես էլ պատերազմի ընթացքում ստեղծվող աշխարհազորը՝ նշանակալի դեր խաղաց ռուսական բանակների առաջ խաղացումն ապահովելու գործում: Ռուսական բանակի հետ կողք-կողքի կռվում էին մոտ հինգ հազար բուլղար կամավորներ՝ ռուսական գեներալ Ն.Գ. Ստոլետովի գլխավորությամբ: Առանձին գործող աշխարհազորային խմբերի հրամանատարներ էին դարձել արդեն նախկինում ճանաչված հայդուկապետեր Պ.Հիտովը, ֆ.Բոտյուն, Ի.Մարկովը, եւ ուրիշ շատերը: Բալկանյան ռազմաճակաում աչքի ոնկան ռուսական բանակի զորավարներ Մ.ի.Դրագոմիրովը, Ի.Վ.Գուրկին, Ֆ.Ֆ.Ռադեցկին եւ ուրիշներ: Ռուսական բանակին ակտիվորեն օժանդակում էին նաեւ Բալկաններում բնակվող հայերը:
• Երկարատեւ ու արյունահեղ մարտերում կոտրելով թուրքերի դիմադրությունը, Շիպկայի ու Պլեւնայի մոտ տեղի ունեցած կատաղի մարտերից հետո, 1878 թ. Հունվարի 4-ին ռուսական զօրքերը մտան սոֆիա: ապա ընկան Պլովտիվը, Ադրիանապոլիսը եւ ռուսական առաջատար զորամասերն ընդհուպ մոտեցան Կ.Պոլիս:
• Կովկասյան ռազմաճակատը, որի հրմանատարն էր Ալեքսանդր 2-ի մյուս եղբայրը՝ Միխայիլ Նիկոլաեւիչը, նույնպես որոշակի դեր պետք է խաղար թուրքական բանակների ջախջախման եւ պատերազմը հաղթանակով ավարտելու գործում:
• Կովկասյան բանակի առջեւ առաջին հերթին խնդիր էր դրված արեւելյան ռազմաճակատ քաշել հակառակորդի որքան հնարավոր է մեծաթիվ ուժեր, Բալկանյան կենտրոնական ռազմաճակատում Կ.Պոլսի վրա շարժվող ռուսական բանակների հարթարշավը ապահովելու համար: նա ուներ կազմակերպված հարձակման ու թշնամու տարածքի հնարավորին չափ խորքերը թափանցելու որոշակի պլան:
• Թուրքական սահմանին մոտեցող ռուսական բանակը բաժանվեց երկու առանձին միավորումնեէի: Սրանցից Քոբուլեթյան կոչված զորաբանակի առջեւ խնդիր դրվեց ապահովել կենտրոնից հարձակվող Կովկասյան գործող կորպուսի Սեւծովյան թեւը եւ մտնել Բաթում: Տեղական ուժերով համալրված եւ մարտական բարձր պատրաստականություն ունեցող կովկասյան մոտ 60 հազարանոց կորպուսը, որի հրամանատարն էր գեներալ-արդյուտանտ Մ.Տ.Լոռիս-Մելիքովը, իր հերթին բաժանվեց երեք մասի: Նրանք պետք է կռվէին թուրքական 70-հազարանոց բանակի դեմ:
• Գլխավոր հարվածը նախատեսվում էր կենտրոնից՝ Ալեքսանդրապոլ-Կարս ուղղությամբ, ուր կենտրոնացվեցին հիմնական ուժերը (մոտ 30 հազար զինվոր): Գեներալ Արշակ Տեր-Ղուկասովի հրամանատարությամբ գործող Երեւանյան ջոկատը շարժվելու էր ձախ թեւով՝ դեպի Ալաշկերտի հովիտը, իսկ գեներալ Դեւելի Ախալցխայի ջոկատը՝ աջ՝ Ախալքալաք-արդահան գծով:
• Թուրքերը մեծ հույսեր էին կապում Կրսի, Արդահանի եւ Կարինի ամրացված պաշտպանության հետ, ուր եւ կենտրոնացված էին նրանց հիմնական ուժերն ու ռազմական պաշարները: Բայց ռուսական բանակի կողմից թուրքական սահմանն անցնելու հետ մեկտեղ ձախողվեց Սողանլուի բարձունքներում ամրացած օսմանյան արեւելյան բանակի գլխավոր հրամանատար Ահմեդ Մուխթար փաշայի՝ կայծակնային արագությամբ ռուսներին ջարդելու մասին մտադրությունը:
• Պատերազմ հայտարարելու 4-րդ օրը՝ ապրիլի 27-ին Երեւանյան ջոկատը հայ աշխարհազորայինների հետ միասին Իգդիրից շարժվեց դեպի Բայազեդ եւ երեք օր անց գրավեց քաղաքը. Ապա անցավ Դիադին, Ալաշկերտ: Կորպուսի գլխավոր ուժերից ու Երեվանյան միավորումից առանձանացավ երկու հարվածային ջոկատներ, հայ կամավորների հետ միասին, շարժվեցին դեպի Կաղզվան եւ տեղացի հայերի օգնությամբ, առանց մեծ ջանքերի, մտան քաղաք: Թուրքական կայազորը խուճապահար հեռացզավ: Ինչպես Բայազետի, այնպես էլ Կաղզվանի հայ բնակիղները աղ ու հացով դիմավորեցին ռուսական զորքերին :
• Քիչ ուշ, ամռան սկզբներին, Երեւանյան ջոկատը հաջող տեղաշարժեր կատարելով, Հունիսի 16-ին հաղթական մի ճակատամարտ տվեց Դրամդաղի լեռներում ու հեշտ շպրտեց ամուր դիրքեր բռնած ու թվական գերակշռություն ունեցող հակառակորդին: Հունիսի 21-ին տեղի ունեցած Դահարի դժվարին ու արյունահեղ մարտում, ետ մղելով թուրքական բանակի կատաղի գրոհնըրը, ռուսական զորամասերը նոդ կաղթանակ տարան՝ մեծ կորուստներ պատճառելով թշնամուն:
• Սակայն, երբ թուրքական զորքերի հրամանատար Մուխթար փաշան լրացուցիչ ուժեր կենտրոնացրեց ռազմաճակատի այդ հատվածում ու հարձակվեց Գեյմանի զորաբանակի վրա, եւ կենտրոնում գործող ռուսական զորքերն ստիպված ետ քաշվեցին, թուրքերի առաջխաղացման հետ կապված կապված պաշարման սպառնալիքից խուսափելու համար Երեւանյան ջոկատը նահանջի հրաման ստացավ: Գեներալ Տեր-Ղուկասովն այդ նահանջը կազմակերպեց ռազմական փայլուն վարպեսությամբ՝ իր հետ տանելով նաեւ մեծ թվով գաղթականներ:
