# data[].attributes.body
''Mooie padlet, goede bronnen, mooi duidelijk artikel en goed de punten gebruikt wat op het beoordelingsformulier stond. <3''

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De onderzoekers maken hun resultaten maandag bekend op een wetenschappelijke conventie. Volgens de wetenschappers is met het onderzoek voor het eerst bewijs geleverd dat chimpansees empathie voor elkaar voelen.

"Door het knuffelen en kussen neemt de hoeveelheid stress af", aldus een onderzoeker. Dat is volgens de onderzoekers nieuw; andere dieren knuffelen elkaar ook, maar daar worden ze niet rustiger van.

# data[].attributes.attachment_link.description
LONDEN - Ook chimpansees willen getroost worden na een ruzie of meningsverschil. Ze vluchten naar een vriend of vriendin binnen de groep en krijgen veelal een knuffel of een kus. Dat blijkt uit onderzoek naar het gedrag van 22 apen in de Britse dierentuin Chester Zoo.

# data[].attributes.attachment_link.description
Via cookiesverzamelen AD en derde partijen informatie over jouw bezoek en interesses. Daarmee dragen cookies bij aan een prettige website-ervaring. We zorgen dat jij niet telkens dezelfde artikelen of advertenties ziet en dat advertenties bij ons en op andere sites passen bij jouw interesses.

# data[].attributes.body
boze gorilla

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekstschrijver Amber Boomsma volgt de reeks 'Organisatiecultuur en gedrag' en schrijft naar aanleiding van ieder college een scherpe samenvatting. In deze laatste reflectie leest u alles over het afsluitende college 'Een tijd voor empathie' door Frans de Waal.

Wat zou bioloog Frans de Waal ontdekt hebben als hij zijn leven lang managers had geobserveerd in plaats van primaten? Over de verschillen en overeenkomsten mogen we zelf nadenken, na dit verrassende en tegelijk heel passende bonuscollege in de reeks Organisatiecultuur en gedrag. Want alle zoogdieren - dus ook mensen - passen zowel competitie als samenwerking toe om te overleven. De Waal focust in dit college op de cultuur van het samenwerken.

Kijken naar apen is een prettige en veilige manier om het over onderwerpen te hebben die mensen lastig bespreekbaar vinden, zoals dominantie, macht en hiërarchie. De Waal vindt het opvallend dat er binnen de psychologie relatief weinig aandacht is voor deze thema's, terwijl ze een grote rol spelen in onze samenleving. Dat we hiërarchische- en machtsposities meestal feilloos herkennen aan lichaamstaal, blijkt als we een serie beelden bekijken van zowel dominante mensapen als prominente politici: de houdingen van alle alfamannetjes stralen onmiskenbaar uit dat zij de baas zijn. Ook de foto's van verzoeningsmomenten zijn veelzeggend. Om als coalitie aan het roer te blijven, is het zaak om na strubbelingen te laten zien dat het goed zit met de relatie, anders valt het machtsblok uit elkaar. Vandaar al die onhandige omhelzingen van politici: ze tonen daarmee hun eenheid.

Politieke strategie

Chimpansees doen hetzelfde. Dominante mannetjes vormen coalities, waarbij ze door onderlinge lichaamstaal uitstralen dat zij samen heerschappij hebben. Interessant is dat politieke strategie bij deze mensapen belangrijker is dan fysieke kracht. De sterkste zijn gaat vooral om de 'dominantie drive': hoe graag wil je de baas zijn en wat heb je daar voor over? ( eerder in deze reeks refereerde Oscar David ook al aan het machtsmotief). Wederkerigheid blijkt een essentieel onderdeel van de strategie die apen toepassen, want agressief machtsvertoon leidt alleen op korte termijn tot succes. Werkelijk leiderschap vraagt balans tussen geven en nemen. Om aan de top te komen, hebben apen daarom ook vriendjes nodig die hen bijstaan. En dat geldt voor alle lagen in de hiërarchie: De Waal constateerde op basis van observaties dat apen - net als wij - onzichtbare lijstjes bijhouden van wat zij voor anderen doen en vice versa, zodat er een evenwichtige ruilhandel ontstaat. Onder apen zijn vooral elkaar vlooien of voedsel toespelen waardevolle 'betaalmiddelen'.

