# data[].attributes.body
Gebruik de bestuurlijke handreiking van Leve het Onderwijs om verantwoord en onderbouwd te zeggen: Wij meten het beter! In de handreiking staan de criteria helder op een rijtje:

WAAROM : maart - sept 2026

Informeren van team en ouders (in ieder geval van leerjaar 7 en 8). Organiseer een of meer informatiebijeenkomsten. Op dit bord staat hoe je dat kunt doen.

HOE: aug - dec 2026

Aan de slag met 'zicht op ontwikkeling' en 'schooladvies'

Zorg dat je alle items op orde hebt: op dit bord staat hoe je dat kunt doen.

WAT: nov 2026 - jan 2027

Doorloop alle stappen om kenbaar te maken. Op dit bord staat wat je moet doen.

# data[].attributes.body
Boordevol onderzoek, praktijkvoorbeelden, antwoorden en verder verdiepen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Formatief handelen in het po | Onderwijskennis

# data[].attributes.attachment_link.description
Formatief handelen in de veilige en vertrouwde omgeving van de klas kan positief zijn voor het leren van alle leerlingen.

# data[].attributes.body
Zicht op ontwikkeling

Meten, weten en registreren wat kinderen kennen en kunnen.

# data[].attributes.body
Zorg voor een logische samenhang tussen wát moet geleerd (curriculum), ontwerp en uitvoering van het aanbod (pedagogiek en didactiek) en het evalueren van leren (toetsing).

# data[].attributes.headline
Checklist bij de bestuurlijke handreiking Leve het Onderwijs

# data[].attributes.subject
Checklist bij de bestuurlijke handreiking Leve het Onderwijs

# data[].attributes.body
.

Bij HOE staat in de handreiking:

Zicht op ontwikkeling

o De school heeft in haar toetsbeleid opgenomen:

§ dat toetsen niet normgericht, maar alleen criteriumgericht worden gebruikt;

§ dat scores van eventuele gestandaardiseerde (LVS) toetsen niet worden gecommuniceerd met leerling, ouder of vervolgonderwijs;

§ hoe zij goed zicht hebben op de ontwikkeling van iedere leerling voor tenminste de indicatoren van het referentiekader Rekenen en Taal.

o De school heeft in groep 8 zicht op het percentage leerlingen dat 1F/1S behaalt voor Rekenen en Taal. Op grond daarvan kunnen data aangeleverd worden voor het

opbrengstenmodel van de inspectie (percentages op de referentieniveaus).

o Het toetsbeleid heeft draagvlak bij het team en instemming van de MR.

Schooladvies

o De school heeft beschreven hoe zij samen met ouders en leerling tot een passend en door

ieder gedragen schooladvies komt.

o Het adviestraject heeft draagvlak bij het team en instemming van de MR

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Waar staan je leerlingen in hun leerproces? "Je hoeft geen toets te doen om te achterhalen wat je leerlingen (nog) niet snappen." Expert Michiel Wils zet 12 activerende werkvormen op een rijtje waarmee je in 1 klap ook effectieve leerstrategieën benut.

"Kom je na de toets pas te weten of je leerlingen de leerstof beheersen? Of kan het eerder, zodat je Michiel Wils, onderzoeker ExCEL Thomas More problemen al tijdens de les detecteert en de lestijd efficiënter benut?"

"Er zijn heel wat eenvoudige werkvormen die je vertellen waar je leerlingen staan in hun leerproces. Over heel specifieke leerstof - 'schrijf de derde persoon indicatif présent van être op je wisbordje' - of breder: 'maak een mindmap met wat je je nog herinnert over de middeleeuwen'."

"Wil je 2 vliegen in 1 klap slaan, zet dan meteen ook bewust in op effectieve leerstrategieën. Een werkvorm is immers maar zo sterk als de leerprincipes die je ermee triggert. Spaced practice, voorkennis activeren, retrieval practice: dat je leerlingen op die momenten ook actief leren, is dus net zo waardevol als de info die jij intussen over hun leerproces verzamelt."

"Minstens even belangrijk als achterhalen waar je leerlingen staan: wat je met die info doet. Denk hierover vooraf na. Hoe help ik leerlingen die de stof nog niet beheersen? Wat met zij die te weinig uitdaging krijgen?"

