# data[].attributes.headline
Áhugaverð grein um Marie Olympe de Gouges

# data[].attributes.subject
Áhugaverð grein um Marie Olympe de Gouges

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Olympe de Gouges (1748-1793) var franskt leikritaskáld sem barðist fyrir lýðræði og réttindum kvenna. Í dag er iðulega vísað til hennar sem fyrsta franska femínistans og hún hyllt sem byltingarhetja. Olympe de Gouges hét réttu nafni Marie Gouze og fæddist 7. maí 1748 í Montauban í Frakklandi. Opinberlega var hún dóttir slátrara, en altalað var í bænum að móðir hennar hefði átt hana með elskhuga sínum, sem var af aðalsættum. Þann 24. október 1765 giftist Marie Gouze verslunarmanni frá París, sem átti í viðskiptum við sláturhús Gouze fjölskyldunnar. Hann var þrjátíu árum eldri en hún og er lýst sem dónalegum og illa siðuðum durgi. Nokkrum mánuðum eftir brúðkaupið fæddi hún einkasoninn, Pierre. Hún varð fljótlega ekkja, en eiginmaðurinn fórst í flóði 1766.

Hugur Marie stóð til ritstarfa og árið 1770 hélt hún til Parísar. Til að halda frelsi sínu til að skrifa og fá að gefa út bækur giftist hún aldrei aftur, því samkvæmt frönskum lögum mátti gift kona ekki gefa út ritverk nema með samþykki eiginmannsins. Hún ákvað einnig að taka sér listamannsnafn í staðinn fyrir að kynna sig með nafni eiginmannsins. Þannig varð hún Olympe de Gouges. Olympe de Gouges var eindregið á móti hjónabandinu, sem var að sjálfsögðu á þessum tíma alltaf tengt kirkjunni, og skrifaði um möguleika fólks til að gera með sér einhvers konar samning. Slíkur samningur er nú til í Frakklandi, undir nafninu PACS, sem er nokkuð sambærilegur við hina íslensku „staðfestu sambúð". Hún skrifaði 30 leikrit sem fjölluðu um hin ýmsu hugarefni hennar, stöðu kvenna en einnig stöðu svartra og alla þá sem minna máttu sín, munaðarlaus börn, fátæka og sjúklinga. Í frönsku byltingunni fór Olympe de Gouges mikinn. Hún skrifaði ótal pólitískar greinar og auglýsingaspjöld sem hún prentaði á eigin kostnað og límdi upp víða um Parísarborg. Í dag er hún þó líklega þekktust fyrir að hafa endurskrifað Mannréttindayfirlýsinguna með konur í huga og kallaði þá yfirlýsingu Kvenréttindayfirlýsinguna, eða Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne.

Þessi baráttuvilji hennar varð til þess að hún var að lokum hneppt í fangelsi, byltingin sem blés konum kraft í brjóst reyndist ekki vera fyrir konur og kvenfrelsi, karlarnir vildu sitja einir að kötlum nýfenginna valda og konurnar áttu að snúa aftur inn á heimilin þegar sigurinn hafði unnist. Þær áttu ekki að fá að taka þátt í pólitíkinni þótt þær hefðu gegnt ýmsum mikilvægum hlutverkum í baráttunni. Olympe de Gouges var dæmd til dauða fyrir dreifingu á plakati sem gagnrýndi ógnarstjórn Robespierre og var tekin af lífi með fallöxi 1793. Í raun má auðveldlega færa rök fyrir því að Olympe de Gouges hafi verið of framsýn og að heimurinn hafi ekki verið tilbúinn fyrir hana meðan hún lifði. Fyrir utan hugmyndir um staðfesta sambúð án afskipta kirkjunnar, afnám þrælahalds og jafnrétti til handa konum, hafði hún ákveðnar hugmyndir um skattkerfi sem mundi hlúa að fátækum og sjúkum. Það var fest í lög 1914 með lögum um tekjuskatt. Heimildir og myndir: Þessi svar er fengið afKnúz - femínískt vefrit og birt hér með góðfúslegu leyfi höfundar. Textinn hefur verið lítilega lagaður að Vísindavefnum.

Hvað var franska byltingin og hefur hún enn einhver áhrif á samfélagsmál í Evrópu og annars staðar í heiminum?

Hvað er femínismi og hver er líkleg ástæða til fordóma karla gagnvart femínistum?

Er femínismi það sama og kvenfrelsi?