• Այդ օրերին ծանր վիճակ էր ապրում թուրքական զորքերի եւ բազմահազար բաշիբոզուկների կողմից պաշարված Բայազեդը: Քաղաքը գրավվել ու հրի էր մատնվել: Միջնաբերդում կապիտան Ֆ.Շտոկովիչի գլխավորությամբ ամրացել ու 23 օր անվհատ ու հերոսաբար պաղշտպանվում էին ռուսական փոքրիկ կայազորը եւ մի քանի հարյուր հայ կամավորներ: Նահանջի ճանապարհին ա.Տեր-Ղուկասովը կարողացավ փրկել՝ Սամսոն Տեր-Պողոսյանի միջոցով իրենից օգնություն հայցող պաշարված կայազորին ու բնակչությանը: Համառ մարտերից հետո թուրքական զօրքերը ջախջախվեցին ու ետ շպրտվեցին, քաղաքը նորից ազատագրվեց:
• Աջ թեւում գեներալ Դեւելի զորամասերը ջարդեցին թուրքական զորքերի դիմադրությունը, ապա իրենց օգնության եկած գեներալ Գեյմանի զորամասի հետ միասին Մայիսի 17-ին գրոհով մտան Արդահան, որի գրավմամբ կանխվում էր Ախալքալաքի ու Ախլացխայի ուղղությամբ թուրքական բանակների հարձակման հնարավորությունը եւ ապահովվում Կարսի ու Բաթումի միջեւ եղած կապը:
• Արդահանը գրաված զորքերի մի մասը նորից միացավ կենտրոնից շարժվող հիմնական ուժերին եւ Լոռիս-Մելոքովի գլխավորությամբ, դարձյան կենտրոնացվեց ստրատեգիական կարեւոր նշանակություն ունեցող պաշարված Կարսի շուրջը: Բայց այս ուղղությամբ գործող թուրքական բանակը ժամանակավոր հաջողությունների հասավ եւ միայն ավելի ուշ, նոր համալրումներ ստանալուց հետո, 1877 թ. Հոկտեմբերի 15-ին, Կարսի մոտ՝ Ալաջայի բարձունքներում, ռուսական բանակը ջախջախիչ հարված հասցրեց Մուխթար փաշայի զորագնդերին: Խոշոր կորուստներ կրելով, թուրքական բանակն ստիպված էր անկանոն նահանջել: Բայց ռուսական զորքեիրն չհաջողվեց հաղթարշավը շարունակել մինչեւ վերջ, եւ Կարսը գրոհով վերցնելու նախնական փորձերն ավարտվեցին ապարդյուն: Ալաջայի հաղթական ճակատամարտից հետո ռուսական զորքերի մի մասը շարժվեց դեպի Կարին, մյուսը՝ վերստին պաշարեց Կարսը: Հանգամանորեն նախապատրաստվելուց հետո, Նոյեմբերի 18-ի գիշերը, գեներալ Հովհաննես Լազարեւի ղեկավարած գրոհային ջոկատներին հաջողվեց առաջին գծում գտնվող հայ ուղեկցող-կամավորների օգնությամբ մոտենալ, ապա լուսաբացին գրավել 30 հազարանոց կայազոր եւ 3 հարյուր հրանոթ ունեցող, օտարերկրյա ռազմական մասնագետների կողմից ամուր պաշտպանության կազմակերպած անառիկ թվացող Կարսի բերդը: Կարսի գրավումը կարեւոր նշանակություն ուներ ինշպես Կովկասյան ռազմաճակատում ռուսական զորքերի առաջխաղացման, այնպես էլ պատերազմի ապագա ճակատագրի համար ընդհանրապես:
• Ռուսական զորքերն ու հայ կամավորներն ընդհուպ մոտեցան Կարինին: Թեժ մարտեր տեղի ունեցան նաեւ Կովկասյան ռազմաճակատի Սեվծովյան շրջանում: Թուրքական հրամանատարությունը հաջողվել էր դեռ պատերազմի սկզբներին զորքեր առափնել Աբխազիայում եւ մտնել Սուխում: Սակայն տեղի ազգաբնակչության եռանդուն աջակցությամբ ռուսական ծովափնյա պաշտպանության ջոկատներին հաջողվեց կասեցնել նրանց առաջխաղացումը: Իսկ քիչ անց գեներալներ Ալխազովի, Դիբիչի ու Շելկովնիկովի նորաստեղծ զորամաիվորումները, կամավորական խմբերի օգնությամբ, անձան հակահարձակման եւ թուրքերին ետ շպրտեցին նրանց գրաված շրջաններից: Օգոստոսի 20-ին ազատագրվեց Սուխումը:
• Բալկանյան ռազմաճակատում Ադրիանապոլիսը գրաված ռուսական զորքերը կանգնել էին Օսմանյան մայրաքաղաքի մատույցներում: Պարտված Թուրքիան հաշտություն էր խնդրում: 1878 թ. Հունվարին կնքված զինադադարի համաձայն պատերազմական գործողությունները դադարեցին եւ թուրքական հրամանատարությունը Փետրվարի 20-ին առանց կռվի Կարինը հանձնեց ռուսական զորքերին:
• 1877-78 թթ. պատերազմում հայ ժողովրդի համակրությունը Ռուսաստանի կողմն էր: Եւ այն արտահայտվեց ոչ թէ սոսկ ձեւական համակրանքով, այլ ռուսական զենքի հաղթանակի հետ մեծ հույսեր կապած արեւմտահայ եւ արեւելահայ հատվածների ամենաակտիվ մասնակցությամբ այդ պատերազմին:
• Թիֆլիսում, Բաքվում, Ելիսավետպոլում եւ Երեվանի նահանգի մի շարք վայրերում, ինչպես նաեւ Ռուսաստանի հայաբնակ շատ շրջաններում հրավիրվում էին ժողովներ, կազմակերպվում ցույցեր, ժողովրդին կոչ անելով կամավորներ տալ գործող ռուսական բանակին՝ թուրքական լծի տակ հեծող արեւմտահայերին ազատագրելու համար:
• Դեռ պատերազմն սկսվելուց մի քանի ամիս առաջ Անդրկովկասի տարբեր վայրերում ձեւավորված կամավորական ութ զորամիավորումները պատերազմի առաջին իսկ փուլում մտան գործողությունների մեջ: Դրանցից երեքը՝ Ալեքսանդրապոլի, Ախալցխայի եւ Զաքաթալայի ջոկատները, կազմված էին միայն հայ կամավորներից, վրացական ջոկատը՝ հայերից ու վրացիներից, իսկ Բորչալուինը, Ելիսավետպոլինը, Երեւանին ու Բաքվինը՝ հայերից ու ադրբեջանցիներից:
• Կամավորական խմբերի ստեղծումը շարունակվեց նաեւ պատերազմի ընթացքում: Հարձակվող ռուսական բանակին տրամադրվեց ավելի քան 40 հազար զինվոր: Կովկասյան ժողովուրդների կողմից այդ պատերազմի ժամանակ ռուսական զորքերին տարբեր կարգի օգնություն ցույց տված մարդկանց թիվը հասնում էր շուրջ 500 հազարի:
• Ստեղծված կամավորական ջոկատների զգալի մասը զինվում էր սեփական միջոցներով: Ալեքսանդրապոլի, Սուրմալուի, Էջմիածնի, Նախիջեւանի եւ մյուս գավառներում կամավորական շարժումն այնպիսի լայն ծավալ էր ստացել եւ ռուսական բանակին օգնելու,աշխարհազորային ջոոկատներով ընդգրկվել ցանկացողների թիվն այնքան շատ էր, որ տեղական իշխանությունները շուտով ստիպված էին դադրեցնել կամավորների հավաքագրումը:
• Արեւմտյան Հայաստան մտած ռուսական բանակների կազմում հայ աշխարհազորայինները կռվում էին որպես ավանգարդային ջոկատներ, ստանձնում առաջապահ ուղեկցողների դերը: Արդահանի գրավման համար մղված մարտերում քաջաբար կռված ու ընկած հայ հերոսներին էր ուղղված քաղաքի գրավման գրավման առիթով ռուսական հրամանատարության հրամանի այն տողերը, ուր ասվում էր. «Նրանք արժանի են նրանց հայրերին, որոնք մի անգամ թէ, որ կյանքը դրել են եղբայրակից քրիտոնյաներին պաշտպանելու համար»:
• Կաղզվանի գրավման ժամանակ ռուսական բանակին օգնություն ցույց տված հայ կամավորներից աղքի ընկան հատկապես Հարություն Մկրտչյանն ու Ասո Հակոբյանը, որոնք իրենց կյանքով վճարեցին այդ օգնության համար: Շորագյալի հեծելազորային հարյուրյակն ու Երեւանում ձեւավորված երեք հարյուրաակներն ամենաեռանդուն մասնակցություն ցուցաբերեցին Կարսի շրջանում մղված մարտերին ու Կարսի գրավմանը: Երեւանը, Ելիսավետպոլի, Զաքաթալայի զորամիավորումները մասնակցեցին Կաղզվանի տակ մղված մարտերին:
• Ղարաբաղի հայերից կազմված հեծյալ հազարյակը, որի մեջ ընդգրկված էին նաեւ տեղացի ադրբեջանցիներ, Գրիգոր Մելիք-Շահնազարյանցի ու Համբարձում Հախումյանցի ղեկավարությամբ օգնության հասավ թուրքերի կողմից պաղարված Բայազետին:
• Կովկասյան ռազմաճակատում պատերազմական գործողություններին մասնակցեցին 7 հայ գեներալ եւ աէելի քան 500 սպա, որոնցից 70-ը վիրավորվեցին կամ զոհվեցին տարբեր ռազմաճակատներում: Հազարավոր հայ կամավորներ զոհվեցին Կարսի, Էրզրումի, Բայազետի ու այլ քաղաքների պաշարման եւ գրոհների ժամանակ: Պատերազմում ցուցաբերած արիության համար բազմաթիվ հայ հերոսներ արժանացան կառավարական շքանշանների, մեդալների ու այլ պարգեւների:
• Պատերազմին եռանդուն մասնակցություն էր ցույց տալիս նաեւ կամավորական ջոկատներում չընդգրկված ազգաբնակչությունը՝ որպես տեղային աշխարհազորայիններ զենք ստանալով ու միղտ պատրաստ՝ մարտնչելու թշնամու դեմ: Երեւանի նահանգապետը, Կովկասյան կորպուսի հրամանատարության կարգադրությամբ սահմանամերձ շրջանների հայերին էր բաժանել 7 հազար հրացան: Իշխանությունների կողմից մեծ քանակությամբ զենք էր բաժանվել նաեւ Ալեքսանդրապոլի, Վջմիածնի, ինչպես եւ Հայաստանի ու Վրաստանի սահմանային մյուս գավառների բնակիչներին: Գրավված շրջանների հայերը մեծ պատրաստակամությամբ դառնում էին ուղեկցողներ, թարգմանիչներ, ինչպես նաեւ համալրում շտապ կազմակերպվող տեղական աշխարհազորային ջոկատները:
• Կազմակերպվում էր նաեւ ռուսական ռուսական զորքերին պարենով օգնելու գործը: Շատ դեպքերում ռուս վիրավոր զինվորներին տեղավորելով իրենց բնակարաններում, գրավված քաղաքների ու գյուղերի հայ բնակիչները մեծ զրկանքների գնով խնամում, կերակրում էին նրանց: Հայ գյուղացիները ռուսական զորաբանակներին ու հայկական կամավորական ջոկատներին տրամադրում էին բնակարան, վառելիք, մեծ քանակությամբ սննդամթերք, անասուններ, անասնակեր եւայլն, իրենց սայլերով ու այլ փոխադրամիջոցներով, գործիքներով ու սեփական աշխատանքով օգնում էին սակրավորներին, անմիջական մասնակցություն ցուցաբերում ճանապարհների, կամուրջների եւ ամրբւթյունների շինարարության ու նման այլ աշխատանքներում:
• Հայկական կամավորական ջոկատները, ռուս զինվորների հետ ուս-ուսի կռվող հայ ռազմիկները, հայազգի զորավարներ, Մ.Տ.Լօռիս-Մելիքովը, Հ.Դ.Լազարեւը, Ա.Ա.Տեր-Ղուկասովը, Բ.Մ.Շելկովնիկովը, Ւա.Կ.Ալխազովը, սպաներ Քիշմիշեւը, աթաբեկյանը, Կարապետյանը, Ստեփանյանը, Մանսուրյանը, Թարխանյանը, Միրզոյանը, Սուրենյանը, Երեւանյան միավորման հեծյալ գնդի հրամանատար ավետյանը, դեռեւս Ղրիմի պատերազմում աչքի ընկած հարյուրապետ Գաբրիել Գեղամյանն ու շտաբս-կապիտան, հետախույզ Դանիէլ Հարությունյանը եւ շատ ուրիշներ անձնազոհ պայքարի փառավոր էջեր գրեցին պատերազմի տարեգրության մեջ:
• Հարձակվող ռուսական զորքերին, հայերի հետ միասին, ըստ ամենայնի օգնում էին նաեւ Անդրկովկասի մյուս ժողովուրդները, որոնք նույնպես մասնացում էին կամավորական շրժմանը, կազմակերպում պարենի հայթայթումը: Դեռ պատերազմն սկսվելուց առաջ արդեն ձեւավորվել էին Քութայիսի, Դաղստանի հեծյալ գնդերը, վրացական աշխարհազորայինների հետեւակային ջոկատը եւ այլն: Մեծ թվով աշխարհազորային խմբեր կազմակերպվեցին նաեւ տեղերում՝ պատերազմական ժամանակների կարգ ու կանոնի պահպանության նպատակով:
• Հայերը ռուսական զորքերին դիմավորում էին որպես ազատարարների: Հայ գյուշացին, գրում էր ռուսական լիբերալների պետերբուրգյան օրգան «Գոլոս» լրագիրը, ռուս զինվորների հետ բաժանում էր իր բերանի վերջին պատառը: վերջին պատառը:Ճիշդ բնորոշելով հայերի դիրքորոշումը, «Գոլոս»ը գրում էր, որ ռուսական զորքերի հաջողություններով ոգեւորված արեւմտահայությունը ձգտում է թոթափել Օսմանյան դարավոր նլուծը:
• Արեւմտահայության ճնշող մեծամասնության, հատկապես գավառահայության հայացքը հառած էր Ռուսաստանին: Նշանակելի է որ պատերազմի օրերին Զեյթունցիները գեներալ Լազարեւին, իսկ Կարնեցիք՝ Լոռիս-Մելիքովին էին հայտնել թուրքական կառավարության դեմ ապստամբելու իրենց պատրաստակամության մասին: Պատերազմի ժամանակ եւ անմիջապես դրանից հետո նբազմաթիվ հավաքական դիմումներ ուղարկվեցին ցարական կառավարությանը՝ խնդրելով իրենց ազատել թուրքական լուծից: Կ.Պոլսի ազգային ժողովի մի խումբ պատգամավորների կողմից Էջմիածին ուղարկված ծրագրի մեջ խնդրվում էր կաթողիկոսին. «... Մեծ Հայքն կրկին տաճկաց չվըրադարձնել, այլ յուր կայսերական իշխանության մեկ մասն համարել, միացնելով Արարարատյան նահանգի հետ»: Հնարավորության սահմաններում նրանք տենչում էին ինքնավարություն Ռուսաստանի հովանավորության տակ, իսկ ծայրահեղ դեպքում՝ խնդրում բարենորոգումները կատարել ռուսական զորքերի ներկայության պայմաններում:
• Հակառակ «Մեղու Հայաստանի» լրագրի պահպանողական եւ «Փորձի» չափավոր դիրքորոշմանը, «Մշակը» հանդես էր գալոս արմատական պահանջներով. Բալկանյան ապստամբ ժողովուրդներին օրինակելու, Ռուսաստանի օգնությամբ անկախություն կամ ինքնավարություն ձեռք բերելու, կամ Արեւմտյան Հայաստանը Արեւելյանին մաիցնելու կոչերով: Այդ օրերին Ռ.Պատկանյանի եւ Րաֆֆու մարտաշունչ ստեղծագործությունները ազատության էին կոչում հայ ժողովրդին:
• 1877 թ. Նոյեմբերին հրատարակվեց սուլթանի հրամանը (իրադեն), որով զենքի էին կոչում 17-45 տարեկան բոլոր քրիստոնյաներին: Բայց կ.պոլսի հայոց Ազգային ժողովը ճնշող մեծամասնությամբ, մերժման քվե տվեց դրան:
• Ինչպես 1876 թ. Ազգային Ժողովի կողմից Բ.Դռանը ներկայացրած գավառական հարստահարությունների մասին տեղեկագրերի, այնպես էլ 1877 թ. զինվորագրությունը մերժելու առիթով, թուրքական մամուլն ու պետական շրջաններն սկսեցին հայերին մեղադրել «բարեխնամ» պետության նկատմամբ «ապստամբ»,ապա եւ «ապերախտ ու դավաճան» լինելու մեջ: Իսկ Կ.Պոլսի անգլաիական դեսպան Լեյարդը համոզում էր հայերին ընդունել զինվորագրությունը եւ կռվել Ռուսաստանի դեմ:
• Հայ ժողովրդի համար զինվորագրությունը հույժ կարեւոր էր: Ինքնապաշտպանության կազմակերպման եւ ապագա անակնկալներին պատրաստ լինելու հարցը դրանով մասամբ լուծվում էր, ժողովրդի մարտուկանության երաշխիքը որոշակիորեն ապահովվում: Դրանից դեռ տարիներ առաջ արեւմտահայ դեմոկրատները հանձին Հ.Սվաճյանի, Ազգային ժողովի ուղղակի պահանջում էին հայերին զինվորագրության որոշման ընդունում: Զինվորական տուրքը մեր տկարության տուրքն է, շարունակում էր նրան Գ.Օտյանը: Իսկ Րաֆֆին գտնում էր, որ եթե Թուրքիայում ցանկանում են հայերի օգտին որեւե բարենորոգում, ապա աջաջին հերթին այն պետք է արտահայտվի նրանց զենք կրելու իրավունք տալու եւ զինվորագրելու մեջ: Բայց այս դեպքում, երբ Բ.Դուռը հայերի զինվորագրությունը փորձում էր կատարել ռուս-թուրքական պատերազմի թեժ օրերին, պատերազմ, որի հետ հայ ժողովուրդը մեծ հույսեր էր կապել, այն չէր կարող հաջողությամբ պսակվել: Եվ տապալվեց:
• 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը վերջացավ սուլթանական Թուրքիայի պարտությամբ եւ ռուսական բանակների հաղթական երթն ավարտվեց՝ Կովկասյան ռազմաճակատում Կարինի գրավմամբ, իսկ Եվրոպայում՝ ռուսական զորքերին կանգնեցրեց Կ.Պոլսի դարպասների առջեւ:
• 1878 թ. Հունվարի 19-ին կնքվեց Ադրիանապոլսի զինադադարը, իսկ մեկ ամիս անց ռուսական դիվանագետները, Շիպկայի, Պլեւնայի ու Կարսի հերոսների սվինների ուժով, Սան-Ստեֆանոյում, հաղթողի իրավունքով, իրենց պայմանները թելադրեցին Թուրքաիային:

# data[].attributes.headline
Մանուկյան Անի

# data[].attributes.subject
Մանուկյան Անի

# data[].attributes.body
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑ: Հայ ժողովրդի քաղաքական պատմության, այն է՝ օտարների տիրապետությունից Հայաստանի ազատագրման, Հայկական լեռնաշխարհում ինքնուրույն հայկական պետականության վերականգման, հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար մղված հայ ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնահարցերի ամբողջություն: Հայկական հարցը, որի առաջացումը պայմանավորված էր հայկական պետականության անկումով, դարձել էԱրևելյան հարցի բաղկացուցիչ մասը, կարևոր տեղ գրավել միջազգային հարաբերություններում, մեծ տերությունների մերձավորարևելյան քաղաքականության մեջ, Օսմանյան կայսրությունում ազդեցության ոլորտների և նրա տիրույթների բաժանման համար նրանց պայքարում: Հայկական  հարց տերմինը միջազգային դիվանագիտության մեջ սկսվել է գործածվել 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո:

# data[].attributes.headline
Դարբինյան Արաքսյա

# data[].attributes.subject
Դարբինյան Արաքսյա

# data[].attributes.body
Հայկական հարցի ստեղծման և հայ ազատագրական պայքարի վերելքի շրջանում (19-րդ դարի վերջին քառորդ) ավելի խստացան սուլթանական կառավարության ճնշումներն ու հալածանքները, սկսվեցին հայերի զանգվածային ջարդեր (Համիդյան կոտորածներ), որոնց զոհ գնաց ավելի քան 300 հզ. հայ։ Եվրոպական տերությունները, որոնց համար Հայկական հարցը սոսկ միջոց էր միջամտելու Օսմանյան կայսրության ներքին գործերին, փորձեցին ճնշում գործադրել նրա վրա՝ նոր զիջումներ և շահույթներ կորզելու համար։ Սակայն հայկական ջարդերը մեծ արձագանք գտան Եվրոպայում, եվրոպացի մարդասեր հասարակայնությունը պահանջում էր բավարարել հայերի պահանջները բարենորոգումներ անցկացնել Արևմտյան Հայաստանում։ 1895-ի մայիսի 11-ին Անգլիայի,Ֆրանսիայի և Ռուսաստանի՝ Կոստանդնուպոլսի դեսպանները մշակեցին և թուրքական կառավարությանը ներկայացրին հայկական նահանգներում (Վանի,Էրզրումի,Բիթլիսի,Դիարբեքիրի,Սվասի,Խարբերդի վիլայեթները) բարենորոգումներ անցկացնելու ծրագիր։ Սուլթանական կառավարությունը երկար ձգձգումներից հետո ընդունեց մայիսյան բարենորոգումների ծրագիրը, բայց այս անգամ ևս, օգտվելով մեծ տերությունների միջև եղած հակասություններից, չիրագործեց։ Դեռ ավելին, կատաղի հարձակում սկսեց հայերի դեմ՝ կազմակերպելով նոր զանգվածային ջարդեր Արևմտյան Հայաստանում և Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում։

# data[].attributes.headline
Բալյան Դավիթ

# data[].attributes.subject
Բալյան Դավիթ

# data[].attributes.body
Հայկական հարց ասելով անհրաժեշտ է հասկանալ հայկական պետականությա նվերականգնման ձգտում կամ ցանկությունև վերականգված հայկական պետականության շուրջը հայկական պատմական տարածքների միավորում: Այլ խոսքով հայկական հարցը բովանդակում է երկու հիմնախնդիր. 1. Հայկական պետականության վերականգնում, 2. Այդ պետականւթյան շուրջ հողերի միավորում:

Հայկական հարցի ծագման մասին պատմագրության մեջգ ոյություն ունեն տարբեր և միմյանց հակասող տեսակետներ: Հայկական հարց եզրույթը առաջին անգամ իրավական փաստաթղթերի մեջ է մտել Սան Ստեֆանոյի դաշնագրի 16-րդ և Բեռլինի կոնգրեսի 61-րդ հոդվածներով: Հայտնի է, որ Սան Ստեֆանոյի դաշնագիրը և Բեռլինի կոնգրեսը 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի, որում Թուրքիան ջախջախիչ պարտություն կրեց, բայց Անգլիայի վերջնագիրը ստիպեց, որ Ռուսաստանը կորցնի իր հաղթանակի բոլոր պտուղները:   Սան Ստեֆանոյի դաշնագրում հայկական հարցը իր արտացոլումը գտավ 16-րդ հոդվածում, որը ուներ հետևյալ բովանդակությունը. <<Բարձրագույն դուռը պարտավորվում է Թուրքիայի հայաբնակ վայրերում իրականացնել բարեփոխումներ և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից ու չերքեզներից: Բայց մինչև այս բարեփոխումների իրականացումը պահանջվում էր այդ նահանգներում ռուսական զորքերի ներկայություն>>:

# data[].attributes.headline
Դանիելյան Բաբկեն

# data[].attributes.subject
Դանիելյան Բաբկեն

# data[].attributes.body
Հայկական հարցը`հայ ժողովրդի քաղաքական պատմության,  օտարների տիրապետությունից Հայաստանի ազատագրման, ինքնուրույն հայկական պետականության վերականգման,հայ ժողովրդի համախմբման նպատակներին հասնելու համար մղված հայ ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնահարցերի ամբողջությունն է: Հայկական հարցը, որի առաջացումն ի սկզբանե պայմանավորված էր հայկական պետականության անկումով, իսկ հետագայում` 19-րդ դարի 70-ական թթ. սկսած, Օսմանյան կայսրության տարածքում բնակվող հայերի վիճակի կտրուկ վատթարացումով և ազգային ինքնագիտակցության զարթոնքով, դարձավ Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մասը, կարևոր տեղ գրավեց միջազգային հարաբերություններում, մեծ տերությունների մերձավորարևելյան քաղաքականության մեջ, Օսմանյան կայսրությունում ազդեցության ոլորտների և նրա տիրույթների բաժանման համար նրանց պայքարում:

# data[].attributes.headline
Հարությունյան Ամալյա

# data[].attributes.subject
Հարությունյան Ամալյա

# data[].attributes.body
ՀայկականհարցնԱրևելյանհարցիհետառնչվումէրՕսմանյանկայսրությանևՌուսականկայսրությանփոխհարաբերություններիմիջոցով։ԱրևելյանևՀայկականհարցերըXIXդարիընթացքումևXXդարիառաջինտասնամյակներինգտնվումէինմիջազգայինքաղաքականությանկիզակետում։ 1877-1878թթ.-իռուս-թուրքականպատերազմըոտքիհանեցհայժողովրդին: Հայերըմեծհույսերէինկապումռուսականզորքիհաղթանակիհետ ։ՊատերազմնավարտվեցՌուսաստանիհաղթանակով։1878թ.-իփետրվարի 19-ինՍան–Ստեֆանոբնակավայրումկնքվեցհաշտությաննախնականպայմանագիր, որի 16-րդհոդվածովՕսմանյանկայսրությունըպարտավորվումէրբարեփոխումներանցկացնելհայաբնակվայրերում։ 16-րդհոդվածիառավելություննայնէր, որՌուսաստանըհանդեսէրգալիսիբրևհայժողովրդիպաշտոնականհովանավոր, իսկԱրևմտյանՀայաստանիզգալիմասիմիացումըՌուսաստանինհայերինազգայինհամախմբության, տնտեսականևմշակութայինզարգացմանհնարավորությունէրտալիս։Սակայնպայմանագիրըկնքվեցմիջազգայինլարվածպայմաններում։ 1878թ.-իԲեռլինիկոնգրեսիհրավիրմաննախօրեինՄկրտիչԽրիմյանիգլխավորությամբԵվրոպաուղարկվեցհայազգայինպատվիրակությունը:
Չստանալովիրականերաշխիքներ՝հայազգայինպատվիրակությունը, այնուամենայնիվմեկնեցԲեռլին, սակայննրանչթույլատրվեցնույնիսկմասնակցելկոնգրեսինիստերին։Բեռլինիկոնգրեսում, ՍանՍտեֆանոյիպայմանագրիվերանայմանհետևանքով, արևմտա-եվրոպականդիվանագիտությանըհաջողվեցՌուսաստանինզրկելհայկականգործերըտնօրինելումենաշնորհից։ՍանՍտեֆանոյիևԲեռլինիպայմանագրերիհամապատասխանաբար 16-րդև 61-րդհոդվածներովսկզբնավորվեցՀայկականհարցիդիվանագիտականպատմությունը, ինչպեսնաևհասարա-քաղաքականկյանքումեվրոպականդիվանագիտությանօգնությամբթուրքականլուծըթոթափելու, հայերիանկախություննուինքնավարությունըձեռքբերելումտայնություննուգործելակերպը, որըշարունակվեցմինչևԱռաջինհամաշխարհայինպատերազմնունրանիցհետո:

# data[].attributes.headline
Խաչատրյան Ալիկ

# data[].attributes.subject
Խաչատրյան Ալիկ

# data[].attributes.headline
Խաչատրյան Ալիկ

# data[].attributes.subject
Խաչատրյան Ալիկ

# data[].attributes.headline
Խաչատրյան Ալիկ

# data[].attributes.subject
Խաչատրյան Ալիկ

# data[].attributes.body
Հայկական հարցն Արևելյան հարցին առնչվում էր Օսմանյան կայսրության հետ Ռուսական կայսրության հետ փոխհարաբերությունների միջոցով։ Արևելյան և Հայկական հարցերը XIX դարի ընթացքում և XX դարի առաջին տասնամյակներին գտնվում էին միջազգային քաղաքականության կիզակետում։ 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմը ոտքի հանեց հայ ժողովրդին, որը մեծ հույսեր էր կապում ռուսական զենքի հաղթանակի հետ, և ինչը օբյեկտիվորեն համընկնում էր թուրքական լծից հայ ժողովրդի ազատագրության կենսական շահերին։ Պատերազմն ավարտվեց Ռուսաստանի հաղթանակով։ 1878-ի փետրվարի 19-ին Սան–Ստեֆանո բնակավայրում կնքվեց հաշտության նախնական պայմանագիր, որի 16-րդ հոդվածով Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվում էր բարեփոխումներ անցկացնել հայաբնակ վայրերում։ 16-րդ հոդվածի առավելությունն այն էր, որ Ռուսաստանը հանդես էր գալիս իբրև հայ ժողովրդի պաշտոնական հովանավոր, իսկ Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասի միացումը Ռուսաստանին հայերին ազգային համախմբության, տնտեսական և մշակութային զարգացման հնարավորություն էր տալիս։ Սակայն պայմանագիրը կնքվեց միջազգային լարված պայմաններում, Ռուսաստանին հակադրվեց անգլո-ավստրիական ուժեղ դաշինքը։ Մեծ Բրիտանիան  և Ավստրո-Հունգարիան նախաձեռնեցին հրավիրել միջազգային նոր համաժողով, որի նպատակն էր խոչընդոտել Ռուսաստանին օգտվելու իր հաղթանակի պտուղներից։ Բեռլինի կոնգրեսի (1878) հրավիրման նախօրեին Մկրտիչ Խրիմյանի գլխավորությամբ Եվրոպա ուղարկվեց հայ ազգային պատվիրակությունը՝ եվրոպական պետությունների կառավարությունների աջակցությունը հայցելու կոնգրեսում հօգուտ հայերի որոշումներ ընդունելիս։

Չստանալով իրական երաշխիքներ՝ հայ ազգային պատվիրակությունը, այնուամենայնիվ մեկնեց Բեռլին, սակայն նրան չթույլատրվեց նույնիսկ մասնակցել կոնգրեսի նիստերին։ Բեռլինի կոնգրեսում, Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերանայման հետևանքով, արևմտա-եվրոպական դիվանագիտությանը հաջողվեց Ռուսաստանին զրկել հայկական գործերը տնօրինելու մենաշնորհից։ Սան Ստեֆանոյի և Բեռլինի պայմանագրերի համապատասխանաբար 16-րդ և 61-րդ հոդվածներով սկզբնավորվեց Հայկական հարցի դիվանագիտական պատմությունը, ինչպես նաև հասարա-քաղաքական կյանքում եվրոպական դիվանագիտության օգնությամբ թուրքական լուծը թոթափելու, հայերի անկախությունն ու ինքնավարությունը ձեռք բերելու մտայնությունն ու գործելակերպը, որը շարունակվեց մինչև Առաջին համաշխարային պատերազմն  ու նրանից հետո։

# data[].attributes.headline
Մարիամ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Մարիամ Հակոբյան

# data[].attributes.body
Հայկական հարց, Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման, հայ ժողովրդի ինքնորոշման ու սեփական պետականության վերականգնման, հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղված ազգային-ազատագրական պայքարի անվանումը դիվանագիտության պատմության մեջ։ Ասպարեզ է իջել որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո։

# data[].attributes.headline
Պետրոսյան Էմիլյա

# data[].attributes.subject
Պետրոսյան Էմիլյա

# data[].attributes.body
Հայ ժողովրդի քաղաքական պատմության, այն է՝ օտարների տիրապետությունից Հայաստանի ազատագրման, Հայկական լեռնաշխարհում ինքնուրույն հայկական պետականության վերականգման, հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար մղված հայ ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնահարցերի ամբողջություն: Հայկական հարցը, որի առաջացումը պայմանավորված էր հայկական պետականության անկումով, դարձել էԱրևելյան հարցի բաղկացուցիչ մասը, կարևոր տեղ գրավել միջազգային հարաբերություններում, մեծ տերությունների մերձավորարևելյան քաղաքականության մեջ, Օսմանյան կայսրությունում ազդեցության ոլորտների և նրա տիրույթների բաժանման համար նրանց պայքարում: Հայկական  հարց տերմինը միջազգային դիվանագիտության մեջ սկսվել է գործածվել 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
1․Ռուս-թուրքական պատերազմը(1877-1878) տեղի է ունեցել Անդրկովկասում և Բալկանյան թերակղզում՝ Ռուսաստանի Օսմանյան կայսրության միջև։ Պատերազմն տևեց տասն ամիս։ Ռազմական գործողություններն ընթանում էին Բալկանյան և Կովկասյան ռազմաճակատներում։ Պատերազմի սկզբի փոփոխական հաջողություններից հետո, Շիպկայի և Պլևնայի համար մղված մարտերում ռուսները վճռական հաղթանակ տարան և 1878 թվականի հունվարի 4-ին մտան Սոֆիա, ապա գրավեցին Պլովդիվն ու Ադրիանապոլիսը և մոտեցան Կոստանդնուպոլսին։ Բալկանյան ապստամբության կայծը խանդավառեց նաև հայ ժողովրդին. 1875 թվականին նորից ապստամբեց Զեյթունը, նաև՝Վանը, որը մատնվեց հրի։ Բալկանյան թերակղզու ողբերգական իրադարձությունները, նաև Արևմտյան Հայաստանի հուզումները գտնվում էին մեծ տերությունների ուշադրության կենտրոնում, մասնավորապես՝ բրիտանական դիվանագիտության, որը Օսմանյան կայսրության ամբողջականության պահպանման նպատակով աջակցում էր օսմանյան կառավարությանը՝ ջլատելու բալկանյան ժողովուրդների և հայերի ազգային-ազատագրական շարժումը։

