# data[].attributes.body
Schizofrenia jest chorobą psychiczną o stopniowym przebiegu. Często najbliżsi chorego zauważają pewne niepokojące zmiany w jego zachowaniu, jednak znajdują dla nich szereg wytłumaczeń (np. traumatyczne przeżycia czy stres).

# data[].attributes.body
- omamy,
- urojenia,
- zaburzenia pamięci,
- przypisywanie otoczeniu własnych   przeżyć,

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Schizofrenia informacje ogólne

Schizofrenia często przebiega w formie „zaostrzeń" objawów występujących co pewien czas. Ponadto osoby chore mają duże problemy z oceną własnej wartości oraz świata, który ich otacza. Prawdopodobieństwo zachorowania w ciągu całego życia wynosi około 1 proc. Schizofrenia częściej zostaje zdiagnozowana u ludzi młodych, przed ukończeniem 30. roku życia.

Płeć nie odgrywa tutaj znaczącej roli, zarówno kobiety, jak i mężczyźni mają takie samo prawdopodobieństwo zachorowania. Według przeprowadzonych badań na świecie na schizofrenię choruje około 24 milionów osób.

Schizofrenia objawy

U pacjentów chorujących na schizofrenię występują poniższe objawy.

Pozytywne (inaczej nazywane objawami wytwórczymi)

Do objawów pozytywnych schizofrenii zaliczamy:

Urojenia, zaburzenia myślowe, które kreują lub zniekształcają otaczającą rzeczywistość. Ciężko jest wytłumaczyć osobie z urojeniami, że nie jest tak, jak się jej wydaje. Choremu może także mieć poczucie, że jest obserwowany, prześladowany, wyszydzany i obmawiany zarówno przez znajomych, jak i obcych ludzi spotkanych na ulicy.

Halucynacje, czyli zaburzenia wzroku, słuchu, dotyku, zapachu, węchu czy smaku, polegające na odbiorze zjawiska czy rzeczy, pomimo tego, że realnie nie występują one w środowisku.

Do objawów negatywnych schizofrenii zaliczamy:

Wycofywanie się z codziennych aktywności (np. pracy) i relacji z innymi osobami;

Zobojętnienie uczuciowe (osoby chore często mówią, że jest im wszystko jedno,
nie interesuje ich to, co robią bliscy).

Niechęć do wyrażania swoich emocji, czasami prowadząca do całkowitego
ich zahamowania.

Upośledzenie komunikacji ze społeczeństwem za pomocą gestów czy mimiki.

Zmniejszoną zdolność odczuwania przyjemności.

Spowolnienie ruchowe.

Niechęć do dbania o siebie.

Na przykład zaburzenia koncentracji czy równowagi.

Zwane inaczej zaburzeniami nastroju.

Dezorganizacji psychicznej

Przez objawy dezorganizacji psychicznej rozumiemy głównie zaburzenia obejmujące proces myślenia, czyli trudności w zrozumieniu otaczającego świata i wypowiedzi innych osób. Do tego typu objawów zaliczamy także chaotyczne zachowania chorego, nieadekwatne do sytuacji.

Schizofrenia przyczyny

Dokładne przyczyny choroby nie są znane, ciągłe badania wskazują na złożoność czynników wpływających na przyczynę choroby. Są to:

czynniki biologiczne,

społeczne,

psychologiczne

środowiskowe.

Przyczyn schizofrenii doszukuje się w zaburzeniach równowagi pomiędzy chemicznymi substancjami znajdującymi się w mózgu, a uwarunkowanymi czynnikami genetycznymi i środowiskowymi.

Najbardziej charakterystyczną cechą choroby jest występowanie epizodów psychotycznych, czyli omamów, urojeń, halucynacji, oraz występowanie sytuacji, w których chory nie jest w stanie prawidłowo odczuwać emocji.

Czy schizofrenia jest dziedziczna?

Pewne jest to, że większe prawdopodobieństwo zachorowania na schizofrenię mają osoby, które posiadają w najbliższej rodzinie osobę chorą - rodzice wraz z rodzeństwem mają aż dziesięciokrotnie wyższe prawdopodobieństwo zachorowania. Warto pamiętać, że nie ma jednej przyczyny schizofrenii. Choroba jest niezwykle złożona i wpływa na nią kombinacja wielu czynników: od pochodzenia po życiowe zdarzenia, środowisko czy anatomię mózgu.

Schizofrenia rozpoznanie

Chorobę może prawidłowo zdiagnozować i leczyć tylko lekarz specjalista psychiatrii. Należy się do niego zgłosić, gdy tylko zauważymy któryś z wyżej wymienionych objawów. Również, jeżeli ktoś z naszych znajomych da nam sygnał, że w ostatnim czasie kontakt z nami jest utrudniony, staliśmy się bardziej obojętni na wszystko, a dodatkowo ktoś z naszej rodziny choruje na schizofrenię - należy zgłosić się do specjalisty.

Czasami podczas zaostrzenia objawów, jeżeli zwrócimy osobie chorej uwagę dotyczącą jej zachowania, możemy spotkać się z niechęcią lub agresją z jej strony. Spowodowane jest to odrzuceniem od siebie myśli o jakiejkolwiek chorobie psychicznej, co daje jasny znak, że wizyta u specjalisty powinna odbyć się jak najszybciej.

Na pierwszej wizycie, podczas rozmowy psychiatra może jeszcze nie zdiagnozować jednoznacznie schizofrenii. Przy rozpoznaniu i różnicowaniu choroby, jaką jest schizofrenia często nie wystarczy przeprowadzenie rozmowy, lekarz musi wykluczyć ewentualne zmiany neurologiczne czy nowotworowe w mózgu, kierując pacjenta na specjalistyczne badania obrazowe np. rezonans magnetyczny.

Czasami sam proces diagnostyki trwa dłużej i opiera się na kilku czy kilkunastu wizytach i obserwacji pacjenta po zastosowaniu leków.

Schizofrenia leczenie

Niestety na dzień dzisiejszy nie ma możliwości wyleczenia pacjenta ze schizofrenii, natomiast istnieje możliwość złagodzenia jej objawów, co umożliwia choremu normalne funkcjonowanie w społeczeństwie oraz możliwość powrotu do swoich wcześniejszych zainteresowań i życia towarzyskiego.

Leczenie powinno być ściśle monitorowane przez specjalistę. Obejmuje:

farmakoterapię (przyjmowanie leków) łagodzącą objawy;

psychoterapię (cykliczne spotkania z psychologiem);

leczenie szpitalne, w sytuacji, kiedy objawy się zaostrzają.

W przypadku niektórych pacjentów zdarza się, że przyjmowanie leków, wizyty u psychiatry i psychologa trwają wiele lat, pomimo tego, okresowo u chorych występują epizody psychotyczne.

Takie sytuacje mogą skończyć się skierowaniem do szpitala w celu ustabilizowania stanu chorego i jego obserwacji. Niemniej jednak bardzo ważne jest stałe przyjmowanie leków według zaleceń lekarza oraz uczestniczenie w zajęciach z psychologiem.

W przypadku schizofrenii ważna jest wczesna diagnoza. Efekty leczenia u pacjentów wcześnie zdiagnozowanych są zwykle lepsze od efektów u pacjentów przez wiele lat niepodejmujących leczenia.

Naukowcy cały czas wychodzą naprzeciw potrzebom osób ze schizofrenią. Celem jest zmniejszenie do minimum objawów choroby, zwiększenie komfortu chorego i pomoc mu w powrocie do życia, jakie prowadził przed wystąpieniem choroby.

Trwają prace nad wprowadzeniem leków, które będą miały mniej skutków ubocznych, będą działały szybciej oraz będzie można podawać je w formie iniekcji. Dzięki takiemu rozwiązaniu zastrzyk będzie działał przez określony czas, co wyeliminuje przymus codziennego przyjmowania tabletek doustnie.

Schizofrenia rokowania i powikłania

Przy regularnym przyjmowaniu leków i uczestniczeniu w terapii możliwe jest złagodzenie objawów choroby. Dzięki temu chory może wrócić do codzienności, zainteresowań, odnowić kontakty ze znajomymi, a w niektórych przypadkach, istnieje możliwość powrotu do pracy.

Niestety całkowite wyleczenie z choroby nie jest obecnie możliwe.

Przy zachorowaniu na schizofrenię istnieje ryzyko popełnienia przez chorego samobójstwa. Badania wskazują, że prawdopodobieństwo próby samobójczej u osób chorych wynosi 10 proc., z czego częściej podejmują ją mężczyźni i osoby w młodym wieku. Ryzyko zwiększa się najczęściej przy nieprawidłowym przyjmowaniu leków i podczas występowania zaostrzenia objawów choroby.

Dodatkowo schizofrenia może także współwystępować z depresją - chorobą polegająca na długotrwałym obniżeniu nastroju i braku energii. W depresji pojawia się niska ocena własnej wartości, brak chęci odczuwania radości z życia oraz wchodzenia w jakiekolwiek relacje z innymi osobami.

Jeżeli zdarzy się, że u pacjenta występują inne choroby, proces leczenia jest bardziej rozbudowany, dłuższy, a ryzyko popełnienia samobójstwa wzrasta.

Schizofrenia zapobieganie

Nie ma prostej recepty na to, co zrobić, żeby uchronić się przed zachorowaniem
na schizofrenię. Najważniejsze w zapobieganiu i prewencji są edukacja na temat choroby, pierwszych objawów oraz miejsc, gdzie osoba podejrzewająca chorobę może otrzymać pomoc.

Również ważne jest to, aby osoby żyjące w bliskiej rodzinie chorego zgłębiały swoją wiedzę na temat zaburzenia oraz same mogły w razie potrzeby skorzystać, na przykład z opieki psychologicznej w ciężkich chwilach.

Schizofrenia zalecane postępowanie

Przy wystąpieniu któregokolwiek z objawów choroby bardzo ważne jest jak najszybsze zgłoszenie się na konsultację specjalistyczną. Po zdiagnozowaniu choroby, należy rozpocząć kompleksowe leczenie, nie tylko poprzez farmakoterapię, ale także spotkania z psychologiem pomagające wrócić choremu do jego codziennych zadań.

Bardzo ważne jest także zapewnienie wsparcia choremu ze strony jego najbliższych, nie tylko poprzez dobre słowo i wiarę, ale również współpracę z lekarzem prowadzącym i psychologiem, dla którego takie osoby są cennym źródłem informacji o pacjencie.

Osoby zaangażowane w proces leczenia są także idealnym źródłem rzetelnych informacji o chorobie i podporą dla rodziny w przypadku wystąpienia zaostrzenia.

Należy pamiętać, żeby informacje o schizofrenii, jej objawach, leczeniu i przebiegu choroby czerpać tylko z wiarygodnych źródeł! Niestety, nadal pełno jest nieprawidłowych informacji o tym, jak choroba przebiega, jakie są jej skutki uboczne i co dzieje się z pacjentem podczas epizodów psychotycznych - takie wiadomości często biorą się ze strachu przed chorobą, który bywa jednak nieuzasadniony.

Schizofrenia wbrew panującym opiniom nie jest chorobą wykluczającą chorego całkowicie z normalnego życia. Osoba prawidłowo leczona jest w stanie normalnie przebywać w społeczeństwie, być samodzielna, robić zakupy, chodzić do kina, rozwijać swoje zainteresowania czy spotykać się ze znajomymi.

1. Jeśli zauważysz u siebie lub u kogokolwiek z Twoich bliskich, rodziny czy znajomych objawy mogące sugerować chorobę zgłoś się po pomoc do specjalisty.

2. Jeśli zalecono Ci leki przestrzegaj zasad związanych z ich przyjmowaniem.

3. Nie modyfikuj samodzielnie dawek ani pór przyjmowanych leków.

4. Nie przerywaj samowolnie leczenia.

5. Nie opuszczaj spotkań z psychologiem, terapeutą.

6. Jeśli u którejś z bliskich Ci osób zdiagnozowano schizofrenię okaż jej wsparcie i bądź pomocą.

Źródła:
https://www.lundbeck.com/upload/pl/files/pdf/Poradniki/schizofreiniaporadnik.pdf https://www.swps.pl/strefa-psyche/blog/posty/2208-zrozumiec-schizofrenie https://psychiatria.mp.pl/choroby/78549,schizofrenia
Dowiedz się więcej
Schizofrenia - leczenie i rehabilitacja https://www.termedia.pl/Schizofrenia-leczenie-i-rehabilitacja,8,2329,0,1.html Między zdrowiem a schizofrenią. https://web.b.ebscohost.com/abstract Ocena wpływu wybranych czynników psychicznych i socjodemograficznych na jakość życia pacjentów ze schizofrenią http://www.psychiatriapolska.pl/uploads/images/PP_6_2012/975BaduraBrzoza_PsychiatrPol_6_2012.pdf

# data[].attributes.attachment_link.title
Schizofrenia - objawy schizofrenii, przyczyny, leczenie

# data[].attributes.attachment_link.description
Schizofrenia często przebiega w formie „zaostrzeń" objawów występujących co pewien czas. Ponadto osoby chore mają duże problemy z oceną własnej wartości oraz świata, który ich otacza. Prawdopodobieństwo zachorowania w ciągu całego życia wynosi około 1 proc. Schizofrenia częściej zostaje zdiagnozowana u ludzi młodych, przed ukończeniem 30. roku życia.

# data[].attributes.body
W rozwoju schizofrenii bierze się pod uwage czynniki biologiczne, genetyczne, społeczne oraz środowiskowe.

# data[].attributes.body
Leczenie schizofrenii trwa całe życie. Gdy zdarzają się ostre napady choroby, często pacjent wymaga hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym.

# data[].attributes.body
- farmakoterapia,
- psychoterapia,
- psychoedukacja,
- terapia zajęciowa,
- bardzo rzadko elektrowstrząsy,

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ICD-10

F20

F20.0

Schizofrenia paranoidalna

F20.1

Schizofrenia hebefreniczna

F20.2

Schizofrenia katatoniczna

F20.3

Schizofrenia niezróżnicowana

F20.4

Depresja postschizofreniczna

F20.5

Schizofrenia rezydualna

F20.6

Schizofrenia prosta

F20.8

Schizofrenia innego rodzaju

F20.9

Schizofrenia, nieokreślona

DSM-IV

295

Schizofrenia ( stgr. σχίζειν, schizein, „rozszczepić" i stgr. φρήν, φρεν-, phrēn, phren-, „ umysł") - zaburzenie psychiczne zaliczane do grupy psychoz, czyli stanów charakteryzujących się zmienionym chorobowo, nieadekwatnym postrzeganiem, przeżywaniem, odbiorem i oceną rzeczywistości. Osoby będące w stanie psychozy mają poważnie upośledzoną umiejętność krytycznej, realistycznej oceny własnej osoby, otoczenia i relacji z innymi, a nawet mogą nie być do niej zdolni. Schizofrenia ma bardzo zmienny przebieg i różne jej objawy mogą dominować w zależności od osoby. Początek zaburzenia występuje najczęściej we wczesnej dorosłości, najczęściej między 18. a 35. rokiem życia, dotykając 0,4-0,6% populacji. Rozpoznanie stawia się na podstawie wywiadu z pacjentem, a także na podstawie zaobserwowanego zachowania. Wykrycie schizofrenii nie jest możliwe za pomocą współcześnie dostępnych badań laboratoryjnych. Z uwagi jednak na możliwe rozwinięcie na podłożu organicznych schorzeń mózgu zaburzeń o obrazie podobnym do schizofrenii należy je wykluczyć. Około 45% pacjentów wraca do zdrowia po jednym lub kilku epizodach.

Wyniki badań wskazują na to, że w patogenezie tego zaburzenia mają znaczenie czynniki genetyczne, wczesne warunki środowiskowe, procesy socjologiczne i neurobiologiczne. W zaburzeniu tym zwiększona jest aktywność dopaminergiczna w szlaku mezolimbicznym mózgu, co konsekwentnie wykazują różne badania. Szczególną rolę odgrywa tu receptor dopaminergiczny D ₂. Podstawą leczenia jest farmakoterapia z użyciem leków przeciwpsychotycznych, które działają głównie poprzez hamowanie aktywności dopaminergicznej. Psychoterapia, rehabilitacja zawodowa i społeczna są także ważne. W okresowym pogorszeniu przebiegu choroby, przy pierwszym jej epizodzie, lub gdy pacjent zagraża własnemu życiu albo zdrowiu lub życiu innych osób, może być stosowana hospitalizacja, także przymusowa, chociaż obecnie pobyty w szpitalu są krótsze i rzadsze niż w dawniejszych czasach.

Ze względu na często niejednorodny obraz kliniczny powstała hipoteza, że schizofrenia to nie jedno zaburzenie, lecz grupa chorób, dla których stosuje się określenie zbiorcze psychozy schizofreniczne. Z tego powodu Eugen Bleuler określił to zaburzenie jako „schizofrenie" (liczba mnoga). Słowo „schizofrenia" dosłownie oznacza „rozszczepienie umysłu", ale pomimo swojej etymologii, nazwa ta nie oznacza posiadania więcej niż jednej osobowości (tzw. osobowość mnoga, „rozdwojenie jaźni"); według obowiązujących w psychiatrii kryteriów diagnostycznych podstawowym objawem schizofrenii jest rozszczepienie (gr. schisis) pomiędzy myśleniem, zachowaniem, emocjami, sferą motywacyjną, ekspresją emocji, przejawiające się m.in. w niedostosowaniu zachowania, emocji pacjenta do sytuacji i treści jego wypowiedzi. W Polsce zdarza się, że w praktyce klinicznej pojawia się określenie "proces psychotyczny", jednak ten termin nie ma określonej definicji i nie powinien być stosowany.

U osób ze zdiagnozowaną schizofrenią zwiększone jest prawdopodobieństwo wykrycia zaburzeń współtowarzyszących, takich jak depresja, zaburzenia lękowe, a występowanie nadużywania różnych substancji psychoaktywnych w ciągu całego życia wynosi 40%. Powszechne są również problemy społeczne, takie jak długotrwałe bezrobocie, zadłużenie, ubóstwo i bezdomność, a oczekiwana długość życia osób z tym rozpoznaniem jest mniejsza o około 10-12 lat z powodu problemów ze zdrowiem fizycznym (głównie otyłość z zespołem metabolicznym, cukrzyca) oraz sięgającego 10% wskaźnika samobójstw.

Ta sekcja od 2021-04 wymaga zweryfikowania podanych informacji: Pozycja nozologiczna.

Należy podać wiarygodne źródła, najlepiej w formie Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon przypisów bibliograficznych.
Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
dyskusji tej sekcji.
{{Dopracować}} z tej sekcji.

Nozologiczna pozycja schizofrenii obecnie nie znajduje ostatecznego rozstrzygnięcia. Wobec nieznajomości etiopatogenezy schizofrenii jednostka ta pozostaje umową kliniczną opartą na podobieństwie objawów i przebiegu zaburzeń, rozpoznawanych za pomocą różnych konwencji diagnostycznych. Wynikają z tego istotne wątpliwości:

Czy schizofrenia jest chorobą, czy grupą chorób mających pewne cechy podobne? Za odrębną jednostkę nozologiczną uważa się zespół kliniczny o określonej przyczynie i określonym łańcuchu zależności patogenetycznych, prowadzący poprzez te zależności do stanu klinicznego o charakterystycznych objawach i przebiegu. Różnorodność obrazu klinicznego schizofrenii od początku budziła podejrzenie, że kryją się za nią różne przyczyny i patomechanizmy. W praktyce traktowano schizofrenię jako odrębną chorobę, aktualnie branych jest pod uwagę co najmniej kilka ujęć:

1. jedna choroba wyzwalana jednym czynnikiem - ujęcie monogeniczne,

2. jedna choroba wyzwalana wieloma czynnikami - ujęcie poligeniczne,

3. wiele odrębnych chorób - ujęcie heterogeniczne.

Obecnie przyjmuje się hipotezę monogeniczną za najmniej prawdopodobną. Według obecnego stanu wiedzy za zasadne uważa się hipotezy poligeniczną albo heterogeniczną, przy czym ostateczne rozstrzygnięcie na korzyść którejś z tych hipotez nie zostało dotychczas wystarczająco udowodnione.

Czy schizofrenia jest chorobą endogenną, czyli taką, której nie można przypisać jasno określonych przyczyn zewnętrznych?

Czy schizofrenia jest zaburzeniem o charakterze postępującym? W przeszłości uważano, że schizofrenia jest efektem procesu zwyrodnieniowego dotyczącego mózgu, zakładając postęp i nieodwracalność zmian, prowadzący do stanu zwanego defektem schizofrenicznym. Obecne dane patomorfologiczne nie potwierdzają toczenia się procesu w mózgu chorych osób, a jedynie wykazują (u części z nich) pewne, dość zresztą różniące się pomiędzy sobą, nieprawidłowości o charakterze niepostępującym. Przyjmuje się, że schizofrenia jest chorobą o charakterze epizodycznym, przy czym epizodyczność ta może przebiegać różnorako:

jeden epizod psychotyczny w ciągu całego życia, po którego ustąpieniu nie stwierdza się żadnych trwałych następstw, zarówno medycznych, jak i społecznych (np. utrata pracy czy przyjaciół)

jeden epizod psychotyczny w ciągu całego życia, po którego ustąpieniu stwierdza się niespecyficzne zmiany w stanie psychicznym, określane przez otoczenie w nieprecyzyjny sposób, np. „jest jakiś inny, to nie ten sam człowiek"; zmiany takie zauważane są jedynie przez osoby znające chorego przed wystąpieniem psychozy, dla pozostałych sprawia on wrażenie osoby zdrowej

jeden epizod psychotyczny w ciągu całego życia, po którego ustąpieniu stwierdza się istotne zmiany, zarówno pod względem społecznym (ograniczenie kontaktów międzyludzkich, bądź ich zamiana na grupę o niższym statusie społecznym, zaniechanie aktywności zawodowej), jak i psychopatologicznym (zauważalne nieprawidłowości w zachowaniu oraz kontakcie)

następujące po sobie w różnych okresach epizody psychotyczne, pomiędzy którymi nie obserwuje się istotnych zmian w stosunku do stanu prawidłowego w stanie klinicznym pacjenta

następujące po sobie w różnych okresach epizody psychotyczne, pomiędzy którymi obserwuje się nieprawidłowości psychopatologiczne (zaburzenia kontaktu, zachowania) lub społeczne (wycofanie z kontaktów, albo popadanie w tzw. „złe towarzystwo", co wiąże się np. z nadużywaniem alkoholu, przestępczością)

praktycznie ciągle trwający epizod psychotyczny, zły kontakt słowno-logiczny z chorym, krótkie okresy częściowej poprawy.

Choroba może też mieć przebieg nietypowy; np. wystąpienie kilku epizodów dość znacznie odsuniętych od siebie w czasie (np. 3 epizody w ciągu 25 lat), pomiędzy którymi osoba chorująca nie wykazuje żadnych oznak klinicznych z kręgu psychopatologicznego i utrzymuje swój status społeczny na dotychczasowym poziomie. Epizodyczność przebiegu schizofrenii, w odróżnieniu od procesualności, oznacza, że wystąpienie objawów schizofrenii nie jest jednoznaczne z późniejszym niekorzystnym stanem zdrowia, czy funkcjonowaniem społecznym takiej osoby.

W wielu podręcznikach podaje się, że na schizofrenię zapada 1% (0,55-1,6% w zależności od miejsca prowadzonych badań) ogólnej populacji w społeczeństwach cywilizowanych, w równym stopniu kobiety i mężczyźni; a obraz chorobowy nie przedstawia istotnych różnic u obu płci. Wskaźnik chorobowości w oparciu o częściej cytowane źródła wynosi 1,4-4,6 na 1000 mieszkańców, a wskaźnik rocznej zapadalności około 0,2/1000. Pomimo tego, że uznaje się, iż schizofrenia występuje z podobną częstością w różnych częściach świata, to chorobowość różni się pomiędzy państwami, a nawet pomiędzy lokalnymi obszarami; badania J.J. McGrath z 2004 dowodzą znacznych różnic w występowaniu schizofrenii w zależności od badanej populacji (różnice nawet 5-krotne), a mężczyźni chorują 1,4 razy częściej niż kobiety.

Inne badanie prowadzone w Irlandii (Cavan-Monaghan Study, 2002) dało jeszcze bardziej zaskakujący wynik, gdzie okazało się, że kobiety mogą chorować nawet 7,5 razy rzadziej niż mężczyźni. Wynik ten dotyczy przypadków, w których nie było żadnych wątpliwości diagnostycznych. Zachorowania na schizofrenię występują nieco częściej u osób urodzonych w zimie i na wiosnę (przynajmniej na półkuli północnej).

Schizofrenia występuje ze zwiększoną częstością rodzinnie: u krewnego pierwszego stopnia chorego na schizofrenię występuje zwiększone w przebiegu życia ryzyko zachorowania na schizofrenię (3-7%).

Chorzy na schizofrenię stanowią około jednej czwartej pacjentów szpitali psychiatrycznych. Jednak znaczna większość chorych jest nieświadoma swoich objawów i nigdy nie trafia do psychiatry. Schizofrenię uznaje się za jedną z większych przyczyn niepełnosprawności. W badaniu przeprowadzonym w 1999 w 14 państwach psychoza została uznana za 3. najbardziej upośledzający stan, po tetraplegii i otępieniu, a przed paraplegią i ślepotą.

W wyniku badań europejskich prowadzonych w latach 1920-1978 wykazano następujące wartości średniego ryzyka zachorowania w ciągu życia (wyrażone w %) dla członków rodziny chorego.

Schizofrenia uważana jest za chorobę ludzi młodych (późna adolescencja i wczesna dorosłość), chociaż jej wystąpienie możliwe jest w każdym wieku. Pierwsze objawy ujawniają się zwykle w okresie dojrzewania, a więc wtedy, gdy zaczyna się właściwa strukturalizacja osobowości. Najpóźniej ujawnia się postać paranoidalna. Początek choroby występuje typowo wcześniej u mężczyzn niż u kobiet, ze szczytem zachorowań u mężczyzn przypadającym na 20-28 rok życia, a u kobiet na 26-32. Bardzo rzadko dochodzi do zachorowań w wieku dziecięcym lub po 45 roku życia (15% przypadków). Prawdopodobieństwo zachorowania na schizofrenię dziecięcą wynosi mniej niż 1:10 000.

W dzieciństwie jednak spotyka się zwykle mniej typowy obraz schizofrenii, z dziwacznością zachowania lub mowy, atakami lęku z omamami itd. Należy jednak pamiętać, że autyzm dziecięcy, przez lata utożsamiany ze schizofrenią, dziś stanowi odrębną jednostkę kliniczną.

Schizofrenia, która pojawia się po raz pierwszy w okresie pełnej dojrzałości lub starości, okazuje się nierzadko nawrotem; przebyty w młodości epizod chorobowy mógł minąć niepostrzeżenie. Może też wiązać się z okresem przejściowym, zwłaszcza u kobiet, czy też z organicznymi uszkodzeniami mózgu.

Przyczyny schizofrenii wciąż pozostają nieznane. Wiedza o potencjalnych przyczynach oraz łańcuchach zależności patogenetycznych jest dziś bogatsza niż przedtem, jednak tworzy na razie tylko mozaikę nie zawsze spójnych wyników badań, tymczasowych hipotez i spekulacji.

Ta sekcja od 2021-04 wymaga modyfikacji na podstawie najświeższych informacji.

Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon Uwagi: Początek choroby, część podanych informacji ma charakter historyczny.
Niektóre treści są na pewno lub najprawdopodobniej nieaktualne. Artykuł należy zweryfikować, wskazując w przypisach źródła informacji.
dyskusji tej sekcji.
{{Dopracować}} z tej sekcji.

Schizofrenia może rozpocząć się nagle, a jej obraz nie pozostawia wątpliwości, że mamy do czynienia z chorobą psychiczną. Może również rozwijać się skrycie, miesiącami, nie budząc podejrzeń najbliższego otoczenia, do czasu gdy nagłe zaostrzenie czy postępująca degradacja sygnalizuje psychozę.

W tym przypadku uderza nagła zmiana w sposobie zachowywania się. Zaburzone są procesy myślenia, jest niewłaściwa interpretacja faktów i zdarzeń, co rodzi zazwyczaj urojenia odnośnie do sądów (najczęściej są to urojenia prześladowcze) oraz halucynacje odnośnie do wrażeń (najczęściej są to halucynacje słuchowe). Może być to zachowanie gwałtowne - silne podniecenie z dominującym uczuciem lęku, osłupienie, dziwaczność zachowania czy wypowiedzi, rozkojarzenie, omamy, ucieczka ( fuga), próby samobójstwa czy samookaleczenia. Może występować nieumiejętność wytłumaczenia przez chorego własnych odmiennych od zwykle mu właściwych zachowań. W przypadku ostrego początku, z silnym wyrażeniem objawów wytwórczych zazwyczaj występuje dobra odpowiedź na leczenie neuroleptykami.

W tym przypadku chory pozornie się nie zmienił, zachowuje formy towarzyskie, pracuje. Zmianę raczej się wyczuwa, niż zauważa. Chory czuje, jakby był z innego świata. Zmiany mogą być bardzo nieznaczne jak częstsze wybuchy „pustego" śmiechu, szukanie samotności, zaniedbywania podstawowych codziennych czynności (np. higienicznych), nadmierna pobożność, porzucenie dawnych zainteresowań, obniżenie krytycyzmu itd. W wielu sytuacjach forma i ilość (zaburzenia ilościowo-jakościowe) zmian zachowania chorego jest na tyle wyraźna, że sprawia to wrażenie dziwaczności, zaś sam chory nie potrafi podać racjonalnych czynników, które odpowiadałyby za te zmiany. W toczącym się procesie chorobowym można zaobserwować u wielu chorych zaburzenia pamięci i nieadekwatność afektu. Występują też zaburzenia w wyrażaniu emocji, wyraźne jest ich spłycenie i zubożenie.

Zmiana bywa czasem tak dyskretna, że epizod schizofreniczny mija niepostrzeżony i dopiero nawrót choroby w zaostrzonej formie, po kilku miesiącach czy nawet latach, przypomina otoczeniu, że osoba nie potrafi wyjaśnić swojego dziwnego zachowania w trakcie choroby.

Istnieją „pseudonerwicowe" formy schizofrenii, w których na pierwszy plan wysuwają się objawy hipochondryczne, neurasteniczne, anankastyczne czy histeryczne. W takim wypadku ciężko odróżnić schizofrenię od nerwicy. Jedynym objawem różniącym te choroby może być poczucie inności i obcości oraz mniej lub bardziej zaznaczona dziwaczność skarg zgłaszanych przez chorego. Oprócz dziwaczności zdarza się, że chory odczuwa wewnętrzną pustkę z zaznaczeniem przewagi objawów negatywnych nad objawami wytwórczymi.

Zdarza się, że wybuch choroby jest na kilka tygodni lub miesięcy poprzedzony krótkim epizodem niezwykłego zachowania się, niezgodnego z charakterem i dotychczasową linią życiową chorego. Może być to czyn niespodziewany, pozbawiony motywu, określany przez Bleulera jako „zachowanie wbrew oczekiwaniu", którego chory nie potrafi wyjaśnić.

Z wielu względów (m.in. historycznych) kryteria rozpoznawania schizofrenii są różne. W praktyce stosowane są cztery podejścia klasyfikacyjne - dwa historyczne (objawy opisane przez Bleulera oraz klasyfikacja Schneidera) oraz dwa skodyfikowane - DSM i ICD. Zastosowanie tych klasyfikacji wykazuje pewne zróżnicowanie - klasyfikacja ICD jest oficjalna i wymagana w diagnostyce w Polsce. DSM jest używana raczej w badaniach naukowych. Podejścia historyczne nie mają statusu „oficjalnego" - są jedynie pomocnym narzędziem dla diagnosty.

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie zebranym od pacjenta, a także nieprawidłowościach w zachowaniu dostrzeżonych przez członków rodziny, przyjaciół lub współpracowników oraz objawach spostrzeżonych przez psychiatrę, pracownika socjalnego, psychologa klinicznego lub innego klinicystę. Do rozpoznania schizofrenii muszą być spełnione określone kryteria, w których uwzględnia się obecność i długości trwania konkretnych objawów. Psychozy przypominające schizofrenię, lecz trwające krócej noszą nazwę zaburzeń schizofreniformicznych.

Wstępne postępowanie obejmuje zebranie wszechstronnego wywiadu oraz badanie fizykalne. Chociaż nie istnieją żadne badania laboratoryjne, które mogłyby potwierdzić rozpoznanie schizofrenii, to przeprowadza się różne badania celem wykluczenia innych stanów chorobowych, które mogą dać objawy psychotyczne podobne do tych w schizofrenii.

Schizofrenia wiąże się z upośledzeniem percepcji, myślenia i emocji oraz zaburzeń poznawczych. Obecne są również zaburzenia pamięci, spłycenie afektu, zdolności do wyrażania i przeżywania uczuć.

Według ICD-10:

Zaburzenia schizofreniczne cechują się w ogólności podstawowymi i charakterystycznymi zakłóceniami myślenia i spostrzegania oraz niedostosowanym i spłyconym afektem. Jasna świadomość i sprawność intelektu są zwykle zachowane, choć z czasem mogą powstawać pewne deficyty poznawcze. Najważniejsze objawy psychopatologiczne obejmują: echo myśli, nasyłanie oraz zabieranie myśli, rozgłaśnianie (odsłonięcie) myśli, spostrzeżenia urojeniowe oraz urojenia oddziaływania wpływu i owładnięcia, głosy omamowe komentujące lub dyskutujące o pacjencie w trzeciej osobie, zaburzenia myślenia i objawy negatywne. Przebieg schizofrenii może być albo ciągły, albo epizodyczny, z postępującym lub stabilnym deficytem, lub też może być to jeden lub więcej epizodów z pełną lub częściową remisją...

Kryteria jakościowe diagnozowania schizofrenii dotyczą objawów:

pozytywnych (inaczej „wytwórczych"), czyli dodatkowych w stosunku do normalnego funkcjonowania:

negatywnych (zmniejszających zdolności normalnego zachowania):

ubóstwa mowy (mutyzm)

anhedonii - niezdolność do spontanicznego przeżywania pozytywnych uczuć (np. radości, zadowolenia i optymizmu w ogóle)

nieuwagi

zobojętnienia

zubożenie mimiki

trudności prowadzenia aktywności społecznej (rodzinnej, małżeńskiej, zawodowej, czynności samoobsługowych)

trudności w komunikacji interpersonalnej.

Rodzaje schizofrenii według DSM-IV

Dla rozpoznania schizofrenii niezbędne jest spełnienie wszystkich wymienionych kryteriów:

A. obecność co najmniej jednego z poniższych objawów czynnej fazy zaburzeń przez co najmniej jeden miesiąc lub krócej przy prawidłowym leczeniu (poprzednio w DSM-III R co najmniej tydzień)

1. dwa z następujących:

b) nasilone omamy

c) niespójność lub znaczne rozluźnienie skojarzeń

d) zachowanie katatoniczne

e) płytki lub wyraźnie niedostosowany afekt

2. dziwaczne urojenia

3. nasilone omamy w postaci głosów komentujących lub dyskutujących

B. obniżenie poziomu funkcjonowania społecznego poniżej poziomu wyjściowego

C. ciągłe oznaki zaburzeń przez co najmniej pół roku. Okres ten musi zawierać fazę czynną (minimum jeden miesiąc lub krócej przy prawidłowym leczeniu), poza tym mogą go wypełnić objawy fazy zwiastunowej lub rezydualnej

D. nieobecność zespołu depresyjnego lub maniakalnego (zob. choroba afektywna dwubiegunowa)

E. brak uchwytnych czynników organicznych inicjujących lub podtrzymujących zaburzenia

F. jeśli w wywiadzie są zaburzenia autystyczne to rozpoznanie wymaga stwierdzenia nasilonych urojeń lub omamów (zob. autyzm dziecięcy, zespół Aspergera)

W klasyfikacji DSM-IV wyróżniono pięć rodzajów schizofrenii:

rezydualna - obraz kliniczny powstający w wyniku wieloletniego przebiegu schizofrenii. Objawy pozytywne są nieobecne lub występują w niewielkim natężeniu. Dominują objawy negatywne oraz dziwaczność, ekscentryczność zachowania i wypowiedzi.

paranoidalna - obecne są urojenia i omamy, ale brak wyraźnych cech zdezorganizowanego zachowania, myślenia i emocji.

zdezorganizowana, dawniej hebefreniczna - dominują cechy dezintegracji poszczególnych funkcji psychicznych. Występuje spłycenie afektu, zaburzenia myślenia i emocjonalności wyższej.

katatoniczna - w obrazie dominują zaburzenia psychomotoryczne; może wystąpić stupor katatoniczny i giętkość woskowa

niezróżnicowana - występują mieszane objawy z wyżej wymienionych grup nie dające podstaw do zakwalifikowania schizofrenii jako wyłącznie rezydualnej, paranoidalnej, zdezorganizowanej i katatonicznej.

oraz kilka rodzajów jej przebiegu:

subchroniczny

chroniczny

subchroniczny z zaostrzeniem

chroniczny z zaostrzeniem

choroba w remisji

przebieg nieokreślony

W ICD-10 wyróżnia się 2 dodatkowe podtypy:

depresja poschizofreniczna - epizod depresyjny rozwijający się w następstwie schizofrenii. Niektóre niewielkie objawy schizofrenii mogą być obecne.

schizofrenia prosta - pozornie niegroźne, lecz postępujące rozwijanie się znaczących objawów negatywnych przy braku epizodów psychotycznych.

Psychiatra Kurt Schneider stworzył listę objawów psychotycznych („objawy schneiderowskie"), które jego zdaniem odróżniają schizofrenię od innych zaburzeń psychotycznych. Nazywa się je „objawami pierwszorzędowymi" i zalicza do nich urojenia kontrolowania przez siły zewnętrzne; odciąganie i nasyłanie myśli, ugłośnienia myśli, głosy (omamy) komentujące myśli lub działania chorego albo głosy dyskutujące z myślami chorego lub innymi głosami. Wiarygodność objawów pierwszorzędowych była kwestionowana, chociaż zostały one uwzględnione w obecnych kryteriach rozpoznawczych.

Objawy podstawowe i dodatkowe według Eugena Bleulera

Objawy podstawowe, tzw. osiowe (4A):

zaburzenia asocjacji - rozluźnienie kojarzeń i pochodne, formalne zaburzenia myślenia

zaburzenia afektu - zubożenie, stępienie, sztywność, spłycenie, niedostosowanie afektywne

ambiwalencja - afektywna, wolicjonalna, intelektualna niejednorodność przeżywania

autyzm - wycofanie się z rzeczywistości i przewaga życia wewnętrznego

Objawy dodatkowe:

złudzenia i omamy

urojenia

objawy katatoniczne

niektóre zaburzenia pamięci, zmiany mowy i pisma oraz cech osobowości (zwłaszcza poczucia własnego ja)

różne (np. depresyjne, maniakalne, katatoniczne, urojeniowe, zaburzenia przytomności, fugi, dipsomaniczne), ostre zespoły psychotyczne przejściowo dołączone do obrazu choroby jako rzuty, zaostrzenia lub przejawy uboczne samego procesu chorobowego, stany reaktywne albo domieszki innych procesów chorobowych.

Timothy Crow przedstawił koncepcję typologiczną schizofrenii, uważaną za jedną z ważniejszych i potwierdzoną przez innych badaczy:

Schizofrenia typu I: przeważają w niej objawy wytwórcze, w ośrodkowym układzie nerwowym nie obserwuje się zmian anatomicznych - prawdopodobnie podłożem tych objawów jest nieprawidłowe przekaźnictwo synaptyczne neuronów.

Schizofrenia typu II: przeważają w niej objawy negatywne, obserwuje się zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym np. poszerzenie komór bocznych mózgu.

Rokowanie jest zdecydowanie lepsze w przypadku schizofrenii typu I - pacjenci reagują dobrze na leczenie farmakologiczne itd. W przypadku typu II występują znaczne upośledzenia w funkcjonowaniu jednostki i prognozy lecznicze są gorsze.

Formy leczenia schizofrenii bardzo zmieniły się na przestrzeni lat. Pierwsza metoda leczenia o udowodnionej skuteczności, stosowana od połowy lat 30., polegała na zastosowaniu śpiączki insulinowej. Zazwyczaj nie doprowadzano pacjenta do głębszego wyłączenia świadomości niż sopor (lub pogranicze soporu i śpiączki), stan ten przerywano poprzez podanie przez zgłębnik do żołądka roztworu cukru trzcinowego, później też dożylnego podania glukozy. Do momentu zastosowania w lecznictwie leków przeciwpsychotycznych metoda ta uchodziła za skuteczną metodę w przypadkach, gdzie dominowały objawy osiowe choroby. Najistotniejszym powikłaniem tej formy terapii jest śpiączka przedłużona, która grozi defektem organicznym. Z tego powodu obecnie nie jest stosowana, ma znaczenie historyczne.

W końcu lat 30. zastosowanie elektrowstrząsów dało wyraźną poprawę u chorych, u których dominowały objawy obniżonego nastroju. Metoda ta była (i jest nadal) skuteczna w przypadkach katatonii, w ostrej katatonii często ratowała życie. Próby stosowania barbituranów okazały się mało skuteczne, pozwalały jedynie silnie uspokoić chorego, jednak ze wszystkimi negatywnymi następstwami, jakie barbiturany niosą. Przełomem okazało się zsyntetyzowanie chloropromazyny, pierwszego skutecznego leku przeciwpsychotycznego.

Na przełomie lat 70. i 80. pojawiła się klozapina - pierwszy atypowy neuroleptyk. Ta gałąź farmakoterapii odnosi obecnie największe sukcesy (np. olanzapina, risperidon i inne) i w niej upatrywane są nadzieje dla wielu chorych.

Leczenie schizofrenii opiera się głównie na stosowaniu leków przeciwpsychotycznych. W początkowej fazie leczenia jest ono w stanie zmniejszyć (wyciszyć) objawy pozytywne psychozy, w dalszym ciągu trwania terapii stopniowo zaznaczając wpływ na objawy osiowe. Większość neuroleptyków zaczyna działać po 7-14 dniach, niemniej do oceny skuteczności danego leku u konkretnego pacjenta potrzebny jest okres 4 tygodni (w przypadku klozapiny - nawet 3 miesięcy). Stosowanie klasycznych leków przeciwpsychotycznych wiąże się z występowaniem licznych działań ubocznych. Działania uboczne można podzielić umownie na takie, które związane są z samym wdrożeniem leczenia (lub zwiększeniem dawki), i na takie, które są konsekwencją długotrwałej (wieloletniej) terapii. Do pierwszych zalicza się: senność, sztywność mięśni, zawroty głowy, drżenie kończyn, akatyzję, akinezę. Do drugich późne dyskinezy.

Używanie nowszych, atypowych leków przeciwpsychotycznych związane jest z niższym ryzykiem dyskinez późnych, chociaż częściej wywołują zespół metaboliczny, przyrost masy ciała i choroby związane z otyłością. Doniesiono o podniesieniu poziomu prolaktyny u ludzi przyjmujących neuroleptyki atypowe, chociaż pochodne fenotiazyny również wykazują takie działanie. Nie wykazują działania depresjonotwórczego, jak np. haloperidolu. Nie wiadomo, czy nowsze neuroleptyki zmniejszają ryzyko wystąpienia złośliwego zespołu neuroleptycznego (rzadkiego, ale groźnego i potencjalnie śmiertelnego powikłania neurologicznego najczęściej związanego z działaniem ubocznym neuroleptyków).

Obecnie nie uważa się, by któraś z generacji neuroleptyków była bezpieczniejsza (lub któryś z leków ogólnie skuteczniejszy) i zaleca się dobieranie leku indywidualnie, z uwzględnieniem profilu efektów ubocznych.

Uważa się, że obie klasy leków w równym stopniu działają na objawy pozytywne. Niektórzy badacze sugerują, że leki atypowe dostarczają dodatkowe korzyści ze strony objawów negatywnych i deficytów poznawczych związanych ze schizofrenią, chociaż do tej pory nie wykazano kliniczne takiej skuteczności. Poprawiają funkcjonowanie społeczne w związku z mniej zaznaczonymi działaniami sedatywnymi. Stąd są korzystne wśród pacjentów aktywnych zawodowo. Niedawne przeglądy prac naukowych obaliły twierdzenia o mniejszych pozapiramidowych działaniach atypowych neuroleptyków względem typowych, zwłaszcza gdy te drugie stosuje się w mniejszych dawkach lub wybiera się leki o mniejszym potencjale przeciwpsychotycznym.

Odpowiedź na leczenie jest różnorodna. „Lekooporna schizofrenia" jest określeniem stosowanym na określenie sytuacji, w której dochodzi do niepowodzenia w osiąganiu zadowalających wyników leczenia przy zastosowaniu co najmniej dwóch różnych neuroleptyków. Lekiem z wyboru w leczeniu schizofrenii lekoopornej jest klozapina. Jest to leczenie o wysokiej skuteczności, ale wiąże się z kilkoma potencjalnie śmiertelnymi działaniami niepożądanymi, jak agranulocytoza i zapalenie mięśnia sercowego. Klozapina może przynosić dodatkowe korzyści w postaci zmniejszenia skłonności do nadużywania różnych substancji przez pacjentów ze schizofrenią. U pacjentów niechętnych lub niezdolnych do regularnego przyjmowania leków można zastosować iniekcje z form depot neuroleptyków, które podaje się co 2-4 tygodnie. Pozwala to osiągnąć właściwą kontrolę leczenia.

Pomimo obiecujących wczesnych wyników badań pilotażowych, okazało się, że kwasy tłuszczowe omega-3 nie poprawiają objawów schizofrenii. Stwierdzono, że stężenia witaminy D w organizmie są związane z rozpoznaniem schizofrenii, niezależnie od dziennego poboru wapnia, poziomu kalcemii, ekspozycji na światło i pory urodzin. Jednak nie ma aktualnie wystarczających dowodów na formułowanie rekomendacji podawania doustnego witaminy D lub większej ekspozycji na światło słoneczne.

Psychoterapia jest także szeroko zalecana i stosowana jako forma leczenia schizofrenii, chociaż w praktyce działania są często ograniczone do farmakoterapii z powodu problemów związanych ze zwrotem kosztów leczenia lub brakiem odpowiedniego wyszkolenia.

Terapia poznawczo-behawioralna jest stosowana do zmniejszenia objawów oraz poprawienia powiązanych kwestii, takich jak samoocena, funkcjonowanie społeczne oraz wgląd. Wyniki pierwszych badań były nierozstrzygające, ale niedawne przeglądy badań wskazują na to, że terapia poznawczo-behawioralna może być skuteczna w leczeniu psychotycznych objawów schizofrenii. Zaleca się stosowanie terapii u wszystkich pacjentów z objawami psychotycznymi. Z czasem tworzono programy terapii coraz lepiej dostosowanej do pacjentów pasychotycznych (terapia poznawczo-behawioralna psychoz, ang. cognitive-behavioral therapy for psychosis, CBTp). CBTp może być przeprowadzana indywidualnie lub grupowo, również za pomocą Internetu, a jej odbiorcami mogą być także członkowie rodziny lub inne osoby wspierające pacjenta.

Innym podejściem jest poznawcza terapia naprawcza, technika nakierowana na naprawienie deficytów neuropoznawczych czasami obecnych w schizofrenii. Oparto ją na technikach neuropsychologicznej rehabilitacji, a wczesne wyniki wykazały jej skuteczność w aspekcie poznawczym oraz poprawy mierzalne zmianami aktywności mózgu w fMRI. Podobnym podejściem, którego skuteczność została wykazana, jest poznawcza terapia ulepszająca, która skupia się na społecznym poznaniu, a także neurokognitywistyce.

Terapia rodzin, która jest skierowana na cały system rodzinny osoby chorej na schizofrenię, ma konsekwentnie wykazane korzyści, przynajmniej jeśli czas trwania interwencji jest długi. Wpływ schizofrenii na rodziny oraz obciążenie dla opiekunów jakie powoduje, przyczyniło się obok zastosowania terapii do wzrostu dostępności książek mających pomóc w tym temacie. Istnieją również pewne dowody na korzyści, jakie przynosi uczenie się umiejętności społecznych, chociaż wyniki innych badań wskazują na efekty negatywne.

W kilku pracach naukowych zbadano możliwe korzyści ze stosowania muzykoterapii oraz innych kreatywnych terapii, ale ich wyniki są niepewne.

Terapia elektrowstrząsowa nie jest uważana obecnie za leczenie pierwszego rzutu w żadnej postaci schizofrenii, lecz jest zalecana jako metoda drugiego rzutu w schizofrenii katatonicznej, schizofrenii opornej na inne metody leczenia, w złośliwym zespole neuroleptycznym oraz u kobiet w ciąży z rozpoznaniem zaburzeń schizofrenicznych i schizoafektywnych. Przynosi większe korzyści, gdy obecne są objawy katatoniczne i jest zalecana zgodnie z wytycznymi NICE w Wielkiej Brytanii do stosowania w katatonii, jeśli wcześniej była skuteczna, inaczej nie ma zaleceń do użycia w schizofrenii. Psychochirurgia w schizofrenii jest rzadką procedurą i nie jest zalecana do leczenia schizofrenii.

Jedną z kluczowych metod terapeutycznych, mających na celu utrzymanie remisji choroby oraz powrót do społeczeństwa osoby po epizodach schizofrenii jest terapia społeczna. Ruchy prowadzone przez społeczności, wykształconych terapeutów, lekarzy, stały się integralną częścią procesu wyjścia z choroby w Europie i Stanach Zjednoczonych. Grupy takie jak Hearing Voices Network i Paranoia Network rozwinęły własne podejście samopomocy, które jest skierowane na zapewnienie wsparcia i dodawania sił poza głównym, tradycyjnym modelem medycznym w psychiatrii. Poprzez unikanie ujęcia osobistych doświadczeń w kryterium choroby psychicznej czy zdrowia psychicznego, ich celem jest destygmatyzacja osób chorych, uzyskanie pozytywnej samooceny oraz zachęcenie innych do przyjęcia odpowiedzialności. Współpraca pomiędzy tymi grupami a szpitalami staje się coraz bardziej powszechna. Ruch pracuje w kierunku naprawienia wycofanego nastawienia się społeczeństwa, zbudowania umiejętności społecznych oraz zmniejszenia długości i ilości hospitalizacji. W Polsce jednym z najdłużej działających ośrodków jest ośrodek krakowski założony w 1979 roku.

Trwają pracę nad tworzeniem hodowli komórek nerwowych in vitro w celu lepszego poznania mechanizmów choroby i jej leczenia. W 2011 roku opublikowano badania w których udało się uzyskać neurony z komórek skóry (bezpośrednio lub cofając komórki do poziomu komórek macierzystych) od osób chorych na schizofrenię.

Rokowanie w przebiegu schizofrenii jest ostrożne, choć znacznie lepsze niż kilkanaście lat temu. Zależy ono od podatności chorego na określone działania terapeutyczne, leczeniu regularnym i stałym, często do końca życia chorego. Zazwyczaj dobre wyniki leczenia obserwuje się, gdy:

początek choroby jest nagły (ostry),

wiek zachorowania jest późny (po 30. roku życia),

nie występowały wcześniej problemy ze zdrowiem psychicznym chorego (ogólnie dobre funkcjonowanie społeczne przed chorobą),

dominują objawy wytwórcze nad objawami osiowymi,

obecność objawów afektywnych,

chory chce się leczyć i dobrze współpracuje z lekarzem leczącym,

w proces leczenia włącza się otoczenie chorego, szczególnie najbliższa rodzina,

są dostępne różne formy oddziaływania terapeutycznego (leczenie biologiczne, psychoterapia),

pacjent jest kobietą.

Niekorzystnie rokują takie przypadki, gdy:

na plan pierwszy wysuwają się objawy osiowe (negatywne; dominuje uczucie pustki i brak objawów wytwórczych oraz lękowych),

jest wczesny wiek zachorowania,

leczenie nie przebiega optymalnie (niesystematycznie, niezbyt odpowiednie leki i ich dawki, brak oddziaływania psychoterapeutycznego i socjoterapeutycznego),

są nieuzgodnione z lekarzem przerwy w leczeniu (szczególnie nieprzyjmowanie leków lub samowolne zmniejszanie ich dawek przez chorego),

nakładają się inne problemy chorego (toksykomania, niewłaściwe relacje z najbliższą rodziną).

Liczne badania międzynarodowe wskazują na korzystne długoterminowe rokowanie dla około połowy osób ze zdiagnozowaną schizofrenią, przy czym bywają znaczne różnice pomiędzy poszczególnymi osobami i regionami. W jednym z badań retrospektywnych stwierdzono, że około jedna trzecia osób w pełni wyzdrowiała, tyle samo doznało pewnej poprawy, a reszta pozostała chora. Badania kliniczne z użyciem ścisłych kryteriów wyleczenia (aktualna remisja objawów pozytywnych i negatywnych oraz adekwatne funkcjonowanie społeczne i zawodowe przez 2 lata) wykazały występowanie pełnego wyleczenia u 14% osób w ciągu 5 pierwszych lat 5-letnie badania społeczności wykazały ogólną poprawę złożonych wskaźników objawowych, klinicznych oraz funkcjonalnych u 62% osób. Nie zawsze można porównać wskaźniki pomiędzy różnymi badaniami, ponieważ precyzyjna definicja wyzdrowienia nie została szeroko zaakceptowana, ale zasugerowano już pewne wystandaryzowane kryteria.

Światowa Organizacja Zdrowia przeprowadziła dwa długoterminowe badania na grupie ponad 2000 ludzi chorych na schizofrenię z różnych krajów. Okazało się, że rokowanie jest znacznie lepsze dla pacjentów w krajach rozwijających ( Indie, Kolumbia, Nigeria) niż w krajach rozwiniętych ( Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Irlandia, Dania, Czechy, Słowacja, Japonia i Rosja), pomimo tego, że leki przeciwpsychotyczne są zazwyczaj słabo dostępne w biedniejszych krajach, co podnosi kwestię skuteczności leczenia opartego na takich lekach. W oparciu o te powiązania wykazane w badaniach trudno jednak ustalić, co jest przyczyną, a co efektem. Odsetek zachorowalności na schizofrenię wśród ludów pierwotnych jest znacznie niższy niż w społeczeństwach cywilizowanych. Obraz psychoz jest nieco odmienny, przeważają formy ostre - zbliżone do katatonii, a rokowanie jest u nich lepsze. Wyniki badań są spójne, jeśli chodzi o znaczący niekorzystny wpływ w chorobie negatywnego nastawienia do osób ze schizofrenią. W szczególności znaczenie mają krytyczne uwagi, wrogość, autorytarność, nastawienie władcze (nazywane przez badaczy wysokim poziomem „ujawnianych emocji") ze strony członków rodziny, co wiąże się z większym ryzykiem nawrotów choroby wśród różnych kultur.

Istotnym zagadnieniem na przebieg choroby, wyników jej leczenia oraz na rokowanie w dłuższym przedziale czasu jest samowolne (bez zgody lekarza leczącego) zmniejszanie dawek leków. Neuroleptyki, które z jednej strony wyciszają psychotyczne przeżycia chorego, z drugiej strony - hamując objawy pozytywne sprawiają, że chory podczas leczenia staje na rozdrożu gasnących objawów chorobowych świata psychotycznego i (często szarego, „nieprzychylnego") świata rzeczywistego. W wielu przypadkach nasilają się objawy ambisentencji chorego i jego ambiwalecji wobec choroby - który z jednej strony chce powrotu do zdrowia, zaś z drugiej wraca na tory myślenia psychotycznego.

Rolą terapeutów, rodziny i bliskich chorego jest wsparcie chorego, aby porzucił chęć powrotu do świata psychotycznego i zainteresował się światem rzeczywistym, warunkującym powrót do zdrowia poprzez normalne funkcjonowanie społeczne. Bez tego wsparcia chory często samowolnie ogranicza dawki leków, utrzymując długotrwale śladowe objawy psychozy. Z tego też względu niektórzy terapeuci chętnie stosują w okresie remisji neuroleptyki w postaci iniekcji domięśniowych o powolnym uwalnianiu składnika leczniczego. W innych przypadkach na rodzinie lub bliskich chorego spoczywa czuwanie nad prawidłowością leczenia choroby w okresie remisji jej ostrych objawów. W dużym stopniu zapobiega to konieczności ponownej hospitalizacji chorego (lub intensyfikacji farmakologicznego leczenia ambulatoryjnego), gdy ostre objawy chorobowe powrócą.

W badaniu przeprowadzonym na ponad 168000 obywateli Szwecji poddawanych leczeniu psychiatrycznemu okazało się, że średnia oczekiwana długość życia osób chorujących na schizofrenię stanowi w przybliżeniu 80-85% średniej populacyjnej. Kobiety ze schizofrenią mają nieco lepszą oczekiwaną długość życia niż mężczyźni. Choroba ma także lepsze rokowanie co do oczekiwanej długości życia niż w przypadku nadużywania substancji, zaburzenia osobowości, zawału serca oraz udaru mózgu. Ze schizofrenią wiąże się wysokie ryzyko popełnienia samobójstwa; w jednym z badań wykazano, że 30% pacjentów z rozpoznaną schizofrenią dokonuje próby samobójczej przynajmniej raz w życiu. Inne badanie wykazało, że 10% osób chorych dokonuje skutecznej próby samobójczej. Inne czynniki ryzyka to palenie tytoniu, niewłaściwa dieta, mała aktywność fizyczna oraz skutki uboczne leków psychiatrycznych.

Niektórzy psychiatrzy uważają, że pacjenci mogą być odwodzeni od zażywania przepisanych leków przez przyjaciół lub członków rodziny z powodu ich niebiologicznych poglądów na zaburzenia psychiczne. Poglądy wśród społeczeństwa na temat leczenia i wyjścia z choroby mogą się różnić od wiedzy przedstawianej przez specjalistów w dziedzinie zdrowia psychicznego.

Związek schizofrenii z przemocą jest spornym tematem. W jednej z ankiet 61% Amerykanów podało, że istnieje większe ryzyko przemocy ze strony osób ze schizofrenią, podczas gdy 33% uważało, że przemoc jest częściej dokonywana przez osoby z depresją, 71% - przez osoby z problemem alkoholowym i 87% - narkotykowym.

Badania na temat przemocy wykazały, że procent ludzi ze schizofrenią, którzy dokonują przemocy jest kilka razy większy niż procent wśród ludzi bez jakiegokolwiek zaburzenia, lecz niższy niż spotyka się w przypadku alkoholizmu. Różnice ulegają zmniejszeniu lub znikają przy porównaniu osób z tego samego środowiska, gdy bierze się pod uwagę czynniki ryzyka, a zwłaszcza zmienne socjodemograficzne oraz nadużywanie substancji. Badania w krajach zachodnich wykazały, że 5 do 10% skazanych za morderstwo ma zaburzenia ze spektrum schizofrenii.

Występowanie psychozy w schizofrenii wiązano czasem z większym ryzykiem aktów przemocy. Wyniki badań na temat swoistej roli urojeń są niespójne.

Osoby ze schizofrenią są przynajmniej 14 razy częściej ofiarami przestępstw z użyciem przemocy niż ich sprawcami. Znaleziono również powiązanie z nadużywaniem substancji, w szczególności alkoholu wśród mniejszości która dokonuje różnych aktów przemocy. Przemoc dokonywana na osobach ze schizofrenią lub przez nie same występuje najczęściej w obrębie otoczenia rodzinnego, a także stanowi problem wśród służb medycznych oraz w szerszym społeczeństwie.

Nie istnieją żadne wiarygodne wskaźniki rozwinięcia się schizofrenii, chociaż prowadzi się badania mające ustalić jakie znaczenie rokownicze ma połączenie czynników genetycznych z nieupośledzającymi epizodami przypominającymi psychozę. Osoby spełniające kryteria „ stanu psychicznego bardzo wysokiego ryzyka": wywiad rodzinnego występowania schizofrenii oraz samoograniczającej się psychozy mają 20-40% ryzyko zachorowania na schizofrenię w ciągu roku. Zastosowanie terapii psychologicznych oraz leków okazało się przynosić korzyści w redukcji ryzyka u ludzi, którzy spełniają kryteria „wysokiego ryzyka" wystąpienia pełnoobjawowej schizofrenii. Z drugiej strony, leczenie osób, które mogą nigdy nie zachorować jest kontrowersyjne biorąc pod uwagę efekty uboczne leczenia antypsychotycznego; w szczególności dyskinez późnych oraz rzadkiego, ale potencjalnie śmiertelnego złośliwego zespołu neuroleptycznego. Najpowszechniej stosowaną formą prewencji schizofrenii są kampanie edukacji społeczeństwa, które dostarczają informacje o czynnikach ryzyka, wczesnym rozpoznaniu oraz opcjach leczenia.

Pierwsze wzmianki o objawach przypominających schizofrenię znajdują się już w piśmiennictwie starożytnym, między innymi w Biblii[potrzebny przypis], a także w „Księdze serc" - części papirusu Ebersa sprzed 1550 p.n.e. O ile depresja czy padaczka już w starożytności zostały wyodrębnione jako choroby, schizofrenia najdłużej utrzymała znamię opętania przez moce tajemne. Studia nad starogrecką i rzymską literaturą wykazują, że chociaż w społeczeństwie była świadomość zaburzeń psychotycznych, to nie odnaleziono zapisów, które odpowiadałyby współczesnym kryteriom rozpoznania schizofrenii. Opisywano jednak w arabskiej medycynie i literaturze psychologicznej średniowiecza objawy przypominające schizofrenię. Awicenna, na przykład, w Kanonie nauki medycznej opisuje stan nieco przypominający schizofrenię, który nazwał Junun Mufrit (poważne szaleństwo), odróżniając go od innych postaci szaleństwa ( Junun), takich jak mania, wścieklizna i psychoza w chorobie afektywnej dwubiegunowej.

Emil Kraepelin w 1883 zaklasyfikował schizofrenię jako osobną jednostkę chorobową, a w 1896 połączył znane zespoły chorobowe (urojenia, katatonia, hebefrenia, otępienie proste) w jedną diagnozę którą nazwał dementia praecox (wczesna demencja - termin po raz pierwszy użyty przez psychiatrę Bénédicta Morela 1809-1873) oraz chorobę afektywną dwubiegunową. W jego opinii narastające otępienie w schizofrenii to zejście choroby mózgu, a w szczególności postać otępienia wyróżniającej się od innych postaci otepienia, takich jak choroba Alzheimera, które zazwyczaj występują w późniejszym wieku. Jednak dzisiaj uważa się, że jest to raczej objaw uboczny związany ze społeczną izolacją chorego, i że nie jest to skutkiem samej choroby. Przy czym należy zaznaczyć, że chodzi tu raczej o otępienie emocjonalne niż intelektualne.

W 1908 roku Eugen Bleuler stworzył pojęcie schizofrenii oznaczające „ rozszczepienie umysłu". Wywodziło się ono od greckich słów schizein (σχίζειν, „rozszczepiać") i phrēn, phren- (φρήν, φρεν-, „ umysł") i miało opisywać rozdzielenie funkcji pomiędzy osobowością, myśleniem, pamięcią i postrzeganiem. Bleuler w odróżnieniu od Kraepelina nie uważał aby schizofrenia musiała się kończyć otępieniem. Nie był też pewny czy ma do czynienia z jedną czy też z grupą chorób. Opisał cztery główne objawy choroby ( 4A): zmniejszony afekt, autyzm, upośledzone asocjacji (rozszczepienie umysłu) oraz ambiwalencję.

Pojęcie schizofrenii jest powszechnie mylnie rozumiane jako „rozszczepienie osobowości". Wprawdzie niektórzy chorzy słyszą głosy i mogą je odbierać jako pochodzące od innych osób, ale w schizofrenii nie dochodzi do przyjmowania przez chorego odmiennych osobowości. Pierwsze znane niewłaściwe użycie pojęcia oznaczającego „rozszczepioną osobowość" pojawiło się w artykule Thomasa Stearnsa Eliota w 1933.

W pierwszej połowie XX wieku schizofrenia była uważana za dziedziczny defekt, a osoby chore były obiektem działań na rzecz eugeniki w wielu krajach. Dokonano setki tysięcy sterylizacji ze zgodą lub bez, w większości przypadków w nazistowskich Niemczech, Stanach Zjednoczonych i krajach skandynawskich. Wiele osób zdiagnozowanych ze schizofrenią oraz innych „umysłowo niedostosowanych" zostało zamordowanych w ramach akcji T4.

Diagnostyczny opis schizofrenii zmieniał się z czasem. W wyniku amerykańsko-brytyjskich badań diagnostycznych przeprowadzonych w 1971 okazało się, że schizofrenia była rozpoznawana w większym zakresie w Stanach Zjednoczonych niż Europie. Było to częściowo spowodowane tym, że amerykańskie kryteria diagnostyczne z DSM-II były szersze od europejskich opartych na ICD-9. Stało się to jednym z powodów dla rewizji nie tylko samego rozpoznawania schizofrenii, ale rewizji całego podręcznika DSM, w wyniku czego doszło do publikacji DSM-III.

Książka i film Piękny umysł przedstawiają życie matematyka i ekonomisty Johna Nasha, laureata nagrody Nobla, u którego rozpoznano schizofrenię. Marathiański film Devrai z Atulem Kulkarni jest przedstawieniem pacjenta ze schizofrenią. Akcja filmu rozgrywa się w regionie Konkan Maharashtry w zachodnich Indiach. Ukazano w nim zachowanie, mentalność i zmagania w chorobie pacjenta oraz osób, które kocha. Film przedstawia również leczenie choroby psychicznej przy użyciu środków farmakologicznych, poświęcenia oraz dużej cierpliwości okazywanej przez bliskich pacjenta. Australijska dziennikarka Anne Deveson opowiada historię batalii swojego syna ze schizofrenią w książce Tell me I'm Here, na podstawie której stworzono później film.

W Mistrzu i Małgorzacie Michaiła Bułhakowa poeta Iwan Bezdomny zostaje umieszczony w szpitalu po tym jak zostaje świadkiem przepowiedzenia śmierci Berlioza przez Wolanda. Książka The Eden Express Marka Vonneguta opisuje jego zmagania ze schizofrenią oraz powrót do zdrowia psychicznego.

Film Ogród Luizy (2007) w reżyserii Macieja Wojtyszki, opowiada historię osiemnastoletniej dziewczyny cierpiącej na schizofrenię. Umieszczona z woli ojca w szpitalu psychiatrycznym znajduje wsparcie w skruszonym gangsterze.

Historia szesnastoletniej schizofreniczki jest tematem autobiograficznej powieści Joanne Greenberg I never promised you a rose garden (tytuł polskiego wydania Życie to nie bajka) opublikowanej w 1964 roku pod pseudonimem Hannah Green. Na podstawie książki zrealizowano film Nigdy nie obiecywałem ci ogrodu pełnego róż (1977).

Fallon, Opole, Potkin, The neuroanatomy of schizophrenia: circuitry and neurotransmitter systems, „Clinical Neuroscience Research", 3 (1-2), 2003, s. 77-107, DOI: 10.1016/S1566-2772(03)00022-7.

Keen, Schizophrenia: orthodoxy and heresies. A review of alternative possibilities, „Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing", 6 (6), 1999, s. 415-424, DOI: 10.1046/j.1365-2850.1999.00237.x, PMID: 10818864.

Open The Doors - information on global programme to fight stigma and discrimination because of Schizophrenia. The World Psychiatric Association (WPA)

Scientific American Magazine (January 2004 Issue) Decoding Schizophrenia

Shaner, Miller, Mintz, Schizophrenia as one extreme of a sexually selected fitness indicator, „Schizophrenia Research", 70 (1), 2004, s. 101-109, DOI: 10.1016/j.schres.2003.09.014, PMID: 15246469.

Thomas Stephen Szasz: Schizophrenia: the sacred symbol of psychiatry. New York: Basic Books, [c1976]. ISBN 0-465-07222-4 .

Wiencke, Markus (2006) Schizophrenie als Ergebnis von Wechselwirkungen: Georg Simmels Individualitätskonzept in der Klinischen Psychologie. In David Kim (ed.), Georg Simmel in Translation: Interdisciplinary Border-Crossings in Culture and Modernity (pp. 123-155). Cambridge Scholars Press, Cambridge, ​ISBN 978-1-84718-060-5 ​.

Bilikiewicz A., Pużyński S., Rybakowski J., Wciórka J. Psychiatria, t. II Psychiatria kliniczna, Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław, 2002, s. 230-231. ​ISBN 83-87944-72-6 ​.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schizofrenia - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
ICD-10 F20 F20.0 Schizofrenia paranoidalna F20.1 Schizofrenia hebefreniczna F20.2 Schizofrenia katatoniczna F20.3 Schizofrenia niezróżnicowana F20.4 Depresja postschizofreniczna F20.5 Schizofrenia rezydualna F20.6 Schizofrenia prosta F20.8 Schizofrenia innego rodzaju F20.9 Schizofrenia, nieokreślona DSM-IV 295 Schizofrenia ( stgr. σχίζειν, schizein, „rozszczepić" i stgr.

# data[].attributes.attachment_link.title
Proces leczenia osób chorujących na schizofrenię

# data[].attributes.body
Potrzebna jest ogromna cierpliwość, ale przede wszystkim wiedza o tym schorzeniu – na czym właściwie ono polega. Jeśli zrozumiesz, co odczuwa bliska osoba i nauczysz się postępować w ciężkich chwilach, będzie ci łatwiej.

# data[].attributes.attachment_link.title
Co zrobić, gdy chory na schizofrenię nie chce brać leków?

# data[].attributes.body
1. Zachęcaj do dodatkowych aktywności.

2. Spróbuj namówić chorego na wizytę u psychiatry.

3. Pilnuj, aby chory nie zapominał o lekach.

4. Zaakceptuj stan chorego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jak żyć z osobą chorą na schizofrenię? Potrzebna jest ogromna cierpliwość, ale przede wszystkim wiedza o tym schorzeniu - na czym właściwie ono polega. Jeśli zrozumiesz, co odczuwa bliska osoba i nauczysz się postępować w ciężkich chwilach, będzie ci łatwiej. Poznaj porady, jak żyć z osobą chorą na schizofrenię.

Spis treści:

Jak żyć z osobą chorą na schizofrenię?

Jak żyć z osobą chorą na schizofrenię?

Zakłócenie kontaktu z rzeczywistością i nieprawidłowe odbieranie świata sprawia, że schizofrenia jest dramatem pacjentów i ich najbliższych. W Polsce choruje na nią 400 tys. osób. Najczęściej rozpoznaje się ją u młodych (18-19 lat). Im wcześniej się ujawni, tym cięższy ma przebieg i gorsze rokowania. Najczęściej rozpoznawana jest schizofrenia paranoidalna.

Chory może dziwnie się zachowywać, mówić sam do siebie, rozkręcać kontakty elektryczne, poszukiwać w domu kamer, niszczyć komputery, bo jest przekonany, że ktoś chce go namierzyć. Zwykle przestaje sypiać, boi się, że ktoś chce go skrzywdzić. Żyje w świecie irracjonalnym, np. wierzy, że ma wszczepione chipy, że ludzie słyszą jego myśli. Uważa, że filmy lub programy TV są tworzone na podstawie jego życia, że redaktor z ekranu zwraca się osobiście do niego.

Chory zaczyna słyszeć głosy np. komentujące jakieś zdarzenie: "Świetnie to zrobiłaś". W miarę trwania choroby omamy mają coraz brutalniejszą treść. Najczęściej krytykują chorego (nierzadko obraźliwymi słowami) albo odnoszą się do jego seksualności: "Wszyscy wiedzą, że jesteś gejem".

Omamy produkowane są w odniesieniu do tego, co dzieje się wokół. Kiedyś chorzy bali się policji, mafii, teraz boją się CBŚ, CBA, Państwa Islamskiego. Jeśli o czymś jest głośno, przenosi się to na doznania psychotyczne. Strach rodzi cierpienie, czasami agresję, bo człowiek próbuje bronić się przed kimś, kto rzekomo robi mu krzywdę.

Przewaga objawów negatywnych sprawia, że chory na schizofrenię wycofuje się z życia. Staje się małomówny, zamknięty, poświęca czas na przemyślenia. Spłycenie emocjonalne, trudności w podejmowaniu decyzji, apatia, spowolnienie ruchowe, mniejsza dbałość o siebie - to tzw. niewidoczne objawy schizofrenii.

Chory często przeskakuje z tematu na temat bez logicznego związku. Z taką osobą nie da się prowadzić dialogu. Czasem jest pseudofilozoficzny, używa dziwnych słów i struktur językowych. Nie śmieje się z żartów, ma trudności z myśleniem abstrakcyjnym. Problem w tym, że takie zachowania spotyka się wśród zdrowych, dlatego usypiają one czujność otoczenia.
Czytaj też: Urojenia: Co może je powodować? Leki przeciwpsychotyczne: działanie i skutki uboczne Dziedziczenie schizofrenii: co geny mają wspólnego z tą chorobą? Leczenie schizofrenii: jakie są jego sposoby?
Zachowaj do dodatkowych aktywności

Schizofrenia nie musi wykluczać z życia społecznego. Osoby, które się leczą, kończą studia, pracują, zakładają rodziny. Choroba nie może być podstawą dyskryminacji. Na szczęście jest coraz lepiej. Duża w tym zasługa stowarzyszeń pacjentów, które rozpowszechniają wiedzę na temat schizofrenii i aktywizują chorych do normalnego życia. Ważne jest, by włączyć do życia sport, wysypiać się, nie brać na siebie za dużo obowiązków. Chory na schizofrenię musi też nauczyć się radzić sobie ze stresem.

Spróbuj namówić chorego na wizytę u psychiatry

Psycholog nie postawi diagnozy. Jeśli zdecydujesz się na psychologa, wybierz takiego, który pracuje w szpitalu albo ma doświadczenie kliniczne - lepiej rozumie problem i w razie potrzeby nakłoni do konsultacji u psychiatry. W ostrych stanach warto iść do izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego - tam pracują lekarze, którzy mogą udzielić konsultacji.

Oczekiwanie na wizytę u psychiatry w rejonie jest długie, a wczesne rozpoznanie i leczenie daje większą szansę, że uda się zapanować nad chorobą. Osoba z objawami psychotycznymi najczęściej uważa, że cały świat jest chory, a nie ona, więc sama do lekarza nie pójdzie. Po co iść do lekarza, jeśli naprawdę słyszy się głosy, bo mózg je produkuje (u podłoża schizofrenii leżą zaburzenia równowagi biochemicznej mózgu).

Jeżeli jednak odpowiednio wcześnie zaobserwuje się patologiczne zachowanie, można jeszcze przekonać bliskiego do wizyty u specjalisty. Jak? Warto odwołać się do emocji. Widzę, że się boisz, nie wychodzisz do ludzi, nie możesz spać, pójdźmy do lekarza, sprawdźmy, co się dzieje. Może to depresja albo inna choroba, lekarz pomoże ci rozwiązać problem.

Nie zwlekaj z namawianiem - po wyjściu z psychozy chory to doceni. Nie obwiniaj się też, jeśli traficie do lekarza za późno - pamiętaj, że schizofrenia to podstępna choroba. Czasami do specjalisty przychodzą sami rodzice albo partnerzy, żeby dowiedzieć się, co robić.
Czytaj też: Stabilizatory nastroju (leki normotymiczne) - rodzaje, działanie, skutki uboczne
Ludzie z urojeniami są na ogół źle nastawieni do najbliższych, mówią: chcesz ze mnie zrobić wariata, zamknąć w szpitalu. Boją się naznaczenia. Ale może przyjaciel, z którym chory ma dobry kontakt, spróbuje przekonać go do wizyty. Gdy chory jest zagrożeniem dla siebie i otoczenia, w myśl ustawy o zdrowiu psychicznym stosuje się leczenie przymusowe. Wszystko to jest dla rodziny bardzo trudne. Pamiętaj, robisz to dla dobra osoby bliskiej, po lekach stan zdrowia na ogół się poprawia.

Pilnuj, aby chory nie zapomniał o lekach

Schizofrenia przebiega fazami. Po nasileniu objawów (stan psychotyczny) następuje remisja (faza stabilizacji), po której znowu może pojawić się stan ostry. Odstępy między kolejnymi stanami psychotycznymi, czas ich trwania i nasilenie objawów to sprawa indywidualna. Leczenie zmniejsza ryzyko nawrotu. Leki nowej generacji redukują zarówno objawy pozytywne, jak i negatywne, znacznie poprawiając samopoczucie, dają też mniej objawów ubocznych. Dzięki temu można normalnie funkcjonować, pod warunkiem że przyjmuje się je stale zgodnie z zaleceniem.

Niestety, 70-80% chorych, gdy poczują się dobrze, odstawiają leki i choroba powraca, a każdy nawrót psychozy jest silniejszy od poprzedniego i trudniej go leczyć. Idealnym rozwiązaniem dla chorych i opiekunów są nowoczesne leki o przedłużonym działaniu. Podaje się je domięśniowo co 2 tygodnie albo raz w miesiącu, a nawet raz na 3 miesiące (niestety, te ostatnie są wciąż niedostępne w Polsce). Jednak ze względu na ograniczenia refundacyjne takie leki nie są u nas powszechnie stosowane.

Zaakceptuj stan chorego

Nie wolno dyskutować z urojeniami, kłócić się - chorego i tak nie przekonasz, a możesz wyzwolić złość i pogorszyć jego stan. Jeśli mówi, że słyszy głosy, zamiast odnosić się do tego, czy to prawdziwe czy nie, staraj się zrozumieć, co wtedy czuje. Może być "przeraźliwie przerażony".

Nie przekonuj chorego, że nikt nim nie steruje, gdy jest pewny, że tak jest, bo w ten sposób wzbudzisz tylko niechęć do siebie. W takich sytuacjach najlepiej powiedzieć: widzę, że boisz się tego, co słyszysz. Rozumiem to i w to wierzę. Na twoim miejscu każdy by się bał - jeśli tak zareagujesz, zyskasz zaufanie. Trzeba być w rozmowie szczerym. Nie wolno udawać, że nie ma problemu.

Uważaj, jakim tonem mówisz

Chory na schizofrenię jest bardzo wrażliwy i każde zniecierpliwienie interpretuje na swoją niekorzyść. Nie podnoś głosu, nie okazuj złości, bo to tylko potęguje i tak silne poczucie winy. Staraj się okazać dużo ciepła i życzliwości, ale unikaj nadmiernej empatii. Z powodu źle pojmowanego bezpieczeństwa i nadopiekuńczości bliskich, chorzy niesłusznie są izolowani.

Warto namówić do korzystania z psychoterapii

Psychoterapia polega głównie na indywidualnej rozmowie, zajmowaniu się problemami osoby chorej, ale bez szczegółowego drążenia tematu, żeby nie spowodować nawrotu objawów (chorzy nie uczestniczą w terapii grupowej, bo grozi ona uruchomieniem się psychozy). Rozmawia się o relacjach w domu, na studiach, w pracy - chodzi o zmniejszenie trudności psychicznych i zniwelowanie kłopotów społecznych. Z pomocą psychoterapeuty można zaakceptować chorobę i zmienić myślenie. Ważne, żeby chory zrozumiał, że to, co się z nim działo, to były objawy choroby i że od tego, czy będzie brał leki, zależy jego funkcjonowanie.

Znajdź czas dla siebie

Rodzina jest zmęczona nie tylko dodatkowymi obowiązkami, destabilizacją życia, pogorszeniem relacji w rodzinie, ale też permanentnym napięciem psychicznym. Wszystko to sprawia, że niektórzy opiekunowie sami są na granicy depresji albo wymagają pomocy specjalisty. Dlatego ważne jest, żeby tak zorganizować sobie opiekę nad chorym, by znaleźć czas dla siebie na odpoczynek i relaks.

miesięcznik "Zdrowie"

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak żyć z osobą chorą na schizofrenię? Jak pomóc schizofrenikowi?

# data[].attributes.attachment_link.description
Jak żyć z osobą chorą na schizofrenię? Potrzebna jest ogromna cierpliwość, ale przede wszystkim wiedza o tym schorzeniu - na czym właściwie ono polega. Jeśli zrozumiesz, co odczuwa bliska osoba i nauczysz się postępować w ciężkich chwilach, będzie ci łatwiej. Poznaj porady, jak żyć z osobą chorą na schizofrenię.

# data[].attributes.headline
W marcu 2018 r. Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej zorganizował 3 spotkania edukacyjne dla osób chorujących na schizofrenię oraz ich opiekunów, w których łącznie udział wzięło 139 uczestników. 

# data[].attributes.subject
W marcu 2018 r. Instytut Praw Pacjenta i Edukacji Zdrowotnej zorganizował 3 spotkania edukacyjne dla osób chorujących na schizofrenię oraz ich opiekunów, w których łącznie udział wzięło 139 uczestników. 

# data[].attributes.body
Podczas wykładów lekarze specjaliści tłumaczyli że schizofrenia, jak każda inna choroba, nieleczona może prowadzić do niekorzystnych dla pacjenta następstw. Przedstawili pozytywne (wytwórcze) i negatywne (ubytkowe) objawy choroby oraz wyjaśnili różnicę między urojeniami a omamami

# data[].attributes.headline
Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię

# data[].attributes.subject
Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Iwona Patejuk-Mazurek Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię, leczonych olanzapiną: „Schizofrenia - co poza leczeniem farmakologicznym?"

Iwona Patejuk-Mazurek

Klinika Psychiatrii Oddziału Fizjoterapii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Mazowieckie Specjalistyczne Centrum Zdrowia im. prof. Jana Mazurkiewicza

Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię, leczonych olanzapiną: „Schizofrenia - co poza leczeniem farmakologicznym?"

Wstęp

Podstawową metodą leczenia psychozy schizofrenicznej jest systematyczna farmakoterapia. Oprócz niej ważne są jednak inne oddziaływania, jak na przykład psychoedukacja, która uczy między innymi radzenia sobie z różnymi trudnymi sytuacjami (np. objawy niepożądane, zaburzenia poznawcze) czy treningi umiejętności, np. efektywnej komunikacji. Dobra komunikacja, szczególnie w rodzinie, pozwala lepiej zrozumieć objawy choroby, przyczyny gorszego zachowania, uwrażliwić na potrzeby pacjenta, ale też poprawić współpracę z lekarzem, w celu skuteczniejszego leczenia, a przez to poprawy funkcjonowania.

Poniżej przedstawiono raport z programu edukacyjnego chorych na schizofrenię, oceniającego i poszerzającego wiedzę na temat pozafarmakologicznych sposobów radzenia sobie z chorobą. Podstawową wartością tego badania jest duża grupa pacjentów poddana ocenie i analizie.

Cel i metody

Do badania, które prowadzono w warunkach ambulatoryjnych, włączano chorych leczonych olanzapiną z powodu schizofrenii (F20). Spotkania edukacyjne składały się z trzech wizyty, ustalanych zgodnie z potrzebą wynikającą z opieki nad chorym (stan psychiczny), materiałów edukacyjnych, które psychiatra przekazywał pacjentowi i w oparciu o nie przeprowadzał rozmowy oraz zachęcał do zapoznania się z nimi między spotkaniami, a także ankiety wypełnianej przez lekarza, w której odnotowywano obserwacje.

Badanie miało na celu ocenę przeprowadzonej edukacji o chorobie, farmakoterapii, znaczeniu wsparcia i efektywnej komunikacji z rodziną, czyli o pozafarmakologicznych metodach radzenia sobie z chorobą.

W czasie I wizyty lekarz zbierał dane demograficzne i o przebiegu choroby oraz oceniał wiedzę pacjenta z zakresu farmakoterapii, potrzeby dobrej współpracy i komunikacji z rodziną i lekarzem oraz przekazał materiały edukacyjne z prośbą o zapoznanie się z nimi, celem omówienia na następnym spotkaniu.

II wizyta obejmowała ocenę stanu wiedzy pacjenta na tematy omawiane w czasie I wizyty i zawarte w materiałach edukacyjnych. Lekarz wyjaśniał problemy, które zgłaszał pacjent w tym zakresie.

Podczas III wizyty psychiatra ponownie ocenił zakres wiedzy pacjenta, zmianę jego podejścia do omawianych wcześniej tematów oraz prosił chorego o udzielenie opinii na temat korzyści odniesionych z uczestnictwa w tym programie edukacyjnym.

Niniejszy raport został opracowany na podstawie analizy ankiet uzyskanych przez 300 lekarzy psychiatrów w ogólnopolskim badaniu, którzy przeprowadzili obserwację 17 364 pacjentów.

Dane demograficzne

Do programu włączono zarówno kobiety (50,7%), jak i mężczyzn, średnia wieku wynosiła 42 lata, zaś rozpiętość wiekowa to 19−76 lat. Osoby z wykształceniem średnim (40%) i zawodowym (33%) dominowały w grupie, 0,8% nie posiadało wykształcenia. Z rodziną mieszkało 77% pacjentów, 7% to pensjonariusze DPS lub ZOL, 16% mieszkało samotnie. Jeśli chodzi o status zawodowy - 48% było emerytami lub rencistami, 3% uczyło się, 23% pracowało zawodowo lub w warunkach chronionych (10%), 13% to bezrobotni.

Największą grupę stanowili pacjenci chorujący 5−10 lat (35%), najdłuższy czas choroby (powyżej 20 lat) - 12%, najkrótszy (do roku) - 2,3%. Wcześniej leczonych olanzapiną było 72% pacjentów (największa grupa przyjmowała lek powyżej 3 lat - 26%, w pozostałych przedziałach czasu trwania choroby - odsetek był porównywalny, tj. między 12% a 17%). Byli to w większości chorzy leczeni wcześniej olanzapiną (72%), powyżej 3 lat od włączenia jej do terapii stanowiła grupa 26%, pozostałe grupy (2−3 lata, 1−2 lata, 6miesięcy do 1roku, 3−6 miesięcy oraz 1−3 miesięcy) były praktycznie równoliczne (12−17%).

Chorzy byli pytani o wcześniejsze doświadczenia z uczestnictwa w programach edukacyjnych. Około 38% brało udział w takich zajęciach, na przykład w szpitalu (ok. 16%), w poradni (ok. 14%) lub w innych miejscach około 9%, zaś 62% nie miało takich doświadczeń. W sumie około 23% pacjentów uczestniczyło w poprzednich edycjach obecnego programu (lata 2012 i 2013), 53% nie, pozostali nie pamiętali tego faktu.

Ocena wiedzy z zakresu leczenia farmakologicznego, innych form terapii i współpracy z lekarzem

Początkowo pacjenci pozostający pod opieka instytucjonalną, istotnie rzadziej posiadali wiedzę na temat aktualnie przyjmowanych leków (71%), zaś wśród pozostałych uczestników programu - bez względu na mieszkanie samodzielne czy z rodziną - odsetek ten przekroczył 90% (różnica istotna statystycznie, chi-kwadrat dla p < 0,001). Rozmowy edukacyjne poprawiły tą sytuację i po ich zakończeniu - ponad 90% chorych w każdej z grup posiadał wiedzę na temat obecnej farmakoterapii.

Zdecydowana większość badanych odczuwała potrzebę przyjmowania leków (74% podczas I wizyty). Wraz z przebiegiem edukacji wzrósł odsetek osób odczuwających taką potrzebę (92% podczas III wizyty). Analiza wykazała zależność między poziomem wykształcenia a potrzebą przyjmowania leków (chi-kwadrat dla p < 0,001 podczas I wizyty, różnice pomiędzy wykształceniem wyższym, a co najwyżej gimnazjalnym to ponad 20%). Podczas III wizyty odsetek takich osób wzrósł do ponad 90% we wszystkich grupach wykształcenia, a wśród osób o najniższym wykształceniu do prawie 90%( podczas I wizyty - 63%). Podobnie kształtowały się wyniki odpowiedzi na pytanie o należną długość przyjmowania leków - 53% osób podczas I wizyty 95% po III wizycie. I tu również istotnie różnicowało wykształcenie (wyższe 66% co najmniej gimnazjalne 43%; p < 0,001), zaś edukacja znacznie zmniejszyła te różnice (odpowiednio 96% i 89%). W wyniku rozmów edukacyjnych powiększyła się grupa osób przekonanych o konieczności regularnego przyjmowania leków i zgłaszania się do psychiatry (68% podczas I wizyty 95% podczas III wizyty), bez względu na wykształcenie (wszystkie grupy powyżej 95%).

Na pytanie o możliwość samodzielnej zmiany leczenia - 56% badanych odpowiedziało przecząco (I wizyta), 33% nie miało zdania, a 11%, że można. Podczas III wizyty - ponad 85% chorych było zdania, że nie można tego robić, odsetek twierdzących, że jest to możliwe pozostał podobny (10,5%). Było to zależne od obecności bliskich w otoczeniu pacjenta - największa grupa to objęci opieką instytucjonalną (46%podczas I wizyty i 62% na ostatniej). Mieszkający samodzielnie - najczęściej uważali, że nie można tego robić (odpowiednio 67% i 92% podczas III wizyty).

W większości chorzy znali inne, poza lekami formy leczenia schizofrenii (68%), 68% korzystała z innych form poza poradnią - szpital−oddział całodobowy (54%), oddział dzienny (16%), klub pacjenta (5%), ZLŚ (2%), ŚDS (2%), usługi opiekuńcze (1%). W największym odsetku korzystały z tego osoby z najdłuższym stażem choroby - 89% chorujących powyżej 20 lat, zaś do roku - w 30% przypadków (p < 0,001).

Pogląd, że rozmowa z lekarzem powinna być szczera i otwarta podzielało 70% badanych (89% po III wizycie) i przeważały wśród nich osoby mieszkające samotnie (86%, po edukacji 95,5%), najrzadziej uważały tak osoby objęte opieką instytucjonalną (51%, 67% po III wizycie). Edukacja przyczyniła się do zmiany opinii o tym, że lekarz powinien wiedzieć jak najwięcej o objawach niepożądanych po lekach (61% 89% podczas III wizyty) i podobnie, największa grupa tak myślących była wśród mieszkających samotnie (71% 97%, p < 0,001), najrzadziej uważali tak pensjonariusze DPS i ZOL. Podobny rozkład obserwowany (również w zależności o zamieszkania) był w odpowiedzi na pytanie, czy lekarz powinien znać sytuację domową pacjenta. Wraz z rozmowami edukacyjnymi wzrastała świadomość, iż szczera rozmowa z psychiatrą może pomóc w lepszym leczeniu (50,5% podczas I wizyty 91% na III), a także przekonanie, że wczesne zgłoszenie się do lekarza może zapobiec hospitalizacji (52% 88% podczas III wizyty). W obu zagadnieniach istotnie statystycznie przeważały osoby mieszkające samotnie (chi-kwadrat dla p < 0,001).

Ocena wiedzy z zakresu prawidłowej komunikacji z rodziną (II−III wizyta)

Podczas II wizyty odsetek osób twierdzących, że prawidłowa komunikacja z rodziną jest ważna, wynosił 68% i wzrósł do 88% po spotkaniach i było to zależne statystycznie od wykształcenia (wyższe co najmniej gimnazjalne; p < 0,001). 52% zgadzało się z tym, iż wpływ na to mogą mieć problemy z koncentracją i pamięcią (80,5%). Niecałe 40% osób rozmawia z bliskimi o swojej chorobie, czasami czyni to 46% badanych. W wyniku rozmów edukacyjnych zmiana zachowań dotyczyła 53% chorych, bez względu na wykształcenie. Podobne wyniki uzyskano na pytanie czy taka rozmowa jest potrzebna (39% „tak" i 50% „czasami" przed edukacją vs odpowiednio 52% i 43%). Znacząco zmalała liczba osób deklarujących, że nie jest to potrzebne (z 11% do 4%). Kolejne dwa pytania dotyczyły pomocy rodziny w przypadku zaostrzenia objawów choroby i braniu pod uwagę zdania bliskich na ten temat. Edukacja wpłynęła pozytywnie na zmianę tych poglądów i uznania przez 85% badanych, że może to pomóc w radzeniu sobie z chorobą. Odsetek sądzących inaczej nie zmienił się (5%).

Następnie pytano, czy rozmowa bliskich z lekarzem i wyjaśnienie przez niego objawów choroby może również pomóc choremu. Uzyskano podobne wyniki. Po edukacji upowszechnił się pogląd, że zarówno kontakt rodziny z lekarzem, jak i oddziaływania psychoedukacyjny wobec nich mogą poprawić sytuację chorego i pomóc mu (ok. 73% podczas II wizyty i 88% na III).

Materiały szkoleniowe i dalsza edukacja

Niemal wszyscy pacjenci posiadali do końca programu materiały szkoleniowe. Ci, którzy ich nie mieli, najczęściej jako powód podawali ich zgubienie. Materiały te spotkały się z dużym zainteresowaniem i już po I wizycie około 72% deklarowało ich przeczytanie, 23% częściowe. Podczas III wizyty około 88% przeczytało je, a 10% zapoznało się wybiórczo z ich treścią. Ponad 98% uznało, że treści w nich zawarte są zrozumiałe, 1% badanych prosił o wyjaśnienie pewnych kwestii i najczęściej były to zagadnienia dotyczące dziedziczenia choroby, rodzajów dostępnych leków, sposobów ich działania czy też konieczności rozmów o chorobie z bliskimi.

Zdaniem zdecydowanej większości badanych (87%) otrzymane materiały były napisane w zrozumiały i przystępny sposób, przydatne w radzeniu sobie z chorobą (84%) oraz ciekawe pod względem zawartych w nich informacji i formy graficznej (80%). Ponad 70% chorych chciałoby w przyszłości brać udział w podobnych programach i najczęściej (81%) były to osoby z wykształceniem zawodowym (p < 0,001), zdecydowanie przeciwnych było 3,6% badanych.

Na zakończenie proszono lekarzy o opinię, ilu chorych w ich praktyce wymagałoby dalszej edukacji. W ocenie psychiatrów dalszych szkoleń wymaga 91% pacjentów. Najmniejszą potrzebę dalszej edukacji określono w odniesieniu do chorych z wyższym wykształceniem, pozostałe grupy były podobnie liczne (ok. 95%).

Podsumowanie

1. Przedstawiony program „Schizofrenia - co poza leczeniem farmakologicznym?" był skierowany do pacjentów z rozpoznaną schizofrenią, leczonych olanzapiną. Uczestniczyło 17 761 chorych i 300 lekarzy.

2. Program był realizowany jako odpowiedź na zgłaszaną przez chorych i lekarzy potrzebę edukacji w zakresie farmakoterapii i innych metod radzenia sobie z chorobą, a jedna z nich to poprawna komunikacja w triadzie lekarz−pacjent−jego rodzina.

3. Średni wiek biorących udział w badaniu to 42 lata, z kilkuletnim wywiadem chorobowym, leczeni olanzapiną od kilku miesięcy do 3 lat. Analiza danych pokazała, iż większość badanych nigdy nie brała udziału w oddziaływaniach edukacyjnych związanych z ich schorzeniem.

4. Przeprowadzona przez lekarza psychiatrę edukacja, powtarzana w ciągu trzech kolejnych wizyt, skutkowała istotnym wzrostem wiedzy pacjentów jeśli chodzi o konieczność systematycznego przyjmowania leków i przestrzegania zaleceń lekarskich, jak również potrzeby dobrej współpracy z lekarzem i rodziną. Obserwacje te potwierdzają skuteczność i celowość takich działań, zwłaszcza, że schizofrenia jest chorobą przewlekłą, pogarszającą funkcje poznawcze i codzienne funkcjonowanie.

5. Opinia psychiatrów, biorących udział w programie, również wskazuje, że większość chorych na schizofrenię wymaga dalszych działań edukacyjnych, szczególnie w zakresie nauki efektywnej komunikacji z bliskimi i lekarzem. Może się to przyczynić do wcześniejszego kontaktu z psychiatrą w okresie zaostrzenia choroby i być może pozwoli uniknąć hospitalizacji, a także ułatwi utrzymanie prawidłowych relacji z rodziną. Powtarzana edukacja ma szczególne znaczenie w zwiększeniu świadomości chorych i uzyskaniu poprawy w codziennym funkcjonowaniu, ponadto jest pomocna w przeciwdziałaniu izolacji i wykluczeniu społecznemu.

Adres do korespondencji:

dr n. med. Iwona Patejuk-Mazurek

Mazowieckie Specjalistyczne Centrum Zdrowia

im. prof. Jana Mazurkiewicza

ul. Partyzantów 2/4, 05−802 Pruszków

e-mail: iw150@onet.eu

# data[].attributes.attachment_link.title
Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię, leczonych olanzapiną: „Schizofrenia - co poza leczeniem farmakologicznym?" | Patejuk-Mazurek | Psychiatria

# data[].attributes.attachment_link.description
Iwona Patejuk-Mazurek Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię, leczonych olanzapiną: „Schizofrenia - co poza leczeniem farmakologicznym?" Iwona Patejuk-Mazurek Klinika Psychiatrii Oddziału Fizjoterapii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Mazowieckie Specjalistyczne Centrum Zdrowia im. prof. Jana Mazurkiewicza Raport z programu edukacyjnego dla pacjentów chorych na schizofrenię, leczonych olanzapiną: „Schizofrenia - co poza leczeniem farmakologicznym?"

# data[].attributes.body
Schizofrenia dotyka ponad 50 mln ludzi na świecie i 385 tys. w Polsce. Częściej diagnozowana jest u ludzi młodych – przed 30. rokiem życia, a także u mężczyzn.