# data[].attributes.attachment_link.description
Olympe de Gouges (1748-1793) var franskt leikritaskáld sem barðist fyrir lýðræði og réttindum kvenna. Í dag er iðulega vísað til hennar sem fyrsta franska femínistans og hún hyllt sem byltingarhetja. Olympe de Gouges hét réttu nafni Marie Gouze og fæddist 7. maí 1748 í Montauban í Frakklandi. Opi...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
George Washington, (born February 22 [February 11, Old Style], 1732, Westmoreland county, Virginia [U.S.]-died December 14, 1799, Mount Vernon, Virginia, U.S.), American general and commander in chief of the colonial armies in the American Revolution (1775-83) and subsequently first president of the United States (1789-97).

Washington's father, Augustine Washington, had gone to school in England, tasted seafaring life, and then settled down to manage his growing Virginia estates. His mother was Mary Ball, whom Augustine, a widower, had married early the previous year. Washington's paternal lineage had some distinction; an early forebear was described as a "gentleman," Henry VIII later gave the family lands, and its members held various offices. But family fortunes fell with the Puritan revolution in England, and John Washington, grandfather of Augustine, migrated in 1657 to Virginia. The ancestral home at Sulgrave, Northamptonshire, is maintained as a Washington memorial. Little definite information exists on any of the line until Augustine. He was an energetic, ambitious man who acquired much land, built mills, took an interest in opening iron mines, and sent his two eldest sons to England for schooling. By his first wife, Jane Butler, he had four children. By his second wife, Mary Ball, he had six. Augustine died April 12, 1743.

Childhood and youth

Little is known of George Washington's early childhood, spent largely on the Ferry Farm on the Rappahannock River, opposite Fredericksburg, Virginia. Mason L. Weems's stories of the hatchet and cherry tree and of young Washington's repugnance to fighting are apocryphal efforts to fill a manifest gap. He attended school irregularly from his 7th to his 15th year, first with the local church sexton and later with a schoolmaster named Williams. Some of his schoolboy papers survive. He was fairly well trained in practical mathematics-gauging, several types of mensuration, and such trigonometry as was useful in surveying. He studied geography, possibly had a little Latin, and certainly read some of The Spectator and other English classics. The copybook in which he transcribed at 14 a set of moral precepts, or Rules of Civility and Decent Behaviour in Company and Conversation, was carefully preserved. His best training, however, was given him by practical men and outdoor occupations, not by books. He mastered tobacco growing and stock raising, and early in his teens he was sufficiently familiar with surveying to plot the fields about him.

At his father's death, the 11-year-old boy became the ward of his half brother Lawrence, a man of fine character who gave him wise and affectionate care. Lawrence inherited the beautiful estate of Little Hunting Creek, which had been granted to the original settler, John Washington, and which Augustine had done much since 1738 to develop. Lawrence married Anne (Nancy) Fairfax, daughter of Col. William Fairfax, a cousin and agent of Lord Fairfax and one of the chief proprietors of the region. Lawrence also built a house and named the 2,500-acre (1,000-hectare) holding Mount Vernon in honour of the admiral under whom he had served in the siege of Cartagena. Living there chiefly with Lawrence (though he spent some time near Fredericksburg with his other half brother, Augustine, called Austin), George entered a more spacious and polite world. Anne Fairfax Washington was a woman of charm, grace, and culture; Lawrence had brought from his English school and naval service much knowledge and experience. A valued neighbour and relative, George William Fairfax, whose large estate, Belvoir, was about 4 miles (6 km) distant, and other relatives by marriage, the Carlyles of Alexandria, helped form George's mind and manners.

The youth turned first to surveying as a profession. Lord Fairfax, a middle-aged bachelor who owned more than 5,000,000 acres (2,000,000 hectares) in northern Virginia and the Shenandoah Valley, came to America in 1746 to live with his cousin George William at Belvoir and to look after his properties. Two years later he sent to the Shenandoah Valley a party to survey and plot his lands to make regular tenants of the squatters moving in from Pennsylvania. With the official surveyor of Prince William county in charge, Washington went along as assistant. The 16-year-old lad kept a disjointed diary of the trip, which shows skill in observation. He describes the discomfort of sleeping under "one thread Bear blanket with double its Weight of Vermin such as Lice Fleas & c"; an encounter with an Indian war party bearing a scalp; the Pennsylvania-German emigrants, "as ignorant a set of people as the Indians they would never speak English but when spoken to they speak all Dutch"; and the serving of roast wild turkey on "a Large Chip," for "as for dishes we had none."

