# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Σε μια πρώτη προσέγγιση, η λέξη Επιστήμη παραπέμπει συνήθως στη λογική, την αντικειμενική γνώση, τους αυστηρούς ορισμούς και τους νόμους. Η Τέχνη, από την άλλη πλευρά, συνδέεται με τη φαντασία ή τα συναισθήματα, την ελευθερία της έκφρασης και την ομορφιά. Επιστήμη και Τέχνη φαίνεται λοιπόν να ορίζουν δύο κόσμους με διαφορετικές συντεταγμένες, ασύμπτωτους και ξένους. Μήπως ωστόσο υπάρχουν υπόγειες ή και φανερές διασυνδέσεις, που απλώς παραμερίζονται από την παιδεία και τις προκαταλήψεις μας;

Σε αυτό το πλαίσιο, οι σκέψεις που ακολουθούν στηρίζονται σε μια θεμελιώδη πρόταση, που συνήθως διαφεύγει της προσοχής όσων ασχολούνται με τον πολιτισμό. H πρόταση αυτή είναι: Η επιστήμη αποτελεί συνιστώσα -και μάλιστα βασική συνιστώσα- του πολιτισμού μας. Συνεπώς, όσο εξακολουθούμε να μιλούμε για πολιτισμό, υπονοώντας απλώς τη λογοτεχνία, τα έργα τέχνης ή τη μουσική, αφαιρούμε ένα μεγάλο μέρος από τη δυναμική του. H θεωρία της σχετικότητας, για παράδειγμα, έχει μια σπάνια αισθητική, και ανοίγει στον άνθρωπο διαστάσεις, ακριβώς όπως ένα σπουδαίο έργο τέχνης. Για τους ίδιους λόγους η ανακάλυψη της πενικιλίνης ή της ελικοειδούς δομής στα μόρια της κληρονομικότητας είναι πολιτισμικά γεγονότα, με οποιονδήποτε ορισμό του όρου.

Το ότι η πολιτιστική διάσταση της επιστήμης δεν έχει με επάρκεια εκτιμηθεί από τους ανθρώπους της κουλτούρας, οφείλεται αφ' ενός μεν στην περιχαράκωση της κουλτούρας αυτής, αφετέρου στην αδυναμία των ανθρώπων της επιστήμης να επικοινωνήσουν. Στο κλασσικό βιβλίο του "Οι δύο κουλτούρες", που διερευνά αυτό το χάσμα, ο φυσικός και μυθιστοριογράφος C.P.Snow παρατηρεί δηκτικά ότι οι άνθρωποι της διανόησης κοροϊδεύουν έναν επιστήμονα, αν αγνοεί τον Σαίξπηρ. Εκείνοι όμως αγνοούν συνήθως το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής, που έχει ισοδύναμη αξία. "O κόσμος που αποκαλύπτει η Επιστήμη", διαμαρτύρεται ο R.Feynman "είναι πιο αξιοθαύμαστος από ό,τι φαντάστηκαν ποτέ οι καλλιτέχνες. Γιατί λοιπόν δεν μιλούν γι' αυτόν οι ποιητές;"

Ας σημειωθεί ότι ο Feynman υπήρξε σπουδαίος φυσικός αλλά και λάτρης της ζωής, μοναδικός δάσκαλος αλλά και σαρκαστής της εξουσίας. Είχα την τύχη να τον γνωρίσω από κοντά, και στα βιβλία μου τον χαρακτήρισα ως "χορογράφο του φωτός". Διότι επέτυχε να περιγράψει τις αλληλοεπιδράσεις του φωτός με την ύλη με τα περίφημα διαγράμματα του, που στον αμύητο θυμίζουν κομψά ιδεογράμματα.

Τέλος ο Άρθρουρ Kαίσλερ, που έγραψε σπουδαίες σελίδες για τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο αλλά και για την σύγχρονη επιστήμη, τονίζει: "O χώρος, όπως τον εννοεί ο Αϊνστάιν, δεν βρίσκεται πιο κοντά στην πραγματικότητα από τον ουρανό του Bαν Γκονγκ. Το μεγαλείο της επιστήμης έγκειται, όχι σε μια αλήθεια πιο απόλυτη από την αλήθεια του Μπαχ ή του Τολστόι, αλλά σε αυτήν καθ' εαυτήν την πράξη της δημιουργίας της."

Η επιστήμη είναι πράγματι στον πυρήνα της μια διαδικασία δημιουργίας. Το γεγονός αυτό υποδεικνύει ότι το χάσμα που την χωρίζει από τις άλλες εκφράσεις του ανθρώπινου πολιτισμού είναι εν πολλοίς τεχνητό.

Τα τελευταία ωστόσο χρόνια υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι το χάσμα αυτό αρχίζει ίσως να γεφυρώνεται. Έτσι, τα βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης -ένας αδόκιμος όρος!- έχουν μια πραγματική άνθιση, τα περιοδικά και οι εφημερίδες φιλοξενούν ένθετα και άρθρα για την επιστήμη, επιστημονικές εκπομπές διαπερνούν κάπου-κάπου την τηλεοπτική ευτέλεια που κυριαρχεί. Ενώ αξιόλογα μυθιστορήματα -και εδώ δεν λείπουν και οι Έλληνες συγγραφείς- εμπνέονται από την ιστορία ή τα μυστήρια της επιστήμης. Δύο σπουδαίες τέλος μορφές τέχνης, το θέατρο και ο κινηματογράφος, έχουν πρόσφατα περιλάβει στη δραματουργία τους τις επιστημονικές μορφές του Χάιζενμπεργκ και του Γκέντελ, του Φέυνμαν ή του Νάις.

Δεν έχομε άλλωστε χρείαν άλλων μαρτύρων. Νομίζω ότι η δεκαετής -και επιτυχημένη!- προσπάθεια του Αλέκου Λαγγούση και των συνεργατών του, αυτό το πολύτιμο περιεχόμενο είχε. Να συνδεθεί, δηλαδή, μια ευαίσθητη ειδικότητα της ιατρικής επιστήμης, η Παιδιατρική, με τις ποικίλες μορφές Λόγου και Τέχνης.

Σε μια παράλληλη πορεία, ο ομιλών σήμερα, καθηγητής της φυσικής κατά το πτυχίο του, είδε τα βιβλία του -περισσότερο νομίζω, από ό,τι άξιζαν- να εμπνέουν σκηνοθέτες και ποιητές, μουσικούς και καλλιτέχνες. Όπως για παράδειγμα, σε ένα βίντεο, που συνδυάζει την μουσική του Οδυσσέα Γραμματικάκη με την καλλιτεχνική ματιά της Λίλας Σωτηρίου, και στηρίζεται σε ένα ποίημα από την Κόμη της Βερενίκης.

Όσο όμως και αν υπάρχουν κάποια δείγματα συγκλίσεως, ο δρόμος είναι ακόμα μακρύς και ανηφορικός. Η κάθε έκφραση του πολιτισμού έχει την δική της ταυτότητα και η συνομιλία της με την επιστήμη έχει συχνά την μορφή ψιθύρων.

Οι παράγραφοι που ακολουθούν προσπαθούν, με τρόπο υπαινικτικό, να ενισχύσουν αυτούς τους ψιθύρους.
Παράγραφος πρώτη: O χαρακτήρας της επιστήμης
Το σπουδαιότερο χαρακτηριστικό της σύγχρονης επιστήμης δεν είναι ο παρεξηγημένος θετικισμός της. Ούτε η πληθώρα των εφαρμογών της, για το καλό ή το κακό. Το σπουδαιότερο ίσως χαρακτηριστικό της, που αποκαλύπτει και την βαθύτερη της σχέση με την Τέχνη, είναι η αποκάλυψη ενός κόσμου πέραν από το αισθητό και την εμπειρία. Ενός κόσμου θαυμαστού, απροσδόκητου, με εσωτερικούς δεσμούς και συνοχή. Ο Τζάκομπ Μπρονόσκι, μαθηματικός και βιολόγος, αλλά επίσης ποιητής και δοκιμιογράφος, επισημαίνει: "Ο άνθρωπος είναι μοναδικός, όχι μόνον επειδή παράγει επιστήμη, ούτε απλώς επειδή δημιουργεί τέχνη, αλλά διότι τόσο η επιστήμη όσο και η τέχνη αποτελούν εκφράσεις της θαυμάσιας ευελιξίας του μυαλού του."

Ενώ όμως με αυτήν την έννοια ο κόσμος της επιστήμης, προσεγγίζει συχνά την Τέχνη, εμφανίζει επίσης και ουσιώδεις διαφορές. Η Τέχνη λειτουργεί με αιχμές -που μπορεί να ανήκουν στο παρελθόν ή το παρόν- και εκφράζει τα ανθρώπινα· το σπαραγμό και το μεγαλείο τους. Η επιστήμη, αντίθετα, επιφανειακά αδιαφορεί για τα ανθρώπινα. Το οικοδόμημα που κτίζει έχει λογική και συνέχεια, ενώ ελάχιστες από τις γνώσεις του παρελθόντος επιβιώνουν στο παρόν.

Είναι ωστόσο αξιοσημείωτο ότι οι δημιουργοί της επιστημονικής γνώσης έχουν, απέναντι στην επιστήμη, την σχέση που έχει ο γλύπτης με τα γλυπτά του ή ένας ποιητής με την ποίηση. Σχέση βασανιστική, αγάπης και εντάσεως. "Όσοι έχουν μυηθεί στα μαθηματικά" σημειώνει ο Γάλλος μαθηματικός Henri Poincare, "βρίσκουν σ΄ αυτά απολαύσεις ανάλογες με εκείνες που προσφέρουν η ζωγραφική και η μουσική. Θαυμάζουν τη λεπτεπίλεπτη αρμονία των αριθμών και των μορφών· καταπλήσσονται όταν μια νέα ανακάλυψη τούς ανοίγει κάποια απρόσμενη προοπτική. Μήπως η χαρά που αισθάνονται δεν έχει και η ίδια αισθητικό χαρακτήρα, παρότι οι αισθήσεις δεν συμμετέχουν καθόλου σε αυτήν; Είναι βέβαια αλήθεια ότι μόνον λίγοι προνομιούχοι καλούνται να τη γευθούν πλήρως. Το ίδιο όμως δεν συμβαίνει και στις πιο ευγενείς τέχνες;"

Το ότι πράγματι την ομορφιά της Τέχνης ή της Επιστήμης γεύονται λίγοι μόνον προνομιούχοι, αποτελεί ένα πρόβλημα· αλλά και διάψευση της ουτοπίας, που τις ήθελε κτήμα των λαϊκών μαζών. Ως προς αυτό αλλά και άλλα σημαντικά, ιδιαιτερότητα εμφανίζει η επιστήμη της Ιατρικής. Διότι θεωρητικά -στην καθημερινότητα ισχύει συχνά το αντίθετο- δεν καλείται απλώς να ικανοποιήσει την ανάγκη κάποιων προνομιούχων. Αντίθετα, το χρέος είναι να απευθύνεται σε όλους, χωρίς διακρίσεις. Ένα σπουδαίο χαρακτηριστικό της είναι άλλωστε ότι η Ιατρική αντλεί σήμερα από όλες τις επιστήμες: την βιολογία και την χημεία, την φυσική η τους υπολογιστές. Η λειτουργία της στην πράξη κινείται λοιπόν ανάμεσα στην επιστήμη, την εμπειρία και την τεχνική. Αυτό συνιστά την δυσκολία, αλλά και το εν δυνάμει μεγαλείο της. Στις καλές λοιπόν στιγμές της, η Ιατρική αποτελεί μια αξιοθαύμαστη σύνθεση που, όπως ένας πίνακας του Ντα Βίντσι, προϋποθέτει χρόνια παρατηρήσεων και γνώσεως. Στην εμπορευματική ωστόσο μορφή της, μοιάζει με τα κακέκτυπα των έργων τέχνης, που αγοράζει κανείς σε πολυκαταστήματα. Καθώς είναι πάντως η μόνη από τις επιστήμες, που απευθύνεται αποκλειστικά στον άνθρωπο, η Ιατρική μήτε λάθη συγχωρεί μήτε παραλείψεις. Εκεί είναι η διαφορά αλλά και η υπεροχή της απέναντι στις άλλες επιστήμες.
Παράγραφος δεύτερη: Η αναζήτηση του ωραίου στην επιστήμη
Στην Τέχνη η αναζήτηση του ωραίου δεν φαίνεται να έχει σταθερά κριτήρια· ό,τι σήμερα θαμπώνει και κυριαρχεί, αύριο μπορεί να βυθισθεί στην λήθη. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι απόψεις για το ωραίο συγκρούονται όχι μόνον σε διαφορετικές περιόδους, αλλά και στο πλαίσιο της ίδιας εποχής ή και του ίδιου πολιτισμού. "Μπορούμε να αναλογιστούμε" σημειώνει ο Ουμπέρτο Έκο στην Ιστορία της Ομορφιάς, "την κατάπληξη ενός Αρειανού της προσεχούς χιλιετίας, που θα ανακάλυπτε ξαφνικά ένα πίνακα του Πικάσο και από την άλλη την περιγραφή μιας ωραίας γυναίκας σε ένα ερωτικό μυθιστόρημα της ίδιας εποχής. Δεν θα καταλάβαινε τι κοινό έχουν οι δύο αντιλήψεις περί Ομορφιάς". Η καταξίωση ενός δημιουργήματος της τέχνης αφήνεται λοιπόν στον χρόνο, και μια ποιητική σύνθεση ή ένα γλυπτό κρίνονται μόνο με του χρόνου τα αυστηρά κριτήρια.