Samen bereik je meer

Net als in de mensenwereld zijn er ook apen die aan freeloading doen: zij zijn niet bereid om zich in te zetten voor anderen, maar willen wél profiteren van de inzet van anderen in hun groep. Het blijkt dat chimpansees er heel goed in zijn om freeloading zoveel mogelijk te ontmoedigen. Natuurlijk halen apen streken uit en testen sommigen regelmatig tot hoever ze kunnen gaan. Uit de onderzoeken van De Waal en consorten komt bovendien een zeer uitgesproken onderlinge competitie naar voren. Toch werken de apen wel degelijk samen om zaken voor elkaar te krijgen, zoals het bemachtigen van voedsel en het bewaken van het territorium. En er zijn meer diersoorten met een ontwikkeld vermogen tot samenwerken. Zo blijken ook olifanten uitstekend in staat tot emotionele zelfcontrole. Door zichzelf op bepaalde momenten te beheersen en niet zelf voor de beloning te gaan, krijgen ze samen méér voor elkaar.

Cultuuroverdracht

Naast het politieke spel is volgens De Waal ook culturele overdracht een belangrijk element binnen de groepen waarin apen leven. Antropologen stelden medio vorige eeuw dat cultuur hetgeen is dat ons menselijk maakt, terwijl het bestuderen van diergemeenschappen duidelijk maakt dat zij net zo goed een vorm van cultuur op elkaar overdragen. En die culturen verschillen per groep, afhankelijk van het leefgebied en de gewoonten. Zo zijn er groepen chimpansees die hun noten met stenen kraken, terwijl andere groepen dat niet doen, omdat zij die mogelijkheid blijkbaar (nog) niet ontdekt hebben. De term instinct is volgens de bioloog niet meer van deze tijd, want zoogdieren hebben culturele overdracht nodig om te kunnen overleven. Binnen de groep leren ze hoe het leven van hun soort werkt, van voedsel zoeken en jagen tot het bewaken van hun territorium. Als een chimpansee zou opgroeien in een mensenhuishouden, zou het dier als volwassene niet overleven tussen soortgenoten in het wild, ongeacht het instinct.

Sociale soort

Het nieuwste boek van De Waal gaat nog een stapje verder dan politiek en cultuur: het gaat over empathie. De manier waarop chimpansees conflicten oplossen, inspireerden de bioloog tot nader onderzoek van hun moraliteit. De menselijke moraal wordt in belangrijke mate bepaald door enerzijds empathie en compassie, anderzijds door wederkerigheid en rechtvaardigheid. Gevoelens die apen ook kennen, zo ontdekte De Waal. Waarmee hij een heel ander licht werpt op de gangbare filosofische veronderstelling dat moraal en altruïsme puur gebaseerd zijn op het menselijke redenatievermogen om een evenwichtige samenleving te creëren. Volgens de bioloog is het vermogen om de emoties van anderen te kunnen meevoelen en de situatie van anderen te begrijpen een zeer oude verworvenheid die óók bij andere diersoorten dan de mens voorkomt. Want sociaal en onbaatzuchtig gedrag is voor overleving net zo belangrijk als het recht van de sterkste.

Knuffelhormoon

Net als bij mensen, is de emotionele kant van empathisch vermogen al direct bij jonge apen aanwezig. Dat gebeurt door lichaamsoverdracht: krijst er één baby, dan beginnen de anderen ook. De cognitieve kant komt pas later op gang en alleen bij sommige diersoorten. Als mens leren en ontwikkelen we bij het opgroeien om onszelf in anderen te verplaatsen. De één beheerst dat beter dan anderen en dat geldt ook voor mensapen. De Waal ontdekte bij zijn onderzoeken dat moederzorg een cruciale voorwaarde is voor het ontwikkelen van empathisch vermogen; bij het zogen komt namelijk een bepaalde stof vrij - het knuffelhormoon oxytocine - dat bijdraagt aan de empathie van apen. Vermoedelijk een universeel gegeven, stelt de bioloog, want weeskinderen die zonder moeder opgroeiden in de mensenwereld, kunnen zich ook veel moeilijker verplaatsen in de emoties van anderen.