"Natuurlijk kan je de snelle leerlingen eens uitleg laten geven aan wie nog op zoek is, maar niet elke leerling houdt van die rol. Wie de leerstof al onder de knie heeft, kan zelf een toets opstellen, met een modelantwoord erbij. Voor hen een nuttige syntheseoefening, voor klasgenoten waardevol oefenmateriaal."

"Bij het begin van de les, tijdens de les of op het einde van het lesuur? De indeling die we voor dit lijstje hanteerden, is niet waterdicht. Heel wat werkvormen kan je immers op elk moment van je les bovenhalen. Bij 'tijdens de les' vind je werkvormen die mikken op maximale betrokkenheid, omdat je natuurlijk wil dat élke leerling actief nadenkt en leert."

Bij de start van je les

Spreid-en-test rooster

Een rooster met 9 vakken: 3 vragen over de leerstof van gisteren, 3 over de leerstof van vorige week en 3 over basiskennis. Leerlingen proberen in 3 minuten tijd zoveel mogelijk juiste antwoorden te geven. Extra dimensie: koppel aan elke vraag een waarde (basiskennis = 3 punten, leerstof van vorige week = 2 punten, nieuwe leerstof = 1 punt). Je herhaalt, automatiseert én oefent nieuwe en minder nieuwe leerstof door elkaar. Hou wel je leerlingen in de gaten: kijken ze kritisch naar foute antwoorden, benutten ze je correctiesleutel?

3 op een rij

Start je les met 3 vragen en differentieer op basis van de antwoorden. Alles juist? Op naar de verdieping. Wie eentje fout heeft, zoekt met een lotgenoot uit hoe dat komt. Wie minder scoort, krijgt verlengde instructie.

Wit blad

'Wat weet je nog van de vorige les?' Alleen of per 2 reconstrueren leerlingen zo precies mogelijk de leerstof. Als leerlingen actief proberen om de informatie uit hun geheugen op te halen, zijn ze aan het leren. En intussen zet je wie vastloopt op weg, zodat ook die leerlingen succes ervaren. Extra: laat die blaadjes aan het einde van de les aanvullen met de nieuwe leerstof. De kans om nieuwe kennis aan voorkennis te linken én een extra succeservaring.

Terugblik

Als je leerlingen binnenwandelen, liggen er blaadjes klaar met gerichte vragen over de voorbije les, over eerdere lessen of basisleerstof. Je scant op vaak gemaakte fouten terwijl je rondloopt, je laat leerlingen blaadjes uitwisselen en elkaars antwoorden checken. Die blaadjes mee naar huis nemen en jezelf verbeterwerk bezorgen? Zeker niet de bedoeling.

Hou deze oefeningen ook voldoende kort. Langer dan 8 minuten voorkennis activeren? Dan geef je eigenlijk de les opnieuw.

Tijdens je les

Scharniervragen

Scharniervragen stel je op cruciale punten tijdens je les; momenten waarop leerlingen bepaalde leerstof onder de knie moeten hebben vóór ze een volgend stukje kunnen aanvatten. Meestal zijn het meerkeuzevragen waarbij achter de verkeerde antwoorden een vaak voorkomende foute redenering schuilt. Op die manier achterhaal je niet enkel of een leerling de leerstof begrepen heeft, je weet bij verkeerde antwoorden ook precies waar het fout loopt.

Wisbordjes

Een activerende werkvorm om meteen een overzicht te krijgen van al je leerlingen. Je expertenblik maakt een snelle check mogelijk. En je hebt de kans om gericht klassikale feedback te geven op gespotte fouten. Hoeveel is 8 x 7, hoe schrijf je 'onmiddellijk', wat is de eerste persoon meervoud van 'partir'? Je weet meteen wie voorbereid in je les zit. Wisbordjes zijn vooral handig als het mogelijke antwoord kort is, wat niet betekent dat je vraag enkel naar oppervlakkige kennis kan peilen. Sterke vragen stellen: het is een vak apart.

Cold calling

Zo oud als de straat, maar nog steeds enorm effectief. 'Cold calling' betekent dat je willekeurig iemand aanduidt om het antwoord te geven en leerlingen niet langer hun hand laat opsteken. Eerst stel je de vraag, pas daarna zeg je een naam. Dus niet 'Ismail, wat kan je vertellen over de hoeken van een gelijkzijdige driehoek'. Maar wel: 'Wat weten we over de hoeken van een gelijkzijdige driehoek ... Ismail?