Ενώ όμως η τέχνη δεν επιδέχεται επαλήθευση, η επιστήμη φαίνεται διαρκώς να την αποζητά. Το πείραμα, η παρατήρηση και η ικανότητα προβλέψεως αποτελούν τα βασικά της εργαλεία, και είναι εκείνα που αναδεικνύουν ή απαξιώνουν τις επιστημονικές ιδέες. Είναι όμως παράδοξο ότι οι ιδέες, που αποδεικνύονται αληθινές, έχουν συνήθως μαθηματική ομορφιά και αφαιρετική δύναμη.

Η θεμελιώδης, για παράδειγμα, εξίσωση E=mc2, που αποτυπώνει την ισοδυναμία μάζας και ενέργειας, διακρίνεται για την συμμετρία και την αισθητική απλότητα της.

Δίκαια λοιπόν αποτελεί, κατά τον Ρολάν Μπαρτ, το αρχέτυπο της ανακάλυψης. Η εξίσωση όμως αυτή χαρακτηρίζει επίσης την εποχή μας, τα διανοητικά της επιτεύγματα, αλλά και τους κινδύνους που ενέχει η αλόγιστη χρήση της επιστημονικής γνώσης· διότι, ενώ υπήρξε μια αθώα συνέπεια της σχετικότητας, οδήγησε αργότερα στην κατασκευή της ατομικής βόμβας.

Από την άλλη, οι εξισώσεις του ηλεκτρομαγνητισμού, που περιγράφουν το φως αλλά και ένα τεράστιο πλούτο φαινομένων και εφαρμογών, έχουν εκ πρώτης όψεως πολύπλοκη δομή. Σε όσους όμως έχουν κάποια γεύση των μαθηματικών συμβόλων, είναι φανερό ότι οι εξισώσεις διαθέτουν κομψότητα και μεγάλη μαθηματική ομορφιά. Δεν φαίνεται λοιπόν παράδοξο ότι ο Paul Dirac, ένας από τους ιδιοφυείς φυσικούς που θεμελίωσαν την Κβαντική Θεωρία και λάτρης των αισθητικών αξιών, έδιδε στους μεταπτυχιακούς του φοιτητές μια επικίνδυνη συμβουλή: Ότι θα προτιμούσε να ενδιαφέρονται περισσότερο για την ομορφιά των εξισώσεων τους, και λιγότερο για το νόημα που έχουν. Είχε ίσως πεισθεί από τους στίχους του συμπατριώτη του ποιητή, του Τζων Κητς, που καταλήγει σε μια από τις ωδές του:
Η ομορφιά είναι αλήθεια, και η αλήθεια ομορφιά. Αυτό είναι που μαθαίνομε στη γη, τι άλλο να ζητάμε
Ως προς την αναζήτηση πάντως του ωραίου, τα μαθηματικά εμφανίζουν κάποιες ορατές ιδιαιτερότητες. Ο Ιάννης Ξενάκης, που συνδύασε με δημιουργικό τρόπο τα μαθηματικά με την μουσική, γράφει: "Τα μαθηματικά κινούνται στον χώρο της φαντασίας. Πολλοί μαθηματικοί εργάζονται σαν τους καλλιτέχνες· και, όπως εκείνοι, ξεκινούν με μια σύλληψη που προσπαθούν εκ των υστέρων να την αποδείξουν. Τόσο στα μαθηματικά, όσο και στην Τέχνη, ο δρόμος είναι το απόλυτο σκοτάδι. Τα μαθηματικά υπάρχουν, για να επιβεβαιώνουν την αναγκαιότητα ενός φανταστικού κόσμου. Χωρίς μαθηματικά, τα όνειρα και η φαντασία θα ήταν στο κενό."

Αποθέωση πάντως της σχέσεως των μαθηματικών με την Τέχνη, αποτελεί η ζωγραφική του M.C.Esher, που απηχεί δύσκολες έννοιες της υπερβολικής γεωμετρίας, του απείρου ή της προοπτικής.

Η σχέση των Μαθηματικών με την Μουσική έχει βέβαια βαθύτερες ρίζες, αφού ο Πυθαγόρας έλεγε ότι τα πάντα είναι αριθμός. Εντυπωσιασμένος μάλιστα από την ανακάλυψη του ότι οι αριθμοί μπορούν να καταγράψουν την μουσική αρμονία, ο Πυθαγόρας βάλθηκε να περιγράψει με αυτούς ολόκληρο το Σύμπαν. Από την προσπάθεια του αυτή δεν ξέφυγε ούτε η ίδια η αγάπη, και μάλιστα η αμοιβαία. Επέλεξε έτσι ως αναπαράσταση της τους δύο πρώτους "φίλιους" αριθμούς, το 220 και το 284, που έχουν πράγματι εντυπωσιακές και αμοιβαία αντίστροφες ιδιότητες. Όπως πάντως διαπίστωσαν διάσημοι μαθηματικοί τους τελευταίους αιώνες, παρόμοια ζευγάρια αριθμών, που το άθροισμα των διαιρετών του ενός είναι ίσο με τον άλλο, είναι εξαιρετικά σπάνια· κι ούτε, όπως συμβαίνει και με την αμοιβαία αγάπη, βρέθηκε κάποιος αλγόριθμος να τα παράγει. Η Τέχνη φαίνεται να υπερτερεί, αφού τουλάχιστον είναι κατά πολύ εκφραστικότερη.

Το επόμενο μάλιστα προς το Πυθαγόρειο ζευγάρι "φίλιων" αριθμών δεν ανακαλύφθηκε από μαθηματικούς, αλλά -οποίον όνειδος!- από ένα κορυφαίο βιολιστή, τον Νικολό Παγκανίνι.
Παράγραφος τρίτη: Η αλληλεπίδραση τέχνης και επιστήμης
Τα ίχνη ότι η Επιστήμη έχει επίδραση στην Τέχνη ή και αντίστροφα, απαντώνται ασφαλώς σε κάθε εποχή.

Σήμερα μάλιστα συχνά εξελίσσονται σε μορφές αυθύπαρκτες και σταθερές. Έτσι, η εκπληκτική πρόοδος των υπολογιστών και οι ψηφιακές τεχνικές, οδήγησαν τη μουσική, το θέατρο, τον κινηματογράφο σε νέους δρόμους εκφράσεων. Όσο όμως και αν η σύζευξη της τεχνολογίας με την σύγχρονη Τέχνη δίδει συχνά αξιοθαύμαστα αποτελέσματα, παντού και πάντοτε -κι αυτό τείνει συχνά να λησμονηθεί- κυρίαρχη παραμένει η έμπνευση του καλλιτέχνη.

Η αλληλοεπίδραση όμως της Επιστήμης και της Τέχνης, στο θεωρητικό αυτή την φορά επίπεδο, παρουσιάζει εντυπωσιακή μορφή στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα. Τότε η Φυσική, με την Θεωρία της Σχετικότητας και την Κβαντομηχανική, αμφισβητεί η ίδια τα θεμέλιά της και ανοίγει νέους δρόμους κατανοήσεως του κόσμου.

Ο χρόνος θα αποτελέσει την τέταρτη διάσταση του χώρου, η αυστηρή αιτιοκρατία θα αντικατασταθεί από τις πιθανότητες, τα ατομικά σωματίδια θα αποδειχθεί ότι έχουν δυική φύση. Η εποχή αυτή κλονίζει τις εμπειρικές έννοιες, που χάνουν βαθμιαία το συμβατικό τους νόημα.

Η ατμόσφαιρα όμως της ανατροπής και της δημιουργικότητας, δεν εξαντλείται μόνον στη Φυσική της εποχής. Αντικατοπτρίζει ένα ολόκληρο διανοητικό κλίμα, και είναι δύσκολο να εκτιμηθεί αν πρωτοπορούν η Τέχνη ή η Επιστήμη.

Έτσι, ενώ στο Πανεπιστήμιο του Bερολίνου ο Max Planck ανακάλυπτε την κβαντική φύση της ακτινοβολίας, κάπου εκεί γύρω, σε παρέες και συναντήσεις, στα καφενεία και τους δρόμους, διανοούμενοι και καλλιτέχνες άνοιγαν επίσης την ψυχή τους στο καινούργιο. O πρώτος παγκόσμιος πόλεμος είχε αφήσει πίσω του ερείπια και μια απώθηση για τις φθαρμένες αξίες. O νέος άνεμος που έπνεε, έφερνε μαζί του την Φροϋδική θεωρία και την φιλοσοφική σκέψη του Mπέρξον, τη ζωγραφική του Πικάσο αλλά και του Paul Klee, το κίνημα του Bauhaus και την αρχιτεκτονική του Λε Kορμπυζιέ. Μια ταραχώδης λοιπόν εποχή στη Φυσική, συνοδεύεται επίσης από εικονοκλαστικά πνευματικά και καλλιτεχνικά ρεύματα.

Ας σημειωθεί, μόνον, ότι το ίδιο έτος που η συμβολή του Αϊνστάιν στην κβαντική φυσική -διότι αργότερα την αποκήρυξε!- αναγνωρίζεται με το βραβείο Nόμπελ, δηλαδή το 1922, θα δημοσιευθεί ο "Oδυσσέας" του James Joyce και η "Έρημη Xώρα" του T.S Elliot, ενώ αναπτύσσεται η δωδεκατονική μουσική του Arnold Schoenberg.

Ασφαλώς, η αναζήτηση των αλληλοεπιδράσεων μεταξύ της επιστήμης κάθε εποχής, και της λογοτεχνίας ή της τέχνης, είναι έργο δύσκολο αλλά και παρακινδυνευμένο. Ο Arthur Miller, που σε ένα τελευταίο βιβλίο του μελέτησε τις παράλληλες διαδρομές του Πικάσο και του Αϊνστάιν, σημειώνει: "Αντί να αναφερόμαστε στην αλληλεπίδραση μεταξύ Τέχνης και Επιστήμης, θα ήταν καλύτερο να μιλήσομε για ιδέες που αναπτύχθηκαν από κοινού από καλλιτέχνες και επιστήμονες. Τόσο στην Τέχνη όσο και στην Επιστήμη είναι πανάρχαια η αναζήτηση νέων τρόπων αναπαράστασης της πραγματικότητας που βρίσκεται πέραν από το φαινομενικό. Η προσπάθεια αυτή καρποφορεί τη στιγμή που γεννιέται η δημιουργία, τότε που τα σύνορα των γνωστικών πεδίων καταρρέουν και κάποιες έννοιες της αισθητικής αποκτούν μέγιστη σημασία."

Η αμφισβήτηση της αντικειμενικής πραγματικότητας, που είχε ξεκινήσει από την κβαντομηχανική, συμβάδιζε με ένα κλίμα που διέτρεχε την τέχνη, αλλά και τμήματα της ίδιας της κοινωνίας. Σε όλο λοιπόν τον κορμό της λογοτεχνίας, το μυθιστόρημα ή τον πεζό λόγο, το θέατρο και την ποίηση, οι παραδοσιακές φόρμες εμφανίζουν ρωγμές και καινούργια στοιχεία κυριαρχούν. Όσο όμως είναι αλήθεια ότι τα στοιχεία αυτά συμβαδίζουν με τις ανατροπές που έφεραν στην επιστήμη η κβαντική θεωρία και η σχετικότητα, τόσο θα ήταν άκρως υπερβολικό να αναζητήσει κανείς σχέσεις αιτίου-αποτελέσματος.

Παράλληλα ωστόσο, ο 20ός αιώνας θα βιώσει μια επανάσταση στην Αστρονομία. Με τις παρατηρήσεις του ο Χαμπλ διαπιστώνει, ότι εκτός από τον δικό μας γαλαξία, υπάρχουν δισεκατομμύρια άλλοι στο Σύμπαν· και ότι είναι διεσπαρμένοι σε αποστάσεις ασύλληπτες για το ανθρώπινο μυαλό. Θα διαπιστώσει επίσης -κι αυτό είναι συγκλονιστικό- ότι οι γαλαξίες απομακρύνονται ο ένας από τον άλλο με μεγάλες ταχύτητες. Το Σύμπαν δηλαδή διαστέλλεται! Αυτό οδηγεί σε ένα αναπότρεπτο συμπέρασμα: ότι η γένεση του Σύμπαντος οφείλεται σε μια αδιανόητη, Μεγάλη Έκρηξη, που υπολογίζεται ότι έγινε πριν από 14 δισεκατομμύρια χρόνια. "Το Μέγα Φως" σχολιάζει με λυρισμό σε ένα βιβλίο του ο Dominique Proust "έσκισε τα σκοτάδια. Ο Μέγας Ήχος διέρρηξε τη σιωπή. Σε μια αξεδιάλυτη σύνθεση, ο πιο εξαίσιος πίνακας εμφανίσθηκε και η επιβλητικότερη συμφωνία αντήχησε. Το χρονόμετρο τέθηκε σε λειτουργία, το Μέγα Φως άρχισε να ελαττώνεται, ο Μέγας Ήχος χάθηκε στο διάστημα."