Gerichte hulp bieden

Uitingen van empathie zag De Waal in apengemeenschappen onder meer terug in troostgedrag en in gerichte hulpverlening als een soortgenoot in de problemen zit. Hulp bieden vraagt zowel emotionele betrokkenheid als het snappen van de situatie en het bedenken van een oplossing. Ook andere soorten zijn daartoe in staat. Zo toonde De Waal een fascinerend filmpje waarin volwassen olifanten alles in het werk stellen om een jong kalf te redden dat dreigt te stikken in de modder. Ze ondernemen doelgerichte acties waardoor ze het wegzinkende kalf weten te bevrijden. Zelfs honden hebben het in zich, blijkt uit het filmpje waarop een hond een aangereden soortgenoot naar de kant van de snelweg sleept. Soorten die in staat zijn tot dit soort empathische acties, zijn volgens De Waal altijd dieren die zichzelf in de spiegel kunnen herkennen.

Solidaire mannen

Altruïstische acties behoren ook tot het repertoire van andere diersoorten. Apen helpen soms anderen om bij voedsel te komen zonder dat het hen zelf iets oplevert. Al speelt het motief van wederkerigheid daarbij mogelijk een rol (net als bij mensen). Opvallend bij chimpansees is dat de dominante mannetjes het meest genereus zijn; De Waal denkt dat dit een politiek strategische keuze is. Om die reden bedelen alfamannetjes ook om voedsel bij de hoger geplaatste vrouwen in hun groep. Ze hebben de macht om zich het eten toe te eigenen, maar lopen het risico dat de vrouwen door massaal protest hun positie gaan ondermijnen. Dus de vrouwen gaan over het eten. Overigens zijn bij de bonobo's de vrouwen als collectief dominant. De positie van de mannen hangt daar veel meer samen met de rang die hun moeder in de groep heeft. Bij chimpansees krijgen de vrouwen die kans niet, dominante mannen zijn daar zeer solidair met elkaar.

Rechtvaardigheidsgevoel

Speelt die mannelijke solidariteit aan de top ook vrouwen in ons bedrijfsleven parten? Inderdaad heeft menselijk groepsgedrag volgens De Waal meer weg van chimpansees dan dat van de bonobogemeenschappen. Want ook in ons gevoel voor rechtvaardigheid - bijvoorbeeld de roep om gelijkwaardige beloningen - zijn er overeenkomsten met chimpansees. Al gaan de apen daarin veel verder dan wij: als bij dezelfde taak de ene aap zichtbaar beter beloond wordt dan de ander (druiven versus komkommer), protesteert de minder bedeelde aap keer op keer door kwaad zijn beloning terug te gooien en te wijzen op wat hij verdiend heeft. De bioloog stelt dat dit niets met rationele overwegingen heeft te maken, want dan zou de aap wel eieren voor zijn geld kiezen (of in dit geval: komkommer). Het filmpje van jonge mensenkinderen spreekt ook boekdelen: als het oudere broertje een heel koekje krijgt en het jongere zusje maar een halve, gooit zij het koekje boos terug naar haar moeder. Niet eerlijk!

Strategisch beslissen

In zijn boeken gidst De Waal lezers op een dieper niveau door zijn nieuwste inzichten op het gebied van psychologie, neurowetenschappen en gedragsbiologie, waarbij hij zijn observaties van primaten en mensen met ons deelt. Helder is dat we allemaal in een wereld leven waarin competitie en samenwerking beide nodig zijn om te overleven. Het balanceren is daarbij voor mensen lastiger, omdat onze wereld zoveel groter is geworden dan de meeste diergroepen. De menselijke moraliteit is ontwikkeld toen we nog in kleine gemeenschappen leefden, maar hoe handhaven we onszelf in de grote, anonieme samenleving waarin we terecht zijn gekomen? Zolang er genoeg eten is voor iedereen, is er ruimte voor empathie, stelt De Waal. Ook voor andere soorten. Spoelt er een walvis aan, dan doen we tegenwoordig alles om die te redden, maar bij een hongersnood zouden we heel andere beslissingen nemen. En zelfs in tijden van overvloed speelt de ratio een rol. Empathische gevoelens ontstaan meestal automatisch, maar of je daar een actie aan verbindt - zoals salarisverhoging geven aan een medewerker - dat is en blijft een strategisch besluit.