Voor je een leerling aanduidt, laat je voldoende ruimte. Op die manier denkt elke leerling na over het antwoord en is iedereen actief betrokken bij je les. En geven die enkele opgestoken handen niet ten onrechte de indruk dat elke leerling mee is. Belangrijke voorwaarde: een veilig klasklimaat. Zodat leerlingen niet verkrampen bij het idee dat je ze misschien aanduidt en een verkeerd antwoord tot negatieve reacties leidt. Een tussenweg: laat je leerlingen even met hun buur overleggen voor je iemand aanduidt.

Think-pair-share

Leerlingen denken eerst individueel na over je vraag. Geef voldoende denktijd voor je overgaat naar stap 2: een overleg met hun buur. Tot slot brengen ze de verzamelde kennis naar de grote groep. Zo moet elke leerling nadenken over het antwoorden en kunnen ze op een veilige manier ontdekken wat ze nog niet wisten.

Uitdaging: het volume in je klas onder controle houden. Ook dat moet je met leerlingen eerst oefenen. De lawaaimeter is een handige tool.

Op het einde van je les

Exit-ticket

Laat je leerlingen een exit-ticket invullen voor ze de klas verlaten. Zo zie je hoe je leerlingen de les verwerken, peil je naar hun vermogen om zichzelf in te schatten en speel je de volgende keer meteen in op hun behoeften. Je leerlingen krijgen zelf ook een betere kijk op hun leerproces.

Vraag de vraag

Op het einde van de les bedenkt elke leerling een toetsvraag. Als je die vragen leest, weet je meteen wie de kern van de les vatte en wie niet. Bij de start van de volgende les haal je die vragen boven en rakel je de voorkennis van je klas op.

Cornell

Je laat je leerlingen tijdens de les noteren volgens de opbouw van een Cornell-schema. De laatste 5 minuten stellen leerlingen elkaar per 2 op de proef: rechterkolom afdekken en aanvullen maar.

Kahoot

Bij Kahoot telt snelheid. Het spelelement primeert vaak. Gebruik Kahoot bij voorkeur bij het einde van de les. En maak duidelijk dat je op zoek bent naar het juiste antwoord, niet naar de snelste gok.

Michiel Wils: "Voortdurend goochelen met 10 verschillende werkvormen is niet efficiënt. Kies er enkele uit die voor jou werken en bouw routines in. Als wisbordjes bij de start van elke les op de bank liggen, verlies je geen kostbare tijd. Als je ze slechts sporadisch benut, is je les halfweg eer elke leerling zijn bordje gevonden heeft."

"Ook combinaties zijn krachtig: think-pair-share en wisbordjes, het spreid-en-test rooster en cold calling ... Natuurlijk blijven je leerlingen beter bij de les als je voldoende varieert. Maar ga voor een gezond evenwicht, en kies niet met je hele team dezelfde tool. Een overdosis Kahoot? Dat bestaat."

Seppe Goossens

# data[].attributes.attachment_link.title
'Waar staan mijn leerlingen?' 3 maal 4 slimme werkvormen

# data[].attributes.attachment_link.description
"Je hoeft geen toets te doen om te weten wat je leerlingen (nog) niet snappen": 12 activerende werkvormen door expert Michiel Wils (ExCEL)

# data[].attributes.body
In de omgeving van Toetsrevolutie vind je de ontwerpmaterialen ter ondersteuning van het boek 'Formatief handelen: van instrument naar ontwerp'. Het boek is hier te vinden als gratis download.

# data[].attributes.attachment_link.description
Event Dylan Wiliam Event De Werelt in Lunteren 31 oktober, 1 november & 2 november 2023 Schrijf je in! Meer events Blogs, podcasts & video's Verrijk uw kennis en vaardigheden Naar kennisbank E-cursussen Leer op uw eigen tempo Leer van experts Profiteer van de kennis en ervaring van toonaangevende experts in het vakgebied.

# data[].attributes.body
De wet schrijft voor dat kinderen aan het eind van de basisschool op zijn minst referentieniveau 1F (en liever 1S/2F) bereiken voor taal en rekenen.

Klik op de afbeelding voor informatie over het referentiekader taal op de site van het SLO.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sinds augustus 2010 is het referentiekader taal (en rekenen) wettelijk van kracht. Binnen het referentiekader zijn vier referentieniveaus omschreven en het is daarmee van toepassing op po, vo en mbo.Het referentiekader taal is ingevoerd om de aansluiting tussen de sectoren te verbeteren en het taalvaardigheidsniveau te verhogen.

# data[].attributes.attachment_caption
Zicht op ontwikkeling referentiekader taal en rekenen

# data[].attributes.headline
Zicht op ontwikkeling en alternatief onderwijsresultatenmodel OR1

# data[].attributes.subject
Zicht op ontwikkeling en alternatief onderwijsresultatenmodel OR1

# data[].attributes.body
IK Ontwikkel biedt een manier om goed zicht te hebben op ontwikkeling op leerling- groeps- en schoolniveau voor het volledige referentiekader taal en rekenen.

Inclusief een stappenplan om in leerjaar 8 het percentage leerlingen dat 1F en 1S/2F behaalt te berekenen voor het referentiekader taal en rekenen zonder verplicht (normgericht) toetsen.

Uit de bestuurlijke handreiking:
De school heeft in groep 8 zicht op het percentage leerlingen dat 1F/1S behaalt voor rekenen en taal. Op grond daarvan kunnen data aangeleverd worden voor het opbrengstenmodel van de inspectie (percentages op de referentieniveaus).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
IK Ontwikkel mens- en wereldgericht

Bereken stap voor stap het percentage leerlingen dat 1F en 1S/2F behaalt voor het volledige referentiekader taal en rekenen.

​

Het referentiekader taal en rekenen omvat meerdere domeinen. Door hun opzet kunnen de huidige gestandaardiseerde toetsen -zoals het LVS en de Doorstroomtoets- maar een beperkt deel hiervan zichtbaar maken.

Alle domeinen van het referentiekader vind je in de linkerkolom en in de rechterkolom de praktische uitwerking ervan in IK Ontwikkel.

Voor het inloggen in de app gebruik je je persoonlijke inlog met wachtwoord. Niet ontvangen? Controleer je spam.

IK Ontwikkel
Oudercafé

Interessant, eigentijds, interactief. In een Oudercafé gaan informatie en gezelligheid samen.

Een Oudercafé op maat voor scholen en kindcentra

Vraag en antwoord over het gedachtegoed, de borden en de app.

Heb je andere vragen? Laat het weten!

# data[].attributes.attachment_link.description
Handreiking voor de berekening van het percentage 1F en 2F/1S voor het referentiekader taal en rekenen in groep 8 op de basisschool.

# data[].attributes.body
"Alles werkt ergens, niets werkt overal."

Het doel van researchED is om docenten en schoolleiders de tools te bieden om het leren in hun klas te verbeteren zonder fratsen of rages.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een dag waar onderzoek en praktijk samenkomen en je vol informatie en inspiratie weer weggaat.

# data[].attributes.body
De wet schrijft voor dat kinderen aan het eind van de basisschool op zijn minst referentieniveau 1F (en liever 1S/2F) bereiken voor taal en rekenen.

Informatie over het referentiekader rekenen op de site van het SLO.

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor het basisonderwijs zijn de referentieniveaus een nadere aanvulling op de kerndoelen (2006). Daar waar de kerndoelen beschrijven wat het aanbod moet zijn in het basisonderwijs, beschrijven de referentieniveaus specifieker wat kinderen moeten begrijpen, kennen en kunnen: niet alleen aanbod, maar ook opbrengst.

# data[].attributes.headline
Beleid: Zo doen wij dat! --> maak op maat voor je organisatie

# data[].attributes.subject
Beleid: Zo doen wij dat! --> maak op maat voor je organisatie

# data[].attributes.body
Deze kwaliteitskaart vertaalt beleid in het handelen van professionals op leerling, groep- en schoolniveau om goed zicht te krijgen op (brede) ontwikkeling zonder normgericht toetsen.

Deze kaart is een voorbeeld en kun je als basis gebruiken om op maat te maken voor je eigen school of kindcentrum.

De kaart kun je ook gebruiken als evaluatie- en ontwikkel-instrument voor je team.

(Leerling: Ik ben dit nog aan het leren, Prof: Ik kan/doe dit, Meester: Ik kan het ook anderen leren).

# data[].attributes.body
Verschillende digitale en papieren bronnen kunnen je ondersteunen om het leren (beter) te evalueren en registreren. Bekijk tijdens een van de bijeenkomsten.

Noteer eventuele aanvullingen en/of opmerkingen:

# data[].attributes.body
Hoe vaak moeten LVS toetsen worden ingezet?

Linkedin Claire Boonstra:
https://www.linkedin.com/posts/claireboonstra_hoe-vaak-moet-je-toetsen-volgens-de-inspectie-activity-7185220343651815424-xyJl/

Linkedin bericht nav gesprekken ministerie: https://www.linkedin.com/pulse/minister-ja-er-zijn-ongewenste-neveneffecten-ontstaan-claire-boonstra-a3dzc

# data[].attributes.headline
In gesprek over formatief evalueren (spel)

# data[].attributes.subject
In gesprek over formatief evalueren (spel)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat is kwaliteit precies? En hoe onderzoeken we dat? Wat verwachten we van besturen rond kwaliteitszorg en financieel beheer? Daarover gaat het onderzoekskader. Dit kader beschrijft onze werkwijze en het waarderingskader, dat we bij onze onderzoeken gebruiken.

Voor iedere onderwijssector is er een eigen onderzoekskader. Die onderzoekskaders per sector zijn grotendeels gelijk. Verschillen tussen de kaders komen bijvoorbeeld voort uit wetgeving die per sector afwijkt.

Een onderzoekskader bestaat altijd uit:

een waarderingskader: Wat onderzoekt de inspectie?

een werkwijze: Hoe onderzoekt de inspectie?

Onderzoekskaders 2021 (huidige kaders, bijstelling 2023)

In elk kader zijn als bijlagen de specifieke toepassingen opgenomen. Zo is bijvoorbeeld informatie over doorlopende leerroutes vmbo-mbo als bijlage toegevoegd aan de onderzoekskaders voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs.

Waarderingskader voor het toezicht op de samenwerkingsverbanden

Het waarderingskader voor het toezicht op de samenwerkingsverbanden is te vinden in de onderzoekskaders van de sectoren po, vo en (v)so.

Herziening en bijstelling onderzoekskaders

De kaders worden jaarlijks bijgesteld naar aanleiding van wijzigingen in de wet- en regelgeving. Per 1 augustus bevatten de onderzoekskaders een nieuwe standaard Basisvaardigheden (OP0). In de onderzoekskaders voor funderend onderwijs zijn daarnaast de standaarden Zicht op ontwikkeling en begeleiding (OP2) en Pedagogisch-didactisch handelen (OP3) verduidelijkt.

Eens in de 4 jaar worden de kaders in hun geheel herzien. Dit is voor het laatst gebeurd op 1 augustus 2021. Lees hierover meer op de pagina Onderzoekskader 2021: wat is er veranderd.

Onderzoekskaders voor het toezicht op niet-bekostigd onderwijs in po en vo (B3-scholen)

Voor het toezicht op de niet-bekostigde scholen in po en vo (de B3-scholen) bestaan aparte onderzoekskaders.

Hoger onderwijs

Het toezicht op het hoger onderwijs is anders ingericht. In het hoger onderwijs gebruiken we het Onderzoekskader accreditatiestelsel hoger onderwijs.

Oude toezichtkaders

Is uw school voor 1 augustus 2021 beoordeeld en wilt u weten volgens welke normen? Kijkt u dan in het oude onderzoeks- of toezichtkader.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat is kwaliteit precies? En hoe onderzoeken we dat? Wat verwachten we van besturen rond kwaliteitszorg en financieel beheer? Daarover gaat het onderzoekskader. Dit kader beschrijft onze werkwijze en het waarderingskader, dat we bij onze onderzoeken gebruiken.

# data[].attributes.headline
Formatief evalueren in het PO. Werken aan groei

# data[].attributes.subject
Formatief evalueren in het PO. Werken aan groei

# data[].attributes.body
Verschillende digitale en papieren bronnen kunnen je inzicht geven in het curriculum PO. Bekijk tijdens een van de bijeenkomsten.

Noteer eventuele aanvullingen en/of opmerkingen:

# data[].attributes.headline
Naastlegger bij de voorbereiding van een thema en leeractiviteiten

# data[].attributes.subject
Naastlegger bij de voorbereiding van een thema en leeractiviteiten

# data[].attributes.headline
Zelfscan: formatief evalueren in je lessen

# data[].attributes.subject
Zelfscan: formatief evalueren in je lessen

# data[].attributes.body
Link naar het bericht hier.