Το νέο πάντως συγκλονιστικό τοπίο, που δημιουργεί η επιταχυνόμενη επιστημονική πρόοδος, δεν θα αφήσει αδιάφορη τη μουσική. Το αντίθετο μάλιστα: Όπως το παραδοσιακό, στατικό Σύμπαν μεταμορφώθηκε σε μια δυναμική και διαρκώς εξελισσόμενη ολότητα, έτσι και η μουσική απελευθερώνεται από την κωδικοποίηση και αποκτά άλλες αρμονικές ποιότητες. Η προσπάθεια να συνδεθεί η μουσική με την επιστήμη δεν είναι βέβαια καινούργια, ούτε εκφράζεται με την ίδια πάντοτε μορφή. Οι ρίζες της ανιχνεύονται στους αρχαίους χρόνους και ο όρος "αρμονία των σφαιρών", που αποδίδεται στους Πυθαγορείους, θα παρουσιάσει στους αιώνες που ακολουθούν μεγάλη ανθεκτικότητα και διάρκεια. Στις πολλές παραλλαγές του, υποκρύπτει την πεποίθηση ότι οι πλανήτες και τα άστρα παράγουν με την κίνηση τους μια ουράνια μουσική, ότι μια αρμονία ιδιαίτερη διέπει την λειτουργία του κόσμου. Έφθασε όμως πρόσφατα σε μια ακραία της παραλλαγή, αφού ένας σπουδαίος φυσικός προσπάθησε να αναδημιουργήσει τον ήχο που ακουγόταν -τρόπος του λέγειν!- στα πρώτα δευτερόλεπτα μετά την Μεγάλη Έκρηξη.

Ασφαλώς, η εικόνα του μουσικού που αντλεί έμπνευση από μια παθητική ενατένιση των αστεριών, μοιάζει ξεπερασμένη. Η σχέση του όμως με την Φυσική και τις εφαρμογές της, χάρις και στην εκρηκτική ανάπτυξη της ηλεκτρονικής ή των υπολογιστών, ανοίγεται σε νέους ορίζοντες. Ο Σαίνμπεργκ, ο Στοκχάουζεν, ο Μπάρτοκ, ο Γιάννης Χρήστου -είναι μια ενδεικτική αναφορά σε λίγους μόνον από τους επιφανέστερους- ανατρέπουν τις κλασικές φόρμες της μουσικής· και αναζητούν, όπως και η επιστήμη, άλλους άξονες αναφοράς. Πολλές άλλωστε από τις μουσικές συνθέσεις της εποχής αντλούν την θεματολογία τους από την αστρονομία ή τις κοσμολογικές ανακαλύψεις. Όπως, για παράδειγμα, οι "Πλειάδες" του Ξενάκη, το Pierrot Lunaire του Σαίνμπεργκ , το Atlas Eclipticalis του John Cage. Ακόμα και ο σπουδαίος σαξοφωνίστας John Coltrane αποτυπώνει σε μία από τις τελευταίες του συνθέσεις -τις "Αστρικές περιοχές"- τους "ηχητικούς" στροβιλισμούς που προκαλούνται από ένα σπειροειδή γαλαξία σε περιστροφή.
Παράγραφος τέταρτη: Τα Ηθικά διλήμματα της επιστήμης
H επιστημονική γνώση έχει σημασία όχι μόνο σαν αυθύπαρκτο πολιτιστικό γεγονός, αλλά και ως προς τις συνέπειες που έχει. Είναι, μάλιστα, αυτές οι συνέπειες που δημιουργούν τα ηθικά διλήμματα στην επιστήμη, και κάποτε την αυτοκαταργούν ως συνιστώσα του πολιτισμού.

Όπως ωστόσο μαρτυρούν οι αρχαίες τραγωδίες, τα ηθικά διλήμματα είναι παλιά, όσο και ο κόσμος· και η φύση του ανθρώπου, δεν απαλλάσσεται εύκολα από τις σκοτεινές πλευρές της.

Είναι πάντως αναντίρρητο ότι το δίλημμα, γύρω από τις εφαρμογές της επιστημονικής γνώσεως, έφτασε στην έξαρση του με την κατασκευή της ατομικής βόμβας. Είναι γνωστό ότι ο Αϊνστάιν, υπό το φάσμα της ναζιστικής απειλής, ενεθάρρυνε την έναρξη του σχετικού ερευνητικού προγράμματος. Δεν συναίνεσε όμως στις πολεμικές εφαρμογές του. Ο Οπενχάιμερ, αντίθετα, επιστήμων με εξέχουσα πνευματικότητα, συμμετείχε και στην ίδια την κατασκευή της βόμβας, καταδιωκόμενος έκτοτε από τις Ερινύες. Δεδομένης της εντιμότητας και του ανθρωπισμού και των δύο, το γεγονός αποδεικνύει ότι το δίλημμα δεν έχει πάντοτε εύκολη απάντηση.

Σήμερα τα διλήμματα αυτά εστιάζουν κυρίως στην εκρηκτική πρόοδο που εμφανίζει η Μοριακή Βιολογία. Η πρόοδος αυτή κλόνισε εκ θεμελίων τις επιστήμες της ζωής, από την κληρονομικότητα μέχρι την φυσιολογία, και από την λειτουργία του νευρικού συστήματος μέχρι τις αναπαραγωγή· ενώ επηρέασε βαθύτατα την ιατρική, ανοίγοντας νέους τρόπους στη θεραπεία ή την πρόγνωση των ασθενειών. Ταυτόχρονα όμως, επισώρευσε απειλές και κινδύνους ανεξέλεγκτους για την ίδια την ανθρώπινη πορεία. "Ανατέλλει ο πολιτισμός του γονιδίου", προειδοποιεί ο βιολόγος Dominique Lecourt. "Οφείλομε να κατανοήσομε τάχιστα το μέγεθος του σημαντικού αυτού γεγονότος, ώστε να το εκμεταλλευτούμε σωστά, ειδάλλως θα αναγκαστούμε πολύ σύντομα να υποστούμε τις χειρότερες συνέπειές του".

Από την άλλη ο Κορνήλιος Καστοριάδης, που είχε με τρόπο εντυπωσιακό αφομοιώσει την σύγχρονη επιστήμη, δείχνει απαισιόδοξος ως προς τις δυνατότητες ελέγχου της: "Δεν έχουμε ανάγκη από μερικούς σοφούς. Έχουμε ανάγκη να αποκτήσουν και να ασκήσουν τη φρόνηση όλοι οι άνθρωποι· και αυτό με τη σειρά του απαιτεί ένα ριζικό ανασχηματισμό της κοινωνίας ως κοινωνίας πολιτικής, που θα εγκαθίδρυε όχι μόνο την τυπική συμμετοχή, αλλά το πάθος όλων για τα κοινά, για τη μοίρα της κοινωνίας και για τη μοίρα του θαυμάσιου αυτού πλανήτη, πάνω στον οποίο γεννηθήκαμε." Όσο και αν παρόμοιες απόψεις ηχούν ουτοπικές, υποδηλώνουν την αδήριτη ανάγκη αλλαγής πορείας.

Σε αυτό άλλωστε το σημείο, αξίζει να υπογραμμισθεί ένα κοινωνικό παράδοξο. Με ευκολία αποδίδονται ευθύνες στις θετικές επιστήμες ή τους λειτουργούς τους, ενώ οι λεγόμενες ανθρωπιστικές επιστήμες -ακόμα και ο όρος είναι παραπλανητικός- συνήθως αφήνονται στο απυρόβλητο. Καμιά όμως από τις επιστήμες, που σφραγίζουν την σημερινή εποχή -η Φυσική και η Βιολογία, οι Υπολογιστές και η Ιατρική- δεν έχουν βούληση από μόνες τους, μήτε αυτονομία.

Ενεργούμενα ανθρώπων είναι, εργαλεία αξιοθαύμαστα. Αν κάποτε οδηγούνται σε χρήσεις εφιαλτικές, είναι επειδή εκεί ωθούν τον άνθρωπο οι θεωρίες της άλλης πλευράς. Σπουδαίοι διανοητές, όπως Νίτσε, ο Μαρξ, ο Μακιαβέλι είδαν τις ιδέες τους να γίνονται το θεμέλιο ή το πρόσχημα κυνικών πολιτικών εφαρμογών.

Προέκταση λοιπόν της Φιλοσοφίας αλλά και των επιστημών του ανθρώπου είναι συχνά οι πολιτικές ακρότητες, οι θρησκευτικοί φανατισμοί, αλλά και η θεοποίηση ενός τρόπου ζωής, που οδήγησε στα σημερινά πικρά αδιέξοδα. Για τα κατά καιρούς δεινά του ανθρώπου, οι θετικοί επιστήμονες δεν απαλλάσσονται ασφαλώς των ευθυνών τους. Οι δικές τους όμως ευθύνες κινούνται περισσότερο στη βάση της πυραμίδας και λιγότερο στην κορυφή της.
Παράγραφος πέμπτη: H σχέση της επιστήμης με την εξουσία
Όπως συμβαίνει και με την Τέχνη, η σχέση της Επιστήμης με την εξουσία είναι πολύπλοκη. Άλλοτε υπάκουη, κάποτε βίαιη, στο βάθος όμως πάντοτε περιφρονητική.

Όταν, ενώπιον της Iεράς Εξέτασης, ο Γαλιλαίος κάνει έναν τακτικό ελιγμό για να σώσει τον εαυτό του -διότι ποτέ δεν είπε το "και όμως κινείται"- έχει πλήρη συνείδηση ότι η περιστροφή της γης δεν κινδύνευσε ούτε μια στιγμή.

H εξουσία αντιλαμβάνεται την Επιστήμη μόνο ως προς τις συνέπειές της, και σπάνια σαν μια συνιστώσα πολιτισμού. Δεν έχει συνήθως την ικανότητα να αποδεχθεί την επιστήμη· προσπαθεί απλώς να τη χρησιμοποιήσει.

Χρησιμοποιεί μάλιστα την Επιστήμη όχι, ας πούμε, όπως χρησιμοποιεί την Τέχνη, αλλά με τρόπο ευφυέστερο: Κάποιες φορές παρουσιάζοντας την ως πανάκεια, άλλοτε ως απειλή. Από την αντιμετώπιση αυτή της Επιστήμης δεν διαχώρισαν τις θέσεις τους ούτε διανοητές ή ιδεολογικοί χώροι που αυτοαποκαλούνται προοδευτικοί. Άρα η σχέση είναι βαθύτερη και, θα έλεγα, σχεδόν συμπλεγματική.

Είναι επίσης γεγονός ότι η απελευθερωτική σημασία της επιστήμης προκαλεί, όπως ακριβώς και οι άλλες συνιστώσες πολιτισμού, αντιδράσεις από μέρους της χρησιμοθηρικής κοινωνίας μας· που είναι όμως υπόγειες και με υφή διαφορετική. Έτσι, επειδή δεν είναι δυνατόν να ελεγχθούν τα αποτελέσματα της επιστήμης, επιχειρείται ο έλεγχος της κατευθύνσεώς της.

Έντονα λοιπόν εκδηλώνεται η τάση, που εμφανίζεται μάλιστα με μανδύα προοδευτικό, να συνδεθεί η έρευνα με την παραγωγή, να υποταχθούν τα πανεπιστήμια στις υποτιθέμενες ανάγκες της κοινωνίας. Οι ολέθριες συνέπειες αυτής της τάσης, είναι ο παραμερισμός των ανθρωπιστικών σπουδών, αλλά και της βασικής έρευνας στις επιστήμες, προς όφελος τεχνολογικών εφαρμογών με θολό περιεχόμενο. Με το ίδιο πνεύμα τα αρχαία μνημεία θεωρούνται ότι υπάρχουν απλώς για την προσέλκυση των τουριστών, ή μετράται ένας πίνακας ζωγραφικής μόνον ως οικονομική επένδυση. "Επειδή" γράφει ο αστροφυσικός Paul Davies "η Επιστήμη μπορεί να αποφέρει οικονομικά οφέλη, η υποστήριξη της βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε αυτό το επιχείρημα. Το γεγονός ότι μπορεί να εμπνεύσει μια άποψη για τον κόσμο, τίθεται στο περιθώριο ως ασήμαντο."

Το "ασήμαντο" αυτό γεγονός -ότι εμπνέει μια άποψη για τον κόσμο- είναι ωστόσο κεντρικό χαρακτηριστικό της Επιστήμης. Και ενισχύει την βαρύτητά της ως μιας συνιστώσας του πολιτισμού. Με την εξειδίκευση ωστόσο της παιδείας και της έρευνας, που αποτελεί τάση της εποχής μας, αποκλείεται η θέαση του όλου. Όταν εντούτοις ο Αϊνστάιν ρωτήθηκε για το ποιος τον επηρέασε στις επιστημονικές του ανακαλύψεις, απάντησε αναπάντεχα: "Περισσότερο από όλους ο Ντοστογέφσκυ". Είναι μια απάντηση που, ιδιαίτερα στις μέρες μας, δύσκολα γίνεται κατανοητή.

Αυτό λοιπόν που απαιτούν επίμονα οι καιροί, δεν είναι ο διαχωρισμός των γνώσεων, αλλά η σύνθεση τους. Η Γνώση δεν είναι προϊόν εξειδικεύσεως, όπως διδάσκει η ασθματική εποχή μας. Είναι, αντίθετα, η προσπάθεια να ανευρεθούν οι γέφυρες ανάμεσα στις επιστήμες· και να στηθούν άλλες γέφυρες, στέρεες και διαρκείς, ανάμεσα στην Φιλοσοφία, την Επιστήμη ή την Τέχνη. "Βίωσα την ιωνική γοητεία" γράφει ο εξελικτικός βιολόγος Έντουαρντ Γουίλσον "Αυτή η έκφραση πλάσθηκε πρόσφατα και σημαίνει πίστη στην ενότητα των επιστημών. Μια πεποίθηση πολύ πιο βαθιά από την απλή πρόταση εργασίας, ότι στον κόσμο υπάρχει τάξη που μπορεί να εξηγηθεί με βάση λίγους φυσικούς νόμους."