1878 թվականի հունիսի 9-ին Դահարի բարձունքներում տեղի ունեցած ճակատամարտում գեներալ Գեյմանի զորամասի պարտության պատճառով Տեր-Ղուկասովը նահանջի հրաման է ստացել։ Հունիսին թուրքերը մեծ ուժեր են կենտրոնացնում և պաշարում Բայազետի բերդը Թուրքական 10.000-անոց զորքերը կատաղի գրոհներ են սկսում բերդի վրա, որը պաշտպանում էր կայազորի պետ մայոր Ֆեոդոր Շտոկվիչը փոքրաթիվ ռուսական զորաջոկատի և հայ կամավորների ուժերով։ Միակ փրկությունը դրսի օգնությունն էր։ Պաշարվածներն իրենց վիճակի մասին ցանկանում են լուր հասցնել Տեր-Ղուկասովին, սակայն բոլոր լրատարները բռնվում են թուրքերի կողմից։ Հայ կամավոր Սամսոն Տեր-Պողոսյանը, ծպտված, բրդի շորերով, անցնում Է թուրքերի մոտով և լուր է հասցնում Տեր-Ղուկասովին։ Վերջինս մեծ թվով վիրավորներով և հայ գաղթական բնակչության հետ իրականացնում էր իր նշանավոր նահանջը։

# data[].attributes.headline
Հովհաննես Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Հովհաննես Հակոբյան

# data[].attributes.body
․1878 թվականի փետրվարի 19-ին կնքված Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում արծարծվեց նաև Հայկական հարցը: Արևմտահայ շատ գործիչներ՝ հոգևորականներ, հայոց Ազգային ժողովի երեսփոխաններ, այդ թվում ժողովի ատենապետՍտեփան փաշա Ասլանյանը, Սաֆվեթ փաշայի խորհրդական, դիվանագետ Սարգիս Համամջյանը Հայկական հարցի լուծման ակնկալությամբ հանդիպումներ ունեցան Սան-Ստեֆանոյի ռուսական պատվիրակության ղեկավար կոմս Ն. Իգնատևի հետ: Սան Ստֆանոյի պայմանագրում մտցվեցին առանձին հոդվածներ ու ձևակերպումներ, որոնք վերաբերում էին Հայաստանին ու հայերին: Հայերին էր վերաբերում 16-րդ, 25-րդ, 27-րդ հոդվածները։

# data[].attributes.headline
Հովհաննես Հակոբ

# data[].attributes.subject
Հովհաննես Հակոբ

# data[].attributes.body
Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը և հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղած ազգային-ազատագրական պայքարը կոչվում է Հայկական հարց

# data[].attributes.headline
Պետրոսյան Ալվարդ

# data[].attributes.subject
Պետրոսյան Ալվարդ

# data[].attributes.body
Հայկական հարցն Արևելյան հարցին առնչվում էր Օսմանյան կայսրության հետ Ռուսական կայսրությանփոխհարաբերությունների միջոցով։ Արևելյան և Հայկական հարցերը XIX դարի ընթացքում և XX դարի առաջին տասնամյակներին գտնվում էին միջազգային քաղաքականության կիզակետում։ 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմը ոտքի հանեց հայժողովրդին, որը մեծ հույսեր էր կապում ռուսական զենքի հաղթանակի հետ, և ինչը օբյեկտիվորեն համընկնում էր թուրքական լծից հայ ժողովրդի ազատագրության կենսական շահերին։ Պատերազմն ավարտվեց Ռուսաստանի հաղթանակով։ 1878-իփետրվարի 19-ին Սան–Ստեֆանո բնակավայրում կնքվեց հաշտության նախնական պայմանագիր, որի 16-րդ հոդվածով Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվում էր բարեփոխումներ անցկացնել հայաբնակ վայրերում։

# data[].attributes.headline
Հովհաննես Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Հովհաննես Հակոբյան

# data[].attributes.body
Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրումը և հայ ժողովրդի համախմբման և հա

# data[].attributes.headline
այկական հարց

# data[].attributes.body
այկական հարց, Օսմանյան կայսրությանտիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանիազատագրման, հայ ժողովրդի ինքնորոշման ու սեփական պետականության վերականգնման, հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղված ազգային-ազատագրական պայքարի անվանումը դիվանագիտության պատմության մեջ։ Ասպարեզ է իջել որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո։

Բովանդակություն
[թաքցնել]

1 Եզրույթի ի հայտ գալը

1.1 Բեռլինի կոնգրես

2 Պատմություն

2.1 Կոտորածների առաջին փուլը

2.2 Երիտթուրքական հեղաշրջում

2.3 Առաջին համաշխարհային պատերազմ

2.4 Մեծ Եղեռն

2.5 Արևմտյան Հայաստանի գրավումը

2.6 Ցարական իշխանության անկումը

2.7 Մայիսյան հերոսամարտեր և Հայաստանի անկախացումը

2.8 Սևրի պայմանագիր

2.9 Հայաստանը՝ միայնակ

2.10 Կարսի և Մոսկվայի պայմանագրերը

2.11 Լոզանի կոնֆերանս

2.12 Լեռնային Ղարաբաղի հարցը

2.13 Հետպատերազմյան շրջան

2.14 1960-ական թթ

2.15 1960-80-ական թթ

2.16 Ներկայումս

3 Հայտնի խոսքեր

Եզրույթի ի հայտ գալը[խմբագրել]

Բեռլինի կոնգրես[խմբագրել]
Հիմնական հոդված՝ Բեռլինի կոնգրես Հայկական վիլայեթները Բեռլինի կոնգրեսը
Հայկական հարցն Արևելյան հարցին առնչվում էր Օսմանյան կայսրության հետ Ռուսական կայսրությանփոխհարաբերությունների միջոցով։ Արևելյան և Հայկական հարցերը XIX դարի ընթացքում և XX դարի առաջին տասնամյակներին գտնվում էին միջազգային քաղաքականության կիզակետում։ 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմը ոտքի հանեց հայժողովրդին, որը մեծ հույսեր էր կապում ռուսական զենքի հաղթանակի հետ, և ինչը օբյեկտիվորեն համընկնում էր թուրքական լծից հայ ժողովրդի ազատագրության կենսական շահերին։ Պատերազմն ավարտվեց Ռուսաստանի հաղթանակով։

# data[].attributes.headline
Հակոբյան Հովհաննես

# data[].attributes.subject
Հակոբյան Հովհաննես

# data[].attributes.body
Օսմանյան կայսրության

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
2․1878 թվականի փետրվարի 19-ին կնքված Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում արծարծվեց նաև Հայկական հարցը: Արևմտահայ շատ գործիչներ՝ հոգևորականներ, հայոց Ազգային ժողովի երեսփոխաններ, այդ թվում ժողովի ատենապետՍտեփան փաշա Ասլանյանը, Սաֆվեթ փաշայի խորհրդական, դիվանագետ Սարգիս Համամջյանը Հայկական հարցի լուծման ակնկալությամբ հանդիպումներ ունեցան Սան-Ստեֆանոյի ռուսական պատվիրակության ղեկավար կոմս Ն. Իգնատևի հետ: Սան Ստֆանոյի պայմանագրում մտցվեցին առանձին հոդվածներ ու ձևակերպումներ, որոնք վերաբերում էին Հայաստանին ու հայերին: Հայերին էր վերաբերում 16-րդ, 25-րդ, 27-րդ հոդվածները։