© Amber Boomsma | schrijfprofessional | www.tekstlabel.nl

_________________________________________________________

Een overzicht van alle samenvattingen van de collegereeks 'Organisatiecultuur en gedrag'
1) Organisatiecultuur en leiderschap - Jaap van Muijen
2) De psychologie van gedragsverandering - Roos Vonk
3) Een positieve organisatiecultuur - Daniel Ofman
4) Macht en krachtenspel in uw organisatie - Oscar David
5) Elke generatie heeft haar eigen verander-energie - Aart Bontekoning
6) Sneezers en sociale infectie - Jeroen Busscher
7) Organisatiedynamica en de grenzen van 'management' - Thijs Homan
8) Verandercommunicatie - Huib Koeleman
9) Een tijd voor empathie - Frans de Waal

Geschreven door Amber Boomsma op 9 juni 2015

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat zou bioloog Frans de Waal ontdekt hebben als hij zijn leven lang managers had geobserveerd in plaats van primaten? Over de verschillen en overeenkomsten mogen we zelf nadenken, na dit verrassende en tegelijk heel passende bonuscollege in de reeks Orga

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De uitgebreide handtekeningensessie door De Waal voor het symposium doet vermoeden dat de kleine biologenvereniging dit keer een bijzondere wetenschapper gestrikt heeft. Enthousiast staat een grote groep mensen, variërend van studenten tot aan andere geïnteresseerden, te wachten voor de deur. Van Hooff, Nederlands hoogleraar ethologie en sociologie, leidt het symposium onder luid applaus in.

Morele principes

Van Hooff vertelt dat een filosoof CEO's ( Chief Executive Officer, oftewel 'bestuursvoorzitter') omschreef als beesten die gedreven zijn door bonussen en de honger naar macht. De filosoof besefte echter niet dat het hele dierenrijk - inclusief de mens - zich gedraagt op basis van morele principes. "De Waal toonde met zijn onderzoek aan dat apen ook emoties en morele principes hebben. Het feit dat morele principes ook in andere dieren aanwezig zijn, geeft aan dat de mens weinig verschilt van andere dieren."

Darwin zei ooit dat dieren zich inleven of medeleven kunnen tonen in elkaars stressgevoelens. "Toch waren evolutionaire biologen voornamelijk gefocust op het agressieve gedrag van apen. Hetgeen wat een groep juist bij elkaar hield interesseerde niemand", vertelt De Waal. Hij gooide het over een totaal andere boeg en beschreef de positieve kanten van het sociaal gedrag in dieren.

Conflictverzoening

De Waal was de eerste die conflictverzoening beschreef in chimpansees. Na een ruzie tussen twee individuen 'verzoenen' chimpansees zich. Deze verzoening vindt vaker plaats na een conflict dan in een gewone situatie, wat aantoont dat dit gedrag gekoppeld is aan conflict. Dit verzoeningsgedrag gaat op verschillende manieren in apen en mensapen. De Waal noemt daarbij bonobo's als typisch voorbeeld.

"Bonobo's gebruiken seks als verzoeningsmiddel. Het zijn net 'primaten-hippies': tijdens het eten doen zij aan seks! Deze manier van geruststellen tijdens belangrijke momenten als etenstijd voorkomt conflicten en houdt de groep bij elkaar. Tien seconden seks is al genoeg. Voor bonobo's is seks net als een klopje op de schouder of een stevige handdruk", zegt De Waal met een grijns op zijn gezicht. Als het publiek vervolgens een filmpje te zien krijgt waarin de bonobo's "multitasken", zit de sfeer er goed in.

"Het verzoeningsgedrag dat we zien bij apen en mensapen zien we ook terug bij jonge kinderen.Ook zij hebben een sterke drang voor verzoening, alleen zit hier vaak wat meer tijd tussen dan bij de apen, die meestal gelijk na een conflict verzoenen", zegt De Waal.

Empathie

Conflictverzoening is pas een eerste stap richting het daadwerkelijk begrijpen van andermans gevoelens. Empathie, de capaciteit om gevoelens van anderen te begrijpen en te delen is een stap verder. Empathie start altijd met emoties. Volgens De Waal zijn er twee vormen van empathie: de meest simpele vorm is 'emotionele besmetting'. Emotionele besmetting is de neiging om emoties van anderen over te nemen. Alle zoogdieren zijn hiertoe in staat. De tweede vorm is een cognitieve vorm van empathie: inlevingsvermogen. Hierbij gaat het om het vermogen om een situatie vanuit het perspectief van een ander te bekijken.

Vanaf onze eerste levensdag zijn wij al in staat om de emoties van anderen over te nemen: zo schijnen baby's bijvoorbeeld te gaan huilen als ze andere baby's zien huilen."Erg leuk in het vliegtuig", grapt De Waal. Inlevingsvermogen hebben kinderen pas vanaf een jaar of twee. Ze benaderen bijvoorbeeld andere kinderen als zij huilen en maken zich zorgen om de ander.

Gapen

Emotionele besmetting kun je meten met gaapgedrag."Wij krijgen een sterke neiging om te gapen als wij andere mensen zien gapen. Mensen met een vorm van autisme die weinig empathie vertonen, hebben deze neiging tot 'na-gapen' veel minder". De Waal vond hetzelfde na-gaapgedrag ook bij chimpansees; ze gapen zelfs als ze op een iPad een andere chimpansee zien gapen.

Deze neiging is sterker tussen groepsleden dan bij vreemden. Voor mensen geldt dit ook. "Als wij op het station naast een vreemde staan die gaapt, gapen we minder snel dan als we naast een vriend staan die gaapt". Dit komt volgens De Waal omdat empathie sterker is voor mensen van dezelfde leeftijd, hetzelfde ras, of familie, dan voor vreemden.

Troostgedrag is een vorm van inlevingsvermogen. Om iemand te troosten moet je begrijpen dat de ander verdrietig is. Zowel kinderen als apen vertonen troostgedrag. Dit gedrag lijkt te zijn ontstaan uit de moederzorg. Moeders reageren op hun kind zodra het kind een bepaalde emotie vertoont.

Zelf-herkenning

Het herkennen van jezelf in de spiegel is een belangrijke stap tussen emotionele besmetting en inlevingsvermogen. Immers, als je jezelf herkent als persoon kun je ook bepaalde emoties toekennen aan jezelf of aan een ander. Het was al bekend dat de meeste apen, katten en honden zichzelf niet herkennen in de spiegel. Chimpansees en olifanten kunnen dit wel. "Als vrouwelijke chimpansees in de spiegel kijken, draaien ze zich vaak om en inspecteren hun achterste. Mannen doen dit niet. Het achterste van een vrouw moet er natuurlijk wel aantrekkelijk uitzien voor het andere geslacht", lacht De Waal.

"Het onderzoek van Frans de Waal verandert langzaam de manier waarop we naar dieren kijken. Van simpele stimulus-respons-onderzoeken in muizen naar het bestuderen van moreel gedrag in apen", concludeert Van Hooff. Op de vraag uit het publiek of we anders moeten kijken naar dieronderzoeken, antwoordt De Waal dat dit ons zeker aan het denken zet over hoe we dieren moeten behandelen in onderzoeken.

Lees hier het andere praatje op het symposium Monkey Business over de evolutie van leiderschap door Mark van Vugt.

Prof. Dr. Frans de Waal schreef meerdere boeken waaronder Chimpanzee Politiek (1982), De aap in ons (2013) en Bonobo en de tien geboden (2013), die vertaald zijn in meerdere talen. In 2007 werd De Waal verkozen door Time Magazine tot een van de honderd meest invloedrijke personen op dit moment.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: Empathie: de aap komt uit de mouw

# data[].attributes.attachment_link.description
"We lopen dan wel op twee benen, maar kippen doen dit ook." Frans de Waal, bekend primatoloog, heeft een duidelijke boodschap: mensen zijn helemaal niet zo uniek. Op het symposium _Monkey Business_ in Utrecht op 19 december vertelt hij dat apen geen instinctieve wezens zijn, maar juist gedrag vertonen dat lijkt op het morele gedrag van mensen in de maatschappij.