Έως ότου η πεποίθηση αυτή, για την ενότητα των επιστημών, γίνει ευρύτερη και διαρκής, η κάθε επιστήμη θα ζει τη μερικότητά της, και ο κάθε επιστήμονας τη μοναξιά του. Σε δρόμους παράλληλους, την ίδια μοναξιά θα ζουν και οι άνθρωποι της Τέχνης.
Παράγραφος Έκτη: Τα κίνητρα
Τι ωθεί λοιπόν τον άνθρωπο να ασχοληθεί με την Επιστήμη ή την Τέχνη; Ποια είναι τα κίνητρά του; Συνδέονται άραγε αυτά τα κίνητρα με τα υπαρξιακά του προβλήματα, τις μεταφυσικές ανησυχίες ή την επίγνωση της μοίρας του;

Δύσκολα αλλά και γοητευτικά ερωτήματα. Σε αναζήτηση κάποιας απαντήσεως, ο ερευνητής στον "Δημόκριτο" Βασίλης Κωνσταντούδης παρατηρεί:

"Μια προσέγγιση των αρχών της επιστημονικής και καλλιτεχνικής προσπάθειας κατά τον Πλάτωνα, μπορεί να γίνει με βάση τις δύο βασικές εμπειρίες του φιλοσόφου: την απορία και το θάμβος. Ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με τον κόσμο και απορεί, επειδή αισθάνεται ότι ο κόσμος τον υπερβαίνει. Θαυμάζει όμως επίσης, γιατί αυτή η υπέρβαση τον ελκύει, όπως και η ομορφιά του κόσμου που την αισθάνεται ως βασικό συστατικό της ύπαρξής του."

Πράγματι: Σε σπουδαίους επιστήμονες ή καλλιτέχνες, έκδηλο είναι το στοιχείο της απορίας απέναντι στον κόσμο, όσο και του θάμβους για την ομορφιά του. Ασφαλώς, στους επιστήμονες τονίζεται περισσότερο το στοιχείο της απορίας, ενώ στους καλλιτέχνες εκείνο του θάμβους. Υπάρχει όμως ένα είδος κοινής αφετηρίας, ενώ η διαφοροποίηση έρχεται στη συνέχεια. Σε αυτήν μετρούν οι πρωταρχικές εμπειρίες του καλλιτέχνη ή του επιστήμονα, αλλά και ο τρόπος υλοποίησής τους. Μετρά επίσης και η κλίση του κάθε ανθρώπου.

Ανάλογες συσχετίσεις μπορούν να αναζητηθούν και στο "τέλος" της επιστήμης και της τέχνης, δηλ. στους σκοπούς. Ο κύριος σκοπός της επιστημονικής διαδικασίας είναι να πλουτίσει τις γνώσεις μας για τον κόσμο, αλλά και να διευρύνει τους ορίζοντες της αντίληψής μας. Παράλληλα όμως, εξαιτίας της τεχνολογίας και των εφαρμογών της, διευκολύνει την ανθρώπινη καθημερινότητα και οδηγεί στην παραγωγή συγκεκριμένων προϊόντων και συσκευών. Ο σχεδιασμός και η μορφή τους θέτουν το θεμελιακό πρόβλημα της αισθητικής, και εδώ ο ρόλος της καλλιτεχνικής αντίληψης είναι αναντικατάστατος. Αλλιώς, οδηγούμαστε σε υποβάθμιση της αισθητικής ποιότητας της ζωής, που είναι φανερή στις σύγχρονες πόλεις αλλά και στο προσωπικό μας περιβάλλον. Παράλληλα, οι γνώσεις που παράγει η επιστήμη, στις περισσότερες περιπτώσεις λειτουργούν απλώς ως επιπλέον πληροφορίες που προστίθενται στον εγκέφαλό μας. Οι πληροφορίες αυτές μπορούν να γίνουν γνώση και ίσως σοφία σε έναν άνθρωπο μόνο όταν γίνουν μέρος της προσωπικής του σχέσης με τον κόσμο αλλά και με τον βαθύτερο εαυτό του. Η λειτουργία της Τέχνης, στις ποικίλες μορφές της, είναι η γέφυρα που οδηγεί ακριβώς σε αυτήν την ολοκλήρωση.

Αγαπητοί φίλοι,

Ο ομιλών προσπάθησε, με συντομία επικίνδυνη, να αιτιολογήσει την πεποίθηση του, ότι η Επιστήμη αποτελεί μια συνιστώσα πολιτισμού· και ότι, ενώ κινείται σε παράλληλη ευθεία με τις άλλες εκφράσεις του πολιτισμού, η σύγκλιση τους είναι αίτημα της εποχής αλλά και ανάγκη μιας καλύτερης παιδείας.

Θα αντιταχθεί ασφαλώς το επιχείρημα ότι στην Ευκλείδεια γεωμετρία, που διδαχθήκαμε με βασανιστικό τρόπο στα σχολεία, οι παράλληλες δεν τέμνονται. Σε αυτό άλλωστε το αξίωμα στηρίζεται το μεγαλειώδες οικοδόμημα του Ευκλείδη.

Υπάρχει όμως και μια άλλη Γεωμετρία, που αναπτύχθηκε τον 19ο αιώνα, από δύο σπουδαίους μαθηματικούς, τον Nikolai Lobachevski και τον Bernhard Riemann. Ο πρώτος μάλιστα την ονόμασε "φανταστική", με αποτέλεσμα να καθυστερήσει η αναγνώριση της σημασίας της. Σε αυτήν λοιπόν την γεωμετρία, την μη Ευκλείδεια, ο χώρος είναι καμπυλωμένος, και οι παράλληλες συγκλίνουν. Το σπουδαίο ωστόσο είναι ότι αυτή η Γεωμετρία, όπου οι παράλληλες συγκλίνουν, αποδείχθηκε σημαντικότερη στην κατανόηση του κόσμου. Διότι εκεί θεμελιώνεται η Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, που απεκάλυψε με τρόπο εκπληκτικό την δομή αλλά και την εξέλιξη του Σύμπαντος.

Το γεγονός αυτό αφήνει κάποια περιθώρια αισιοδοξίας ότι και η σύγκλιση των μεγάλων παραλλήλων, που ανέφερα, δεν μπορεί να αποκλεισθεί. Είναι μια σύγκλιση που λίγο ίσως αφορά την καθημερινότητα, έχει όμως σημασία απροσμέτρητη για μια σωστή παιδεία· που όπως λένε αιώνες τώρα οι σοφοί, αποτελεί κριτήριο και προϋπόθεση για όλα τα άλλα.

# data[].attributes.attachment_link.title
Επιστήμη και Τέχνη: Μια παράδοξη σχέση - Giorgos Grammatikakis

# data[].attributes.attachment_link.description
Σε μια πρώτη προσέγγιση, η λέξη Επιστήμη παραπέμπει συνήθως στη λογική, την αντικειμενική γνώση, τους αυστηρούς ορισμούς και τους νόμους. Η Τέχνη, από την άλλη πλευρά, συνδέεται με τη φαντασία ή τα συναισθήματα, την ελευθερία της έκφρασης και την ομορφιά. Επιστήμη και Τέχνη φαίνεται λοιπόν να ορίζουν δύο κόσμους με διαφορετικές συντεταγμένες, ασύμπτωτους και ξένους.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η κρυφή παρουσία της "τέχνης" σε τυπικές και άτυπες μορφές εκπαίδευσης στις Φυσικές Επιστήμες

# data[].attributes.attachment_link.description
Η κρυφή παρουσία της "τέχνης" σε τυπικές και άτυπες μορφές εκπαίδευσης στις Φυσικές Επιστήμες

# data[].attributes.attachment_link.title
Τέχνη και Θετικές Επιστήμες

# data[].attributes.attachment_link.description
του Άρη Μαυρομμάτη* Συχνά ακούμε να γίνεται λόγος για Τέχνη και Μαθηματικά, για Τέχνη και Επιστήμη εν γένει και μάλιστα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το ενδιαφέρον γίνεται εντονότερο στον χώρο της εκπαίδευσης, τόσο της πρωτοβάθμιας όσο και της δευτεροβάθμιας.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ο πολυπράγμονας φλωρεντινός δάσκαλος που ήθελε να ασχοληθεί με τα πάντα!

Το πρώτο πραγματικά μοντέρνο πνεύμα της Ιστορίας γεννήθηκε πριν από 550 χρόνια με έναν σκοπό στη ζωή: "Θα κάνω ότι δεν τόλμησε να κάνει κανείς στο παρελθόν. Θα κάνω καινούριες σκέψεις, θα ζωντανέψω καινούργια πράγματα". Και αυτό ακριβώς έκανε!

Ως επιτομή επιστημονικού πνεύματος και καλλιτεχνικής αρτιότητας, ο ντα Βίντσι άφησε παρακαταθήκη έργα-σταθμούς στην τέχνη, αλλά και αναρίθμητες εφευρέσεις που έφεραν το μέλλον μερικούς αιώνες πιο κοντά.

Πλάι στον "Μυστικό Δείπνο" και τη "Μόνα Λίζα" του, ο μεγάλος Φλωρεντινός κατασκεύασε οχυρωματικά έργα, μηχανές θανάτου, αλλά και δημιουργικούς τρόπους για να φτάσει ο άνθρωπος τόσο στους αιθέρες όσο και τον βυθό της θάλασσας. Κι όλα αυτά πάμπολλους αιώνες πριν πιστέψει η ανθρωπότητα ότι τα μεγαλεπήβολα σχέδια του ντα Βίντσι μπορούσαν να τελεσφορήσουν!

Ζωγράφος, γλύπτης, αρχιτέκτονας, εφευρέτης και μηχανικός, δεν είναι και πολλά αυτά που δεν ήταν η ιδιοφυΐα της Ιταλικής Αναγέννησης, ένα πνεύμα τόσο ανήσυχο που δεν κοιμόταν καν για να μη χάνει τον χρόνο του.

Ο Λεονάρντο εργαζόταν με καταιγιστικούς -σχεδόν απάνθρωπους- ρυθμούς, από το χάραμα ως το σούρουπο χωρίς να τρώει και να ξεκουράζεται, κι αυτό για να προλάβει να φέρει στη ζωή τις αμέτρητες ιδέες του που γεννιόνταν συνεχώς. Έχουν διασωθεί περισσότερες από 13.000 σελίδες με ιδιόχειρες σημειώσεις του ντα Βίντσι που απεικονίζουν τα πάντα, από ανθρώπινα μέλη με κάθε λεπτομέρεια μέχρι εκατοντάδες εφευρέσεις και κατασκευές που μοιάζουν να προέρχονται από σελίδες επιστημονικής φαντασίας. Οι σημειώσεις δε αυτές είναι γραμμένες με τέτοιο τρόπο ώστε μπορείς να τις διαβάσεις μόνο κοιτώντας μέσα από καθρέφτη!

Τόσο εξαιρετικός ήταν σε ό,τι κι αν έκανε που οι σύγχρονοί του τον μισούσαν και τον ζήλευαν. Ο Μιχαήλ Άγγελος είναι εδώ ενδεικτικός, καθώς τον απεχθανόταν επειδή ήταν (και) τόσο καλός γλύπτης!

Λίγοι άνθρωποι μπόλιασαν έτσι ιδανικά επιστήμη, τεχνολογία και τέχνη όπως ο φλωρεντινός δάσκαλος, που αφού κατάλαβε καλά τους νόμους της επιστήμης και της φύσης, έβαλε σκοπό να τους μεταφέρει στην ανθρώπινη επικράτεια, μαγεύοντας διαχρονικά το πνεύμα με την πολύπλευρη δράση του...

Πρώτα ταπεινά χρόνια

Ο Λεονάρντο γιος του Σερ Πιέρο από το Βίντσι γεννιέται στις 15 Απριλίου 1452 στο ορεινό χωριουδάκι Βίντσι της Τοσκάνης μέσα σε ένα αγροτόσπιτο. Η γέννησή του είναι σκάνδαλο, καθώς ήταν νόθος γιος του αξιοσέβαστου φλωρεντινού συμβολαιογράφου Σερ Πιέρο και μιας νεότατης χωρικής (γι' αυτό και απουσιάζει το επίθετό του). Για να αποφευχθούν τα χειρότερα, το αγόρι μετακομίζει σε ηλικία 5 ετών στο κτήμα του πατέρα στο Βίντσι, όπου μεγαλώνει με τον ίδιο και την εκάστοτε μητριά του (από τις τέσσερις που θα παντρευτεί τελικά ο μπερμπάντης Πιέρο). Αργότερα θα σταλεί να μείνει με τους θείους και τους παππούδες του.

Σχολείο δεν πήγε ποτέ, κι έτσι δεν έμαθε ελληνικά και λατινικά, τις γλώσσες των λόγιων, και ήταν μάλιστα αυτοδίδακτος στη γραφή, γι' αυτό και έγραφε προς τα πίσω! Παρά την έλλειψη βιβλίων, το νεαρό αγόρι δείχνει από την πρώτη στιγμή ριπές της διάνοιάς του κάνοντας διορατικές παρατηρήσεις για τον φυσικό κόσμο και τον τρόπο που αυτός δουλεύει. Το παιχνίδι στην εξοχή του Βίντσι ήταν για τον μικρό Λεονάρντο περίοδος σωστής μαθητείας, καθώς τα πάντα, από το θρόισμα των φύλλων μέχρι και την κίνηση του νερού, αποτελούσαν γι' αυτόν πηγή έρευνας.

Κάποια στιγμή στην εφηβεία του διδάχτηκε τα βασικά της ορθογραφίας και της γραμματικής, αλλά και λίγα μαθηματικά, και τότε ο πατέρας του τον έστειλε στη Φλωρεντία για να μάθει μια τέχνη. Σε ηλικία 14 ετών θα βρεθεί στο εργαστήριο του μεγάλου ζωγράφου Βερόκιο, όπου και θα φανεί σύντομα η τρομακτική ικανότητά του στο σχέδιο αλλά και τη φαντασία. Ο ντα Βίντσι έμαθε δίπλα στον κορυφαίο Βερόκιο όχι μόνο ζωγραφική και γλυπτική, αλλά και πώς να δουλεύει το μέταλλο, το ξύλο και το δέρμα. Το πρώτο του γνωστό έργο μας έρχεται το 1473, όταν σχεδιάζει με πενάκι και μελάνι ένα τοπίο της κοιλάδας του ποταμού Άρνο.

Παρά τη φήμη που απέκτησε από την αρχή μεταξύ των μαθητών του Βερόκιο, θα έπρεπε να περιμένει μέχρι τα 20 χρόνια της ζωής του για να προκριθεί ως ζωγράφος. Παρά το γεγονός ότι πλέον έχει περάσει τις εξετάσεις και μπορεί να ιδιωτεύσει ως επαγγελματίας, θα παραμείνει για άλλα πέντε χρόνια κοντά στον φωτισμένο του δάσκαλο, μόνο και μόνο λες για να τον ξεπεράσει! Ο Βερόκιο ολοκλήρωσε τη "Βάπτιση του Ιησού" το 1475 και άφησε τον μαθητή του να φτιάξει μέρος του φόντου, αλλά και τον νεαρό άγγελο στο πλάι. Όπως έγραψε ο μεγάλος Βασάρι στις βιογραφίες των μεγάλων δασκάλων της Αναγέννησης που κυκλοφόρησε το 1550, ο Βερόκιο βλέποντας το ταλέντο του Λεονάρντο πήρε την απόφαση να μην ξαναπιάσει πινέλο στο χέρι!

Είναι δεν είναι αλήθεια, το γεγονός ότι ο νεαρός Λεονάρντο απέκτησε στη στιγμή φήμη ζωγράφου στη Φλωρεντία παραμένει. Την ίδια εποχή που άρχισε να λαμβάνει τις πρώτες του παραγγελίες ήρθε όμως και το σκάνδαλο: ο ντα Βίντσι κατηγορείται για σοδομισμό, ένα έγκλημα που τιμωρούνταν με εξορία ή θάνατο, σε μια περίεργη υπόθεση ομοφυλοφιλικού οργίου με άλλους τέσσερις νεαρούς άντρες.

Παρά το γεγονός ότι τελικά αθωώθηκε λόγω έλλειψης στοιχείων, τα χνάρια του χάνονται εντελώς για τα επόμενα δύο χρόνια!

Ο αναγεννησιακός άνθρωπος αναδύεται ξανά στο Μιλάνο

Όταν εγκατέλειψε το ατελιέ του Βερόκιο, ο ντα Βίντσι πήρε αμέσως την πρώτη του παραγγελία (1478) για την Αγία Τράπεζα του παρεκκλησιού μέσα στο Palazzo Vecchio της Φλωρεντίας, γεγονός που υποδεικνύει την πρώιμη φήμη που είχε αποκτήσει ήδη ως μαθητής. Τρία χρόνια αργότερα, αυγουστίνοι μοναχοί του ανέθεσαν να φτιάξει το έργο "Προσκύνημα των Μάγων", αν και ο ντα Βίντσι θα φύγει νύχτα από τη Φλωρεντία εγκαταλείποντας και τους δύο πίνακες ημιτελείς! Ένα μοτίβο που έμελλε μάλιστα να συνεχιστεί καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, με πολλές παραγγελίες να μην ολοκληρώνονται ποτέ εξαιτίας των τεράστιων καθυστερήσεών του. Έκανε τόσα πολλά που πώς να τα προλάβει όλα;

Το 1482 ο φλωρεντινός ηγεμόνας Λορέντζο των Μεδίκων τον εξουσιοδοτεί να φτιάξει μια ασημένια λύρα και να την παραδώσει ως κίνηση καλής θέλησης στον Λουδοβίκο Σφόρτσα, τον ηγεμόνα του Μιλάνου. Ο ντα Βίντσι συναντήθηκε με τον κατοπινό Δούκα του Μιλάνου και κατάφερε να τον πείσει να τον προσλάβει. Όχι όμως ως καλλιτέχνη, μιας και ο Λεονάρντο δεν του ανέφερε ποτέ τα χαρίσματά του στις καλές τέχνες, αλλά ως στρατιωτικό μηχανικό!

Με το εφευρετικό του μυαλό σκάρωσε αναρίθμητες πολεμικές μηχανές αλλά και έργα υποδομής (όπως τα περίφημα οχυρωματικά του έργα), που τα περισσότερα έμοιαζαν να έχουν προέλθει από το μέλλον. Αν και πάμπολλα από αυτά ήταν πρακτικές δημιουργίες που μπήκαν αμέσως στην παραγωγή, όπως το καινοτόμο άρμα του με τις ενσωματωμένες λεπίδες στις πλευρές, το θωρακισμένο άρμα μάχης του που κινούνταν με δύο ανθρώπους, αλλά και το γιγαντιαίο τόξο του, που χρειαζόταν μια ολόκληρη διμοιρία για να λειτουργήσει!

Ο ντα Βίντσι θα περάσει στο πλευρό του Σφόρτσα τα επόμενα 17 χρόνια, σε μια από τις παραγωγικότερες περιόδους της καριέρας του. Ο δούκας και οι σύμβουλοί του του ανέθεταν πλήθος έργων που αποκάλυπταν την πολύπλευρη διάνοιά του, καθώς ο ντα Βίντσι λειτουργούσε πια ως αρχιτέκτονας και μηχανικός, πλαισιώνοντας τα μεγάλα δημόσια έργα που αναλάμβανε με πίνακες ζωγραφικής και γλυπτά επί παραγγελία από τη δυναστεία των Σφόρτσα. Ως αιχμή του δόρατος του αναγεννησιακού ανθρωπισμού, ο Λεονάρντο δεν έβλεπε καμία διάσταση μεταξύ επιστήμης και τέχνης, αλλά τουναντίον θεωρούσε τις δύο δραστηριότητες συμπληρωματικές και άμεσα συνδεδεμένες. Όπως έλεγε, η καταβύθιση στην επιστήμη τον έκανε καλύτερο καλλιτέχνη.

Στη συλλογιστική του, η όραση ήταν η βασικότερη ανθρώπινη αίσθηση και τα μάτια το σπουδαιότερο όργανό μας. Γι' αυτό και προσωπικό του σλόγκαν ήταν το "saper vedere", να ξέρεις να βλέπεις δηλαδή. "Ο καλός ζωγράφος έχει δύο βασικούς στόχους να ζωγραφίσει: τον άνθρωπο και την πρόθεση της ψυχής του", γράφει στα σημειωματάριά του, για να συνεχίσει: "Το πρώτο είναι εύκολο, το δεύτερο δύσκολο, γιατί πρέπει να εκφραστεί με χειρονομίες και κινήσεις των μελών του σώματος". Και για να είναι σε θέση να απεικονίσει σωστά τις χειρονομίες και τις κινήσεις, έβαλε σκοπό να μελετήσει την ανθρώπινη ανατομία, εγκαινιάζοντας έτσι μια μακρά περίοδο ανθρώπινης παρατήρησης στη ζωή του. Καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1480, ο Λεονάρντο διαμελίζει ανθρώπινα αλλά και ζωικά σώματα, γράφοντας εν αγνοία του ιατρική ιστορία: τα ιδιαιτέρως ακριβή και λεπτομερειακά σχέδιά του με το έμβρυο στη μήτρα, την καρδιά και το αγγειακό σύστημα, τα γεννητικά όργανα αλλά και το ανθρώπινο μυοσκελετικό σύστημα παραμένουν τα πρώτα ποτέ της ανθρωπότητας!

Πλάι στις ανατομικές του ανησυχίες, ο ντα Βίντσι μελετούσε μανιωδώς βοτανολογία, γεωλογία, ζωολογία, αλλά και φυσική, αστρονομία και υδραυλική. Τις παρατηρήσεις και τις ιδέες του τις σκιτσάριζε διαρκώς στα σημειωματάριά του ή σε κόλλες χαρτί που είχε πάντα ζωσμένες στη ζώνη του. Κατόπιν ταξινομούσε τα σκίτσα κάτω από τέσσερις μεγάλες θεματικές: ζωγραφική, αρχιτεκτονική, μηχανική και ανθρώπινη ανατομία. Στο τέλος έφτασε να έχει γεμάτα αναρίθμητα σημειωματάρια με ακριβείς απεικονίσεις αλλά και επιστημονικές παρατηρήσεις, οι οποίες λειτουργούσαν ωστόσο περισσότερο ως θεωρητικές κατασκευές παρά ως απόπειρες πρακτικής εκμετάλλευσης. Ο πειραματισμός σπανίως έλαβε χώρα στη ζωή του.

Επιστήμη και τέχνη διαπλέκονται εξάλλου αρμονικά στο περίφημο σκίτσο του για τον "Βιτρούβιο Άνθρωπο". Ως άνθρωπος πολύ μπροστά από την εποχή του, ο ντα Βίντσι συνέλαβε θεωρητικά τις βασικές αρχές μηχανών που ξέρουμε σήμερα ως ποδήλατο και ελικόπτερο. Αλλά και μιας πτητικής μηχανής που μιμούνταν τη φυσιολογία της νυχτερίδας!

Ο "Μυστικός Δείπνος" και άλλα αξιομνημόνευτα έργα

Στην περίοδο του Μιλάνου, ο Λεονάρντο έλαβε πολλές και λαμπρές παραγγελίες, όπως η "Παρθένος των Βράχων" (την ξεκίνησε το 1483), η οποία και είναι το πρώτο του έργο στο οποίο εφαρμόζει τόσο μια καινοτόμα τεχνική του κιαροσκούρο (το παιχνίδι φωτός και σκιάς), όσο και καταλήγει στη δική του συνεισφορά στην ιστορία της τέχνης, την τεχνοτροπία του σφουμάτο (η διαδοχή στους τόνους των χρωμάτων χωρίς αισθητή οπτική διαφοροποίηση). Ο εν λόγω πίνακας, παραγγελία φραγκισκανών μοναχών, τον καθιέρωσε μονομιάς ως μεγάλο μαέστρο της ζωγραφικής.

Γύρω στο 1495 ο Λεονάρντο παίρνει άλλη μια παραγγελία από τον Δούκα του Μιλάνου: να φιλοτεχνήσει τον μυστικό δείπνο στον τοίχο του μιλανέζικου παρεκκλησιού Santa Maria delle Grazie. Το αριστούργημα της τέχνης χρειάστηκε περισσότερο από τρία χρόνια για να ολοκληρωθεί και έφερε τον Λεονάρντο στα πρόθυρα της τρέλας: αμίλητος και μανιωδώς επικεντρωμένος στην εκτέλεσή του, ο καλλιτέχνης αρνούνταν να φάει και να κοιμηθεί! Κι έτσι κατάφερε να αποκαλύψει το δράμα της στιγμής πριν από την εσχάτη προδοσία του Ιησού Χριστού.

Αν και η καινοτόμα τεχνοτροπία του ντα Βίντσι και η επιλογή μιας ασυνήθιστης μείξης υλικών για τον "Μυστικό Δείπνο" θα τον έκαναν να αποσυντεθεί γρήγορα, γνωρίζοντας εκτεταμένη φθορά μέσα σε λίγα χρόνια από την ολοκλήρωσή του. Οι κατοπινές μάλιστα προσπάθειες για τη συντήρησή του έμελλε να καταστρέψουν περαιτέρω την αριστουργηματική τοιχογραφία, η οποία σταθεροποιήθηκε τελικά στα νεότερα χρόνια με σύγχρονες τεχνικές.

Την ώρα βέβαια που τον είχε για να του φτιάχνει μεγαλειώδεις παρελάσεις και σοβαρά οχυρωματικά έργα, ο Δούκας του Μιλάνου επιστράτευσε τον μεγάλο του πανεπιστήμονα να κατασκευάσει τον θόλο για τον Καθεδρικό της πόλης, αλλά και ένα τεραστίων διαστάσεων άγαλμα του έφιππου πατέρα του και γενάρχη των Σφόρτσα, Φραντσέσκο. Με τη βοήθεια πια των δικών του μαθητών, το εργαστήριο του Λεονάρντο ασχολήθηκε με το άγαλμα για περισσότερο από 12 χρόνια (με μεγάλα διαλείμματα, πάντα!) και ο γλύπτης είχε κάποια στιγμή έτοιμο ένα πήλινο πρόπλασμα, αν και τότε ξέσπασε ο πόλεμος με τη Γαλλία, κι έτσι ο μπρούντζος χρειαζόταν τώρα για όπλα και όχι για τέχνη.

Όταν οι γαλλικές δυνάμεις κατέλαβαν το Μιλάνο το 1499 και ένα από τα πρώτα πράγματα που έκαναν ήταν να καταστρέψουν το πήλινο πρωτόλειο, ο ντα Βίντσι εγκατέλειψε το Μιλάνο με την άμαξα του Σφόρτσα και του οίκου του...

Επιστροφή στη Φλωρεντία και "Μόνα Λίζα"

Αφού περάσει από Μάντοβα και Βενετία, ο ντα Βίντσι θα επιστρέψει στην Τοσκάνη και θα εγκατασταθεί για άλλη μια φορά στη Φλωρεντία. Το 1502-1503 εργάστηκε μάλιστα ξανά ως στρατιωτικός σύμβουλος και μηχανικός του Καίσαρα Βοργία, διοικητή των παπικών δυνάμεων. Ο ντα Βίντσι αναθεώρησε τα οχυρωματικά έργα της πόλης και πέρασε πολύ καιρό σχεδιάζοντας και επιβλέποντας την κατασκευή τους, η οποία άλλαξε το περιβάλλον τοπίο της Τοσκάνης!

Ταυτοχρόνως σκάρωσε ακριβέστατους τοπογραφικούς χάρτες και κατόψεις της πόλης, την ίδια στιγμή (και πιθανότατα από κοινού με τον διπλωμάτη Νικολό Μακιαβέλι) που προσπάθησε να εκτρέψει τον ποταμό Άρνο ώστε να μην περνάει πια από τον προαιώνιο εχθρό της Φλωρεντίας, την Πίζα! Τώρα ζούσε στο ύπαιθρο για να επιβλέπει τα τεράστια έργα υποδομής και το 1503 θα επιστρέψει στη Φλωρεντία, όπου θα λάβει άλλη μια παραγγελία για μια κολοσσιαία τοιχογραφία μέσα στο Palazzo Vecchio, τουλάχιστον διπλάσια σε διαστάσεις από τον μιλανέζικο "Μυστικό Δείπνο". Δύο χρόνια αργότερα ωστόσο, όταν και η νέα τοιχογραφία του άρχισε να φθίνει ανεξήγητα, παραιτήθηκε από το έργο και το άφησε για άλλη μια φορά ημιτελές.

Κανείς δεν μπορούσε ωστόσο να θυμώσει στο μεγαλύτερο όνομα επιστήμης και τέχνης της Ιταλίας, καθώς όλοι αναγνώριζαν τη μεγαλοφυΐα του και τα απρόοπτά της φυσικά. Την ίδια βέβαια χρονιά με την παραγγελία των Μεδίκων έλαβε χώρα και ένα ακόμα συμβόλαιο για έναν πίνακα που έμελλε να γίνει το μεγάλο του αριστούργημα αλλά και ένα από τα βαριά ονόματα της ιστορίας της τέχνης: η "Μόνα Λίζα!"

Κανένα άλλο έργο δεν έχει αναλυθεί και παινεθεί τόσο από τους θεωρητικούς της τέχνης όσο η "Τζοκόντα", το αινιγματικό χαμόγελο της οποίας απαθανάτιζε άλλη μια εξαίσια ενσάρκωση της τεχνοτροπίας του, που πλέον όλοι αποκαλούσαν "σφουμάτο του Λεονάρντο". Κανείς δεν ξέρει ή είναι σίγουρος ποια απαθανατίζεται στον περίφημο πίνακα, ξέρουμε πάντως ότι επρόκειτο για παραγγελία από ευκατάστατο ιδιώτη. Αυτό που γνωρίζουμε με μεγάλη βεβαιότητα είναι ότι όποιος κι αν έκανε την παραγγελία, τον πίνακα στα χέρια του δεν τον πήρε ποτέ, καθώς η "Μόνα Λίζα" ήταν σταθερά ένα έργο που δουλευόταν από τον Λεονάρντο σε όλη του τη ζωή! Κι αυτό γιατί ήθελε να αποδείξει εδώ όλη του τη μεγαλοφυΐα αλλά και την ισόβια δέσμευσή του στην τελειότητα. Ντα Βίντσι και "Τζοκόντα" έγιναν αχώριστοι...

Τελευταία χρόνια

Το 1506 ο Λεονάρντο επέστρεψε στο Μιλάνο για να δουλέψει για τους Γάλλους που είχαν καταλάβει την πόλη εφτά χρόνια πρωτύτερα. Μεταξύ των μαθητών που έρρεαν στο φημισμένο ατελιέ του ήταν και ο νεαρός μιλανέζος αριστοκράτης Francesco Melzi, που θα γίνει ο στενότερος φίλος και συνεργάτης του κατά την τελευταία αυτή περίοδο της ζωής του. Κατά τη δεύτερη αυτή εποχή του Μιλάνου, ο ντα Βίντσι απέδωσε ελάχιστα ζωγραφικά έργα, καθώς πλέον το μεγαλύτερο μέρος των ημερήσιων ερευνών του καταλάμβανε η επιστήμη.

Όπως ακριβώς και ο προκάτοχός του, Σφόρτσα, που είχε παραγγείλει στον Λεονάρντο ένα τεραστίων διαστάσεων έφιππο άγαλμα, έτσι και ο νέος ηγεμόνας του βασιλείου, Gian Giacomo Trivulzio, που είχε οδηγήσει τις γαλλικές δυνάμεις στο Μιλάνο το 1499, ζήτησε από τον κορυφαίο ζωγράφο της Αναγέννησης ένα επίσης κολοσσιαίο έφιππο άγαλμα για τον τάφο του. Και επίσης ομοίως, έπειτα από χρόνια δουλειάς και αμέτρητα σκίτσα του Λεονάρντο, ο Trivulzio μίκρυνε κάποια στιγμή την έκταση του μεγαλομανούς οράματός του, το οποίο εξάλλου ο ντα Βίντσι δεν ολοκλήρωσε ποτέ!

Καταμεσής των πολιτικών αναταραχών που συγκλόνιζαν το Μιλάνο και τη σύντομη εκδίωξη των Γάλλων από τα τείχη του, ο ζωγράφος εγκατέλειψε την πόλη και το 1513 θα βρεθεί στη Ρώμη μαζί με τέσσερις μαθητές του εργαστηρίου του. Ο γιος του παλιού του πάτρονα, Τζουλιάνο των Μεδίκων, του έδωσε γενναίο μηνιαίο επίδομα αλλά και σπίτι μέσα στο παλάτι του Βατικανού. Αν και ο νέος αυτός προστάτης δεν του έδωσε ποτέ ευκαιρίες για δουλειά και χωρίς ασχολίες ο ντα Βίντσι δεν μπορούσε να ζήσει. Κι έτσι το έριξε τώρα στις μαθηματικές εργασίες και την επιστημονική εξερεύνηση.

Ο Λεονάρντο ήταν παρών στη συνάντηση του 1515 ανάμεσα στον γάλλο βασιλιά Φραγκίσκο Α' και τον Πάπα Λέων Ι', όταν ο Φραγκίσκος τον έχρισε "Βασιλικό Ζωγράφο, Μηχανικό και Αρχιτέκτονα". Ο τοσκανός καλλιτέχνης πήρε τον πιστό του μαθητή Melzi και έφυγε για τη Γαλλία, για να μη γυρίσει ποτέ σε ιταλικό έδαφος.

Τώρα ζούσε στα θερινά ανάκτορα του γάλλου ηγεμόνα, αν και πάλι δεν θα έκανε παρά ελάχιστα έργα τέχνης. Ένα από τα τελευταία του δημιουργήματα πάντως ήταν ένα μηχανικό λιοντάρι που περπατούσε και άνοιγε το στέρνο του αποκαλύπτοντας ένα μπουκέτο από κρίνα!
Δείτε όλα τα πρόσωπα που φιλοξενούνται στη στήλη "Πορτραίτα" του newsbeast.gr
Εκεί έζησε τα τελευταία του χρόνια και συνέχισε πυρετωδώς τις επιστημονικές του ασκήσεις μέχρι να τον βρει τελικά ο θάνατος στις 2 Μαΐου 1519, σε ηλικία 67 ετών. Ο βοηθός του έγινε ο βασικός κληρονόμος του έργου του αλλά και κύριος εκτελεστής της διαθήκης του, αν και η "Μόνα Λίζα" πήγε σε άλλο μαθητή του. Ο περιφημότερος άνθρωπος της Αναγέννησης μπορεί να είναι κυρίως γνωστός ως καλλιτέχνης, αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι η καλλιτεχνική του παραγωγή είναι ιδιαιτέρως μικρή: λιγότεροι από 20 πίνακες του αποδίδονται σήμερα με σιγουριά! Ήταν τόσα τα ενδιαφέροντά του και τόση μικρή η μέρα (αλλά και η ζωή η ίδια) που δεν είχε χρόνο να ασχοληθεί με όλα όπως θα ήθελε. Και αυτό που ήθελε και πάσχιζε μια ζωή να πετύχει ήταν η τελειότητα...

# data[].attributes.attachment_link.title
Η αναγεννησιακή ιδιοφυΐα επιστήμης και τέχνης Λεονάρντο ντα Βίντσι

# data[].attributes.attachment_link.description
Το πρώτο πραγματικά μοντέρνο πνεύμα της Ιστορίας γεννήθηκε πριν από 550 χρόνια με έναν σκοπό στη ζωή: "Θα κάνω ότι δεν τόλμησε να κάνει κανείς στο παρελθόν. Θα κάνω καινούριες σκέψεις, θα ζωντανέψω καινούργια πράγματα". Και αυτό ακριβώς έκανε!

# data[].attributes.attachment_link.title
Επιστήμη και τέχνη | www.scienceinschool.org

# data[].attributes.attachment_link.description
Μετάφραση από τη Σεβαστή Μαλάμου (Sevasti Malamou). Ποιες είναι οι σχέσεις μεταξύ επιστήμης και τέχνης; Μπορεί να υπάρχουν περισσότερες από όσες νομίζετε.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Η εικονική πραγματικότητα είναι ο πλέον σύγχρονος τρόπος που έχουμε να εκπαιδεύσουμε το κοινό στον οραματισμό, στον νέο τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο πέρα από τις πέντε αισθήσεις. Ήδη σε χώρες του εξωτερικού η εκπαίδευση έχει αφήσει πίσω την δυσδιάστατη εκπαίδευση. Τι εννοώ, το βιβλίο, το τετράδιο, το μολύβι δεν επιτρέπει στον μαθητή να καλλιεργήσει την αντίληψη του και να εξελίξει ένα μοντέλο σκέψης εκσυγχρονισμένο, το πώς δηλαδή όλα όσα μαθαίνει είναι πολυσύνθετα και πολυδιάστατα. Για παράδειγμα ένας πίνακας ζωγραφικής δεν είναι μόνο ο καλλιτέχνης, η εποχή του, δεν επαφίεται μόνο στην αίσθηση της όρασης. Είναι ένα σύστημα, μια κατασκευή σκέψης και αντίληψης που αφορά όλα τα πεδία γνώσης. Και έτσι οφείλουμε να το αντιμετωπίσουμε στις μέρες μας. Το ίδιο συμβαίνει με όποιο παράδειγμα και εάν πάρουμε από την τέχνη, την τεχνολογία, την επιστήμη, την ιατρική. Τα πάντα γύρω μας είναι φιλοσοφικά συστήματα κατ΄αρχήν και κατ΄αρχάς".
Η ηθοποιός και σκηνοθέτης Μαρία Τσαρούχα, συστήνει τη νέα της δουλειά, τη νέα της θεωρία και μέθοδο, Perceptual Acting and Directing , στο ευρύτερο κοινό αλλά στους επιστήμονες: " Προσωπικά τις απαντήσεις στα αναπάντητα ερωτήματα που αφορούν την τέχνη μου, μου τις έδωσε η Κβαντική Φυσική και έτσι εξέλιξα την καινοτόμα θεωρία και μέθοδο PerceptualActingandDirecting που ενώ απευθύνεται σε καλλιτέχνες την αγκάλιασε η επιστημονική κοινότητα" , εξηγεί.

Η πλατφόρμα της Επιστήμης και της Τέχνης

"Αναμφισβήτητα η τέχνη σήμερα επιβάλει με τον τρόπο της την ανάγκη σύνδεσης της, με την επιστήμη, την τεχνολογία. Η Ένωση Ελλήνων Φυσικών μέσα από την πλατφόρμα Επιστήμη και Τέχνη το επιδιώκει χρόνια τώρα εκπαιδεύοντας τους νέους, μαθητές, φοιτητές στην αναγκαία σύνθεση όλων των γνωστικών τοπίων. Είναι ο μόνος τρόπος να καταφέρουμε να αντιληφθούμε τον άνθρωπο ως ολότητα. Και αυτό ψάχνουμε και επιδιώκουμε μέσα από την πλατφόρμα", λέει η Μαρία Τσαρούχα που είναι μέλος της ΕΕΦ.

Το βιβλίο της Μαρίας Τσαρούχα με τίτλο Ο ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΟΣ ΗΘΟΠΟΙΟΣ παρουσιάζεται στην ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20 Αθήνα). Ταυτόχρονα παρουσιάζεται σε επίσημη πρώτη η καινοτόμος Θεωρία και Μέθοδος Perceptual Acting and Directing (PAD). Την εκδήλωση υποστηρίζει η Ένωση Ελλήνων Φυσικών

Το tango, το Ζεϊμπέκικο και ο Αινστάιν

Αυτή η ολιστική αντιμετώπιση της Τέχνης και της Επιστήμης, περιλαμβάνεται μέσα στις δράσεις και στις παραστάσεις που στηρίζει η Ένωση Ελλήνων Φυσικών.

Η Βασιλική Δημητρακοπούλου, εκπαιδευτικός , μέλος της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών, εμπνεύστηκε από τον Ζορμπά και το Ζεμπέκικο, αλλά και από τον Αινστάιν και στη συνέχεια δημιούργησε με τους μαθητές στο 1 Ο Γυμνάσιο της Νέας Μάκρης και στο 50ο Λύκειο Αθήνας ενδιαφέρουσες παραστάσεις με θέματα όπως: "Ζεϊμπέκικος κίνηση μιμητική της Γης περί τον άξονά της", "από τον Higgs στον Ζεϊμπέκικο", "το τρελό ταξίδι του Einstein", "tango".

"Στο tango οι μαθητές ερμήνευαν τους κανόνες ισορροπίας και τους νόμους του Νεύτωνα. Στην παράσταση από τον Higgs στον Ζεϊμπέκικο , οι μαθητές εξηγούσαν τι είναι το σωματίδιο Higgs. Όλες οι δράσεις έγιναν με στόχο την εκλαϊκευση των φυσικών επιστημών , αλλά και την υπογράμμιση της σύνδεσης που έχει η Τέχνη με την Επιστήμη. Ακόμη κι εγώ η ίδια έμεινα έκπληκτη, από το πόσο άρρηκτα δεμένος είναι ο χορός με την Φυσική..." , λέει η κ Δημητρακοπούλου
Πληροφορίες Μαρία Τσαρούχα 6932 755 511, Παναγιώτης Φιλντίσης ΕΕΦ 6949 560 211

# data[].attributes.attachment_link.title
Το τάνγκο, το ζεϊμπέκικο και ο Αϊνστάιν - Κβαντική φυσική και θέατρο

# data[].attributes.attachment_link.description
Η εικονική πραγματικότητα είναι ο πλέον σύγχρονος τρόπος που έχουμε να εκπαιδεύσουμε το κοινό στον οραματισμό, στον νέο τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο πέρα από τις πέντε αισθήσεις. Ήδη σε χώρες του εξωτερικού η εκπαίδευση έχει αφήσει πίσω την δυσδιάστατη εκπαίδευση.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Απο τον nikos στις Δεκέμβριος 11, 2017
Εικαστικές κατασκευές από παιδιά του δημοτικού με θέμα "παίζοντας με τα πρωτόνια", διασκεδαστικά πειράματα για "τη δύναμη του spin", "το αυτόματο σιφώνι", το "περιστρεφόμενο μπουκάλι", πειράματα για την ταχύτητα του ήχου και Β νόμο του Νεύτωνα, πρωτότυπες ομιλίες εκπαιδευτικών με θέματα όπως "μαγειρεύοντας με τα...πετρώματα", βιωματικά project με χρήση 3D εκτυπωτών, επιτραπέζια παιχνίδια με θέμα τις σκουληκότρυπες και τις μαύρες τρύπες...
Το τριήμερο δράσεων με το γενικό τίτλο "Οι Φυσικές Επιστήμες μας μαγεύουν" διοργανώνεται στις 15 ,16 και 17 Δεκεμβρίου στο αμφιθέατρο του ΤΕΙ Αθηνών (Αιγάλεω κοντά στη Λεωφόρο Αθηνών) και πρόκειται να είναι μια φαντασμαγορία νέων συναρπαστικών ιδεών από τον κόσμο της Επιστήμης και της Τεχνολογίας.
Από το Cern μέχρι το...τελευταίο θρανίο Ο χορός των Επιστημών
Το ΔΣ της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών μαζί με τις επιστημονικές οργανώσεις της Ένωσης Ελλήνων Χημικών, την Πανελλήνια Ένωση Βιοεπιστημών και τον Σύλλογο Ελλήνων Γεωλόγων που έχουν την ευθύνη της διοργάνωσης, καλούν στο βήμα του Συνεδρίου τον Διευθυντή Ερευνών του CERN καθηγητή Πανεπιστημίου της Γενεύης Μιχαήλ Κορατζίνο ,ο οποίος θα μιλήσει για τους "επιταχυντές του μέλλοντος", το Νικόλαο Σέργη ερευνητή στην Ακαδημία Αθηνών , στο γραφείο της Διαστημικής Έρευνας και Τεχνολογίας , ο οποίος θα μιλήσει για τις "επιτόπιες και εξ αποστάσεως μετρήσεις στο ηλιακό σύστημα. Το παράδειγμα της αποστολής Cassini", τον Επίτιμο Διευθυντή του Ευγενίδειου Πλανητάριου Διονύση Σιμόπουλο που θα αναφερθεί στα "βαρυτικά κύματα: ρυτίδες στο χωροχρόνο"...Αλλά το πρόγραμμα των τριήμερων εκδηλώσεων δεν στρέφεται μόνο στον ουρανό. Η Φυσική και γενικότερα η επιστήμη προσεγγίζεται μέσα από τις πρωτότυπες εκπαιδευτικές μεθόδους. Καθηγητές φυσικής από την Αθήνα συζητούν για πρωτότυπα πειράματα και την συμβολή τους στη διδασκαλία (εργαστήριο φυσικής με θέμα: Δυο δάσκαλοι φυσικής συναντιούνται ...και συζητούν με τους μαθητές".

"Οι φυσικές επιστήμες παρουσιάζονται με τρόπο διαδραστικό και ολιστικό", εξηγεί ο Α Αντιπρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών Παναγιώτης Φιλντίσης. Στο εργαστήριο Πληροφορικής για παράδειγμα αναπτύσσονται θέματα όπως "Η μελωδία της Γης", ή "Γιατί η Φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση", ενώ στις παράλληλες δράσεις η ομάδα επιστημονικού θεάτρου του 50 ου Λυκείου Αθηνών συναντά το tango μέσα από τη Φυσική σε μια παράσταση με θέμα: "Όταν η Φυσική συναντά το Tango".
Ερευνητές από κούνια
Ομάδες σχολείων παρουσιάζουν πειράματα όπως : "Ένα ...τζίνι στο μπουκάλι", μια εντυπωσιακή παρασκευή οξυγόνου στο πλαίσιο της θεματικής "ο Θαυμαστός κόσμος της Χημείας μέσα από εντυπωσιακές καύσεις και εκρήξεις".

Μαθητές ακόμη και της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης παρουσιάζουν εικαστικές αναπαραστάσεις όπως το πρόγραμμα "Παίζοντας με τα πρωτόνια" που μας δείχνουν οι μαθητές του 4 ου Δημοτικού Σχολείου Αρτέμιδος, ή το επιτραπέζιο παιχνίδι "σκουληκότρυπες..και μαύρες τρύπες", ένα πρωτότυπο φιδάκι επιστήμης.

"Οι επιστήμες είναι για όλους", εξηγεί ο κ Φιλντίσης και συμπληρώνει πως το πρόγραμμα έχει και μουσική, με τους μαθητές του Μουσικού Σχολείου Τρίπολης που στη θεματική "Όταν η Μουσική συναντά τη Μουσική" παρουσιάζουν "στάσιμα κύματα σε χορδή", "επιφανειακά στάσιμα κύματα στις μεταλλικές πλάκες chardi με χρήση" , ενώ η ομάδα καλλιτεχνικής Φυσικής με τον φυσικό και ποιητή Αντώνιο Σαρηγιάννη μας παρασύρει σε ένα "ταξίδι στα φτερά της ποίησης" και η βιολόγος Ναυσικά Καψαλά παρουσιάζει το σεμινάριο αφήγησης με θέμα ιστορία της Βιολογίας.

# data[].attributes.attachment_link.title
Χορεύοντας...τανγκό με τις Φυσικές Επιστήμες. Τριήμερο δράσεων στην Αθήνα

# data[].attributes.attachment_link.description
Απο τον nikos στις Δεκέμβριος 11, 2017 Εικαστικές κατασκευές από παιδιά του δημοτικού με θέμα "παίζοντας με τα πρωτόνια", διασκεδαστικά πειράματα για "τη δύναμη του spin", "το αυτόματο σιφώνι", το "περιστρεφόμενο μπουκάλι", πειράματα για την ταχύτητα του ήχου και Β νόμο του Νεύτωνα, πρωτότυπες ομιλίες εκπαιδευτικών με θέματα όπως "μαγειρεύοντας με τα...πετρώματα", βιωματικά project με χρήση 3D εκτυπωτών, επιτραπέζια παιχνίδια με θέμα τις σκουληκότρυπες και τις μαύρες τρύπες...

# data[].attributes.attachment_link.title
Η Σελήνη στη φυσική, στη λογοτεχνία, στη μουσική

# data[].attributes.attachment_link.description
Ερευνητική εργασία Α Λυκείου Β τετραμήνου 2013-2014

# data[].attributes.attachment_link.title
Φυσική και Λογοτεχνία

# data[].attributes.attachment_link.description
Και οι Φυσικοί-αστυνόμοι ποτέ δεν υπήρξαν διώκτες των πεζογράφων και των ποιητών. Κι αν ορισμένοι Φυσικοί του δικού μας σήμερα νιώθουν αντιπαλότητα με τους κλέφτες της Λογοτεχνίας είναι γιατί δεν έχουν αναρωτηθεί τι ακριβώς είναι η Λογοτεχνία και τι ακριβώς είναι η Φυσική.

# data[].attributes.attachment_link.title
Σβούρα Φυσική Λογοτεχνία Σινεμά

# data[].attributes.attachment_link.description
Η σβούρα τον δικαίωνε, η σβούρα του έδινε κι έπαιρνε στροφές πάνω στην τρανή ταφόπλακα, έγερνε κάθε τόσο να πέσει μα το μετάνοιωνε, έφτανε ως τα άκρα και ξαναγύριζε στα σίγουρα, κάποια στιγμή πλησίασε σα μαγνητισμένη τα πόδια του κι αυτός - στο τσακ - τραβήχτηκε, τον ξαναπλησίασε, ξανατραβήχτηκε τον άφησε και πήγε προς τα ελαιόκλαδα, δεν τά άγγιξε ούτε μια ούτε δυο ούτε τρεις, παρότι έμεναν στη θέση τους και την προκαλούσαν να τα αγγίξει, να της δώσουν ένα καλό μάθημα

# data[].attributes.attachment_link.title
Πρόσωπα - Γεγονότα - Φυσική για όλους

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Η Εφημερίδα των Συντακτών

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Οι κανόνες ισορροπίας του ζευγαριού που αποτελούν ενιαίο σύστημα σωμάτων, το κέντρο βάρους του συστήματος, το οποίο μετατοπίζεται κάθε φορά έτσι ώστε η ισορροπία του να μετατρέπεται από ευσταθής σε ασταθή, καθώς και η ικανότητα των μελών του συστήματος (καβαλιέρος-ντάμα) να ισορροπούν ακόμα και όταν ο άξονας κέντρου βάρους δεν περνάει από τη βάση στήριξης, προέτρεψαν την ομάδα επιστημονικού θεάτρου του 50ού Λυκείου Αθηνών να μελετήσει τον χορό του tango και να τον ερμηνεύσει με τη γλώσσα της Φυσικής μέσα από ένα χορευτικό δρώμενο, εντοπίζοντας έτσι τα κοινά σημεία μεταξύ Τέχνης και Επιστήμης. Στόχος μου ήταν να παρουσιάσω μια νέα διδακτική πρόταση των κανόνων ισορροπίας και άλλων φυσικών εννοιών, όπως σύστημα σωμάτων, ορμή-περιστροφή, νόμοι του Νεύτωνα, κάνοντας έτσι ελκυστικό το διδακτικό αντικείμενο και δείχνοντας ότι η Φυσική είναι μέσα στη ζωή μας", εξηγεί η καθηγήτρια Βασιλική Δημητροπούλου.

Η πρωτότυπη δράση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο τριήμερου Φεστιβάλ Επιστημών που διοργανώθηκε από ενώσεις εκπαιδευτικών Φυσικής, Χημείας, Βιολογίας, Γεωλογίας στο αμφιθέατρο του ΤΕΙ Αθηνών.

Η Βασιλική Δημητροπούλου, από το 2004 όπως λέει, "μέσω της γλώσσας του θεάτρου" άρχισε να αποδίδει έννοιες των φυσικών επιστημών και να τις διδάσκει στα σχολεία δημιουργώντας ομάδες επιστημονικού θεάτρου, όπως στο 50ό Λύκειο Αθηνών. Εκτός από το τανγκό, μέσω εννοιών της φυσικής προσεγγίστηκε και το ζεϊμπέκικο, ένας χορός συνυφασμένος με τη μουσική παράδοση και την κουλτούρα της Μεσογείου.

Η παράσταση "Φαινόμενα"

"Η σχέση Επιστήμης με την Τέχνη είναι ένας δεσμός πολύ δυνατός. Ο μόνος τρόπος να αλλάξει ο κόσμος είναι μέσα από τους λίγους αφυπνισμένους, ενημερωμένους ανθρώπους, που ερευνούν και δημιουργούν τη νέα ιδέα, τον νέο πολιτισμό. Πιστεύω δυνατά στους νέους ανθρώπους και είναι λυπηρό να τους αφήνουμε έρμαιο παλαιολιθικών ιδεολογιών προτύπων, πεποιθήσεων", λέει η σκηνοθέτις-ερευνήτρια Μαρία Τσαρούχα, που παρουσίασε στο τριήμερο Φυσικών Επιστημών στην Αθήνα την παράσταση "Φαινόμενα".

"Δημιουργήσαμε μια σπονδυλωτή παράσταση πάνω στην ιδέα του αντιπροέδρου της Ενωσης Ελλήνων Φυσικών, Παναγιώτη Φιλντίση. Πρόκειται για ένα έργο που αποδίδει πέντε φυσικά φαινόμενα -τη βροχή, το ουράνιο τόξο, τον σεισμό, το βόριο σέλας και τα πεφταστέρια- κι ένα έκτο "φαινόμενο", τον άνθρωπο. Το κείμενο είναι μια σύνθεση που αφορά την επιστημονική ερμηνεία του κάθε φαινομένου σε συνδυασμό με κάποιο παγκόσμιο δημιούργημα της τέχνης ή κάποιον σημαντικό δημιουργό, τις σκέψεις και την επιρροή του στη σύγχρονη πραγματικότητα. Εχουμε, λοιπόν, τον Βασιλιά Λιρ του Σέξπιρ, τη νομπελίστα Τόνι Μόρισον, μαρτυρία από τον σεισμό στην Κεφαλονιά του 1953, τον Μικρό Πρίγκιπα, τους Ινδιάνους, τους Εσκιμώους, τους Μαορί, αλλά και μια έκθεση του οργανισμού HeartMath με τις πιο πρόσφατες έρευνες για το πώς λειτουργεί η καρδιά σε σχέση με τον εγκέφαλο. Ο Κώστας Καραμπερόπουλος, σημαντικός συνεργάτης, έχει προσθέσει μικρά όμορφα κείμενα, συνδετικούς κρίκους που μας θυμίζουν τον παιδικό εαυτό που όλοι κρύβουμε μέσα μας", επισημαίνει η Μαρία Τσαρούχα.

Στόχος, λένε οι συντελεστές του επιστημονικού θεάτρου, είναι να ενταχθεί στο εκπαιδευτικό σύστημα η σύνθεση διαφορετικών γνωστικών πεδίων μέσα από τα οποία μπορεί κανείς να αποκτήσει γνώση με τρόπο επαγωγικό.

# data[].attributes.attachment_link.title
Χορός και Θέατρο ερμηνεύουν τη Φυσική

# data[].attributes.attachment_link.description
"Οι κανόνες ισορροπίας του ζευγαριού που αποτελούν ενιαίο σύστημα σωμάτων, το κέντρο βάρους του συστήματος, το οποίο μετατοπίζεται κάθε φορά έτσι ώστε η ισορροπία του να μετατρέπεται από ευσταθής σε ασταθή, καθώς και η ικανότητα των μελών του συστήματος (καβαλιέρος-ντάμα) να ισορροπούν ακόμα και όταν ο άξονας κέντρου βάρους δεν περνάει από τη βάση στήριξης, προέτρεψαν την ομάδα επιστημονικού θεάτρου του 50ού Λυκείου Αθηνών να μελετήσει τον χορό του tango και να τον ερμηνεύσει με τη γλώσσα της Φυσικής μέσα από ένα χορευτικό δρώμενο, εντοπίζοντας έτσι τα κοινά σημεία μεταξύ Τέχνης και Επιστήμης.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Το μεγάλο εξελικτικό βήμα στην ελληνική αστρονομία πραγματοποίησε ο Θαλής (643 -548 π.Χ.), ο Έλληνας σοφός από την Μίλητο της Ιωνίας. Δεν γνωρίζουμε από που άντλησε ο Θαλής τις γνώσεις του περί του σύμπαντος. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι ο Θαλής απέκτησε αστρονομικές γνώσεις κατά την διάρκεια των ταξιδιών του στην Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα.

Το 585 π.Χ. τα βασίλεια των Λυδών και των Μήδων πολεμούσαν σκληρά μεταξύ των. Στις 28 Μαΐου 585 π.Χ. τα αντίπαλα στρατεύματα είχαν πάρει θέσεις στις όχθες του Άλυ ποταμού. Η μάχη άρχισε σφοδρή και συνεχίστηκε για λίγη ώρα, όταν ξαφνικά ο ήλιος άρχισε να χάνεται και το σκοτάδι να πέφτει στη γη.

Οι αντίπαλοι στρατοί, φοβισμένοι, σταμάτησαν να πολεμούν, και όταν τελικώς ο ήλιος ξαναφάνηκε στον ουρανό οι αντίπαλοι βασιλείς ειρήνευσαν, θεωρώντας την έκλειψη θεϊκό σημείο.
Ο Θαλής, όπως μας πληροφορούν πολλοί αρχαίοι συγγραφείς, είχε προβλέψει την έκλειψη. Για να μπορέσει όμως να προβλέψει ένα τέτοιο γεγονός δεν αρκούσε η γνώσις της περιοδικότητας του φαινομένου, το οποίο θεωρητικώς επαναλαμβάνεται κάθε 18 έτη και 11 ημέρες (223 σεληνιακούς μήνες).

Έπρεπε επίσης να έχει σαφή γνώση των ηλιακών και σεληνιακών κύκλων, των σεληνιακών κατά πλάτος παρεκκλίσεων στην εκλειπτική και της έννοιας καθ' αυτής του γεωγραφικού πλάτους. Ο Θαλής, εκ του αποτελέσματος, φαίνεται ότι είχε όλες αυτές τις γνώσεις, εφόσον πέραν από παρατηρητής του ουρανού ήταν και μέγας μαθηματικός, ο οποίος κατόρθωσε να υπολογίσει το ύψος των αιγυπτιακών πυραμίδων, κάτι που οι σοφοί της Αιγύπτου δεν είχαν κατορθώσει 2.000 χρόνια πριν από αυτόν. Ο Θαλής μάλιστα δεν διέθετε απλώς την γνώση για την πρόβλεψη των εκλείψεων.

Είχε κατανοήσει και την γενεσιουργό αιτία τους. Υποστηρίζεται επίσης ότι πίστευε στην σφαιρικότητα της Γης, διότι εάν η Γη ήταν επίπεδη δεν θα μπορούσαν να βρουν εφαρμογή οι θεωρίες του. Στον Θαλή αποδίδεται επίσης η ανακάλυψη ότι η Σελήνη είναι ετερόφωτος. Ο Θαλής όμως, ως γνήσιος επιστήμων, κατόρθωσε μέσω της επιστήμης να προσεγγίσει την απόλυτο έννοια του θείου, χαρακτηρίζοντας τον Θεό αρχαιότατο και αγέννητο, μη έχοντα αρχή και τέλος.

Μαθητής του Θαλή υπήρξε ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (611-546 π.Χ.), ο οποίος τροποποίησε τις διδαχές του διδασκάλου του, όσον αφορά την σφαιρικότητα της Γης. Αυτός όμως επεχείρησε να μετρήσει πρώτος τις αποστάσεις των πλανητών από τη Γη, αλλά και το μέγεθός τους. Επίσης πρώτος αυτός χαρτογράφησε τον ουρανό και υπολόγισε την πορεία του Ηλίου επί της εκλειπτικής.

Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και ο Πυθαγόρας ο Σάμιος, ο οποίος μαζί με τους μαθητές του, τους "Πυθαγορείους", προκάλεσε πραγματική επανάσταση στην παγκόσμια επιστήμη. Οι Πυθαγόρειοι δέχονταν την σφαιρικότητα της Γης και των λοιπών ουρανίων σωμάτων, τα οποία κινούνταν γύρω από το "πυρ". Η διδασκαλία τους δεν διέφερε και πολύ από τις απόψεις του Θαλή. Οι περισσότεροι σύγχρονοι ερευνητές όμως δέχονται τον Πυθαγόρα και τους μαθητές του ως πρωτοπόρους των συγκεκριμένων γνώσεων.

Αυτός όμως που τεκμηριωμένα κατέληξε σε γνωστά σήμερα συμπεράσματα και ως εκ τούτου μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ο πρωτοπόρος της παγκοσμίου αστρονομίας είναι ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (310-230 π.Χ.), ο περίφημος μαθηματικός και αστρονόμος της αρχαίας Ελλάδος.

Ο Αρίσταρχος εξέλιξε την θεωρία περί της σφαιρικότητας της Γης και των πλανητών, του Θαλή και των πυθαγορείων και κατέληξε να αναπτύξει την θεωρία του ηλιοκεντρικού ηλιακού συστήματος, δυο περίπου χιλιετίες πριν απόν τον Κοπέρνικο. Ο Αρίσταρχος θεώρησε ως κέντρο του σύμπαντος τον Ήλιο, γύρω από τον οποίο περιστρέφονται όλοι οι πλανήτες με την εξής σειρά: Ερμής, Αφροδίτη, Γη, Άρης, Ζεύς και Κρόνος.

Δυστυχώς το σύγγραμμα του δεν σώθηκε. Υπάρχουν όμως δεκάδες έμμεσες μαρτυρίες άλλων επιστημόνων της εποχής που επιβεβαιώνουν τα όσα ο Αρίσταρχος ανακάλυψε. Τόσο ο Αρχιμήδης, όσο και ο Πλούταρχος, αλλά και Λατίνοι ιστορικοί, επιβεβαιώνουν ότι πράγματι ο Αρίσταρχος, συγκέντρωσε, ταξινόμησε και επαναδιατύπωσε με ορθολογιστικό τρόπο τις προηγούμενές του γνώσεις και δοξασίες.

Πέραν των μελετών του περί του ηλιοκεντρικού συστήματος, ο Αρίσταρχος υπολόγισε τις αποστάσεις Γης -Σελήνης και Ηλίου - Γης, καθώς επίσης και τον όγκο της Σελήνης και του Ηλίου. Ένας από τους λόγους που το έργο του δεν έγινε όσο γνωστό θα έπρεπε ήταν και το γεγονός ότι ο Αρίσταρχος διώχθηκε για τις ιδέες του, οι οποίες "ετάρασσαν την ηρεμία των Ολυμπίων". Ο Αρίσταρχος καταδικάστηκε σε θάνατο στην Αθήνα. Ευτυχώς όμως κατόρθωσε να ξεφύγει και κατέφυγε στην Αλεξάνδρεια.

Άξιοι συνεχιστές του έργου του ήταν ο Αρχιμήδης και ο Ερατοσθένης, μα πάνω από όλους ο Ίππαρχος ο Ρόδιος. Ο Ίππαρχος πρώτος κατέγραψε με επιστημονικό τρόπο το φαινόμενο της μεταπτώσεως των ισημεριών και συνέγραψε κατάλογο των απλανών αστέρων, ο οποίος περιελάμβανε περισσότερους από 1.000 αστέρες, χωρισμένους σε έξι ομάδες, αναλόγως της λαμπρότητάς τους.

Ο Ίππαρχος διέκρινε για πρώτη φορά το αστρικό από το ηλιακό έτος, απέδειξε την ανισότητα των εποχών και των ωρών του έτους, υπολόγισε την μέση παράλλαξη της Σελήνης και την αντίστοιχη παράλλαξη του Ήλιου, μέτρησε την περίμετρο της Γης, υπολόγισε τη διάμετρο της Σελήνης κ.α. Δίκαια κατατάσσεται ανάμεσα στους μεγαλύτερους αστρονόμους όλων των εποχών.

# data[].attributes.attachment_link.title
Αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι: Από τον Θαλή στον Ίππαρχο - slpress.gr

# data[].attributes.attachment_link.description
Το μεγάλο εξελικτικό βήμα στην ελληνική αστρονομία πραγματοποίησε ο Θαλής (643 -548 π.Χ.), ο Έλληνας σοφός από την Μίλητο της Ιωνίας. Δεν γνωρίζουμε από που άντλησε ο Θαλής τις γνώσεις του περί του σύμπαντος. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι ο Θαλής απέκτησε αστρονομικές γνώσεις κατά την διάρκεια των ταξιδιών του στην Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΑΤΜΗΤΟΣ, Ιστοτοπος συνάντησης για την επιστημη της Χημειας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η Μπέτι Σμιθ, στο μυθιστόρημα Ένα Δέντρο Μεγαλώνει στο Μπρούκλιν, μας δίνει ένα δείγμα για τη δύναμη της Χημείας μέσα από το σχολείο:

Μυθιστόρημα αληθινά συγκλονιστικό και βαθιά ανθρώπινο, το έργο αυτό της Μπέτυ Σμιθ προσφέρει στον αναγνώστη μια πλούσια εμπειρία, ίσως όχι και τόσο μακρινή, για τη σκληρή και ανέλπιδη ύπαρξη χιλιάδων ανωνύμων ανθρώπων που έζησαν και ζουν στις φτωχογειτονιές των αμερικάνικων μεγάλων πόλεων. Είναι η συγκινητική ιστορία της ζωής μιας φτωχής οικογένειας του Μπρούκλιν, στην Αμερική, στις αρχές του αιώνα μας. Ωστόσο το κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι κυρίως η προσωπική ιστορία της στερημένης παιδικής ηλικίας, της μικρής Φράνσης Νόλαν, που προσπαθεί να σταθεί όρθια και να βρει το δικό της δρόμο μέσα στην αδυσώπητη πόλη. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου

*Στο βιβλίο <<Η Λογοτεχνία της χημείας>> του Ομότιμου Καθηγητή Αναστάσιου Βάρβογλη μπορείτε να εντοπίσετε διάφορες ΄΄συναντήσεις΄΄ της επιστήμης της χημείας με την λογοτεχνία.

# data[].attributes.attachment_link.title
Μπέτι Σμιθ - H δύναμη της Χημείας

# data[].attributes.attachment_link.description
Η Μπέτι Σμιθ, στο μυθιστόρημα Ένα Δέντρο Μεγαλώνει στο Μπρούκλιν, μας δίνει ένα δείγμα για τη δύναμη της Χημείας μέσα από το σχολείο: Μυθιστόρημα αληθινά συγκλονιστικό και βαθιά ανθρώπινο, το έργο αυτό της Μπέτυ Σμιθ προσφέρει στον αναγνώστη μια πλούσια εμπειρία, ίσως όχι και τόσο μακρινή, για τη σκληρή και ανέλπιδη ύπαρξη χιλιάδων ανωνύμων ανθρώπων που έζησαν και ζουν στις φτωχογειτονιές των αμερικάνικων μεγάλων πόλεων.