# data[].attributes.body
Bu seriyi izleyerek evrime giriş yapabilirsiniz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Evrim Dersi 1: Evrime Giriş ve Temel Tanımlar

# data[].attributes.body
Hümanistik Yaklaşımın Kurucusu

# data[].attributes.attachment_caption
Carl Rogers kimdir? Yaşamı, kariyeri, eserleri, öğretileri

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Carl Rogers (Carl Ransom Rogers) 8 Ocak 1902 - 4 Şubat 1987

Carl Rogers Türkiye'de ve dünyada çokça tanınan psikolog, kişi merkezli terapinin (birey merkezli terapinin) kurucusu ve hümanist psikolojin önderlerindendir. Hakettiği kadar tanınmayan yönü ise psikoterapi araştırmalarının da kurucularından olmasıdır. Kendisine terapist olarak çok şey borçlu olduğumuzu düşündüğüm büyük ustayı tanıtmak için kaleme aldım bu yazıyı.

Carl Rogers Sigmund Freud gibi psikanalistlerin aksine kendi yaşamını paylaşmakta bir beis görmemiş hatta bunun gerekliliğine de inanmıştır. Bu savunduğu değerlerle de örtüşmektedir. Psikoterapi insan insana bir dokunuştur onun için. Bu ilişkide bir tarafın kendisini saklaması mümkün değildir.

En kişisel olan en evrensel olandır. - Carl Rogers

Meşhur kitabı Kişi Olmaya Dair'in (On Becoming a Person) İşte Ben (This is Me) adlı ilk bölümünde kendi hikayesini anlatmıştır. Ayrıca birçok farklı biyografisi de bulunan Carl Rogers hakkında okuduklarımdan derledim bu yazıyı.

Carl Rogers'ın yaşamındaki önemli tarihler

1902 8 Ocak: Chicago yakınlarındaki Oak Park, ll'de dünyaya geldi.

1919 Wisconsin Üniversitesi Ziraat Bölümünde lisans eğitimine başladı.

1922 Altı ay süren Çin gezisi, Hristiyanlık Konferansı.

1922 22 Ekim: Helen Elliott ile nişanladı.

1924 Wisconsin Üniversitesi Tarih Bölümünde lisans eğitimini tamamladı.

1924 Ağustos 28: Helen Elliott ile evlendi.

1924 The Union Theological Seminary Teoloji Bölümünde yüksek lisans eğitimine başladı.

1926 The Union Theological Seminary Teoloji Bölümü'nden ayrılıp, Columbia Üniversitesi Eğitim Fakültesi'ne geçti.

1926 Mart 17: İlk çocuğu David Elliott Rogers dünyaya geldi. David ileriki yıllarda sevilen bir doktor oldu.

1927 Haziran 1: Columbia Üniversitesi Eğitim Fakültesinden mezun oldu.

1928 Rochester Society for the Prevention of Cruelty to Children'da işe başladı. Burada risk gruplarında yer olan çocuklara danışmanlık yaptı.

1928 9 Ekim: kızı Natalie Rogers dünyaya geldi. Natalie ilerki yıllarda kişi merkezli terapiyi çocuklara ve sanat terapisine taşıdı.

1931 Mart 20: Columbia Üniversitesinde Doktora eğitimini tamamladı.

1935 - 1940 Rochester Üniversitesinde dersler verdi.

1939 yılında Problemli Çocuğun Klinik Tedavisi (The Clinical Treatment of the Problem Child) adlı ilk kitabı yayınlandı.

1940 Aralık 11: Minnesota Üniversitesinde vermiş olduğu bir konuşma birey merkezli terapinin doğuşu olarak kabul edilmiştir.

1940 - 1945 Ohio Devlet Üniversitesinde Psikoloji Profesörü oldu.

1942 yılında Danışmanlık ve Psikoterapi (Counselling and Psychotherapy: Newer Concepts in Practice) kitabı yayınlandı.

1945 - 1957 Chicago Üniversitesinde akademisyenlik, üniversitenin danışmanlık merkezinde yöneticilik yaptı.

1946-7 APA'nın yöneticiliğini yaptı.

1951 Danışan Merkezli Terapi (Client Centered Therapy) kitabı yayınlandı.

1956 APA tarafından yaptığı bilimsel araştırmalar nedeniyle Distinguished Scientific Contributions ödülüne layık görüldü.

1957 - 1963 Wisconsin Üniversitesi'nde akademisyenlik görevinde bulundu.

1961 En çok tanınan kitabı olan On Becoming a Person [Kişi Olmaya Dair] adlı kitabı yayınlandı.

1964 - 1968 yılında in La Jolla, California'da bulunan Western Behavioral Sciences Institute (WBSI) araştırma kuruluşunda çalışmalara başladı.

1964 Amerika Derneği (American Humanist Association) tarafından yılın hümanisti seçildi.

1968 WBSI'den bazı arkadaşlarıyla birlikte ayrılarak, Center for Studies of the Person (CSP)'yi kurdu.

1968-1977 Etkileşim gruplarıyla çalıştı.

1975-1985 Birçok ülkede barış faaliyetlerinde çalıştı: Japonya, Güney Amerika, Rusya, Avrupa, Latin Ülkeleri...

1979 Helen Rogers vefat etti.

1980 A Way of Being kitabı yayınlandı.

1987 Ocak 28: Nobel Barış Ödülüne aday gösterildi

1987 Şubat 4: San Diego, California'da kalp krizi geçirerek sevenlerine veda etti.

Carl Rogers'ın çocukluğu

Carl Rogers altı çocuklu bir ailenin dördüncü çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. İki abi, abla ve iki de küçük erkek kardeşe sahiptir. Babası Walter A. Rogers inşaat mühendisi ve annesi Julia M. Cushing ise koyu protestan bir ev hanımıdır.

Carl'ın çekingen, kolaylıkla ağlayan ve abileri tarafından şaka malzemesi olarak görülen bir çocuk olduğu söylenmiştir.

Yakın bir ilişkiye sahip olduğu annesi ve büyük kardeşleri ona dört yaşındayken okumayı öğretmiştir. Okumayı ilk öğrendiği yıllarda özellikle de İncil'de geçen hikayeleri okumuştur.

Carl Rogers ailesini oldukça dindar, ahlaki değerlere bağlı ve çalışkanlığın erdemine inanmış bir protestan aile olarak betimlemiştir. Sıklıkla ailesinin ne kadar kontrolcü olduğundan bahseder.

Daha çocuk yaşta iken diğer ailelerden çok farklı olduklarının bilincine varmıştır. Evlerinde alkollü içeceklere, oyun kartlarına, tiyatro ziyaretlerine ya da kayda değer bir sosyal yaşama yer yoktur. Sigara içen, dans eden, sinemaya giden, kartlarla oynayan... diğer ailelere ve insanlara son derece kuşkuyla yaklaşmışlardır. Rogers'ın ebeveynleri diğer ailelere karşı şüpheci, mesafeli davranmıştır. Aynı zamanda da cehalet içinde olduklarına inandıkları başkalarına karşı toleranslı davranmak gerektiğine inanmışlardır. "İlk kola şişemi açtığımda içimden hafif bir günahkarlık duygusu geçmişti" der Carl Rogers.

Böyle bir aile ortamında Rogers içine kapanık bir çocuk halini gelmiştir. Vaktinin büyük kısmını okuyarak geçirmiştir. Ailesinde sıcaklık bulamayan Rogers'ın hayatında kitap büyük bir yer tutar. Okula başladığında arkadaşlarından birkaç sınıf ötesinde okuma seviyesindedir. Bu onu daha da fazla yalnızlaştırır. Üniversiteye başlayıncaya kadar yakın arkadaşlıklar kuramadığını ifade etmiştir.

Oniki yaşına geldiğinde ergenlik çağındaki çocuklarını şehrin ayartıcı dünyasında büyütmek istemeyen aile Chicago'da bir çiftlik almıştır. Bilimsel yöntemlerle çiftliğini idare etmek isteyen babası tarım konusunda birçok kitap satın almıştır. Çocuklarının çiftlikte farklı deneyimler kazanmaları için onları cesaretlendirmiştir. Carl Rogers'ın çocukluk döneminde ziraat ile uğraşması ona deneysel anlamda bilimsel düşünme kabiliyeti kazandırmıştır. Aynı zamanda yapılan deneylerin sonuçlarını takip edebilmek için sabırlı olmak gerektiğini göstermiştir.

Carl Rogers - Eğitim hayatı

Lisans eğitimi - Wisconsin Üniversitesi (1920 - 1924)

Carl Rogers Üniversite yıllarında kendisini ait hissettiği alanı bulmaya çalışmıştır. Wisconsin Üniversitesi'nde ziraat eğitimine başladıktan sonra rahip olmak istediğine karar vermiştir. Kendisini rahiplik mesleğine daha iyi hazırlayabileceğini düşündüğü tarih bölümüne geçmiştir.

Yüksek lisans eğitimi - İlahiyat (1924 - 1926)

1924 yılında o zamanın en liberal okullardan biri olarak nitelendirilen Union Theological Seminary'de teoloji eğitimine başlamıştır.

Carl Rogers'ın Çin'e yaptığı gezisi

1922 yılında lisans üçüncü sınıf öğrencisi iken on kişilik bir öğrenci grubu ile altı aylık Çin gezisine katılmıştır. Çin gezisi hayatında büyük bir etki yaratmıştır. Bu gezide savaştan dört yıl sonra Alman ve Fransız gençlerin birbirlerinden nasıl da nefret ettiğine şahit olmuştur.

Evinden uzakta geçirdiği Çin gezisinde dini ön kabullerini sorgulamış ve ailesinin dini inançlarını daha fazla kabul edemeyeceğine karar vermiştir. Kliseden ziyade İsa'nın kendi kişiliğine hayranlık duymaktadır. Oldukça içten bir şekilde ailesine yazdığı mektuplar ailesini şoke ederek öfkelendirse de Rogers içtenlikten vazgeçmemiştir. Ailesinin öğretilerinden ayrılma kendisi için zor olsa da bu kararından sonraki yıllarda hoşnut olmuştur.

Bu yıllarda başlayan kırılma ileride agnostik olmaya itmiştir kendisini. Rogers daha ilerleyen yaşlarında ise mistik, maneviyat ve aşkınlık gibi deneyimlere daha açık olmuştur.

İndirektif eğitim

Lisans eğitimi sırasında Rogers'ı oldukça etkileyen bir ders olmuştur. Öğrenciler üniversite yönetiminden bir hocanın bulunmadığı serbest konuşabilecekleri bir ders temin etmesini istemiştir. Okul yönetimi genç bir asistanın derslere aktif katılmayarak dinleyebileceği bir derse şaşırtıcı bir şekilde izin vermiştir. Rogers direktif olmayan bu dersten büyük bir hoşnutluk duymuştur. Hocasız geçen bu derste birçok öğrenci neden teoloji eğitimi aldıklarını sorgulamış ve bu mesleği bırakmıştır. Daha sonraları bu deneyiminden hareketle Rogers şu sözleri dile getirmiştir: "Bir mesleği bırakmak istiyorsanız, ben bu mesleği niye seçtim sorusunu kendinize sorun."

Carl Rogers'ın teoloji eğitiminden uzaklaşarak psikolojiye yönelmesi

Teoloji eğitimi sırasında rahip olmaya hazırlanan Rogers küçük bir klisede vaazlar vermiştir. Diğer vaizlerin aksine çok kısa süren yaklaşık yirmi dakikalık sunumlar yapmıştır. Başkalarına ne yapmaları gerektiğini söylemekten ve kendi dünya görüşünü başkalarına empoze etmekten büyük bir rahatsızlık duymuştur.

Carl Rogers (1961) mesleğinde kalabilmek için belirli fikirleri ömür boyu kabul etme düşüncesini korkunç bulduğunu dile getirmiştir. Bunu ileriki yıllarda bilimsel araştırmaların körü körüne kabulü hakkında da dile getirmiştir.

Üniversite yıllarında eğitim felsefesi ve yeni gelişmekte olan psikoloji ve psikiyatri derslerine ilgi duymaya başlamıştır. Yakınlarında bulunan Columbia Üniversitesinde Leta Hollingworth'un verdiği klinik psikoloji derslerine misafir olarak katılmıştır.

Teoloji alanının önkabulleriyle devam etmek istemeyen Carl Rogers yüksek lisans eğitimi sonrasında bu alanda devam etmemiştir.

Doktora eğitimi - Columbia Üniversitesi (1928 - 1931)

Teoloji eğitimine devam etmemeye karar veren Rogers için yeni bir kariyer tercihi hiç de zor olmamıştır. Sıklıkla ziyaret ettiği Columbia Üniversitesi Eğitim Fakültesinde kalıcı olmaya karar vermiştir. Doktora yıllarında çocuk danışmanlığına yönelmiştir.

Carl Rogers kariyerinde çok bilinçli tercihler yapmak yerine ilgi alanlarının peşinden gitmiştir. Eşi Helen ise bu konuda kendisine büyük destek sağlamıştır.

Doktora Tezi. Rogers 1931 yılında doktorasını tamamlamıştır. Doktora tezinde 9-13 yaşları arasındaki çocuklara uygulanan bir kişilik adaptasyonu ile ilgili test geliştirmiştir. Bu test 1970'lere kadar yaygın bir şekilde kullanılmıştır.

Carl Rogers'ın bu dönemdeki yaşamına iki farklı akım yön vermiştir.

Bir yandan üniversitede pozitivist bilim felsefesine uygun bir şekilde uygulanan objektif istatistiki metodlar Rogers'ın bilime verdiği aşırı öneme uymaktaydı. Fakat ilahiyat okurken her şeyin din ile açıklanmasından hoşnutsuzluk duyan Rogers akademisyenlik hayatında da her şeyin bilim ile açıklanmasından rahatsızlık duymuştur.

Diğer yandan çalıştığı ortamda yoğunluklu olarak psikodinamik yaklaşım uygulanıyordu. Bu iki çok farklı akım arasında kalan Rogers'da oluşan memnuniyetsizlik kendi metodunu geliştirmesinde etkili olmuştur.

Carl Rogers'ın üzerinde etkili olan isimler

Otto Rank

Otto Rank'in öğrencisi Jessie Taft

Martin Buber

Frederick Allen

Karen Horney

....

Carl Rogers ve kurmuş olduğu birey merkezli terapi Amerikan psikolojisi ve onun vurguladığı bilimsel metod, objektif değerlendirme yöntemleri, hipotezleri test etme ve operasyonel tanımlardan etkilenmiştir.

Carl Rogers gestalt psikolojinin bütüncül anlaşından da etkilenmiştir.

Carl Rogers - Evliliği

Üniversitede iken çocukluğundan beri tanıdığı eşi Helen'e aşık olur. Helen o sıralarda Wisconsin Üniversitesinde sanat eğitimi almaktadır. Carl Rogers eşi ile nişanlandığı 22 Ekim 1922 tarihini hayatının en büyük mucizelerinden biri ve tepe deneyim olarak tasvir etmiştir. 1924 yılında mezuniyetinden iki ay sonra ailelerinin işlerinde ilerlemelerini beklemeleri konusundaki ısrarlarına rağmen evlenmiştir.

1926 yılında teoloji bölümünü tamamlayarak, psikoloji bölümüne geçiş yaptığı sene ilk oğlu David dünyaya gelmiştir. O zamanlar psikolojide çocuk eğitiminde Watson'un yaklaşımı moda idi. İlk başta oğullarını buna göre yetiştirmeyi planlasalar da eşinin aklı selim tutumu ile bundan uzaklaşmıştır. David Rogers tıp alanında bir araştırmacı ve dezavantajlı grupların sağlık hizmetlerinden yararlanması konusunda bir aktivist olmuştur.

Bir oğlu ve bir kızı olan Rogers ebeveynliğinin ilk yıllarında çok duyarlı olamadığını dile getirmiştir. Bu konuda eşini daha anlayışlı bulmuştur. Çocuklarından çok şey öğrendiğini belirten Rogers ileri yaşlarında da çocukları ve onların eşleriyle derin iletişimler kurabilmekten dolayı hoşnutluk duymuştur.

Kızı Natalie Rogers çocuk merkezli terapi ve sanat terapisi alanında yaptığı çalışmalarla tanınmıştır. Natalie'nin süpervizörü Abraham Maslow'dur.

Carl Rogers - Kariyeri

Çocuk danışmanlığı

Doktora yıllarında büyüyen ailesini geçindirmek için çalışma ihtiyacı duymuştur. Rogers psikolog olarak çocuklara karşı işlenen suçları önleme üzerine çalışılan bir birimde (Society for the Prevention of Cruelty to Children) 12 sene çalışmıştır. Sevdiği işi yapmak kendisine mutluluk verirken diğer yandan akademik çevreden uzak kalmıştır.

Bu işinde yoğun olarak mahkemelerin yönlendirdiği çoğu dezavantajlı gruplardan gelen çocuklarla ve ergenlerle çalışmıştır. Çalışmalarında özellikle yaptıkları müdahalelerin etkili olup olmadığı sorusuyla ilgilenmiştir. Eğitimini almış olduğu metodlarla kendisine gelen birçok gence yardımcı olamadığını gözlemlemeye başlamıştır. Özellikle uzman ve danışan arasındaki hiyerarşik ilişkinin danışana katkısı olmadığı sonucuna varmıştır.

Carl Rogers bir anneye ebeveynliği konusunda nazikçe uyarılarda bulunmaya çalışır. Anne ise her türlü eleştiriyi reddeder. En sonunda Rogers kadına bir şey anlatmaya çabalamaktan vazgeçer. Kadın tam odadan çıkarken dönerek erişkinlere de yardımcı olup olmadığını sorar. Rogers'ın "evet" demesi üzerine bu sefer tüm hikayesini kendi perspektifinden anlatmaya başlar. Evliliğiyle ilgili olan ciddi problemlerini ve çaresizliğini dile getirir. Bunun üzerine Rogers'ın terapinin nasıl devam etmesi gerektiği konusunda uzman olan kişinin danışan olduğuna olan inancı pekişir.

Bu vaka kendisine şunu öğretmiştir;

Neyin incittiğini, hangi yöne gidilmesi gerektiğini, hangi problemlerin önemli olduğunu, hangi tecrübelerin derinlerde gömülü olduğunu bilen kişi danışandır. - Carl Rogers

Carl Rogers'in ilk kitabı - Problemli Çocuğun Klinik Tedavisi

Carl Rogers çocuk danışmanlığı tecrübelerinden yola çıkarak 1939 yılında The Clinical Treatment of the Problem Child (Problemli Çocuğun Klinik Tedavisi) adlı kitabı yayınlanmıştır. Bu kitapta farklı terapi yöntemlerini değerlendirdikten sonra terapistin tutumunun önemli olduğundan bahsetmiştir.

Carl Rogers'ın bu kitapta vurguladığı terapistlerde olması gereken özellikler şunlardır;

Terapistin danışanına uyumlu - otantik bir ilgi göstermesi ve aşırıya kaçmayan bir sempatiye sahip olması gerekmektedir.

Çocuklara birey olarak saygı duymak ve giderek bağımsızlaşmalarına eşlik etmek faydalı olacaktır.

Terapistin bireysel farkındalığı ve kendisini kabullenişi oldukça önem arz etmektedir.

Terapistin insan davranışları hakkında temel psikoloji bilgilerine sahip olması gerekmektedir (Rogers, 1939).

Carl Rogers'ın Ohio Devlet Üniversitesi'ndeki (1940 - 1945) kariyeri

1940 yılında Ohio Devlet Üniversitesinde profesör olarak çalışmaya başlamıştır. Buradaki görevi 1945 yılına kadar sürmüştür. Problemli çocukların tedavisi ile ilgili yazmış olduğu kitabı etkili olmuştur bu pozisyona getirilmesinde. Akademik kademeleri yıllar içerisinde adım adım yükselmek zorunda olmayışını bir lütuf olarak görmüştür Carl Rogers. Akademide yükselme çabalarının bireyin özgürlüğünü körelttiği düşüncesindedir.

Ohio'da klinik stajları organize etmiş böylelikle ilk defa Üniversite içinde süpervizyon altında terapi öğrencileri danışan almışlardır.

Carl Rogers'ın çalışmaları radikal davranışçı deneylerin hüküm sürdüğü psikoloji bölümlerinde kariyerinin ilk yıllarında kabul görmemiştir. Psikiyatri alanında görev alan sosyal çalışanlarla ise kendi dilini konuşabildiğini görmüştür. Bürokrasi ile yılmadan mücadele eden Carl Rogers önce sosyal çalışanlar, sosyoloji ve eğitim alanlarında kendisine yer bulmuştur. Ancak yıllar sonra psikoloji alanında da kabul görmüştür. Bu süre içerisinde psikiyatrların da tepkisini çekmiştir.

Psikiyatrların çalışmalarına olan tepkilerini en aza çekebilmek için yaptığı çalışmalara psikoterapi yerine danışmanlık demiştir. Zira tedaviyi sadece tıp eğitimi almış olanların yapabileceğine inanılıyordu. Yıllar boyunca birçok araştırma yaptıktan sonra psikoloji ve psikiyatri alanındaki uzmanlar, Rogers'ın sunduğu hizmetin psikoterapi olduğunu kabullenmek durumunda kalmışlardır. İklim bu konuda yumuşadıktan sonra Carl Rogers'da psikoterapi kelimesini kullanmaya başlamıştır.

Bu tarihsel gerçeklik maalesef psikoterapi ve danışmanlık arasında fark var mı yok mu tartışmalarına zemin hazırlamıştır. Halen Amerika'da birçok uzman bu iki kelimeyi birbirinin yerine kullanıyorlar. Almanca konuşulan ülkelerde çok katı ayrımlar bulunmaktadır bu iki meslek arasında.

11 Aralık 1940 tarihinde Minnesota Üniversitesinde " Newer concepts in psychotherapy " (Psikoterapi'de Yeni Konseptler) adlı bir konuşma yapmıştır. Bu konuşma kişi merkezli terapinin doğum günü olarak anılmıştır.

Oldukça direktif metodlar uygulayan Minnesota Üniversitesinde yapmış olduğu bu konuşma büyük tartışma konusu olmuştur. Öyle ki birey merkezli terapinin öncülerinden olan Brian Thorne bu konuşmaya giderken Rogers'ın çantasında bir "zaman bombası" taşıdığını iddia etmiştir.

Carl Rogers 1942 yılında Danışmanlık ve Psikoterapi (Counselling and Psychotherapy) kitabını yazmıştır. İlk defa bu kitapta "client" kelimesi kullanılmıştır. Türkçeye sıklıkla danışan olarak çevrilen bu kelime hizmet alan anlamı taşımaktadır. Her ne kadar Rogers bu terimden çok hoşnut olmasa da danışanın aktif oluşunu vurguladığı için yerinde bulmuştur. Zamanla tepkilerin azalması ve kabul görmesi ile terapist ve danışmanlık kelimelerini değişken olarak kullanmıştır.

Kendisinden hizmet alanlar için "client" kelimesini ilk defa Rogers kullanmıştır. Özellikle 'counseltee' danışan olarak tercüme etmemeyi tercih etmiştir.

Bu kitap Ohio Üniversitesinde Rogers'ın kimi öğrencileri tarafından İncil gibi görülürken birçok uzman uzak durmuştur.

Tarihte ilk psikoterapi vaka transkripsiyonu da (vakanın tümü) yine bu kitapta yayınlanmıştır. Bu transkripsiyonun yayınlanması için 78'lik plaklardan kullanmıştır. 3 dakika kaydedebilen bu cihazlar için bir asistanı Rogers'ın yakınında durarak her üç dakikada bir hızla plak değiştirmiştir. Plak değiştirirken arada kayıp olmasın diye iki kayıt cihazı birden çalıştırılmıştır. Bunları göz önünde bulundurursak bu vaka transkripsiyonunun ne kadar değerli olduğunu anlayabiliriz.

İlk defa psikoterapi seansının tümünün transkripsiyonunu yayınlayan kişi Rogers'tır.

Chicago Üniversitesindeki çalışmaları (1945 - 1957)

1945 yılında Chicago Üniversitesine danışmanlık servisini kurmak için davet edilmiştir. Chicago yılları en üretken olduğu yıllardır. Etrafında doktora öğrencileri ve meslektaşları toplamıştır. Birlikte birçok bilimsel araştırmada bulunmuşlardır. Üniversitede kurdukları danışmanlık servisi hem hizmet alanlar, hem öğrenciler hem de araştırmalar için çok faydalı bir kaynak oluşturmuştur.

Chicago Üniversitesindeki danışmanlık servisinde çok yoğun bir şeklde danışan almıştır. Belirli ve oldukça rahatsız bir bayan hastası nedeniyle kendisi de iki yıl boyunca ağır bir bireysel krizden geçmiştir.

"Neyseki yetiştirmiş olduğumuz öğrencilerimiz o kadar iyi terapist olmuşlardı ki ihtiyaç duyduğumda onların yardımını alabildim." - Carl Rogers

Chicago Üniversitesinde çalışırken 1951 yılında Danışan Merkezli Terapi (Client-Centered Therapy)kitabını yazmıştır. Bu kitapta kurmuş olduğu psikoterapi metodunun temellerini açıklamıştır. Sadece bireysel terapi değil oyun terapisi, grup terapisi, liderlik ve eğitim alanındaki uygulamalarını da konu almıştır. Okuyucuların ilgisine karşın psikoloji yayınevleri ve akademik dünya kitabına soğuk bakmıştır.

Kitap büyük ölçüde Chicago Üniversitesinde kurmuş olduğu öğrenci danışmanlık servisinin faliyetlerine dayanmaktadır.

Psikoterapi ve Kişilik Değişimi kitabı

1954 yılında editörlüğünü Rosalind Dymond ile birlikte yaptığı Psychotherapy and Personality Change [Psikoterapi ve Kişilik Değişimi] adlı kitabı yayınlanmıştır. Bu kitapta birey merkezli terapinin uygulamalarıyla ilgili yapılan bilimsel çalışmalar yer almaktadır. Nihayet bu kitabına bilimsel dergiler ilgi göstermiştir.

Carl Rogers'ın yapmış olduğu araştırmalar özellikle psikoterapi süreci ile ilgiliydi. O zamana kadar psikoterapi araştırmaları terapininetkinliğine odaklanmıştı. Zira terapi yöntemleri arasında bir at yarışı sürüyordu. Rogers ise yapmış olduğu araştırmaların sonucunda değişik psikoterapi kuramlarını etkili yapan faktörlerin onları farklı kılan değil ortak özellikleri olduğunu bulmuştur. Sonraki yıllarda farklı psikoterapi araştırmacıları değişik ortak özellikler modelleri ortaya koymuştur.

Değişik terapi terapi yöntemlerini etkili yapan faktörler onları farklı kılan değil ortak yapan özellikleridir.

Psikoterapiyi başarılı kılan ortak özelliklerden (sufficient conditions / common factors) bazıları şunlardır:

Umut

Psikoterapi-terapist ilişkisi

İyileşileceği beklentisi

Bulguların varlığını açıklayan mantık ya da kavramsal şema

Bulguların bunların üstesinden gelmek için verilen ritüel ya da prosedürlerin uygulanması. Danışan ve terapistin bu ritüelleri ya da prosedürlerini gerçekleştirmek için birlikte çaba sarfetmesi

Carl Rogers psikoterapi uygulamalarında öznel deneyimin önemli olduğunu, fakat uzman olarak bir adım geriye giderek daha objektif psikoterapi araştırmalarının yapılması gerektiğini savunmuştur.

1956 yılında psikoterapi araştırmalarına yapmış olduğu inanılmaz katkılar APA tarafından kendisine Distinguished Scientific Contribution Award ödülünü kazandırmıştır. Rogers aldığı tüm ödüller arasından kendisi için en anlamlı olanın bu ödül olduğunu dile getirmiştir.

Carl Rogers'ın Wisconsin Üniversitesi yılları (1957 - 1963)

Rogers 1957 yılında Wisconsin Üniversitesi'ne geri dönmüştür. Psikiyatri Enstitüsündeki çalışmaları sırasında kişi merkezli terapiyi ağır psikiyatrik vakalarda test etme şansı bulmuştur. Yapmış olduğu bir deneysel çalışmada düşük miktarda etkinlik gözlemlemiştir. Brian Thorne bunun sebebinin kuruma özgün özellikler olduğunu dile getirmiştir. Çok ağır hastaları kabul eden grupta Rogers'ın yaklaşımını diğer çalışanların kabul etmekte güçlük çekmesi gibi faktörlerin rol oynadığını söylemiştir.

Carl Rogers'ın akademiden ayrılışı

1963 yılında Kişi Olmaya Dair (On Becoming a Person) adlı kitabı kendisine büyük bir özgüven kazandırmıştır. Böylelikle kendisini oldukça bunaltmaya başlamış olan üniversite kariyerini tamamiyle bırakma cesaretini bulmuştur.

Oldukça etkili araştırmalar yaptığı Chicago'dan ayrılışı birçok kişiyi şaşkınlığa düşürmüştür. Hatta arkadaşlarını ve öğrencilerini yüzüstü bırakmakla suçlanmıştır.

Rogers'ı gitmeye motive eden en önemli faktörlerden birisi psikoloji ve psikiyatri bölümlerinden gelen öğrencilere bir arada terapi dersleri vererek daha etkin bir şekilde mesajını yayabilme düşüncesidir. Fakat psikoloji ve psikiyatri programlarının işbirliği yapma projesi bir felaketle sonuçlanmıştır.

O yıllarda psikoloji bölümünde bulunan akademisyenler arasında büyük çatışmalar bulunuyordu. Rogers yüksek eğitimdeki çatışma ortamından son derece rahatsızlık duyarak bölümü terk etmiştir. Akademinin kısıtlayıcı tarafı zaten Rogers'a hep ağır gelmiştir.

Brian Thorne günümüzde kişi merkezli terapinin öncülerindendir. Thorne Rogers'ın akademiyi bırakmasının hatalı bir seçim olduğu görüşünde. Ona göre böylelikle kişi merkezli terapi merkezden alınarak marjinal bir terapi metoduna dönüşmüştür. Rogers'ın bu isyankar tavrının diğerleri tarafından da takip edildiğini, kişi merkezli terapinin temelinde olan psikoterapi araştırmalarından uzaklaştırdığını ve giderek ilginin azalmasına sebep olduğunu düşünüyorlar.

Carl Rogers'ın Kişi Olmaya Dair kitabı

1961 yılında yayınlamış olduğu On Becoming a Person [ Kişi Olmaya Dair Kitabı] bir anda ona büyük bir ün kazandırmıştır. Kişi merkezli terapinin sadece terapi alanına değil, hayatın birçok alanına uygulanabilir olduğunu göstermiştir bu eserinde.

1964 yılında California Lajolla'da araştırma pozisyonunu kabul eder. Burada etkileşim gruplarının (encounter) öncülerinden olmuştur. Diğer uzmanların aksine daha "normal" bireylerle çalışmaya açık olmuştur. Gruplarla çalışırken kendisini de daha açık bir şekilde ifade etme cesaretini bulmuştur. Kızı Natalie Rogers'la birlikte 75-800 kişi arasında değişen büyük katılımlı grup etkinlikleri düzenlemişlerdir.

1969 yılında yazdığı Freedom to Learn: A View of What Education Might Become [Öğrenme Özgürlüğü: Eğitimin Nasıl Olabileceğine Dair Görüşler] kitabı 300.000'den fazla satmıştır. 1970 yılında yazdığı Etkileşim Grupları (Encounter Groups) kitabı da benzer bir başarıya imza atmıştır.

Vefatına kadar danışanlarıyla çalışmayı sürdürmüş, konuşmalar yapmış ve yazılarını sürdürmüştür. Yüzün üstünde makale yazmış ve birçok ödüle layık görülmüştür.

Carl Rogers'ın son zamanlarında yazdığı kitapları

1972 yılında yazmış olduğu Becoming Partners [Partner Olmak] adlı kitabı çiftlerin ilişkilerinde yaşadıkları sorunların üzerinde durmuştur.

1977 yılında On Personal Power [Kişisel Güç Üzerine] kitabı yayınlanmıştır. Bu eserinde aile, eğitim ve politika gibi hayatın farklı alanlarında gücün rolünü işlemiştir.

1980 yılında geleceğe dair vizyonlarını da içeren A Way of Being [Yarının İnsanı] adlı kitabı yayınlanmıştır. Eser Türkçe'ye çevrilmiştir.

Carl Rogers'ın kişiliği

Çocukluk yaşlarından itibaren çalışkan, bağımsız ve öz-disiplinli olmuştur. En verimli döneminin yalnız olduğu zamanlar olduğunu söylemiştir Rogers. Eşiyle birlikte tanınmadığı yerlere örneğin Meksika ya da Karayiplere giderek kendisine yöneltilen tüm eleştirlerden uzakta çalışmıştır.

Öğrencilerine karşı yardımsever, saygılı ve cesaretlendirici yönleriyle tanınmıştır. Öğrencilerine o zamanın davranışlarına oldukça aykırı bir tutum sergileyerek eşitlikçi davranmıştır.

Rogers terapistin sürekli olarak kendini sadece uzman olarak değil birey olarak da geliştirmesi gerektiğine inanmıştır. Her ne kadar bu süreç acı verebilse de buna değeceğine inanmıştır.

Bir guru haline getirilmekten hep kaçınmış ve eleştirilere açık olmuştur.

Kişi Merkezli Terapi - Vaka Analizleri

Sizden gelen sorular ve cevaplar

Carl Rogers'ın hayatındaki püf noktaları nelerdir?

Benim ilgimi çeken birkaç kere bölüm, şehir ve meslek değiştirmesi. Sırasıyla ziraat (yarım bırakıyor), tarih (lisans), ilahiyat (yüksek lisans), eğitim (doktora). Full time danışan alırken, akademiye sonra da akademiden ayrılıp farklı organizasyonlarda çalışıyor. Kendini gerçekleştirme adımları gibi geliyor bana.

Carl Rogers PDR'nin babası mı?

Carl Rogers 1940'larda ilk defa yazılarına başlamış fikirlerini ortaya koymuştur. O zaman psikiyatrların ilgi gösterdiği alan psikanalizdi. Akademide de davranışçılık üzerine araştırmalar yapılıyordu. 1970 yılına kadar Amerika'da tıp mezunu olmayanlar psikanaliz eğitimine alınmamıştır. Rogers terapi deseydi fikirlerine çok tepki alacaktı. İçine çok sinmese de (direktif olduğu için) danışma kavramını kullanmıştır. Ama danışan (counseltee) kavramını kesinlikle kullanmamıştır. Client (hizmet alan) demiştir. İleriki yıllarda eserlerini okuyan psikiyatrlar „sen basbaya terapi yapıyorsun" demişlerdir. İkinci Dünya Savaşında artan talebe güç yetiremeyen psikiyatrlar psikologlardan da uygulamada fayda sağlamaya açık olmuştur. Alan dışına (o zamanlar tıp dışı) tahammül artınca Rogers danışmanlık yerine terapi demeye başlamıştır. Halen Amerika'da ve İngilterede (Almanca konuşulan ülkelerde değil) danışmanlık ve terapi genelde eşanlamlı kullanılır.

Tanrı tasavvuru nedir?

Rogers çok tutucu protestan bir aileden geliyor. Rahip olma düşüncesiyle önce Tarih sonra İlahiyat eğitimine başlar. Ama dini inançlarını ilahiyat okurken sorgular ve uzaklaşır. Eşini kaybettikten sonra çok ileri yaşlarda maneviyata bir nebze ilgi duyar. Kariyeri boyunca Freud gibi Tanrı konusunda yorumlar yapmaz. Ben kitaplarında bahsettiğini hatırlamıyorum. Kendi biyografisinde bahseder kendi ilişkisinden.

Carl Rogers en çok hangi konuda eleştirilir?

Terapide pasif kalmakla, direktif olmamakla eleştirilir. Pasif kaldığını düşünmüyorum. Çok yoğun bir şekilde dinleyip, sürekli geri bildirimde bulunuyor. Direktif olmamak zaten öğretisi. Nasıl ki bir bitki gelişmiyorsa elinizi sokup köklerini kurcalamazsınız.. Güneş, besin, su... Ona uygun ortam hazırlarsınız... Kişiye de koşulsuz sevgi, empati... gibi koşulları sunarak kendisinin gelişmesini beklersiniz der.

Carl Rogers ve Heinz Kohut'un birbirleri ile bağlantıları var mı?

Kohut okumalarım çok sınırlı. Yalnızca ikisinin de biraz farklı da olsa empati gibi kavramlar üzerinde durduğunu biliyoruz. Rogers'ın etkilendiğini belirttiği psikanalistlerden en önemlisi Otto Rank. Etkilenmekten ziyada Kohut ile benzer konuları çalışan ve benzer fikirleri olan iki isim diye düşünüyorum. Belki de zamanın ruhu. İleri de Rogers okurken Kohut'a referans veriyor mu dikkat ederim. Zira Rogers kitaplarında etkilendiği isimleri minnetle anıyor.

Carl Rogers en çok hangi psikoterapi alanına iz bırakıyor?

Carl Rogers'ın kendi kurduğu kişi merkezli terapi dışında ileriki yıllarda Gedlin'in „focusing" metodu kişi merkezli terapinin içinden çıkmıştır. Bunun dışında ileriki yıllarda duygu odaklı terapi -EFT (emotion-focused therapy)- büyük ölçüde kişi merkezli terapi, geştalt terapi, sistemik aile terapisi ve bağlanma teorilerinden oluşur.

Sizin için ne anlam ifade ediyor?

Carl Rogers Amerika'da psikologlara en fazla etkilendikleri terapi kuramcısı sorulduğunda en fazla etkinlendiklerini söyledikleri isim çıkmıştır. Aynı araştırma yirmi yıl sonra yine aynı sonucu bulmuştur. Bazı üzerinde çalıştığı kavramları o kadar içselleştirdik ki, ondan geldiğini bile hatırlamıyoruz belki de... Empati, koşulsuz kabul, uyumlu (authentic) olma...

# data[].attributes.attachment_link.title
Carl Rogers kimdir? Yaşamı, kariyeri, eserleri, öğretileri - Tuba Aydın

# data[].attributes.attachment_link.description
Carl Rogers (Carl Ransom Rogers) 8 Ocak 1902 - 4 Şubat 1987 Carl Rogers Türkiye'de ve dünyada çokça tanınan psikolog, kişi merkezli terapinin (birey merkezli terapinin) kurucusu ve hümanist psikolojin önderlerindendir. Hakettiği kadar tanınmayan yönü ise psikoterapi araştırmalarının da kurucularından olmasıdır. Kendisine terapist olarak çok şey borçlu olduğumuzu düşündüğüm büyük ustayı tanıtmak için kaleme aldım bu yazıyı.

# data[].attributes.body
İlk Kadın Psikolog

# data[].attributes.attachment_link.title
Margaret Floy Washburn: İlk Kadın Psikolog

# data[].attributes.attachment_link.description
Margaret Floy Washburn, zamanının ötesinde parlak bir öğrenciydi. Karakteri ve azmi ona birçok psikologun saygısını kazandırdı. Üniversiteler, yaşadığı dönemde kadınları…

# data[].attributes.headline
MBTI Testinin yüzeysel kısmı ile gerçekler

# data[].attributes.subject
MBTI Testinin yüzeysel kısmı ile gerçekler

# data[].attributes.attachment_link.title
Psikoloji Testleri Size Yalan Söylüyor! | 16 Kişilik (Myers-Briggs) Testi Gerçek mi?

# data[].attributes.attachment_link.title
Maymun Meselesi: İnsan ile Maymunların Bağlantısı Nedir?

# data[].attributes.attachment_link.title
Ses Psikolojisi: Bazı Sesleri Korkunç Yapan Ne?

# data[].attributes.attachment_link.title
Deli Olmadığını İspatlayabilir misin? | Rosenhan Deneyi

# data[].attributes.attachment_link.title
The Stanford Prison Experiment Official Trailer #1 (2015) Ezra Miller Thriller Movie HD

# data[].attributes.attachment_link.title
Uyku Düzensizlikleri (Psikoloji / Çevreyi Algılama) (Sağlık Bilgisi ve Tıp)

# data[].attributes.attachment_link.title
Panik Bozukluk (Panik Atak) | Psikoloji / Akıl Sağlığı

# data[].attributes.attachment_link.title
Anksiyete Bozukluğu ve Obsesif Kompulsif Bozukluk (Psikoloji / Davranış)

# data[].attributes.attachment_link.title
Asperger Sendromu Nedir? (Sağlık ve Tıp) (Psikoloji)

# data[].attributes.attachment_link.title
Alzheimer Hastalığı: Plaklar ve Yumaklar (Sağlık: Akıl Sağlığı) (Psikoloji / Akıl Sağlığı)

# data[].attributes.attachment_link.title
Şizofreni Nedir? (Psikoloji / Davranış) (Sağlık Bilgisi ve Tıp)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dr. Hayrettin İhsan Erkoç
*Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Öğretim Üyesi
Röportaj: Ufuk Er
1- Kısa bir tanım yapacak olursak, Türk Mitolojisi kavramından ne anlamamız gerekiyor?
"Türk Mitolojisi" kavramından geçmişten günümüze bütün Türk boylarına ait hikâye, masal, efsane, mit ve destanların bütününü anlayabiliriz. Bahaeddin Ögel'in iki ciltlik ünlü eseri Türk Mitolojisi, konunun kapsamı hakkında bir fikir verecektir.
2- Kayra Han, Umay Ana, Erlik gibi figürlerden kısaca bahsedebilir misiniz?
Kayra Han'ın çeşitli tanımları olduğu görülmektedir. Bazı çağdaş Altay anlatılarında Kayrakan ( Kayra Han), yaratıcı bir baş tanrıdır. Ayrıca Altay bölgesinde Kayrakan, bir dağ zirvesinin adı olup bölgedeki diğer dağlarla birlikte kutsal bir ruh olduğuna inanılmaktadır. Alman asıllı Rus Türkolog Wilhelm Radloff'un 19. yüzyılda Sibirya'daki gözlemlerine göre ise Kem (Yenisey) Irmağı kıyılarındaki Türk boyları Tom ve Kem ırmaklarına "Merhametli Kağan" anlamında Kayrakan derlerdi. Bir diğer tanıma göre Kayra Han, Radloff'un Tuva'da derlediği bir duada geçen ve Teŋri'nin (Tengri, Tanrı) habercisi olduğuna inanılan, bozkurt biçiminde bir ruhtur.

Her ne kadar Umay hakkında 8. yüzyıldan önceki kaynaklarda bugüne kadar herhangi bir kayıt bulunamamışsa da Umay'la ilgili inançların geçmişi çok daha uzaklara gidiyor olabilir. Umay'ın işlevi ve görevleri konusundaki bir başka açıklayıcı bilgi ise, 11. yüzyılda yaşamış olan büyük Türk sözlükçüsü Kaşgarlı Mahmud'un ünlü Türkçe-Arapça sözlüğü Divanu Lugat'i-Türk'te bulunmaktadır. Kaşgarlı Mahmud, sözlüğünde Umay kelimesini "plasenta" olarak açıkladıktan sonra, Türklerin Umay'ın kadınları ve çocukları koruyan bir tanrıça olduğuna inandıklarını da belirtmiştir. Belki de Umay, loğusalara ve yeni doğmuş bebeklere musallat olduğuna inanılan kötü niyetli Alkarısı veya Albastı'yla mücadele eden iyi bir tanrıça olabilir. Günümüzde Sibirya'daki Türk boyları arasında Umay ve Imay olarak adlandırılan bu tanrıçaya hâlâ inanıldığı görülmektedir. Umay kelimesinin etimolojisi konusunda ise araştırmacılar arasında farklı görüşler vardır. Denis Sinor'a göre bu kelime Moğolca olup sonradan Türkçeye geçmiştir ki günümüzde Halha Moğolcasında Umay kelimesi "ağız" anlamıyla kullanılmaktadır. Ancak ben Umay 'ın Türkçe olup bu dilden Moğolcaya geçmiş olmasının daha mümkün olduğunu düşünüyorum.

Erlik ise benim görüşüme göre Türk inançlarına sonradan giren bir varlıktır. Günümüzde Sibirya'daki Türk topluluklarının ve Moğolların inançlarında Erlik veya Erlik Han, yeraltı dünyasının tanrısıdır. Ancak Erlik'le ilgili bilgilere Budist Uygur metinlerinden önce pek rastlanılmamaktadır. En erkeni 9.-10. yüzyıl dolaylarından kalan bu belgelerde Erklig Han, Hinduizm ve Budizm gibi Hint dinlerindeki yeraltı tanrısı Yama'nın Türkçe adı olarak geçmektedir. Erklig kelimesi Eski Türkçede "Erk Sahibi" yani "Güçlü" demek olup, sonraki dönemlerde Erlik'e dönüşmüştür. Ne var ki bir tanrı adı olarak bu terim, 9. yüzyıldan önceki Türk yazıtlarında ve Türkler hakkında bilgi veren Hun ile Göktürk dönemi kaynaklarında geçmemektedir. Erklig kelimesine yalnızca bir tane Yenisey Kırgız yazıtında (I. Altın Köl Yazıtı) rastlanılmaktadır. Yazıta göre yazıt sahibi, dört kardeşten birisi olup onları Erklig ayırmıştır. Her ne kadar burada ölüm söz konusu olduğu için Erlik Han'dan söz edildiği düşünülebilirse de Erhan Aydın'a göre bu terim burada Tanrı'nın bir sıfatı olarak kullanılmıştır. Karahanlı döneminde oluşturulan Türkçe İslamî metinlerde de İrklik'in ( Erklig) Allah'ın yani Tanrı'nın bir sıfatı yerine kullanıldığı görülmektedir. Göktürk döneminde ve öncesinde Türk inanışlarında henüz Erlik'e rastlanmamış olması, bu tanrının Uygur döneminde Budizm aracılığıyla Türklere geçtiğini düşündürmektedir. Ancak ileride bulunabilecek yeni yazıtlarda Uygur-öncesi dönemde bu tanrının adının geçtiği görülürse bu görüşümüz de elbette değişebilir.
3- Tenri/Tengri Türk mitolojisinde ne gibi yer tutar? Kelimenin köküne biraz değinir misiniz?
Türk boylarının Teŋri'ye taptıklarına ilişkin ilk kesin bilgilerimiz, Çinlilerin Xiongnu 匈奴 dedikleri Asya Hunları dönemine aittir. Ancak ben, Teŋri inancının yani gök kültünün Türkler arasında çok daha eskilere gittiğini düşünüyorum. Bilindiği üzere Çincede de hem "gökyüzü" hem de "tanrı" anlamında Tian 天 şeklinde bir kelime vardır. Bu kelime günümüz Mandarin Çincesinde Tyen, Çincenin Orta Çince olarak adlandırılan daha eski döneminde ise Ten biçiminde okunmaktadır. Nitekim Çinceden Japoncaya geçen bu kelimenin Japoncadaki okunuşu, aynı Orta Çincede olduğu gibi Ten şeklindedir. Tian'le ilgili inanışlar, Çin'de Zhou 周 Hanedanı döneminde (MÖ 1046-MÖ 256) yaygınlaşmış ve devlet kültü hâline gelmiştir. Çin'deki geleneksel tarih anlatılarına göre Zhou Hanedanı'nı kuran aile, aslen Çinli olup daha önceki Shang 商 Hanedanı döneminde (MÖ 1600-MÖ 1046) kuzeydeki bozkıra çıkmış, tarımı bırakıp buradaki boylar gibi göçebe yaşamaya ve hayvancılıkla uğraşmaya başlamıştır. Zhoular bu kaynaklara göre toplam on altı nesil bu şekilde yaşadıktan sonra Çin'e geri dönmüşler ve kısa bir süre sonra Shangları devirip kendi yönetimlerini kurmuşlardır. Bu hanedanın başa geçmesinin ardından Çin'de idarî ve dinî açılardan pek çok reform yapılmıştır ki bunlardan birisi, Tian inancının baş kült hâline getirilmesidir. Çin'de, Batı'da ve Türkiye'de pek çok modern araştırmacı, Zhou Hanedanı'nı kuranların Türk asıllı olabileceklerini veya geleneksel anlatılardaki gibi Çin asıllı olup uzun süre Türklerin arasında yaşamış, bu sürede onlardan derin bir şekilde etkilenmiş olabileceklerini düşünmüşlerdir. Teŋri ile Tian kelimelerinin hem anlam hem ses bakımından birbiriyle neredeyse aynı olması da bu iki terimin birbiriyle yakından bağlantılı olduğunu, hatta ortak kökenden geldiğini göstermektedir. Her ne kadar bazı araştırmacılar kelimenin aslen Çince olup sonradan Türkçeye geçtiğini düşünüyorlarsa da ben, Tekin'in izinden giderek kelimenin Türkçe olduğunu kabul ediyor ve Çinceye Zhou döneminde Türkçeden geçtiğini düşünüyorum. Bu durumda Teŋri, aynı zamanda şu andaki bilgilerimize göre bilinen en eski Türkçe kelime de olabilir.
4- Bu hususta kaynaklar bize ne anlatıyor hocam?
Çin kaynakları bize Asya Hunlarının Teŋri'ye taptıklarını, onun için kurbanlar kestiklerini, Kut İnancı gereği hükümdarlarını tahta Teŋri'nin çıkardığına inandıklarını anlatmaktadır. Ancak henüz bu dönemde Teŋri kavramında fiziksel gökyüzü ile yaratıcı tanrı arasında ayrım yapılıp yapılmadığı belli değildir, çünkü kaynaklarda bu konuya ilişkin açıklama bulunmamaktadır.

Göktürk, Uygur ve Kırgız yazıtlarında ise Teŋri, hem fiziksel gökyüzü hem de yaratıcı tanrı olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu ikisinin 8. yüzyıldaki Türkler tarafından ayrı varlıklar olarak görüldüğü, gökyüzünün de tanrı olan Teŋri tarafından yaratılan bir varlık olduğuna inanıldığı, yazıtlarda Teŋri kelimesinin geçtiği yerler dikkatli bir şekilde incelendiğinde büyük oranda görülebilmektedir. Yazıtlardaki Teŋri Yaratmış ifadesi, Teŋri'nin yaratıcı gücüne bir vurgudur ki 7. yüzyılda yaşamış bir Bizans kaynağı olan Theophylaktos Simokattēs, Göktürklerin göğü ve yeri yaratan bir tanrıya inandıklarından söz etmiştir. Fiziksel gökyüzü, Orhun Yazıtları'nın açılış cümlesinde de görüldüğü üzere yerle birlikte kılınan yani yaratılan varlıklardan birisidir. Söz konusu cümle, Göktürklerin dünyanın yaratılışını nasıl algıladıklarını güzel bir biçimde özetlemektedir: Üze kök teŋri asra yagız yir kılındukta ikin ara kişi oglı kılınmış ("Üstte mavi gök altta yağız [kara] yer kılındığında ikisi arasında kişioğlu [insan] kılınmış").

Burada hemen belirtmeliyiz ki, Eski Türkçe yazıtlarda görülen kök teŋri ifadesi yalnızca "mavi gök" demektir. Genel olarak eski Türk tanrısı günümüzde Gök Tanrı olarak adlandırılmaktadır. Bu aslında pek doğru bir adlandırma değildir, çünkü yazıtlardaki kök teŋri ifadesinin günümüz Türkiye Türkçesi karşılığı olarak zannedilmektedir. Teŋri başlı başına bir gök tanrısı veya gökte/göğün üstünde yaşayan bir varlıksa da ve bu inancın kökenleri aslında fiziksel gökyüzünün kutsallaştırılmasına dayanıyorsa da, 8. yüzyıl yazıtlarında "yaratan Teŋri" ile "yaratılan gökyüzü" ayrımının yapıldığı görülmektedir.

5- Türklere göre "Teŋri"nin vasıfları nelerdi?

Türk inançlarına göre Teŋri'nin çeşitli vasıfları vardır. Göğü, yeri, insanları ve tüm varlıkları Teŋri yaratmıştır. Türk halkı zor duruma düştüğü zaman Teŋri müdahale etmekte, kağansız kalan halkın başına kağan atamakta, savaşlarda Türkleri korumaktadır. Elbette Teŋri bu işleri görürken yanında Umay ve kutsal yer-su ruhları gibi varlıklar da ona yardımcı olmaktadır. Bu koruyucu vasfının yanı sıra Teŋri, aynı zamanda cezalandırıcı bir tanrıdır; yöneticiler ve halk töreye uymazlarsa, kendisine saygı göstermezlerse Teŋri tarafından cezalandırılmaktadırlar. Teŋri'nin en önemli vasıflarından birisi, biraz önce de değindiğimiz üzere kağanları atayıcı olmasıdır. Türk kağanlarının yönetme yetkilerini Teŋri'den aldıklarına inanılır ki buna da Kut İnancı denilmektedir. Eğer kağan görev ve sorumluluklarını başarıyla yerine getirmezse, Kut 'unun Teŋri tarafından geri alındığına inanılır; bunun sonucunda tahtını, hatta yaşamını kaybedebilir.

Özellikle Göktürk yazıtlarında Teŋri'nin sıklıkla vurgulanması, Jean-Paul Roux gibi araştırmacılar tarafından Teŋri'nin daha ziyade bir devlet kültü olup, halk arasında ise doğa kültlerinin daha güçlü olduğunun düşünülmesine yol açmıştır. Elbette Türk kağanlarının kendilerini meşrulaştırmak için Teŋri'yi vurgulamaları doğaldır ve yönetim erki, pek çok kültürde görüldüğü üzere tanrısal kaynağa dayanmaktadır. Ancak büyük merkezî devletlere sahip olmayan ve dağınık boylar hâlinde yaşayan Türk toplulukları arasında da Teŋri inancının güçlü bir şekilde yaşadığı gözlemlenmektedir. Örneğin İbn Fadlan, Oğuzların tek bir tanrıya taptıklarına ve olağanüstü bir durumla karşılaştıklarında "Bir Teŋri!" dediklerine değinmiştir. İbn Fadlan'ın Türkçede en çok kullanılan çevirisini yapan Ramazan Şeşen, bunun Oğuzların Müslüman komşularından edindikleri bir etkilenme olabileceğini de belirtmiştir. 12. yüzyılda yaşayan Süryani Mihail, Oğuzların gökyüzünü tanrı kabul edip hep gökte bulunan bir tanrıya taptıklarını, buna Kök Teŋri dediklerini, anlamının "Mavi Tanrı" olduğunu belirtmiştir. Bu bilgi değerlendirilirken, az önce kök teŋri ifadesiyle ilgili vurguladığımız hususlar da unutulmamalıdır.

Yine İbn Fadlan, Başkurtların on iki tanrıya taptıklarını yazdıktan sonra bunları sıralamış, bunların arasında göğün (Teŋri) en önemli tanrı olduğuna, diğer tanrıların da gökle uyum içinde hareket ettiklerine ve ona yardım ettiklerine inanıldığını vurgulamıştır. İbn Fadlan'ın bu ifadesi, Göktürk yazıtlarında zor durumda kalan Göktürklerin yardımına Teŋri'nin yanı sıra diğer kutsal varlıkların da yetiştiklerine ilişkin ifadelerle uyuşmaktadır. Türk kağanlarının Teŋri'den kut almaları, Teŋri'nin Han ve Umay'ın Hatun olarak adlandırılması gibi hususlar, bize belki de Türklerin Teŋri'nin dünyanın hâkimi, kağanların da diğer kültürlerde görüldüğü gibi onun yeryüzündeki temsilcisi olduğuna inandıklarını düşündürmektedir. Teŋri'nin bir diğer vasfı ise, yine Orhun Yazıtları'nda gördüğümüz üzere zamanın akışına ve kadere hükmediyor olmasıdır.
6- Kurumsal bir inanç sistemi var mıydı?
Günümüzdeki yaygın görüşlerin aksine eski Türk inançları, çok katı ve değişmez kurallara sahip kurumsal bir din değildi. Tam tersine, bunlar daha çok halk inançları şeklinde olup boydan boya, bölgeden bölgeye ve dönemden döneme farklar içerebiliyordu. Bu inançların biçimlenmesinde hem coğrafya hem de komşularla temaslar etkili olabiliyordu. Yabancı toplumlarla kurulan komşuluk ve ticaret ilişkileri de farklı inançların Türkler arasında yayılmasını kolaylaştırıyordu. Her ne kadar Türk boylarının tarih boyunca inançları ana hatlarıyla birbirine benzese de ayrıntılarda birbirleriyle epey farklar olduğu, Türklerin esnek bir inanç ve düşünce yapısına sahip oldukları görülmektedir. Bundan dolayı biz, Teŋri kavramının da aslında esnek olduğunu ve zaman zaman yaratıcı baş tanrının dışında farklı anlamlar için kullanıldığını gözlemleyebiliyoruz. En basitinden, Göktürk döneminde Teŋri 'nin hem gökyüzü hem Tanrı anlamına geldiğine az önce değinmiştik.
7- "Teŋri" lafzı başka kutsal sayılan varlıklar için de kullanılmış mıydı?
Evet, aynı dönemde Teŋri, kutsal görülen ve ululanan başka varlıklar için de kullanılmıştır. Göktürklerde Teŋri Kağan biçiminde bir hükümdarlık unvanı olduğu bilinmektedir. Bilge Kağan'dan sonra tahta geçen oğullarından bir tanesi bu unvanı taşımaktadır. Birinci Göktürk Kağanlığı 630'da yıkıldığı zaman dönemin Çin imparatoru Tang Taizong 唐太宗, kuzeyde yaşayan Türk boylarının ricası üzerine Tian Kehan 天可汗 ( Teŋri Kağan) unvanını benimsemiş, Türk boylarıyla görüşmeleri sırasında bu unvanı kullanmaya başlamıştır ki ondan sonraki Çin imparatorlarına da bu şekilde hitap edildiğine ilişkin çok sayıda örnek vardır. Yine Birinci Göktürk Kağanlığı döneminden kalan ve İranî bir dil olan Soğdça yazılmış Bugut Yazıtı'nda, Göktürk kağanlarının unvanlarının başına Soğdçada "Tanrı" anlamına gelen βγ' ( baġâ) kelimesinin yazılması bu durumla ilgilidir. Buradan kağanların tanrı görüldüğü ve Türklerde Eski Mısır'daki firavunlar gibi tanrı-kralların olduğu anlamı elbette çıkmamalıdır.

Anlaşıldığı üzere, Teŋri kelimesi burada "tanrı" anlamından farklı olarak "kutsal", "ulu", "büyük" gibi bir anlam kazanmıştır. Yenisey Yazıtları'nda görülen teŋri yir ifadesinde de benzer olarak yerin "kutsal" olarak nitelendiği görülmektedir ki bu ifade, Türklerdeki yer kültüyle bağlantılıdır. Nitekim hem Göktürk döneminde hem sonraki yüzyıllarda Türkler, Teŋri terimini yaratıcı tanrının dışındaki diğer kutsal varlıklar için kullanmayı sürdürmüşlerdir. Çin kaynaklarına göre Göktürkler, Ötüken'in yaklaşık 200-250 kilometre batısında üstünde ot ve ağaç bitmeyen bir dağa Bodengningli 勃登凝黎 derlerdi. Kaynakların açıklamasına göre bu adın anlamı "Yer Tanrısı" ( Dishen 地神) idi. Buradaki Bo 勃 hecesinin hangi Türkçe heceyi karşıladığı henüz tam çözülememiştir. Ancak Paul Pelliot, burada geçen dengningli'nin 登凝黎 Türkçe Teŋri olduğunu ortaya koymuş, bunun da Teŋŋri şeklinde üç heceli bir halk ağzı söyleniş çeşidini yansıtıyor olabileceğini düşünmüştür. Ona göre buradaki Bo, Eski Türkçede "taht" anlamına gelen Böd 'ü karşılamaktadır.

Kaşgarlı Mahmud, 11. yüzyılda Türklerin Teŋri kelimesini üç farklı anlamda kullandıklarını yazmıştır. Bunlardan birisi gökyüzü ve diğeri her şeyi yaratan Tanrı'dır. Ancak ona göre "kâfir Türkler" gözlerine ulu görünen büyük ağaçlar, dağlar gibi varlıklara da Teŋri demektedirler. Her ne kadar farklı dönemlerde yazıya geçirilmiş olsalar da verdiğimiz örnekler birbirinin neredeyse aynısı uygulamalara işaret etmektedir.
8- Teŋri/Tanrı, Türkler arasında günümüzde de kullanılıyor. Dini görüşler zaman içinde değişmesine rağmen, kelime kullanılmaya devam ediliyor...
Dediğiniz gibi, Türkler, din değiştirdiklerinde bile Teŋri kavramını terk etmemişler, bu terimi yeni benimsedikleri dinlere taşımışlardır. Maniheizm'e geçen Uygurların kağan unvanlarında Kün Teŋri ( Güneş Tanrısı) ve Ay Teŋri ( Ay Tanrısı) terimleri sıklıkla görülmektedir. Harun Güngör, bu terimlerin kullanımının Maniheizm'den daha ziyade eski Türk inançlarından kaynaklandığını savunmaktadır. Benzer şekilde, Maniheist bir çevrede yazıldığı düşünülen Uygur fal kitabı Irk Bitig'te bir Ala Atlı Yol Teŋri'ye ( Alaca Atlı Yol Tanrısı) ve bir Karı Yol Teŋri'ye ( Yaşlı Yol Tanrısı) rastlanılmaktadır. 7. yüzyılda Kafkasya Hunlarının inançlarını anlatan bir Alban kaynağı olan Movsēs Dasxuranc̣i, Hun tanrıları arasında yolların tanrılarını saymıştır. Bana göre, Maniheist bir metin olarak kabul edilen Irk Bitig'deki yol tanrıları da Maniheizm-öncesi Türk inançlarının bir yansıması olarak düşünülmelidir. Budist Uygur metinlerinde ise, Buddha'dan bazen Burkan Teŋri olarak söz edilmektedir. Hristiyanlık'ı benimseyen Türklerin ve özellikle Kuman-Kıpçakların Tanrı için Teŋri'yi kullanmaya devam ettikleri, Codex Cumanicus gibi metinlerde kayıtlı Türkçe Hristiyan ilahilerinde görülebilmektedir. Nihayet Türkler İslam'a girdiklerinde de uzun yüzyıllar boyunca Arapça Allah ve Farsça Huda'nın yanı sıra Teŋri 'yi kullanmayı sürdürmüşlerdir.
9- Peki bu kavram, anlam itibarıyla İslamiyet sonrası nasıl bir değişime uğradı?
Teŋri'nin 21. yüzyıla kadar değişmeden ulaşan anlamı, Tanrı'dır. Her ne kadar bazı çevreler günümüzde Allah yerine Tanrı kelimesinin kullanılmasına kızıyorlarsa da geçmişte Müslüman Türklerin böyle bir kaygıları olmamıştır. Türkler İslam'a geçmeye başladıktan sonra, bu dine ait dinî metinleri de Türkçeye çevirmeye ve İslam dinine ilişkin metinleri Türkçe yazmaya başlamışlardır.

Bilindiği üzere, Orta Asya'da İslamiyet'i resmî din olarak benimseyen ilk Türk devletinin 940'lı yıllarda Karahanlılar (Türk Hakanlığı veya Türkistan Hakanlığı) olduğu kabul edilmektedir. Aslında Karahanlılardan yirmi yıl önce Etil (Volga) Bulgar hükümdarı Almuş İlteber, İslam'a geçmiştir ve dolayısıyla ilk Müslüman Türk devleti Etil Bulgarlarıdır, ancak coğrafya olarak bu devlet Orta Asya'da değil Doğu Avrupa'dadır. Orta Asya'da yani tarihî adıyla Türkistan'da ise İslam'ı ilk benimseyen Türk devleti, az önce dile getirdiğim üzere Karahanlılardır.

Kur'an da Türkçeye ilk kez Karahanlı döneminde çevrilmiştir ki günümüze ulaşan en erken nüshalar 12. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Bu Kur'an çevirilerinde Arapça Allah ve Farsça Huda terimleri Türkçeye çoğu zaman Teŋri olarak çevrilmiştir; bunlarda Allah ile Huda'ya Teŋri'den daha az yer verilmiştir. Nitekim Allah'ın Kur'an'da geçen sıfatları bile büyük oranda Türkçeye çevrilmiştir ki bu metinlerde Yaratkan, Ugan, İrklik gibi sıfatlara rastlayabiliyoruz. Karahanlı dönemi Kur'an çevirileri üzerine çalışmalar yapan Türkologlar, bu çevirilerde dinî terminolojinin yaklaşık %90 oranında Türkçe olduğunu, yeni bir dine geçilmesine rağmen Türkçe terimlerin büyük oranda varlığını koruduğunu ortaya koymuşlardır. Benzer durumlar Maniheist, Budist ve Hristiyan Türkler tarafından oluşturulan dinî metinlerde de söz konusudur.

Hoca Ahmed Yesevî'nin Divan-ı Hikmet'ine baktığımızda ise Arapça-Farsça terimlerin daha fazla olduğunu görmekteyiz. Ancak bunun nedeni, Divan-ı Hikmet'in elimize ulaşan nüshalarının hepsinin de sonraki yüzyıllardan, Çağatay Türkçesi sahasında Arap-Fars etkisinin daha yoğun hissedildiği dönemlerden kalmış olmasından kaynaklanmaktadır. Bu eserin 12. yüzyılda yazılmış orijinal nüshası ne yazık ki günümüze ulaşamamıştır, ancak bu nüsha veya çok yakın tarihli başka nüshalar bulunsaydı, bunlarda Türkçe terimlerin daha yoğun olduğunu görebileceğimizi düşünüyorum. Anadolu'ya geldiğimizde ise, Kur'an'ı Türkçeye çevirmenin Karamanlı Beyliği'nde ve Osmanlı İmparatorluğu'nda sürdüğü gözlemlenmektedir. Bu dönemlerde yapılan Kur'an çevirilerinde Allah için Teŋri ve artık daha ziyade bunun art damaksıllaşmış biçimi olan Taŋrı terimi sıklıkla kullanılmıştır. Genellikle Osmanlı'da dinî taassubun yoğunlaştığı bir dönem olarak düşünülen 16. yüzyılda, Ebu's-Suud Efendi'nin şeyhülislamlığı zamanında bile yapılan Kur'an çevirilerinde, Allah'ı Taŋrı olarak çevirme uygulaması terk edilmemiştir.
10- Türk mitolojisine Türklerin komşu oldukları halkların ne gibi bir etkisi olmuştur? Bölgedeki halkların mitolojileri ile belirgin benzerlikleri ve farklılıkları var mıdır?
Türkler en erken dönemlerinden itibaren yabancı halklarla iletişim hâlinde olmuşlardır. Bu iletişimler yoluyla hem Türkler hem de yabancı topluluklar çeşitli kültür alışverişlerinde bulunmuşlardır. Erken dönemlerde özellikle mitoloji konusunda Türklerin komşu halklardan ne kadar etkilendiklerini tespit etmek bence biraz zordur. Elbette bazı araştırmacıların bu konularda çeşitli görüşleri vardır. Örneğin Sinor, Göktürklerde görülen kurttan türeyiş efsanesinin Roma mitolojisindeki Romulus-Remus efsanesinden geldiğini düşünmektedir. Sinor'ın bu konuda iki dayanak noktası vardır. Bunlardan birincisi, yazılı olarak Romulus-Remus efsanesinin daha eski olmasıdır. Sinor'ın ikinci dayanak noktası ise, Özbekistan'da bulunan ve Göktürk dönemine, 6. yüzyıla tarihlendirilen bir duvar resmidir. Soğdlulara ait bir sarayın kalıntılarında bulunan bu resimde, Romalıların Romulus-Remus efsanesine uygun olarak iki çocuğu emziren dişi bir kurt resmedilmiştir. Bence burada Sinor'ın hipotezinin hem güçlü hem de zayıf yanları bulunmaktadır. Sinor, Göktürk efsanesinin Orta Asya'da bilinen en eski versiyonunun Asya Hun dönemine ait olduğunu belirtmiştir ki Türk Mitolojisi konusunun gelmiş geçmiş en büyük uzmanlarından olan Ögel de bunu vurgulamıştır. Bu efsaneye göre Hunların batı komşuları olan Wusunlar 烏孫 bir gün saldırıya uğrarlar ve bölgeye gelen bir Hun hükümdarı, çarpışmanın ardından Wusun hükümdarının oğlunun savaş alanında bir kurt ile bir kuzgun tarafından beslenerek hayatta kalmasının sağlandığını görür. Çocuğun kutsal olduğunu düşünen Hun hükümdarı, onu koruması altına alır ve büyütür, sonra da halkının başına hükümdar yapar. Bu efsanede çocuğun kurt ile kuzgun tarafından beslenip hayatta kalmasının sağlanması, gerçekten de ikiz kardeşler Romulus ile Remus'un dişi bir kurt tarafından beslenerek hayatta kalmalarının sağlanmasına benzemektedir.

Wusun efsanesinden sonra, Tabgaç döneminde 5. yüzyılda ise başka bir kurttan türeyiş efsanesi kayda geçmiştir. Çinliler o dönemde Çin'in kuzeyinde ve kuzeybatısında yaşayan dağınık Türk boylarına "Yüksek Arabalılar" anlamında Gaoche 高車 demekteydiler. Bunlar sonraki Uygurların, Dokuz Oğuzların, kısmen Oğuzların ve diğer pek çok Türk topluluğunun ataları olan kalabalık Türk boylarıdır. Bu boyların Çin kaynaklarında kayıtlı türeyiş efsanesine göre ataları, bir Hun hükümdarının bir kızıyla erkek bir kurttan türemişlerdir. Bu efsanede kurda değinilmesi dışında Romulus-Remus ve Wusun efsaneleriyle pek bir yakın ilişki görülmemektedir; ancak kurtla ilgili anlatıların Orta Asya bozkırlarında devam ettiği anlaşılmaktadır. Nitekim Göktürklere geldiğimizde, onların Çin kaynaklarında kayıtlı türeyiş efsanelerinden birisi, daha önceki efsanelerin bir birleşimi gibi gözükmektedir. Bu efsaneye göre Göktürklerin ataları düşman komşuları tarafından kılıçtan geçirilmişlerdir, ancak düşmanlar son kalan bir erkek çocuğuna kıyamayıp öldürmemişler ve ayaklarıyla ellerini kesip (veya kırıp) bir bataklığa atmışlardır. Onlar gidince ortaya çıkan dişi bir kurt, çocuğu emzirerek hayatta tutmuştur; çocuk büyüyünce de onunla birlikte olmuş ve ondan gebe kalmıştır. Düşmanların geri gelmeleri üzerine Altaylara kaçan kurdun burada doğurduğu on çocuktan da Göktürkler türemişlerdir. Bu efsanede kurt hem çocuğu kurtarıp besleyen hem de ilerideki halkın atası olan bir karakter olarak üç efsaneyle benzerlikler taşımaktadır. Ancak Göktürklerin bu efsaneyi kesintisiz bir şekilde Romalılardan aldıklarını söylemek bence oldukça zorlama bir yorumdur.

Öncelikle, Wusunların bu efsaneyi Romalılardan alıp almadıklarının, aldılarsa bile nasıl aldıklarının ortaya çıkartılması gerekmektedir. Bunun için arkeolojik verilere gereksinim duyulmaktadır. Göktürk dönemindeki Soğd duvar resmi, kurdun iki çocuk emzirmesi nedeniyle gerçekten de Romalılardan alınmış gibi durmaktadır. Ancak bu motifin İran veya Hazar-Karadeniz bozkırları üzerinden o bölgeye nasıl ulaştığı, başka örneklerle desteklenmelidir. Ayrıca Göktürk efsanesinde kurdun doğurduğu çocuk sayısı iki değil ondur ki yakında yayımlanacak bir çalışmamda gösterdiğim üzere bu, Göktürkleri oluşturan on boya işaret etmektedir. Üstelik Göktürk versiyonunda bu on çocuğu kurt doğurmuştur ki bu kurdun besleyerek ölümden kurtardığı çocuk, bunların babasıdır, ayrıca burada beslenen iki değil tek çocuk söz konusudur. Wusun ve Göktürk dönemleri arasındaki Gaoche efsanesi ise, kurdun çocuğu besleyip hayatta tutması konusunda herhangi bir anlatı barındırmamaktadır. Anlaşıldığı üzere, burada farklı efsane geleneklerinin zaman içerisinde iç içe geçmesi söz konusudur. Kurttan türeyiş anlatısına kurdun besleyip hayatta tutucu vasfının Göktürk döneminde nasıl eklendiği, şimdilik bilinmezliğini korumaktadır. Elbette bu, Sinor'ın yaptığı gibi Soğd duvar resmi örneği temel alınarak açıklanabilir ve Göktürk efsanesindeki Roma etkisi bir ihtimal olarak düşünülebilir. Ancak bunun kanıtlanması için bence henüz yeterince veri bulunmamaktadır ve Göktürk efsanesinin kaynağını, Roma'nın yanı sıra Avrasya bozkırlarında da aramak gerekmektedir. Bunların yanında, karşılıklı etkileşimlerden daha ziyade anlatıların ortak bir kökenden geliyor olmaları ihtimali üzerinde durulabilir. Romulus-Remus efsanesinin benzerleri, terk edilen çocuğun mucizevî bir şekilde hayatta kalması şeklinde daha eski dönemlerde Pers hükümdarı Kyros ve Yahudi peygamberi Musa için de anlatılmaktadır. Türk mitolojisinin komşu halklardan etkilenip etkilenmediğinin cevabını ararken, bana göre hem karşılıklı etkileşimler hem de ortak kökenlere giden anlatılar göz önünde bulundurulmalıdır.

Bunların dışında, bazı araştırmacıların Türk mitolojisinde yabancı etkiler olarak düşündükleri ama benim kabul etmediğim bazı motifler vardır. Örneğin İbrahim Kafesoğlu, çeşitli Türk efsanelerinde geçen geyik motifinin Türklere ait olmadığını, mevcut bütün örneklerin Fin-Ugor halklarından alındığını öne sürmüştür. Bence Kafesoğlu'nun bu görüşünün altında, onun kurdun Türk mitolojisindeki yerini vurgulamak istemesi yatmaktadır. Kurt elbette Türk mitolojisi için çok önemli bir hayvandır ve bunu kesinlikle reddetmiyorum, reddedenlere de kızıyorum. Ancak geyik, Kafesoğlu'nun görüşünün tersine Türk anlatılarında oldukça önemli bir yere sahiptir ve ben geyiği Türk mitolojisinin ayrılmaz unsurlarından birisi olarak kabul ediyorum.

Türklerin komşuları arasında belki de en çok Moğol mitolojisi Türk mitolojisiyle benzerlikler taşımaktadır. Gerek Moğolların Gizli Tarihi'nde bulunan, gerek de Reşidüddin Fadlullah'ın Camiü't-Tevarih 'te kaydettiği Moğol efsaneleri, büyük oranda eski Türk efsanelerinden esinlenmiş ve ödünçlenmiş anlatılardır. Türklerle Moğolların yüzlerce yıl boyunca yan yana, hatta iç içe yaşamış olmaları yüzünden bu durum son derece doğaldır.
11- Türk mitolojisinde geyik, dağ keçisi, kurt gibi hayvanların önemi nelerdir?
Türk mitolojisinde yüzyıllar boyunca bu hayvanlar büyük öneme sahip olmuşlardır. Kurt ve geyik, Türklerin en eski dönemlerinden itibaren mitolojik anlatılarda kendilerine yer bulmuş hayvanlardır. Türkler, kurdu kutsal kabul etmişlerdir. Çeşitli dönemlerde yazıya geçirilen Türk efsanelerine göre kurt bazen Türklerin atası, bazen koruyup besleyicisi, bazen de göçleri sırasında yol göstericisi olmuştur. Kurdun Türklerin atası ve/veya koruyucusu olduğunu zaten anlattım, o yüzden burada tekrara düşmeyelim. Farklı dönemlerde kaydedilmiş bazı Türk efsanelerinde, kurdun Türklere rehberlik ettiği anlatılmaktadır. Süryani Mihail, Türklerin tarihlerinde Ortadoğu'ya doğru iki büyük göç yaptıklarını, bunların ikisinde de onlara "köpeğe benzeyen bir hayvan"ın yani kurdun yol gösterdiğini yazmıştır. 14. yüzyılda yazıya geçirildiği düşünülen Oğuz Kağan Efsanesi'nin Uygurca versiyonunda, gök yeleli bir bozkurdun Oğuz Kağan'a seferleri sırasında rehberlik ettiği anlatılmıştır. Reşidüddin'in kaydettiği Ergenekon Efsanesi'nde de kurt, Ergenekon Vadisi'nden çıkmaya çalışan ancak yollarını bulamayan Moğollara yol göstermiştir. Bu efsanenin büyük oranda Türk mitolojisinden etkilendiğini ve bir Türk efsanesi olarak kabul edilmesi gerektiğini yukarıda belirtmiştim. Nitekim 17. yüzyılda yaşamış olan Hive hükümdarı Ebu'l-Gazi Bahadur Han da bu anlatıyı bir Türk efsanesi olarak aktarmıştır. Kurdun Türkler arasında kutsal bir hayvan kabul edildiğinin bir diğer örneği, Dede Korkut Hikâyeleri 'ndeki "Kurt yüzü mübarektir" ifadesidir. 19.-20. yüzyıllarda Türk dünyasının çeşitli bölgelerinde kaydedilen efsanelerde de kurtla ilgili pek çok anlatıya denk gelinebilmektedir. Bunlarda kurt bazen Türk boylarının atası, bazen de Tanrı'nın habercisi rolündedir. Kurda bu kadar önem atfedilmesinin nedeni ise, onun bozkırda hem korkulan hem de saygı duyulan bir hayvan olmasından kaynaklanmaktadır. Kurtlar grup hâlinde avlanan ve çok hızlı, çevik hareket edebilen yırtıcı hayvanlardır. Sürülere ve yalnız yakaladıkları insanlara saldırmaları yüzünden büyük korku duyulan kurtlar, avlanırken kullandıkları çevik manevraları ve teşkilatçılığı sayesinde de Türkler arasında saygı uyandırmış olmalıdır.

Geyik ise, az önce değindiğim üzere Türk mitolojisinin en eski motiflerinden birisidir ve yine Türkler tarafından kutsal kabul edilen bir hayvandır. Bazen dokunulması yasak kutsal bir hayvan olarak anlatılan geyik, çoğu efsanede Türklere yol gösterici bir hayvan şeklinde görülmektedir. Bir Çin kaynağı olan Shiji'ye 史記 göre Zhou kralı Mu 穆, MÖ 10. yüzyılda Köpek Ronglar ( Quan Rong 犬戎) olarak adlandırılan ve Hunların ataları olarak kabul edilen kuzeyli bir göçebe boya saldırır, zafer kazandıktan sonra dört beyaz kurt ile dört beyaz geyik getirir. Elbette burada doğrudan bu hayvanların mı getirildiği, yoksa söz konusu hayvanların adını taşıyan beylerin mi esir edildikleri pek anlaşılamamaktadır. Türklerdeki kurt ve geyik motiflerinin belki de en eski örneği, Shiji'deki bu anlatıdır. Sonraki dönemlerde ise pek çok kaynakta av sırasında geyik kovalayan Türklere ilişkin anlatılara denk gelinebilmektedir. Örneğin Hunlar, Roma kaynaklarına göre av sırasında bir geyiğin peşinden giderek Maiotis (Azak) bataklığını aşmışlar ve Avrupa'ya ulaşmışlardır. Aynı efsane sonraki dönemlerde Macarlar için de anlatılacaktır. Çin kaynaklarında kayıtlı olan bazı Göktürk efsanelerinde de geyik avlarına değinilmektedir. Yine Moğolların Gizli Tarihi 'nde, Moğolların atalarının erkek bir kurt ve dişi bir geyik olduğu anlatılmıştır. Bazı araştırmacıların görüşlerine göre, burada hayvanların kendilerinden daha ziyade hayvan adlarını taşıyan insanlar söz konusudur. Türk mitolojisinde geyikle ilgili örnekleri çoğaltmak mümkündür. Kısaca şunu söyleyebilirim ki, daha önce de belirttiğim üzere Kafesoğlu'nun geyiğin Türk mitolojisine yabancı halklar aracılığıyla girdiğine ilişkin görüşüne katılmıyorum. Bence kurt ve geyik, Türklerin iki farklı coğrafyada sürdürdükleri yaşam tarzlarını simgeleyen ve kökenleri en azından üç bin yıl öncesine götürülebilen çok köklü motiflerdir. Bilindiği üzere, Türklerin anayurdu konusunda araştırmacılar arasında farklı görüşler varsa da genel kabul gören ve benim de katıldığım görüş, Türklerin Güney Sibirya'nın dağlık ve ormanlık bölgelerinden çıktıklarına ilişkindir. Türkler, Mançurya'dan Macaristan'a binlerce kilometre boyunca uzanan geniş Avrasya bozkırlarına muhtemelen sonradan bu bölgeden inmişlerdir. Tarihî zamanlarda da Hun, Göktürk, Uygur gibi dönemlerde Türklerin çoğunun bozkırda çobanlıkla, bir kısmının ise Sibirya ormanlarında avcı-toplayıcılıkla ve tarımla uğraştıkları bilinmektedir. Benim görüşüme göre kurt bozkırı, geyik de ormanları temsil etmektedir.

Dağ keçisi aslında Türk mitolojisinde kurt ve geyik kadar merkezî bir rol üstelenen bir hayvan değildir. Bu motif daha ziyade Orta Asya'daki kaya resimlerinde ve bazı Göktürk eserlerinin üzerindeki damgalarda karşımıza çıkmaktadır. Kaya resimlerinde yaygın olarak betimlenmeleri çok normaldir, çünkü dağ keçileri başta Moğolistan olmak üzere Orta Asya'da çok yaygın görülen hayvanlardır. Moğolistan'daki Göktürk anıtlarında, örneğin Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının tepelerinde görülmesinin nedeni ise, bunun Doğu Göktürkleri yöneten ailenin damgası yani simgesi olmasıdır. Bilindiği üzere, Türklerde ve diğer bozkır göçebelerinde her boyun ve oymağın ayrı birer tamga 'sı yani damgası bulunmaktadır. Bu damgaları da sahip oldukları eşyalara, kap-kacağa, başta atlar olmak üzere hayvanlara ve yaptıkları anıtlara vururlar, böylece bu nesnelerin hangi boya veya oymağa ait olduğunu gösterirler. Özbek meslektaşım Gaybullah Babayar, çeşitli çalışmalarında Göktürkleri yöneten ve Aşına (Ashina 阿史那) boyundan gelen hanedanın kollarının en az üç farklı damga kullandığını, dağ keçisinin de doğuda Moğolistan'daki İkinci Göktürk Kağanlığı'nı yöneten ailenin damgası olduğunu ortaya koymuştur. Türk mitolojisine baktığımız zaman, kartal ile at gibi yine bozkırda sıkça rastlanılan ve Türklerin yaşam tarzında önemli bir yere sahip olan bazı hayvanların efsanelerde sıkça geçtiği görülmektedir.
12- Türk mitolojisinin yaygın bilinen (Yunan, İskandinav) diğer mitolojiler ile benzerlikleri var mıdır?
Evet, ülkemizde üzerinde pek durulmasa da aslında Türk mitolojisinin diğer dünya mitolojileriyle hem benzerlikleri hem de farklılıkları bulunmaktadır. Eski Türk inançları ile mitolojisinin Mezopotamya, Mısır, Yunan, İskandinav gibi mitolojilerden ayrılan en önemli özelliği tanrıların, ruhların ve kutsal varlıkların birbirleriyle pek fazla mücadele etmemeleri, rekabet içinde olmamaları ve uyum içerisinde çalışmalarıdır. Bu da Türk inançları ile mitolojisinin büyük oranda kendine özgü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Yine bununla bağlantılı olarak, özellikle eski dönemlerde Türklerin tanrıları ile ruhlarının çoğunun belirli adlarının olmadığı görülmektedir. Teŋri'nin kendisinin bile aslında ilk anlamının "gökyüzü" olduğunu yukarıda anlatmıştım. Umay, "Yer Tanrısı" Bodengningli veya Göktürk savaş tanrısı ( Zhanshen 戰神) olarak Çin kaynaklarında geçen Yaluoshan 軋犖山 istisna tutulursa, Türk tanrı ve ruhlarının çoğu zaman doğa varlıkları oldukları, Türklerin bunlara müstakil adlar vermeye pek gerek duymadıkları görülmektedir.

Ancak diğer toplumların inançları ve mitolojileriyle elbette benzerlikler de vardır. Bir kere, daha önce bir çalışmamda ortaya koyduğum üzere, Göktürklerin kurttan türeyiş efsanesinde ve sonraki Ergenekon Efsanesi'nde anlatılan "yok oluşun eşiğinden yeniden türeme", dünya üzerinde pek çok din ile mitolojide görülen bir motiftir. Pek çok kültür, zamanı farklı dönemlere veya çağlara bölerek algılamaktadır. Mezopotamya'daki Temmuz ve Tufan efsaneleri, Mısır'daki Osiris miti, İskandinav mitolojisindeki Ragnarök kavramı veya Maya Takvimi, bunların tipik örnekleridir. Ölümden sonra dirilmeye veya dünyanın bir kıyametle yok olmasından sonra yeni bir çağa geçilmesiyle ilgili pek çok inanç da bu bağlamda değerlendirilmelidir.

Türk mitolojisinde görülen ve çoğu Ögel tarafından Türk Mitolojisi kitabında güzel bir şekilde tasnif edilen pek çok motif, dünya mitolojileriyle benzerlikler taşımaktadır. Bunların arasında yarı arslan-yarı kartal grifonları, devleri, tepegözleri, köpek veya kurt başlı insanları ve yamyamları sayabiliriz. Bu motifler Mısır, Yunan, İskandinav, Hint ve Çin gibi pek çok uygarlığa ait mitlerde görülebilmektedir. Kurt da Peter B. Golden'ın ortaya koyduğu üzere Avrasya'da hem Türklerde hem de diğer pek çok toplumda yaygın görülen bir mitolojik motiftir. Elbette Türk mitolojisinin dünya mitolojisindeki yeri, yabancı toplumların mitolojileriyle ilişkileri gibi konularda daha pek çok çalışma yapılması gerekmektedir. Ne yazık ki ülkemizde Türk tarihi ile kültürünü inceleyen araştırmacıların düştükleri önemli bir yöntem yanlışı vardır ki o da Türkleri ve Türklüğü dünyadan soyutlanmış, dünyadan kopuk ayrı bir varlık gibi incelemeleridir. Özellikle Türk kültürü ve mitolojisi hakkında dünya kültürleriyle yapılacak karşılaştırmalı çalışmalar, bizim bu konulardaki bakış açımızı oldukça önemli ölçülerde değiştirecektir. Burada da araştırmacılara çok iş düşmektedir.
13- Türk mitolojisinin tarihsel kaynakları nelerdir?
Türk mitolojisinin tarihî kaynakları hem Türkler hem de yabancılar tarafından yazılmıştır, ancak yabancı kaynakların hacimce daha fazla olduğu görülmektedir. Bu durum, Türk inançları ile mitolojisi konusunda önemli bir sorun oluşturmaktadır. Elbette burada bütün kaynakları sıralamamız mümkün değil, ancak bazı önemli kaynaklardan örnekler verebiliriz. Elimizdeki en eski kayıtlar Çin kaynaklarındadır ve bu kaynaklarda Hunlar, Gaochelar, Göktürkler gibi Türk topluluklarının çeşitli efsaneleri kayıtlıdır. Bu kayıtlara baktığımızda en azından bazı anlatıların kısaltılıp özetlendiği, muhtemelen efsanelerin asıllarının daha uzun ve ayrıntılı olması gerektiği görülmektedir. Avrupa Hunlarıyla ilgili efsaneler genellikle Roma kaynaklarında ve sonraki Ortaçağ Avrupa kaynaklarında bulunmaktadır. Göktürk yazıtlarında inançlar ve mitoloji konusunda az ve öz bilgiler verilmekte, ayrıntılara ne yazık ki pek girilmemektedir. Nitekim özellikle Göktürk dönemi inançları ve efsaneleriyle ilgili bilgilerimizi Çin, Tibet, Bizans ve Arap-Fars kaynaklarındaki kayıtlarla tamamlamak zorundayız. Tibet demişken, burada özellikle bir belgeye kısaca değinmeliyim. Pelliot'nun 1908'de Dunhuang'da 敦煌 bulduğu ve bugün Paris'te Fransa Millî Kütüphanesi'nde (Bibliothèque nationale de France) Pelliot tibétain 1283 (kısaca P.T. 1283) numarasıyla saklanan bir belge vardır. Uygurlara ait bir 8. yüzyıl istihbarat raporunun Tibetçe çevirisi olan bu belgede Göktürklere ve Kırgızlara ait çeşitli efsaneler yer almaktadır.
PDF OLARAK İNDİRMEK İÇİN:

# data[].attributes.attachment_link.description
Dr. Hayrettin İhsan Erkoç *Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Öğretim ÜyesiRöportaj: Ufuk Er 1- Kısa bir tanım yapacak olursak, Türk Mitolojisi kavramından ne anlamamız gerekiyor? "Türk Mitolojisi" kavramından geçmişten günümüze bütün Türk boylarına ait hikâye, masal, efsane, mit ve destanların bütününü anlayabiliriz. Bahaeddin Ögel'in iki ciltlik ünlü eseri Türk Mitolojisi, konunun kapsamı hakkında bir fikir verecektir.

# data[].attributes.attachment_link.title
Türk Mitolojisi: Yaratıklar, Tanrılar, Tanrıçalar ve Kısa Hikayeleri | Paratic

# data[].attributes.attachment_link.description
Tarihimize ait hikaye ve efsaneleri dinlemeyi severiz. İşte sizlere Türk mitolojisi ve içinde barındırdığı yaratıklar, kahramanlar, tanrılar, tanrıçalar ve konu oldukları efsanelerden kısa anlatımlar…

# data[].attributes.body
Film Önerisi

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Truva Savaşı, Yunan mitolojisinde, Truvalı Paris'in Sparta Kralı Menelaos'un karısı Helen'i kaçırması sonucunda Yunanların ( Akaların) Anadolu'daki Truva kentine saldırmasını konu alan savaştır. Savaş, Yunan mitolojisi ve edebiyatında çok önemli bir yere sahiptir ve detayları Anadolu'lu ozan Homeros'un ve adlı destanlarında anlatılmaktadır. İlyada, on yıl süren savaşın son bir aylık dönemini en ince ayrıntılarına kadar anlatırken Odysseia, Yunan komutanlardan Odysseus'un Truva'nın düşüşünden sonra vatanı İthaka'ya yaptığı yolculuğunu dile getirir.

Zeus, düzenlediği Peleus ile Thetis'in düğününe tanrıçalardan Eris'i davet etmez. Bunun üzerine Eris, düğüne altın bir elma göndererek, bunun " en güzel tanrıçaya" verilmesini ister. Athena, Hera ve Afrodit altın elmanın kime verilmesi gerektiği konusunda anlaşmazlığa düşünce Zeus, tanrıçaları Paris'e gönderir ve en güzel tanrıçayı Paris'in seçmesini ister. Paris altın elmayı Afrodit'e verir. Karşılığında Afrodit, " tüm kadınların en güzeli" olan Helen'i, Paris'e aşık eder.

Paris, Sparta'yı ziyaretinde Helen'e aşık olur ve iki aşık birlikte Truva'ya dönerler. Kendilerine hakaret edildiğine inanan Yunanlar, Menelaos ve kardeşi Miken Kralı Agamemnon önderliğinde Aka ordusunu toplar ve Truva'ya bir sefer düzenler. Helen'in iade edilmesi ve kendilerine tazminat ödenmesi tekliflerine olumlu yanıt vermeyen Truvalılar ile uzun ve zorlu bir savaşa girerler.

Truva'nın mitolojik bir kent olduğu düşünülürken, 1870 yılında Alman arkeolog Heinrich Schliemann tarafından başlatılan ve ikinci dünya savaşından önce Amerikan arkeolog Blegen tarafından gerçekleştirilen kazıların sonucu olarak, Çanakkale Boğazı'nın güney sahillerinde, Küçük Asya'nın kuzey batısındaki Troas bölgesinde bir sırtın üstünde bugünkü Çanakkale'nin birkaç kilometre güney batısındaki Hisarlık tepesinde dokuz kere yıkılıp yeniden kurulmuş çok eski bir şehir bulundu.

Truva, deniz baskınlarından korunacak kadar içeride olmasına karşın Helespontos (Çanakkale) ile Karadeniz'i bağlayan ticaret yoluna hakim olacak kadar denize yakın bulunuyordu. Her yıkılışında yeniden yapılmış bu önemli ticaret şehrinde dokuz tabaka meydana çıkarıldı. Bunlardan MÖ 15-12. yüzyıla ait olan 6. tabaka, Homeros'un anlattığı Truva'dır. Homeros'un Truva Savaşı'nda bahsettiği kentin Yunanlar tarafından tahrip ediliş tarihi olarak ilk çağda MÖ 1184 yılı kabul edilir.

MÖ 2000 yılının ortalarında Hisarlık tepesinin doğusunda kalan topraklar büyük Hitit İmparatorluğuna aitti. MÖ 1250 - 1220 yılları arasında krallığını sürdürmüş olan Hitit kralı IV. Tuthaliya'ya ait bir kaya anıtında 2 yer isminden bahsedilir - Wilusa ve Troas. Hititoloji bulgularına göre Truva (İlion), Hititlerin sözünü ettiği Wilusa kentidir. Böylece günümüzden üç bin yıl önce Truva'da Hititlerin yaşamış olduğu ortaya çıktı. Şehrin yeni bulunan bronz mührü eski Yunanca değildi, Anadolu'da binlerce sene önce konuşulan Luvi dilinde kazılmıştı. Toprağın metrelerce altından çıkarılan evler de Yunan özelliği taşımıyorlardı; ve Anadolu'ya mahsustular.

Sparta Kralı Tydareus'un kızlarından biri olan Helen, Dünya'nın en güzel kızlarından biri idi. Annesi Leda'dır. Zeus kuğu şekline girip Leda ile birleşmiştir. Bunun sonucunda Helen bir yumurtadan çıkmıştır.

Odysseus, Odisseas Penelope ile evli ve ondan Telemachus adlı bir oğlan çocuğuna sahiptir. Savaştan kaçınmak için deli taklidi yapar ve tarlasına tuz eker. Palamades ondan daha kurnaz çıkarak küçük oğlanı sabana koşar. Odysseus, kendine gelir oğlunu isteksizce öldürecektir. Aklı başında olduğu gerçeğini açıklar ve savaşa katılır. Yunan edebiyatında önemli yere sahip olan destanlar yüzyıllarca ağızdan ağza dolaşmış MÖ 700 yıllarında yazıya aktarılmıştır. Homeros'un İlyada'sı da bu dönemde ortaya çıkmıştır. Destanların yazıya alınmadan önce saraylarda aidoslar (şarkıcılar) tarafından dönemin çalgı aletleri olan forminks ve kitara eşliğinde okunulduğu bilinmektedir. Homeros halk efsanelerini ve öykülerini toplayarak iki büyük destanı ile sadece Yunan edebiyatında değil, Batı dünyasında da ilk ve en büyük anıtsal yazı eseri olarak yerini almıştır.

Akhilleus Yunan mitolojisine en çok konu olmuş kişidir. Homeros'un İlyada destanı aslında Truva Savaşı ile birlikte, Akhilleus'un destanıdır. Akhilleus Peleus ile Thetis'in oğludur. Thetis, Nerus'un kızı yani bir deniz tanrıçasıdır. At adamın yanında (Sentor) büyütülür ve eğitilir. Akhilleus az yaşasa da ünlü yaşamayı seçmiş ve bunun İçin Troia savaşına katılmaya karar vermişti. (Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 5.baskı, 1993) Akhilleus'un annesi bir tanrıça olduğu için, doğumunda kutsal sularla kutsanarak ölümsüzlük bahşedilmiş ancak suya batırılırken topuğundan tutulduğu için topuk su dışında kalmış ve yalnızca buradan öldürülebilmesi söz konusu olmuştur. Akhilleus zırh ve miğfer ile korunurken, açıkta olan az sayıdaki eklem yerlerinden biri olan topuğundan okla vurulana kadar ölümsüzlük (ya da silah işlemez) mitini almıştır. Günümüzde de ayak bileğinin arkasındaki tendona Aşil tendonu adı verilmektedir.

Akalar Antik Yunanistan'da bir ırktır. MÖ 2000 yılı başlarında kuzeyden ve doğudan göçen kavimlerin Yunanistan'daki Kar'larla birleşip kaynaşmasından doğmuş yeni bir ırk olduğu yarımadaya kuzeyden güneyden geldikleri tahmin edilmektedir. Avrupa'dan gelen İndrogermenlerle adalar yoluyla Yunanistan'a geçen Anadoluların kültür ve dil özelliklerini taşırlar. Grekçe öğeleri az arkaik Bir Yunanca konuşurlardı. MÖ 1600'dan sonra yüksek ve özgün bir kültür yarattılar. Yunanistan'da birçok krallıklar kurdular. Bu krallıklar arasında çok yakın ve sık ilişkiler vardı. Zaman zaman türlü nedenlerle krallıklar arasında savaşlar çıkmış, güçlü krallar krallıklara egemen olmuş, arada deniz aşırı savaşlara çıkmışlardır. Fakat hiçbir zaman kent devletleri merkezi bir devlet çatısında birleştirilemedi. En büyük devletler bile feodal nitelikten kurtulamadı. Yazıyı bilirlerdi. Dinsel yaşamlarında tanrı kültünden ölüler kültü daha çok yer tutardı. Ölülerin başka bir dünyada yaşadıklarına inanırlardı. Akaların siyasal bakımdan en güçlü oldukları dönem MÖ 1400-1200 yılları arasıdır. Bu dönemde bütün Peloponnes'i içine alan büyük devletler kurdukları, devletler arasında sıkı kültür ve ticaret ilişkileri geliştirdiler. Troia savaşları da Akaların komşu ülkelerine yayılmasının bir sonucudur.

Paris, Priamos'un karısı Hekabe'den doğan küçük oğludur. Kraliçe onu doğurmadan bir gün önce rüya görür. Karnından çıkan bir alev Truva surlarını sarıp bütün şehri yangına çevirir. Falcılar bunu kötüye yorarak doğacak çocuğun bütün şehrin yıkımına sebep olacağını söylemişler. Bebek doğunca Priamos kurtlar kuşlar yesin diye onu bir uşağı ile İda dağına bıraktırmış, fakat bir dişi ayı Paris'i emzirmiş, sonra bir çoban onu bulmuş, kendi çocukları ile birlikte büyütmüştür. Paris, İda dağında güzelliği ve çalışkanlığı ile ünlü bir çoban olmuş sürülerine iyi baktığı için ona koruyucu anlamına gelen Alexsandros adını takmışlar. O sıralarda Peleus ile Thetis'in Olimpos'ta yapılan düğün törenine kötü bir olay çıkmasın diye kavga tanrıçası Eris çağrılmamıştır. Buna kızan Eris bir altın elmanın üzerine en güzeline diye yazarak atar Hera Athena ve Aphrodite'ten her biri en güzel tanrıçanın kendisi olduğunu iddia eder. Zeus en güzelini seçmek için her nedense Paris'i hakem tayin eder ve Tanrıçaları rehber Tanrı Hermes ile ida dağına gönderir. Tanrıçaların her biri Paris'e altın elma karşılığında bir bağışta bulunmaya söz verir. Hera Asya Krallığını, Athena sonsuz akıl ve savaşta yenilmezliği, Aphrodite ise Spartalı Helen'in aşkını vadetmiş. Paris elmayı Aphrodite vermiş o günden sonra da Helen'in aşkı ile yanıp tutuşmuş. Bu sıralarda Troya'da yarışlar düzenlenmektedir. Bu yarışların ödülü yetiştirilmiş bir boğadır. Paris boğayla birlikte şehre gider yarışlara katılır ve birinciliği alır. Bunun üzerine kardeşleri onu kıskanırlar, öldürmeye kalkarlar. Kızkardeşi bilici Kassandra da onu tanımış ve Truva'nın felaketine sebep olacağı için onu hemen öldürmesini söylemiştir. Paris, Zeus sunağına sığınmış. Babası Priamos ile annesi Hekabe öldükleri oğullarını o olduğunu anlayınca çok sevinmişler.

Truva'da üst üste 19 tabaka farklı medeniyet kalıntısı var. Homeros, ""sında Troya savaşını ayrıntılarıyla anlatmaktadır. Sözlü gelenekten yazıya MÖ 5. yüzyılda geçmiştir fakat nasıl geçtiğini bilemediğimiz gibi, metinde geç dönemde yapılan değişikliklerin kesin amacını kestirmek bizim için güçtür. Ama Homeros bir savaşın toprağı bereketli Troya'da geçtiğini söylüyor. Şu çok ünlü Troya savaşının hikâyesi ise kısaca şöyle ortaya çıkmıştır. Homeros'un İlyada adlı destanı Troya destanı adını taşısa da orada Truva savaşı efsanesinin ancak bir kısmı anlatılmıştır. Efsaneye göre Truva şehri kral soyunun atalarından biri olan Tros tarafından kurulmuştur. Tros Zeus'un oğlu Dardonos'un torunudur. Tros'un torunu Laomedon Truva surlarını tanrı Apollon ile tanrı Poseidon'a yaptırmıştır. Asıl Truva savaşı efsanesinde Tros'un kendisi hiçbir rol oynamaz efsanedeki kahramanların babası Priamos Tros'un torunu Laomedon'un oğludur. Troya efsanesini başkahramanı Paris'tir.

Paris, Truva Sarayında bir süre yaşadıktan sonra Yunanistan'a, Sparta'ya gitmek üzere gemileri hazırlatır ve oraya gider. O sıralarda Sparta kralı olan Menelaos ile karısı güzel Helena'nın konuğu olur. Helen Sparta kralı Tyndros'un karısı Leda ile tanrı Zeus 'un kızıdır. Helen büyür güzeller güzeli bir kız olur ve evlilik çağına geldikten sonra kocası olarak Menelaos'u seçer. Menelaos büyük babası Katreus'un ölümü üzerine Girit'e gittiğinde Paris onun hazineleri ve birtakım malları ile Helen'i kaçırır. Menelaos karısının kaçırıldığını öğrenince ağabeyi Mykenai kralı Agamemnon'u yardıma çağırır. Önce savaş çıkmasın diye Menelaus ile birlikte Truva'ya elçi gider. Fakat bu elçilik başarısızlıkla sonuçlanır. Bunun üzerine Odysseus Truva savaşında Akaların en büyük kahramanı Akhilleus'u savaşa katılması için bulur getirir. Çünkü Akaların kahini Kalkhas eğer Akhilleus savaşa katılmazsa Truva'nın alınamayacağını bildirmiştir. Ancak birçok Aka kralları gibi çok zor ve uzun süreceği anlaşılan Truva Savaş'ına bu kahramanda katılmak istememiştir. Bu yüzden saklanmış fakat Odysseus onu saklandığı yerde bulmuş ve Aka ordularının toplandığı Aulis'e getirmiştir. Aka donanması buradan hareketle ilk seferde Mysia bölgesine çıkarma yapmıştır. Akalar Tros'a vardıklarını sanarak buralarda yağmaya başlamışlar ve yanlış yerde olduklarını anlayarak gemilerine binerek denize açıldılar. Akalar daha sonra yine Aulis' de toplanırlar ve sonunda Truva'ya varırlar.

Tarihte tanıdığımız batı dünyası ile Asya arasındaki ilk büyük çarpışma başlamış olur. Fakat Akalar hemen Truvalılarla savaşa girmemiş ancak şehri kuşatmışlardır. Akalar dokuz yıl süren kuşatma sırasında Truva çevresindeki zengin bölge ve şehirlerin değerli silahlarını yağmalamak ile kalmamışlar güzel genç kız ve kadınlarını kaçırarak komutanlar aralarında paylaşmışlardır. Daha sonra iki ordu karşı karşıya gelmişlerdir. Paris, Menelaos ile teke tek savaşmayı ve savaşı kazananın Helen'i almasını teklif eder ve teklif kabul edilir. Savaş sırasında Menelaos Parisi yenmek üzereyken Tanrıça Afrodit araya girer ve Paris'i kurtarır. Başka bir savaşçı olan Pandoros'un Menelaos'a bir ok atmasıyla iki ordu birbirine girer. Akalı savaşçılar birçok Truvalıyı öldürürler. Bu korkunç savaşa tanrılardan Athena, Aphrodite ve Ares de katılır. Korkunç savaşın ünlü kahramanlarından Hektor savaşamayacak kadar yaşlı Truva kralı Priamos'un büyük oğludur. Bir yandan savaşmak ve diğer bir taraftan askerleri muhafaza etmek onun göreviydi. Hektor Akaların Akhilleus'tan sonra en büyük kahraman olan Aias ile savaşır. Bu arada Akalar ordugahın çevresini bir sur ve hendek ile çevirirler. Bu durum savaşın Truvalılar lehine gerçekleşmesini sağlamıştır. Akalı Patroklos ile Hektor mücadelesi sonucunda Hektor batı kapılarına kadar kovulur. Patroklos'un Truvalılar tarafından öldürülmesi Akhilleus'u çıldırtır ve Hektor üzerine yürür. Akhilleus tarafından Hektor öldürülür. Akhilleus Hektor'un ölüsünü toz toprak içerisinde sürükleyerek Truva surlarının içerisinde yedi kere dolaştırır. Bu işkence dokuz gün sürer. Hektor'un ölümünden sonra Amazonlar ve Etiopia kralı Memnon Truvalıların yardımına gelirler. Hektor'un Patroklos ile savaşında, birçok kaynakta yukarıdakinden farklı bir durum anlatılır. Esas duello Akhilleus ile Hektor arasında olacaktır, ancak savaşta gerçek bir savaş nedeni bulamayan ve esasında truva savaşına gönülsüz katıldığı ve savaşta bir türlü nihayetlenmediği için keyifsiz olan Akhilleus düelloya girmek istemez. Akhilleus'un kuzeni olan Patroklos ısrar eder ama ama Akhilleus'u ikna edemez. bunun üzerine Patroklos askerlerin moralinin düşmemesi için Akhilleus'un zırhını gizlice giyip Akhilleus' muş gibi düelloya gider. Düelloda Hektor zırhın içindekinin Akhilleus olmadığını anlar, zira hem zırh Patroklos'a oturmamıştır (zira yapı olarak Akhilleus'tan zayıftır) hem de Patroklos Akhilleus kadar yetenekli değildir. Düelloda Hektor Patroklos'u öldürür. Menelaus ölenin Akhilleus olduğunu sanarak keder içinde cesedin başına gidince ölenin Patroklos olduğunu anlar. Bu durumu Akhilleus'u çadırından çıkarmak için fırsat bilerek Patroklos'un cesedini Akhilleus'un çadırına götürür. Akhilleus en iyi dostu olan Patroklos'un öldürülmesi ile çılgına döner. Truva kapılarına dayanarak tekrar bir düello talebinde bulunur. Hektor istemese de kabul etmek zorunda kalır. İkisi Truva kapılarının önünde düelloya tutuşur ve sonuçta Akhilleus Hector'u öldürür. Hırsı geçmeyen Akhilleus hektorun cesedini Hector'un Ajax ile olan düellosundan hediye aldığı olan kemerle (Ajax'ı sağ bıraktı) atlı arabasının arkasına bağlar ve güvenli bir mesafeden 9 gün boyunca truva surları etrafında Hector'un cesedini sürükleyerek paramparça eder. Bu dönüm noktası savaşın seyrini değiştirmeye başlar. Zira başkomutan olan Hektor'un düşüşü truva tarafında derin bir moralsizliğe neden olur. Hektor'un teyzesi olan Penthesileia kafkaslarda kurulu Amazon krallığının kraliçesidir. Penthesileia Hektor'un düşünün ardından Truva'ya destek için gelir ve savaşa katılır. Savaşta Akhilleus tarafından öldürülür. Ölümünün ardından (kimi kaynaklarca) Akhilleus'un tecavüzüne uğrar, kimi kaynaklara göre ise) Akhilleus onu öldürdükten sonra ona aşık olur. Yapılan diğer savaşlarda genel olarak karşılıklı kayıplarla ve truva'lıların hafif aleyhine sonuçlarla devam eder taa ki Paris bir ok ile Akhilleus'un ölümünü getirene dek. Akhilleus'un ölümünün ardından truva atı olayı gerçekleşir ve truva yerle bir edilir.

Savaş böylece on yılını doldurduğu halde hala uzayıp gitmektedir. Akhilleus'un oğlu Neoptolemos katılırsa savaşın sona ereceği şekilde çıkan bir söz üzerine O da savaşa katılmıştır; fakat savaş hala sürüp gitmektedir. Bunun üzerine kurnaz Odysseus Truva atı fikrini öne sürer. Bu tahta at Epeios tarafından yapılır ve Truva kapıları önüne bırakılır. En iyi Aka kahramanı Neoptolemos bu tahta atın karnında saklanmışlardır. Aka ordusu ve casus Sinon'un planı neticesinde Truva şehrine girerler ve şehri ateşe verirler. Priamos ve sağ kalan öteki oğulları öldürülür. Neoptolemos Hektor'un oğlu Astyanaks'ı surlardan aşağı atar. Bütün Truva kadınları ve çocukları esir alınır. Paris Heleni korumak isterken Akhilleus'un oğlu Neoptolemos tarafından öldürülür. Menelaos savaşın sonunda Helen'i alarak Spartaya geri döner. Neoptolemos savaş ganimeti olarak Hektor'un karısı Andromache ile evlenir.

Türk Ansiklopedisi Cilt 31, MEB basımevi, Ankara, 1982

# data[].attributes.attachment_link.description
Truva Savaşı, Yunan mitolojisinde, Truvalı Paris'in Sparta Kralı Menelaos'un karısı Helen'i kaçırması sonucunda Yunanların ( Akaların) Anadolu'daki Truva kentine saldırmasını konu alan savaştır. Savaş, Yunan mitolojisi ve edebiyatında çok önemli bir yere sahiptir ve detayları Anadolu'lu ozan Homeros'un ve adlı destanlarında anlatılmaktadır.

# data[].attributes.body
Troy (2004) filminde kullanılan at