The following year (1749), aided by Lord Fairfax, Washington received an appointment as official surveyor of Culpeper county, and for more than two years he was kept almost constantly busy. Surveying not only in Culpeper but also in Frederick and Augusta counties, he made journeys far beyond the Tidewater region into the western wilderness. The experience taught him resourcefulness and endurance and toughened him in both body and mind. Coupled with Lawrence's ventures in land, it also gave him an interest in western development that endured throughout his life. He was always disposed to speculate in western holdings and to view favourably projects for colonizing the West, and he greatly resented the limitations that the crown in time laid on the westward movement. In 1752 Lord Fairfax determined to take up his final residence in the Shenandoah Valley and settled there in a log hunting lodge, which he called Greenway Court after a Kentish manor of his family's. There Washington was sometimes entertained and had access to a small library that Fairfax had begun accumulating at Oxford.

The years 1751-52 marked a turning point in Washington's life, for they placed him in control of Mount Vernon. Lawrence, stricken by tuberculosis, went to Barbados in 1751 for his health, taking George along. From this sole journey beyond the present borders of the United States, Washington returned with the light scars of an attack of smallpox. In July of the next year, Lawrence died, making George executor and residuary heir of his estate should his daughter, Sarah, die without issue. As she died within two months, Washington at age 20 became head of one of the best Virginia estates. He always thought farming the "most delectable" of pursuits. "It is honorable," he wrote, "it is amusing, and, with superior judgment, it is profitable." And, of all the spots for farming, he thought Mount Vernon the best. "No estate in United America," he assured an English correspondent, "is more pleasantly situated than this." His greatest pride in later days was to be regarded as the first farmer of the land.

He gradually increased the estate until it exceeded 8,000 acres (3,000 hectares). He enlarged the house in 1760 and made further enlargements and improvements on the house and its landscaping in 1784-86. He also tried to keep abreast of the latest scientific advances.

For the next 20 years the main background of Washington's life was the work and society of Mount Vernon. He gave assiduous attention to the rotation of crops, fertilization of the soil, and the management of livestock. He had to manage the 18 slaves that came with the estate and others he bought later; by 1760 he had paid taxes on 49 slaves-though he strongly disapproved of the institution and hoped for some mode of abolishing it. At the time of his death, more than 300 slaves were housed in the quarters on his property. He had been unwilling to sell slaves lest families be broken up, even though the increase in their numbers placed a burden on him for their upkeep and gave him a larger force of workers than he required, especially after he gave up the cultivation of tobacco. In his will, he bequeathed the slaves in his possession to his wife and ordered that upon her death they be set free, declaring also that the young, the aged, and the infirm among them "shall be comfortably cloathed & fed by my heirs." Still, this accounted for only about half the slaves on his property. The other half, owned by his wife, were entailed to the Custis estate, so that on her death they were destined to pass to her heirs. However, she freed all the slaves in 1800 after his death.

For diversion Washington was fond of riding, fox hunting, and dancing, of such theatrical performances as he could reach, and of duck hunting and sturgeon fishing. He liked billiards and cards and not only subscribed to racing associations but also ran his own horses in races. In all outdoor pursuits, from wrestling to colt breaking, he excelled. A friend of the 1750s describes him as "straight as an Indian, measuring six feet two inches in his stockings"; as very muscular and broad-shouldered but, though large-boned, weighing only 175 pounds; and as having long arms and legs. His penetrating blue-gray eyes were overhung by heavy brows, his nose was large and straight, and his mouth was large and firmly closed. "His movements and gestures are graceful, his walk majestic, and he is a splendid horseman." He soon became prominent in community affairs, was an active member and later vestryman of the Episcopal church, and as early as 1755 expressed a desire to stand for the Virginia House of Burgesses.

# data[].attributes.attachment_link.title
George Washington | Life, Presidency, Accomplishments, & Facts

# data[].attributes.attachment_link.description
George Washington, American general and commander-in-chief of the colonial armies in the American Revolution (1775-83) and subsequently first president of the United States (1789-97). He is known as 'the Father of His Country.' Learn more about Washington's life and career.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hver var Napóleon Bónaparte og hvað gerði hann svona merkan?

# data[].attributes.attachment_link.description
Napóleon Bónaparte var keisari Frakklands milli 1804 og 1815. Þá tign hlaut hann ekki vegna þess að hann væri konungborinn heldur fyrir hæfileika sína á sviði hernaðar. Napóleon er af mörgum talinn einn besti hershöfðingi sem fram hefur komið á sjónarsvið mannkynssögunnar. Metnaður hans var takmarka…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Enski heimspekingurinn og rithöfundurinn Mary Wollstonecraft var uppi á seinni hluta 18. aldar. Hún aðhylltist upplýsingarhugsjónina um mátt skynseminnar, var lýðræðissinni og barðist fyrir jöfnum réttindum öllum til handa, konum þar meðtöldum. Wollstonecraft fæddist í London 27. apríl 1759, önnur í röð sjö systkina. Faðir hennar var af efnafólki kominn en honum hélst illa á því fé sem hann hafði erft og var fjölskyldan í fjárhagskröggum alla tíð. Dóttirin Mary hlaut óreglubundna og skrykkjótta menntun en var afar fróðleiksfús og sótti sér alla þá fræðslu sem hún gat fundið. Eftir að Wollstonecraft óx úr grasi lagði hún ríka áherslu á fjárhagslegt sjálfstæði kvenna og sá alltaf fyrir sér sjálf, og á tímabilum fyrir systrum sínum og föður líka, fyrst sem kennslukona en síðar með ritstörfum. Wollstonecraft heillaðist mjög af frönsku byltingunni og dvaldi um skeið í París við ritun sögulegrar greinargerðar um byltinguna sem hún gaf út 1794. 38 ára gömul giftist hún heimspekingnum William Godwin en þau bjuggu áfram í sitt hvorri íbúðinni til að halda sjálfstæði sínu og skrifuðust gjarnan á nokkrum sinnum á dag þar sem þau sátu hvort við sitt skrifborð. Wollstonecraft dó í kjölfar barnsfæðingar hálfu ári síðar, árið 1798. Barnið lifði og var gefið nafn móður sinnar. Þessi dóttir, Mary Wollstonecraft Godwin (1797-1851), giftist síðar skáldinu Percy Shelley (1792-1822) og varð þekkt undir nafninu Mary Shelley fyrir skáldsögu sína Frankenstein. Wollstonecraft átti fyrir aðra dóttur, Fanny Imlay (1794-1816). Auk ritsins um frönsku byltinguna sem þegar hefur verið nefnt skrifaði Wollstonecraft tvær skáldsögur, rit um menntun stúlkna, ferðasögu frá Norðurlöndum byggða á bréfum sem hún skrifaði barnsföður sínum, Gilbert Imlay (1754-1828), og síðast en ekki síst lýðræðisritin tvö, A Vindication of the Rights of Men og A Vindication of the Rights of Woman, sem komu út 1790 og 1792. Síðastnefnda ritið varð langþekktasta rit Wollstonecraft, en þar krefst hún aukinna réttinda konum til handa. Wollstonecraft viðrar hugmyndir um stjórnmálaþátttöku kvenna og að konur eigi að njóta sömu tækifæra til menntunar og karlar, hvort tveggja byltingarkenndar hugmyndir á þessum tíma. Einnig leggur hún áherslu á mikilvægi atvinnuþátttöku kvenna, að þær þurfi að fá tækifæri til að geta séð sér og sínum farborða og verið fjárhagslega sjálfstæðar. Wollstonecraft gagnrýnir þarna tvenns konar skoðanir. Hún andmælir einveldissinnum á borð við Edmund Burke (1729-1797) sem hafði nokkrum árum áður gefið út ritið Reflections on the Revolution in France þar sem hann fer ófögrum orðum um frönsku byltinguna og lofar einveldið. Wollstonecraft hafði reyndar þegar andmælt Burke og hans líkum í ritinu A Vindication of the Rights of Men. Í öðru lagi gagnrýnir Wollstonecraft aðra lýðræðissinna fyrir ósamkvæmni og ber þar gagnrýni hennar á Rousseau hæst. Hún telur að hugmyndir Rousseau um lýðræðið séu í raun hugmyndir um lýðræði karla sem umgangist á jafningjagrundvelli í hinu opinbera lífi en séu svo hver um sig einvaldar í einkalífinu. Rousseau hafni þannig ekki einveldinu nema að hluta til. Samkvæmt Rousseau byggir einveldi á því að handahófsvalinn aðili stjórni öðrum og slíkt telur hann rangt. Wollstonecraft bendir á að það hljóti að vera jafnrangt í einkalífinu og í opinberu lífi, þannig feli það í sér ósamkvæmni að aðhyllast lýðræði í opinberu lífi en einveldi innan veggja heimilisins. Til að rökstyðja það að einveldi karla innan heimilisins sé vald handahófsvalins aðila fremur en vald hæfasta aðilans þarf Wollstonecraft svo að færa rök fyrir því að konur standi körlum jafnfætis hvað varðar þá þætti sem grundvalla lýðræðið: skynsemi, sjálfstæði og dygð. Af þessum sökum er gerð ítarleg grein fyrir því hvað það er sem hindrar konur í að vera eins skynsamar og þær ættu að geta orðið. Wollstonecraft andmælir ekki viðtekinni skoðun þess tíma, að konur upp til hópa séu síður en svo skynsamar. Hins vegar gefur hún á því þá skýringu að sú hæfni sem þær hafi til skynsemi til jafns á við karla sé oft eyðilögð með lítilli eða rangri menntun sem og annars konar slæmri innrætingu. Með öðrum orðum heldur hún því fram að kynin séu jöfn að upplagi en að umhverfisþættir hafi spillandi áhrif á konurnar og raunar á marga karla líka. Skynsemin er í hávegum höfð í ritum Wollstonecraft, enda þar á ferðinni upplýsingarkona fram í fingurgóma. Þetta þýðir þó ekki að Wollstonecraft hafni mikilvægi tilfinninga. Hún skiptir afstöðu til tilfinninga annars vegar í það sem fallið gæti undir tilfinninganæmni og hins vegar það sem við mundum kalla tilfinningasemi. Ákveðin tilfinninganæmni er í raun hluti af skynseminni, tilfinningarnar auðga upplifun okkar og gera okkur kleift að leggja mat á hluti og taka skynsamlegar ákvarðanir, og ekki síst að öðlast skilning á ýmsum háfleygum viðfangsefnum. Ræktun þessarar tilfinninganæmni er þannig í raun hluti af því að rækta skynsemina. Hins vegar er Wollstonecraft afar gagnrýnin á það sem hún kallar „sensibility", ýkta tilfinningasemi sem felur í sér duttlungasemi og óstöðuga skapgerð, áherslu á prjál og hégóma og að velta sér upp úr smáatriðum. Á meðan tilfinninganæmnin er nauðsynlegur þáttur í skynseminni og nauðsynleg hverjum heilsteyptum einstaklingi er tilfinningasemin óvinur skynseminnar. Fordæming Wollstonecraft er fordæming á ákveðinni kvengerð eða ímynd, hefðarkonuímyndinni, konunum sem hún kallar „ladies" fremur en „women". Hún gagnrýnir svo millistéttarkonur fyrir að keppast við að reyna að líkjast hefðarkonunum en tekur fram í formála bókarinnar að hún beini máli sínu fyrst og fremst til millistéttarfólks. Wollstonecraft var þekkt meðal bresks menntafólks fyrir skrif sín meðan hún var uppi og höfðu hugmyndir hennar þá töluverð áhrif. Eftir að hún dó skrifaði eiginmaður hennar ævisögu hennar þar sem ýmislegt kom fram um líferni hennar sem ekki þótti siðsamlegt á þeim tíma, svo sem að hún hefði verið frjálslynd í ástamálum og átt barn í lausaleik. Þetta hafði þau áhrif að margir kusu að sneiða hjá verkum hennar, eða höfðu í það minnsta ekki hátt um lestur sinn á þeim. Til dæmis má það teljast athyglisvert að John Stuart Mill (1806-1873) skuli ekki nefna Wollstonecraft í kvenréttindariti sínu, Kúgun kvenna. Afar líklegt má þó teljast að Mill hafi lesið verk hennar. Eins er það ljóst að margar af súffragettunum, sem börðust fyrir kosningarétti kvenna beggja megin Atlantshafs í lok nítjándu aldar og byrjun þeirrar tuttugustu, hafi þekkt verk Wollstonecraft og verið undir umtalsverðum áhrifum af þeim. Eins og Wollstonecraft greinir sjálf frá í inngangi A Vindication of the Rights of Woman lítur hún á óvægna gagnrýni sem virðingarvott. Viðeigandi er að enda á þeim orðum hennar hér:

Ég vona að kynsystur mínar afsaki mig fyrir að koma fram við þær sem skynsemisverur í stað þess að skjalla þær fyrir hrífandi töfra og líta á þær sem fastar í eilífri bernsku, ófærar um að standa sjálfar. Það er einlæg ósk mín að mér takist að draga fram í hverju sönn reisn og mannleg hamingja felst. Ég vil fá konur til að reyna að öðlast styrk, jafnt andlegan sem líkamlegan, og sannfæra þær um að mjúkir frasar, eftirgefanleiki hjartans, viðkvæmni tilfinninganna og fágun smekksins séu nánast samheiti skammaryrða yfir veikleika, og að þær verur sem aðeins kalla yfir sig vorkunn og þá gerð ástar sem kölluð hefur verið systir vorkunnseminnar muni brátt kalla yfir sig fyrirlitningu.
Frekara lesefni á Vísindavefnum: Mynd:

# data[].attributes.attachment_link.title
Hver var Mary Wollstonecraft og hvernig barðist hún fyrir réttindum kvenna?

# data[].attributes.attachment_link.description
Enski heimspekingurinn og rithöfundurinn Mary Wollstonecraft var uppi á seinni hluta 18. aldar. Hún aðhylltist upplýsingarhugsjónina um mátt skynseminnar, var lýðræðissinni og barðist fyrir jöfnum réttindum öllum til handa, konum þar meðtöldum. Wollstonecraft fæddist í London 27. apríl 1759, önnur í...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aðdragandi frelsistríðsins voru miklar tolla- og skattaálögur Breta á þrettán nýlendur í Bandaríkjunum. Íbúar nýlendanna í Norðurríkjunum voru ósáttir við stjórnunarhætti Breta og mikil óánægja var vegna þess að nýlendurnar áttu engan fulltrúa á breska þinginu. Nýlendurnar stóðu vel efnahagslega og mótmæltu háum tollum með því að sniðganga breskar vörur. Englendingar neyddust þá til að afnema tollana en til að sýna yfirráð sín héldu þeir áfram að heimta háa tolla af tei. Í Boston brutust þá út táknræn mótmæli 16. desember árið 1773 þar sem bandarískir þjóðernissinnar klæddust eins og Mohawk-indíánar og köstuðu 342 tunnum af tei í sjóinn. Tefarmurinn var metinn á 18.000 pund. Þessi atburður hefur verið nefndur teveislan í Boston eða the Boston Tea Party. Skömmu síðar braust út stríð milli Breta og nýlendubúa. Stríðið var háð árin 1775-1783. George Washington var yfirmaður hers uppreisnarmanna og hann varð fyrsti forseti Bandaríkjanna. Bandaríkjamenn undirrituðu sjálfstæðisyfirlýsingu þann 4. júlí árið 1776, en sá dagur er þjóðhátíðardagur Bandaríkjanna. Bandaríkin voru formlega stofnuð árið 1789. Þessi bylting varð svo hvati Frakka til að gera byltingu gegn frönsku ríkisstjórninni árið 1789. Heimildir

Þetta svar er eftir grunnskólanemanda á námskeiði Vísindavefsins sem haldið er í samvinnu við samtökin Heimili og skóla og Fræðslumiðstöð Reykjavíkurborgar vegna bráðgerra barna. Mynd: Princeton University - Alumni Association

# data[].attributes.attachment_link.title
Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?

# data[].attributes.attachment_link.description
Aðdragandi frelsistríðsins voru miklar tolla- og skattaálögur Breta á þrettán nýlendur í Bandaríkjunum. Íbúar nýlendanna í Norðurríkjunum voru ósáttir við stjórnunarhætti Breta og mikil óánægja var vegna þess að nýlendurnar áttu engan fulltrúa á breska þinginu. Nýlendurnar stóðu vel efnahagslega og ...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Þekkt saga segir af því þegar forsætisráðherra Kína var spurður í upphafi áttunda áratugar síðustu aldar út í áhrif frönsku byltingarinnar. Hann á að hafa svarað því til að sagan ætti eftir að leiða í ljós hver þau yrðu. Sumum hefur þótt svarið vera til marks um að Kínverjar væru framsýnni en aðrar þjóðir en vel má vera að þessi forsætisráðherra á tímum Maós formanns hafi misskilið spurninguna og haldið að verið væri að vísa til óeirðanna í París sem kenndar hafa verið við ártalið 1968. Það breytir því hins vegar ekki að líklega hafði hann rétt fyrir sér. Enn í dag finna bæði Evrópubúar og aðrar þjóðir heims fyrir áhrifum frönsku byltingarinnar og vandséð er að hægt sé að slá nokkru föstu um arfleifð hennar.

Franska byltingin er svo sannarlega einn mikilverðasti atburðurinn í sögu Vesturlanda. Eins og allir slíkir atburðir er hún röð atvika með flókin og oft og tíðum lausleg orsakatengsl sem ná yfir langt tímabil. Saman breyttu þessi mörgu atvik sögu Evrópu til frambúðar. Í daglegu tali er þó oftast vísað í eitt ártal, 1789, þegar rætt er um frönsku byltinguna en í júlí það ár réðust almennir borgarar á Bastilluna alræmdu. Til hægðarauka má líklega skipta þessum umbrotatíma í þrjú tímabil sem markast af róstunum í júlí 1789 og valdatöku Napóleons Bónaparte árið 1799. Rætur byltingarinnar voru bæði menningarlegar og efnahagslegar. Menntamenn höfðu hist og rökrætt um samfélagsleg málefni í áratugi og gefið út margvísleg rit um hugðarefni sín í frönsku upplýsingunni svokölluðu. Flest áttu þessi rit það sameiginlegt að krefjast meiri aðkomu menntaðra borgara að málefnum samfélagsins og auknum réttindum þeirra til að gagnrýna yfirvöld. Ástæðurnar fyrir þessum umræðum eru vissulega flóknar en þær kviknuðu ekki síst vegna þeirrar óstjórnar sem var á frönsku samfélagi mestan hluta átjándu aldar. Ríkisskuldir voru til að mynda löngu farnar úr böndunum en aðallinn lét sem ekkert væri. Því er stundum fleygt fram að Skaftáreldar hafi orsakað byltinguna með þeim veðurfarslegu hörmungum og uppskerubresti sem fylgdi þeim hamförum alla leið yfir í Evrópu. Líklega er ekki um nákvæm orsakatengsl að ræða en þó kann sitthvað að vera til í því að franskt samfélag var illa í stakk búið að takast á við nokkur vandræði og skynjuðu sífellt betur upplýstir borgarar þetta getuleysi mæta vel. Ákall um einhvers konar lýðræðislegar umbætur varð sífellt háværara.

Snemma sumars árið 1789 sauð upp úr og konungurinn, Loðvík sextándi (1754-1793), safnaði herliði við mikilvæga staði. Þann 14. júlí réðust borgarar til inngöngu í Bastilluna en auk þess að vera alræmt fangelsi var hún einnig mikilvægt vopnabúr fyrir herinn. Eftir þessa innrás var ekki aftur snúið enda fylgdi nokkuð ofbeldi þessum fyrstu dögum. Konungurinn sá ekki annað í stöðunni en að friða mannskapinn og boðaði frjálslyndari stjórnarhætti. En uppreisnin hélt áfram. Fólk sætti sig almennt ekki við ólýðræðisleg yfirvöld og aðalsmenn víðs vegar um Frakkland urðu fyrir árásum. Óöld hafði brotist út. Í ágúst kom fram það skjal sem menn kenna byltinguna hvað helst við þar sem lýst er yfir réttindum borgaranna og kjörorð byltingarinnar, jafnrétti, frelsi og bræðralag komust á allra varir. Völd aðals og kirkju og annarra landeigenda gátu aldrei orðið söm aftur. Eftir margs konar tilraunir til að koma á stjórn þar sem konungur héldi krúnunni en gæfi eftir völd fór svo að konungurinn var settur af í september árið 1792. Fyrsta tímabili byltingarinnar lýkur í raun með því að lýðveldi komst á og konungurinn ásamt drottningu sinni, Maríu Antoinette (1755-1793), var tekinn af lífi árið 1793. Tímabilið sem nú tók við einkenndist af stríði og nokkuð skefjalausu ofbeldi. Austurríkismönnum og Prússum leist ekkert á þessa atburði og herjuðu á Frakkland. Seinna bættust Englendingar í hópinn. Fallöxin sem hafði verið nýtt við aftökuna á konungi varð nokkurs konar tákn byltingarinnar sem gat ekki staðið við sum fyrirheit sín. Efasemdir og andmæli voru kæfð í fæðingu með aftökum fjölda fólks. Maximilien Robespierre (1758-1794) fór þar fremstur í flokki og eru mörg helstu voðaverk þessa tímabils rakin til hans. Í Frakklandi geisaði eins konar borgarastríð í nokkur ár þar sem mörg þau gildi sem upplýsingarmennirnir höfðu lagt áherslu á gleymdust skjótt.

Síðustu ár byltingarinnar einkenndust af varfærni og tortryggni. Róttæk öfl misstu að lokum fylgi sitt og erlend ríki hættu að herja á byltingarmenn. Ný stjórnarskrá var samþykkt árið 1795. Fimm manna stjórn svokallaðra þjóðstjóra tók við völdum ásamt þingi en fögur fyrirheit gleymdust skjótt. Spilling sem var í litlu frábrugðin því sem viðgekkst fyrir byltingu komst aftur á í skjóli þess að almenningur var orðinn seinþreyttur til vandræða. Þegar herinn sneri aftur til borga eftir að ófriðinum lauk á landamærunum varð skjótt ljóst hvar raunveruleg völd lágu. Ungur hershöfðingi, Napóleon Bónaparte (1769-1821), gerði sitt besta til að berja niður andóf en um leið þurfti hann æ minna að taka tillit til yfirvalda. Árið 1799 hrifsaði hann öll völd í sínar hendur enda fátt eftir af byltingarandanum sem hafði fengið fólk til að herja á Bastilluna áratug fyrr. Þrátt fyrir að enn megi velta fyrir sér arfleifð frönsku byltingarinnar er ljóst að fátt í samfélagsskipan nútímans væri eins og það er ef ekki hefði komið til hennar. Hvernig menn bregðast við þessum breytingum fer svo eftir stjórnmálaviðhorfum. Fólk sem hneigist til jafnaðarstefnu horfir fyrst og fremst til þess að með byltingunni var aldagömlu kerfi þar sem eignir og gæði voru fyrst og fremst í höndum aðals og kirkju varpað fyrir róða. Forréttindi urðu ekki lengur eins sjálfsögð í flestum löndum Evrópu og borgarastéttinni óx ásmegin eftir því sem leið á nítjándu öldina. Þeir sem hallast fremur til íhaldssemi tortryggja hins vegar flest þau gildi sem franska byltingin byggði á. Þeir gagnrýna þá endurskipulagningu auðs sem fór fram í skjóli valds og efast um að skortur sem einstaklingur eða samfélagshópur býr við sé réttlæting fyrir því að ganga á eignarrétt annarra. Gagnrýnendur byltingarinnar geta einnig bent á hvernig henni lyktaði og þá eins og svo oft síðar má hafa það orðtak eftir að „byltingin étur börnin sín". Bæði viðhorfin virðast því hafa nokkuð til síns máls. Þeir sem fagna byltingunni reyna að draga athyglina frá framkvæmd hennar og þeir sem gagnrýna hana forðast að ræða hvað hefði gerst ef ekki hefði verið barið í bresti lénskerfisins. Hvað sem því líður má segja að gildi frönsku byltingarinnar, jafnrétti, frelsi og bræðralag, hafi án nokkurs vafa verið höfð til hliðsjónar í stjórnmálaskipan Evrópu á seinni tímum og að enn þann dag í dag erum við öll þátttakendur í þeirri samfélagstilraun sem hófst 14. júlí árið 1789. Myndir: Margir hafa spurt um frönsku byltinguna og áhrif hennar. Aðrir spyrjendur eru:
Fanney, Hrafnhildur Ólafía Axelsdóttir, Inga Valdís Tómasdóttir, Stefán Snær, Lilja Guðmundsdóttir, Birgir Steinn Steinþórsson, Rannveig Iðunn Ásgeirsdóttir, Andri Traustason, Dagrún Óðinsdóttir, Dórótea Höeg Sigurðardóttir, Gísli Þorkelsson, Helga Grétarsdóttir, Elín Sigurðardóttir, Birkir Haraldsson, Árni Hermannsson, Ágúst Þráinsson og Eva Sól Pétursdóttir.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hvað var franska byltingin og hefur hún enn einhver áhrif á samfélagsmál í Evrópu og annars staðar í heiminum?

# data[].attributes.attachment_link.description
Þekkt saga segir af því þegar forsætisráðherra Kína var spurður í upphafi áttunda áratugar síðustu aldar út í áhrif frönsku byltingarinnar. Hann á að hafa svarað því til að sagan ætti eftir að leiða í ljós hver þau yrðu. Sumum hefur þótt svarið vera til marks um að Kínverjar væru framsýnni en aðrar ...

# data[].attributes.body
Þú getur valið á milli að gera:
Heimildaritgerð, að minnstakosti 500 orð (docs)
Glærukynningu að minnstakosti 12-15 glærur (slides)
Eða frásögn (upptaka). Hér þarf að gera handrit fyrst til að ákveða hvað þú ætlar að segja í upptökunni. Að lágmarki 5 mínútur.

# data[].attributes.body
Þú velur þér eitt af eftirfarandi viðfangsefnum hér til hliðar.