Բարձր դուռը պարտավորվում էր Արևմտյան Հայաստանում ռուսների գրավված և կրկին Թուրքիային վերադարձվելիք տարածքներում անհապաղ բարեփուխումներ անցկացնել և ապահովել հայերի անվտանգությունը քրդերից և չերքեզներից: (16-րդ)

Ռուսական զորքերին իրավունք էր տրվում 6 ամիս ժամկետով մնալ Հայաստանում։ (25-րդ)

Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր չհալածել պատերազմում ռուսներին աջակցած քրիստոնյաներին: (27-րդ)

Պայմանագրի համաձայն.՝

Ռուսաստանին էին անցնում Կարսի, Կաղզվանի, Օլթթի, Արդահանի, Ալաշկերտի և Բայազետի գավառները, Սև ծովի առափնյա շրջանները՝ Բաթում նավահանգստով,

Օսմանյան կայսրության տիրապետության տակ էին շարունակում մնալ Էրզրումն ու Բասենը:

# data[].attributes.headline
Արինա Մարության

# data[].attributes.subject
Արինա Մարության

# data[].attributes.body
Հայկական հարցը Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման, հայ ժողովրդի պետականության և հայկական հողերի վերականգման խնդիրն է։ Այն ծագել է 1877-78թթ-ի ռուս թուրքական պատերազմից հետո ՝ որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս։

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Սիրելի՛ աշակերտներ, շնորհակալություն ձեր տեղադրած տեղեկությունների համար: Այդ տեղեկությունները միանգամայն ճիշտ են, սակայն հարկավոր է դրանք դասակարգել: Սան-Ստեֆանոյի հաշտության մասին խոսելը դեռ վաղ է, մենք կքննարկենք այն հաջորդ փուլի ընթացքում: Ձեր տեղադրած նյութերում գերակայում են տեղեկություններ հայկական հարցի միջազգային ասպարեզ դուրս գալու վերաբերյալ, մինչդեռ դա հայկական հարցի զարգացման հաջորդ փուլն է: Այս փուլը և ձեր տեղադրած տեղեկությունները ամփոփելով կարող ենք հանգել այն եզրակացությանը, որ Հայկական հարցը հայկական պետականության և հայկական հողերի վերականգնման խնդիրն է:

Հաջորդ փուլի համար խնդրում եմ տեղադրել նյութեր հայկական հարցի սկզբնավորման վերաբերյալ՝

1.1877-1878թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը և հայերը

2. Հայկական հարցը Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրում:

# data[].attributes.headline
Մուրադյան Տիգրան

# data[].attributes.subject
Մուրադյան Տիգրան

# data[].attributes.body
1878-ի փետրվարի 19-ին Սան–Ստեֆանո բնակավայրում կնքվեց հաշտության նախնական պայմանագիր, որի 16-րդ հոդվածով Օսմանյան կայսրությունը պարտավորվում էր բարեփոխումներ անցկացնել հայաբնակ վայրերում։ 16-րդ հոդվածի առավելությունն այն էր, որ Ռուսաստանը հանդես էր գալիս իբրև հայ ժողովրդի պաշտոնական հովանավոր, իսկ Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասի միացումը Ռուսաստանին հայերին ազգային համախմբության, տնտեսական և մշակութային զարգացման հնարավորություն էր տալիս։

# data[].attributes.headline
Մուրադյան Տիգրան

# data[].attributes.subject
Մուրադյան Տիգրան

# data[].attributes.body
Հայկական հարց, Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման, հայ ժողովրդի ինքնորոշման ու սեփական պետականության վերականգնման, հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղված ազգային-ազատագրական պայքարի անվանումը դիվանագիտության պատմության մեջ։

# data[].attributes.headline
Լիլիթ Ազատյան 

# data[].attributes.subject
Լիլիթ Ազատյան 

# data[].attributes.body
Խորհրդային կայսրության փլուզումից ու Հայաստանի անկախացումից հետո երկրի առջև ծառացան հարցեր, որոնց հետապնդման հնարավորությանը հայ ժողովուրդը երկար էր սպասել: Մասնավորապես Հայոց Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման խնդիրը, որով մինչ մեր երկրի անկախացումը հիմնականում միայն Սփյուռքի կառույցներն էին զբաղվում, պիտի դառնար արդեն պետություն ունեցող ազգի գերխնդիրներից մեկը: Հայոց հարցի անսասան հետապնդումով Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ միայն հպարտ կեցվածք էր ընդունում, այլ համաշխարհային քաղաքականության մեջ իր դերակատարումն ու կշիռն ունեցող գործոն էր դառնում:

# data[].attributes.headline
Անի Սիմոնյան

# data[].attributes.subject
Անի Սիմոնյան

# data[].attributes.body
Հայկական հարց ասելով անհրաժեշտ է հասկանալ հայկական պետականության վերականգնման ձգտում կամ ցանկություն և վերականգված հայկական պետականության շուրջը հայկական պատմական տարածքների միավորում: Այլ խոսքով հայկական հարցը բովանդակում է երկու հիմնախնդիր. 1. Հայկական պետականության վերականգնում, 2. Այդ պետականւթյան շուրջ հողերի միավորում:

# data[].attributes.headline
Էլինա Խոսրովյան

# data[].attributes.subject
Էլինա Խոսրովյան

# data[].attributes.body
Հայկական հարց՝Օսմանյան կայսրության տիրապետությունից Արևմտյան Հայաստանի ազատագրման, հայ ժողովրդի ինքնորոշման ու սեփական պետականության վերականգնման, հայ ժողովրդի համախմբման և այդ նպատակներին հասնելու համար հայ ժողովրդի մղված ազգային-ազատագրական պայքարի անվանումը դիվանագիտության պատմության մեջ։ Հայկական հարցը դարձել է Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մասը, կարևոր տեղ գրավել միջազգային հարաբերություններում, Օսմանյան կայսրությունում ազդեցության ոլորտների և նրա տիրույթների բաժանման համար նրանց պայքարում: Հայկական հարց տերմինը միջազգային դիվանագիտության մեջ սկսվել է գործածվել 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո:

# data[].attributes.headline
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.subject
Անահիտ Հակոբյան

# data[].attributes.body
Հայկական հարցը Հայաստանի ազատագրման, Հայկական լեռնաշխարհում հայկական պետականության վերականգման, հայ ժողովորդի ազատագրական պայքարի և համախմբման հիմնահարցերի ամբողջությունն է։ Այն ծագել է 1877-78թթ-ի ռուս թուրքական պատերազմից հետո ՝ որպես Արևելյան հարցի բաղկացուցիչ մաս։

# data[].attributes.headline
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.subject
Նարեկ Մուրադյան

# data[].attributes.body
Սիրելի՛ աշակերտներ, առաջին փուլի համար խնդրում եմ տեղադրել համառոտ տեղեկություններ հետևյալ հարցի վերաբերյալ.

1.Ի՞նչ է հայկական հարցը, ե՞րբ է այն ծագել: