# data[].attributes.attachment_caption
Bức minh họa về nhà thơ Cao Bá Quát vào khoảng những năm 1960

# data[].attributes.headline
˚꒰ CUỘC ĐỜI ˚ˑ 𓆡 ͎·˚

# data[].attributes.subject
˚꒰ CUỘC ĐỜI ˚ˑ 𓆡 ͎·˚

# data[].attributes.body
+ Cao Bá Quát (1809–1855) là một nhà thơ tiêu biểu của nền văn học trung đại Việt Nam, ông còn là một nhà cách mạng, là vị quốc sư cùng với Lê Duy Cự đã lãnh đạo cuộc nổi dậy ở Mỹ Lương (nay thuộc thị xã Sơn Tây, Hà Nội).

+ Ông là người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh nay là xã Phú Thị, huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội). Ông là con của Cao Tửu Chiếu; và là em song sinh với Cao Bá Đạt.

+ Ông tuy xuất thân từ một gia đình nhà nho nghèo khó, nhưng nổi tiếng là một đứa trẻ thông minh, chăm chỉ và văn hay chữ tốt. Năm 14 tuổi, ông trúng tuyển kỳ thi khảo hạch ở Bắc Ninh. Năm 1831, ông đậu Á nguyên trường thi Hà Nội. Nhưng thi Hội hai lần đều bị đánh hỏng, nên ông quyết không thi cử nữa.

+ Năm 1841, quan đầu tỉnh Bắc Ninh đề cử ông với triều đình. Ông được triệu vào kinh sung chức Hành tẩu bộ Lễ. Ít lâu sau, được cử chấm thi ở trường thi hương Thừa Thiên, ông và bạn đồng sự đã dùng khói đèn chữa một ít quyển văn hay mà phạm húy, nhằm cứu vớt người tài. Việc bị phát giác, ông bị kết vào án tử. Nhưng vua Thiệu Trị giảm tội cho ông, chỉ bị cách chức và phân phối vào Đà Nẵng.

+ Năm 1854, do không được lòng một số quan lớn tại triều, Cao Bá Quát đã bị đày đi làm giáo thụ ở phủ Quốc Oai. Ông phẫn chí, lấy cớ về quê chịu tang cha và sau đó xin ở lại nuôi mẹ già rồi từ quan theo làm quân sư cho Lê Duy Cự chống lại triều đình. Khởi nghĩa thất bại, ông tử trận trong tư thế lẫm liệt, hiên ngang bất khuất vào năm 1855.

# data[].attributes.headline
˚꒰ MỘT CON NGƯỜI TÀI NĂNG VÀ PHẨM HẠNH  ˚ˑ 𓆡 ͎·˚

# data[].attributes.subject
˚꒰ MỘT CON NGƯỜI TÀI NĂNG VÀ PHẨM HẠNH  ˚ˑ 𓆡 ͎·˚

# data[].attributes.body
+ Khi nhắc tới Cao Bá Quát, người ta thường nghĩ đến một nhân cách hiên ngang, bất khuất, một nhà thơ có trái tim nhân đạo. Ông là người có bản lĩnh, cương trực, không luồn cúi, sống vượt ra ngoài khuôn phép của lễ giáo phong kiến. Tính cách mạnh mẽ ấy cũng đã ít nhiều ảnh hưởng đến văn phong của ông. Qua thơ ca, Cao Bá Quát còn bộc lộ một tâm hồn phóng khoáng và một trí tuệ sáng suốt tiếp nhận những cái nhìn mới lạ khác với truyền thống.

+ Là một danh sĩ giàu lòng thương dân, yêu nước, ông căm phẫn bọn tham quan ô lại và sự tha hóa của chính quyền nhà Nguyễn. Ông không chỉ dùng đao kiếm để đấu tranh với triều đình mà còn dùng tài thi ca, ngòi bút nghệ thuật của mình để viết nên những áng văn chương, đồng thời cũng là bản tố cáo sự mục nát, hèn hạ của vua quan nhà Nguyễn.

+ Ông luôn đứng về phía quần chúng lao động, thông cảm với những mảnh đời cơ cực, những nỗi khổ đói cơm, rách áo của họ.

# data[].attributes.body
+ Ông là một nhà thơ lỗi lạc, nổi tiếng văn hay chữ tốt, còn để lại cho đời nhiều tác phẩm có giá trị, trong đó có bộ Chu Thần thi tập.

+ Ngay khi Cao Bá Quát tham gia vào cuộc khởi nghĩa ở Mỹ Lương, các tác phẩm của ông đã bị triều đình nhà Nguyễn cho thu đốt, cấm tàng trữ và lưu hành, nên nhiều bài thơ đã bị phá hủy, nhưng khoảng 1400 bài (phần lớn viết bằng chữ Hán) vẫn còn tồn tại, bao gồm hơn 1000 bài thơ và 21 bài văn xuôi: 11 bài viết theo thể ký hoặc luận văn, 10 truyện ngắn viết theo thể truyền kỳ.

+ Tuổi trẻ của Cao Bá Quát được ghi lại bằng hàng loạt bài thơ tràn đầy khí phách, sức trẻ (Tài mai, Thanh Trì phiếm châu nam hạ, Quá Dục Thúy Sơn).

Ngã dục đăng cao
Hạo ca ký vân thủy

Ta muốn trèo lên đỉnh cao ngất
Hát vang lên để gửi tấm lòng vào mây nước...

Trích Quá Dục Thúy Sơn

+ Sau mấy lần thi rớt, năm 32 tuổi, lần đầu ông được giao làm một chức quan nhỏ. Ở đây, ông bắt đầu cảm thấy nhục chí khi nhìn thấy cảnh thối nát, bất công của nhà Nguyễn thời bấy giờ. Đến khi vào ngục, bị tra tấn vì chữa bài thi, ông càng đau khổ và căm thù cái triều đình ấy (Cấm sở cảm sự, túng bút ngẫu thư, Độc dạ cảm hoài,...)

+ Sau đó, Cao Bá Quát về lại quê. Ông có nhiều dịp tiếp xúc với đời sống bình dị của nhân dân. Lòng ông day dứt, đau xót khi phải chứng kiến cảnh người dân túng thiếu, đói rét và cắn răng chịu đựng sự lộng hành của bọn cường quyền (Cái tử, Phụ tương tử,…).

+ Đứng trước những cảnh tình xé lòng ấy và cộng thêm nỗi đau của bản thân, ông quyết tâm vùng lên lật đổ triều đình nhà Nguyễn (Đối vũ,...).

# data[].attributes.body
+ Ông là một nhà thơ trữ tình với bút pháp đặc sắc. Có tài xuất khẩu thành thơ, sáng tác của ông luôn thể hiện được cảm xúc dồi dào và sâu lắng. Như trong những bài viết về thiên nhiên thì ông cũng hay nhân cách hóa, coi đó như những người bạn tri kỷ, tri âm.

+ Đặc trưng nổi bật trong thơ ca của ông đó chính là phê phán hiện thực. Bộ mặt của xã hội đương thời được phản ánh khá rộng rãi, đa dạng và phong phú trong các tác phẩm của ông. Chẳng hạn như, qua thơ văn của ông chúng ta có thể thấy được cuộc sống thiếu thốn, vất vả của một nhà nho nghèo có hoài bão, tâm huyết cùng với tinh thần trách nhiệm cao. Thêm vào đó là những yếu tố đặc biệt khác, như là tinh thần yêu nước, lòng yêu thương con người sâu sắc. Cảnh đẹp núi non của quê hương nước nhà được ông khắc họa bằng những ca từ rất mộc mạc nhưng đầy sống động. Một tấm lòng vị tha, cảm thông với những mảnh đời bất hạnh. Thơ văn của ông còn biểu thị cho niềm kiêu hãnh về lịch sử của đất nước. Quá khâm phục và ngưỡng mộ những bậc anh hùng cứu nước, ông viết các bài thơ như Vịnh Phù Ðổng Thiên Vương, Vịnh Trần Hưng Ðạo…Qua việc ca ngợi những người anh hùng đó Cao Bá Quát bộc lộ ước muốn cứu dân, cứu nước của mình. Ông như tìm thấy sự tiếp sức từ trong lịch sử hào hùng của dân tộc.

Việt điện kiền khôn lưu vĩ tích,
Ân giao thảo mộc thức dư uy

Công ghi cõi Việt so trời đất
Oai dẹp quân Ân khiếp cỏ cây

Trích Vịnh Đổng Thiên Vương

+ Không chỉ thế, Cao Bá Quát còn viết về bạn bè, gia đình, làng xóm. Sáng tác của ông chứa đựng nhiều tình cảm đậm đà, chung thủy trong các mối quan hệ ấy. Trong khoảng thời gian bị giam, nhà thơ đã viết nên nhiều tác phẩm thể hiện lòng thương vợ, nhớ con, nhớ quê hương, bạn bè da diết.

Nhất giam đăng hạ vạn hàng đề,
Thử dạ tàn hồn nhiễu tú khuê.

Một phong thư đọc dưới đèn, muôn hàng lệ rỏ,
Đêm nay hồn vật vờ quanh chốn buồng thêu.

Lai thất tha thời hảo qui khứ,
Nhập môn tri hữu nhẫm thung thê.

Rồi mai đây khi được trở về nơi nhà Lai,
Bước vào cửa biết rằng có vợ hiền từng giã gạo mướn.

Trích Tiếp nội thư tính ký hàn y, bút điều sổ sự

+ Có lẽ chính vì những điều ấy vậy mà thơ văn của ông rất mới mẻ, phóng khoáng, được người đời mến mộ và say sưa không dứt.

# data[].attributes.body
Trường sa phục trường sa,
Nhất bộ nhất hồi khước.
Nhật nhập hành vị dĩ,
Khách tử lệ giao lạc.
Quân bất học tiên gia mỹ thuỵ ông,
Đăng sơn thiệp thuỷ oán hà cùng.
Cổ lai danh lợi nhân,
Bôn tẩu lộ đồ trung.
Phong tiền tửu điếm hữu mỹ tửu,
Tỉnh giả thường thiểu, tuý giả đồng.
Trường sa, trường sa, nại cừ hà?
Thản lộ mang mang uý lộ đa.
Thính ngã nhất xướng cùng đồ ca.
Bắc sơn chi bắc, sơn vạn điệp,
Nam sơn chi nam, ba vạn cấp,
Quân hồ vi hồ sa thượng lập?

Bãi cát lại bãi cát dài,
Đi một bước như lùi một bước
Mặt trời đã lặn, chưa dừng được,
Lữ khách trên đường nước mắt rơi.
Không học được tiên ông phép ngủ,
Trèo non, lội suối, giận khôn vơi!
Xưa nay, phường danh lợi,
Tất tả trẽn đường đời.
Đầu gió hơi men thơm quán rượu,
Người say vô số, tỉnh bao người?
Bãi cát dài, bãi cát dài ơi!
Tính sao đây? Đường bằng mờ mịt,
Đường ghê sợ còn nhiều, đâu ít?
Hãy nghe ta hát khúc “đường cùng”,
Phía bắc núi Bắc, núi muôn trùng,
Phía nam núi Nam, sóng dào dạt.
Anh đứng làm chi trên bãi cát?

# data[].attributes.body
Thất mã tê phong huếch hoác lai,
Oanh doanh xa mã cộng trì hồi.
Viên trung hảo điểu liêu tiêu ngữ,
Dã ngoại kỳ hoa lác đác khai.
Bạch nhật sạ văn lôi hống động,
Thanh thiên hốt kiến vũ lài nhài.
Khù khờ thi cú đa nhân thức,
Khệnh khạng tương lai vấn tú tài.

Đôi ngựa thét gió huếch hoác lại,
Sầm sập xe ngựa cùng quay đuổi đến.
Trong vườn chim đẹp nói líu tíu,
Ngoài đồng hoa lạ nở lác đác.
Trời tạnh thoạt nghe tiếng sấm ì ầm,
Trời xanh chợt thấy mửa lải nhải.
Câu thơ khù khờ đã nhiều người biết,
Còn khệnh khạng mang ra hỏi bậc tú tài.

# data[].attributes.body
Tây Dương thiếu phụ y như tuyết,
Độc bằng lang kiên toạ thanh nguyệt.
Khước vọng Nam thuyền đăng hoả minh,
Bả duệ nam nam hướng lang thuyết.
Nhất uyển đề hồ thủ lãn trì,
Dạ hàn vô ná hải phong xuy.
Phiên thân cánh thiến lang phù khởi,
Khởi thức Nam nhân hữu biệt ly!

Người thiếu phụ phương Tây áo như tuyết
Tựa vai chồng dưới bóng trăng thanh
Nhìn thuyền người Nam thấy đèn lửa sáng
Kéo áo chồng thì thầm nói
Tay cầm uể oải một chén sữa
Đêm lạnh à đây gió biển thổi
Nghiêng mình đòi chồng đỡ dậy
Biết chăng có người Nam đang chịu cảnh biệt ly!

# data[].attributes.body
Ba vạn sáu ngàn ngày là mấy,⁣
Cảnh phù du trông thấy đã nực cười.⁣
Thôi công đâu chuốc lấy sự đời,⁣
Tiêu khiển một vài chung lếu láo.⁣
Ðoạn tống nhất sinh duy hữu tửu,⁣
Trầm tư bách kế bất như nhàn.⁣
Dưới thiều quang thấp thoáng bóng Nam san,⁣
Ngoảnh mặt lại cửu hoàn coi cũng nhỏ.⁣
Khoảng trời đất cổ kim, kim cổ,⁣
Mảnh hình hài không có, có không.⁣
Lọ là thiên tứ, vạn chung.

# data[].attributes.body
+ Dù hầu hết các sáng tác của ông đều chịu chung số phận bị thiêu đốt dưới tay triều Nguyễn và cấm lưu hành trong nước, song lượng tác phẩm còn lại của nhà thơ cũng góp một phần không ít cho nền văn học nước ta, tiếp thêm sự phong phú và mới mẻ cho kho tàn thơ ca Việt Nam.

+ Cao Bá Quát còn để lại vô vàn thông điệp giá trị, nhân văn trong những vần thơ của mình cùng với đó là các tư tưởng tiến bộ cho các thế hệ sau học hỏi.