# data[].attributes.body
Deze foto is gepubliceerd in het geïllustreerde weekblad 'Het Leven' in 1933. De kok op de foto is hoogstwaarschijnlijk kok Walter Finke.

We weten niet veel over kok Finke. Mogelijk was hij van Joodse afkomst en werkte hij al vroeg voor Wilhelm II in Doorn. Zijn naam is aangetroffen op personeelslijst uit 1926. Zijn kleindochter bezocht Huis Doorn meerdere malen en we hopen dat we over een weer informatie nog kunnen uitwisselen.

# data[].attributes.body
Mevrouw Greetje – voorheen Geurtje - van Elst (trouwnaam Veldmeijer), geboren 17-02-1929, geboren aan de Kampdwarsstraat te Doorn en de jongste in een gezin met 10 kinderen.

Veel van haar oudere zussen zijn in banen in de huishouding terechtgekomen, eentje in Amsterdam (zij woonde ook in bij dit gezin waarvoor ze aan de ouders van Greetje toestemming moesten vragen) en de anderen in Zeist. De connectie tussen Greetje en Huis Doorn was haar oudste zus (20 jaar ouder dan Greetje), die in de keuken werkte van het Huis. Nadat haar oudste zus getrouwd was en de huishouding van de Keizer verliet werd ze nog wel eens teruggevraagd om te komen helpen bij bijzondere gelegenheden, zoals diners.

Greetje zelf heeft de Keizer ontmoet op 3-jarige leeftijd en heeft ook gewerkt op Huis Doorn, maar pas na het overlijden van de Keizer.
Tijdens een wandeling door het park met haar twee oudere zussen mocht zij kennis met hem komen maken in het Rosarium.

Later is zijzelf bij Baron van Nagel terechtgekomen als dienstmeisje.

Ze werkte ook als dienstmeisje (stoffen, schoonmaken) voor mevr. von Ilsemann, met wie ze in de tram naar Amerongen ging en met wie ze mee het bos in mocht om paddenstoelen te plukken. Rudi, de jongste zoon van von Ilsemann, was ook altijd op Huis Doorn aanwezig. Hij kreeg les van zijn vader en onder de gymles op de gang deden de jonge personeelsleden/kinderen en broers en zussen van het personeel achter zijn rug mee (voor de grap)… Greetje heeft Rudi ook de foxtrot leren dansen (Greetje had het zelf van haar moeder geleerd door op haar voeten mee te dansen!) op de zolder van het grote Huis, waar een grammofoon stond met de volgende plaat: “Heut ist der schonste Tag, in meinem Leben. Ich fuhl zum ersten Mal, Ich bin verliebt”. Een lied uit een beroemde operette, gezongen door Joseph Schmidt.

Op de zolder van het Huis hingen ook de kleren van de Keizer, die Greetje ook heeft aangehad. De rol van Greetje op Huis Doorn was het begeleiden van bezoekers tijdens een rondgang door het Huis. Zij werd betaald door de Nederlandse overheid.

Ook toen al moesten de bezoekers entreegeld betalen in het Poortgebouw. Het Huis was niet elke dag open, maar vooral in de zomer kwamen er veel Duitsers om rond te kijken. De meeste mensen die kwamen waren ook wel voornaam. In deze periode was de kamer waarin de Keizer gestorven is nog niet vrijgegeven, maar het personeel kon er wel in. Het gebit lag nog op zijn nachtkastje… De kamer waar zijn eerste vrouw is overleden was wel toegankelijk voor bezoekers.

Greetje heeft ook met collega’s (Gerrie Hardeman en Graadje Wieghard) het Mausoleum schoon moeten maken en de kist afgestoft (“afschuieren”). Alle linten van de kransen die gelegd zijn bij zijn begrafenis hingen in het Mausoleum. Behalve die van Hitler, die zouden Greetje en haar collega’s er tussenuit gehaald hebben (al werd deze door iemand uiteindelijk wel weer teruggehangen). Greetje heeft de kist(en) van de Keizer wel eens open gezien. Ondanks de drie kisten waar hij in lag, zat hij toch vol met vliegjes… Tijdens het schoonmaken van het Mausoleum ging Greetje wel eens op de kist zitten: “Kom er eens uit, als je durft!”.

Greetje vertelde ook dat ze toen ze op een zondag licht schoonmaakwerk verrichtte in zijn vertrekken in het Poortgebouw, meneer von Ilsemann gevallen is en niet meer opstond. Ze dacht dat hij overleden was en rende naar buiten om om hulp te vragen, maar gelukkig was hij alleen bewusteloos (iets wat veroorzaakt werd door zijn slechte gezondheid en benauwdheid).

Greetje heeft Huis Doorn moeten verlaten toen haar moeder een ongeluk kreeg en een tijd lang niet voor haar gehandicapte zus kon zorgen.

Literatuur en bronnen:
-Interview van mw. Veldmeier met conservator en educator van Museum Huis Doorn op 6 november 2019.

# data[].attributes.body
De 'Beschliesserin' (de vrouw met de sleutels) stond op Huis Doorn aan het hoofd van al het vrouwelijke personeel.

Zij was 'de vrouw met de sleutels' omdat zij toegang had tot de afgesloten kasten met het kostbare tafel- en linnengoed in dit adellijke huishouden.

Tafellinnen was van oudsher een kostbaar bezit. Het kon van generatie op generatie overgaan en er werd heel zorgvuldig mee omgesprongen.

# data[].attributes.body
Ursula Topf was gedurende 4 jaar de privé-sekretaresse van Hermine. Ze leerde Hermine van veraf kennen in de jaren 1920 via de 'Kaisertreuen Jugend', een monarchistische jeugdbeweging. Als Hermine in Berlijn was, werden ontmoetingen van de jeugdbeweging met de 'keizerin' georganiseerd.

Na haar schoolopleiding wordt Ursula secretaresse bij Farben IG. Ze neemt dan deel aan bijeenkomsten van het 'Herminen Hilfswerk', de charitatieve instelling van Hermine met als doel steun te bieden aan oorlogsweduwen en hun gezinnen.

In 1941 vraagt Ursula tijdens één van die bijeenkomsten hoe het met Hermine gaat. Deze antwoord dat ze een beetje ziek is, net als haar secretaresse. Ursula biedt aan om te helpen en haar aanbod wordt meteen geaccepteerd. Ze helpt eerst af en toe, dan vaker en komt hiervoor zelfs naar Huis Doorn. Haar taak is het beantwoorden van de vele correspondentie en het helpen bij de ontvangst van gasten.

Ursula volgt Hermine ook na de dood van Wilhelm II en ze is haar steun en toeverlaat na WOII, als Hermine de zorg op zich neemt voor een kleinzoon. Als Hermine ziek wordt en komt te overlijden in 1947 in Frankfurt aan de Oder, woont Ursula zelfs bij haar werkgeefster in. Zij zorgt ervoor dat Hermine kan worden begraven in de Antikentempel in Potsdam.

Lange tijd zorgt Ursula voor de twee kleinkinderen van Hermine, totdat deze weer met hun familie herenigd worden.

Lees ook een interview met Ursula Topf in Die Welt van 1 september 2003: 'Nur gutes über Hermine'.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In einer kleinen Schöneberger Wohnung lebt die letzte Privatsekretärin der Witwe Kaiser Wilhelms II.

"Sie müssen!", sagt sie. Die alte Dame ist von ihrem Sitzplatz aufgestanden und zu meinem Sofa herübergekommen. Sie trägt ein beigefarbenes Kostüm, dazu eine passende Bluse mit kleinen Stickereien und um den Hals eine Perlenkette. Sie ist 92 Jahre alt und eine wunderbare, aufrechte Frau mit einem unglaublichen Schatz an Memorabilien im hellwachen Kopf. Ganz nahe rückt sie an mich heran, schaut mir tief in die Augen und streckt ihre rechte Hand aus, eine zarte Hand, so zart und zierlich wie die ganze Person.

Und mit einem Mal scheint es, als ob die Uhren schweigen (nun ja, die marmorne Gründerzeit-Uhr auf dem Büfett-Schrank ist wohl schon vor längerem stehen geblieben). Als ob die Landschaften in Öl und die gemalten Pferdeköpfe schweigen. Als ob auch die bürgerliche Literatur unter der marmornen Uhr schweigt. "Sie müssen", sagt die alte Dame in die gepflegte Stille hinein, "mir in die Hand versprechen, nichts Schlechtes über die Kaiserin zu schreiben."

Vier Jahre lang war Ursula Topf die Privatsekretärin der "Kaiserin", der zweiten Gattin Wilhelms II., der geborenen Prinzessin Hermine zu Reuss, ältere Linie. Es waren die Jahre bis zu ihrem Tod im Jahr 1947, bittere Jahre, Jahre der Unruhe, der erzwungenen Isolation, der Flucht, aber auch Jahre des Glücks, der Nähe zu einem außergewöhnlichen Menschen. Doch nichts zeugt in der kleinen Schöneberger Neubauwohnung, dritter Stock, von dieser aufregenden Zeit.

Kein Bild vom Kaiser und seiner Gemahlin, keine Devotionalien aus jener untergegangenen Welt. Die kleinen und größeren Gemälde sind Erbstücke von der künstlerisch ambitionierten Mutter, auch Pferdeporträts hängen an den Wänden, Frau Topf war eine passionierte Reiterin. Die Kaisersouvenirs von früher hat sie in sichere Obhut gegeben, aus Angst, dass sie nach ihrem Tod in falsche Hände geraten könnten. Die Öffentlichkeit hat sie bisher gemieden.

Nur wenige Aktenordner lagern noch in den Schränken, darin einsortiert offizielle Fotos des Herrscherpaares, das über niemanden mehr herrschen konnte, aber auch maschinenschriftlich niedergelegte Erinnerungen und private Aufnahmen. Aufnahmen, auf denen zu sehen ist, wie Ursula Topf Franz-Friedrich Prinz von Preußen, den damals erst wenige Monate alten Enkel Hermines (und zugleich Urenkel Wilhelms II.) umsorgt. Von "Fritzi" gibt es viele Fotos. Fritzi im Kinderwagen, Fritzi auf dem Arm, Fritzi lächelnd, Fritzi ernst. Den Fritzi - noch heute sagt sie: "mein Fritzi" -, den liebt sie ganz besonders.

Sie hat ihn praktisch mit aufgezogen, damals, in der schlimmsten Zeit, als Hermine nach Kriegsende in Roßla im Harz Zuflucht gefunden hat und dort von den Russen in einem Lastwagen abtransportiert wird. "Majestät", hat Ursula Topf damals gesagt, "steigen Sie da nicht ein!" Aber Majestät muss einsteigen. So bleibt die Sekretärin zurück, ohne die Kaiserin, dafür mit Fritzi und dessen ein Jahr älterem Bruder Franz-Wilhelm. Zwei Kleinkinder - und zwölf Windeln. Die Verhältnisse, sie sind schlichtweg degoutant. Aber die kaiserliche Angestellte steht ihren Mann. Als sie die Kinder wieder abgibt, bricht es ihr fast das Herz. Wenn Ursula Topf erzählt, überschlagen sich die kleinen und großen Dramen, ziehen Gestalten und Ereignisse vergangener Zeiten vorbei.

In den späten zwanziger Jahren kommt es zu ersten Kontakten mit Hermine. Ursula Topf war Mitglied in der "Kaisertreuen Jugend" und, wie sie sagt, "ein dummes Ding". Sie stammt aus einer Familie, die den Wechsel zur Republik nicht wirklich akzeptieren mochte. "Für uns lebte das Kaisertum weiter." Also bringt man, wenn die Kaiserin in Berlin weilt, Blumensträuße in ihr Haus Unter den Linden. Später, Ursula Topf ist mittlerweile Direktionssekretärin der IG Farben und längst kein dummes Ding mehr, werden die Treffen häufiger. Man sieht sich bei den Treffen des "Hermine-Hilfswerks" für Witwen gefallener Offiziere. Einladungen zu Tees, Abendessen und Konzerten werden ins Haus gebracht, für die am Anfang oft noch schnell über Nacht aus schwarzem Taft ein Kleid genäht werden muss.

1941 endlich kommt es zu einer schicksalhaften Begegnung. Als Ursula Topf sich während eines Empfangs nach dem kaiserlichen Befinden erkundigt, antwortet ihr Hermine, dass sie ein wenig unpässlich sei, denn ihre Sekretärin sei krankheitshalber ausgefallen. "Darf ich", fragt die junge Frau spontan, "Ihnen helfen?" Sie darf.

Erst sporadisch, dann sogar bei den kurzen Aufenthalten in Doorn, dem Exil- und Sterbeort Wilhelms II. So entwickelt sich eine enge Beziehung. Körbeweise eintreffende Post aus dem Volke muss - Brief um Brief, Karte für Karte - beantwortet, mit Schriftstellern und Journalisten korrespondiert, Besuch empfangen werden. "Menschenhungrig" sei Hermine gewesen, immer auf der Suche nach interessanten Gesprächspartnern.

Aus der Sekretärin wird die Gesellschafterin, die unentbehrliche Helferin, die "zupackt, wenn es nötig war". "Respektvoll" sei das Verhalten der "Kaiserin-Witwe" zu ihrer Untergebenen gewesen, die sie stets mit "Kaiserliche Hoheit" oder "Majestät" anspricht - so viel Ehrfurcht bleibt geboten. "Für mich", sagt Frau Topf, "war sie immer die Kaiserin." Und für die Kaiserin ist sie die "Uschi".

Eine offene Flasche Sekt steht auf dem niedrigen Couchtisch, der wissensdurstige Gast kann und will sich nicht gegen ein Glas wehren, die Gastgeberin lässt sich gern noch mal nachschenken. Sie liebt Gesellschaft, charmant und resolut sagt sie ihre Meinung. Letztens noch hat sie mit ihrem Fritzi telefoniert, zu ihrem 90. Geburtstag kam er sogar angereist. Doch der Kontakt zur fürstlichen Familie ist weitgehend abgebrochen. Ihr ist das ganz recht. Die Jahre mit der Kaiserin waren eine herausragende Zeit für sie, aber es ist vorbei, seit über einem halben Jahrhundert. Es hat sie nicht erschüttert und nicht nachhaltig geprägt. "Ich bin", sagt sie, "eine starke Persönlichkeit." Das glaubt man ihr sofort.

Die Gläser sind geleert. Ursula Topf will nichts weiter über sich preisgeben. "Schreiben Sie", sagt sie, "lieber über die Kaiserin." Neben ihr liegt einer der Ordner mit den Fotos und den Erinnerungen. Auf dem Deckblatt steht: "Niedergeschrieben in tiefer Verehrung und Dankbarkeit zum Gedenken Ihrer Majestät Kaiserin und Königin Hermine von Preußen". Sie macht den Ordner zu und stellt ihn in den Schrank zurück. "Ich glaube", sagt sie sehr liebenswürdig, "es ist Zeit für Sie zu gehen."

# data[].attributes.attachment_link.description
In einer kleinen Schöneberger Wohnung lebt die letzte Privatsekretärin der Witwe Kaiser Wilhelms II.

# data[].attributes.body
Bart Petersen werkte achttien jaar lang als huisbediende in dienst van Wilhelm II op Huis Doorn.

Hij kwam in 1923 als negentienjarige jongeman via een algemene sollicitatieprocedure in dienst bij Wilhelm II. Mogelijk maakte, toen moest worden besloten welke kandidaat zal worden aangenomen, het feit dat hij al enige ervaring als huisknecht had en zijn moeder Duitse van geboorte was, het verschil.

Zijn takenpakket bestond niet alleen uit werkzaamheden als tafel dekken, eten uitserveren en gasten bedienen, maar ook paddenstoelen zoeken met de keizerin en het poetsen van het zilver behoorde tot zijn taak.

Eén maal per jaar klopte Bart alle vloerkleden. Samen met Gerrit Hardeman. Dit was namelijk een karwei dat te zwaar was voor de huismeisjes.

In een interview uit 1978 met Het Nieuwsblad van het Noorden beschrijft Bart Petersen heel aansprekend de voor die tijd gangbare scheiding tussen huisbewoners en personeel: “Nou, ik had al een half jaar door het huis gelopen en toen had ik hem haast nog nooit gezien. Wel van de trap af, maar nooit van dichtbij. Want als hij bijvoorbeeld de vestibuul binnenging, riep de kamerbediende: ‘Der Kaiser kommt’, en dan moest je zorgen dat je weg was.”

Bart Petersen is jarig op dezelfde dag als Hermine von Schönaich-Carolath, de tweede vrouw van Wilhelm II. Beiden zijn jarig op 17 december. Op die dag moet ‘Peters’ altijd bij ‘de keizerin’ komen. Ze feliciteren elkaar en hij mag dan een wens doen. Meestal vraagt hij iets wat praktisch en handig is, zoals schoenen of een vulpen, en dat mag hij dan zelf gaan kopen.

Na het overlijden van Wilhelm II blijft Bart Petersen verbonden aan Huis Doorn. Bart wordt rondleider, net als enkele andere collega’s. Vijfentwintig jaar lang leidt hij bezoekers rond in het huis van de laatste Duitse keizer. Bart Petersen geeft in Het Nieuwsblad van het Noorden aan goed te weten dat Wilhelm II verguisd is vanwege zijn rol bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, maar er is volgens hem ook een keerzijde: “(…) vooral oude Duitse officieren kregen de tranen in de ogen als ze bij zijn beeltenis stonden. Je moest dan vertellen over z'n leven en hoe hij was. Ik zei dan: als mens tegenover mens kon ik nooit een betere heer hebben. Als ze dat hoorden, waren ze in de wolken."

Het werkuniform van Bart Petersen wordt op Huis Doorn bewaard. Het is door zijn erfgenamen aan het museum geschonken.

# data[].attributes.body
Nieboer was de eerste tuinbaas op Huis Doorn en sinds 1920 in dienst van Wilhelm II.
Een van zijn taken was het voor 8.00 uur ´s ochtends wegnemen van alle verwelkte bloemen in het hoofdhuis.
NL-UtHUA_A16982_000306.jpg

# data[].attributes.body
Wilhelm Schulze was de persoonlijke kamerheer van Wilhelm II. Schulze was ook nog in dienst geweest van zowel Wilhelm I als Friedrich III en deze laatste was zelfs in zijn armen gestoven.

Wilhelm Schulze was een adjudant van Wilhelm II met een speciale taak, namelijk het verzorgen van Wilhelms uniformen. Daarnaast had hij de dagelijkse zorg voor de teckels van de keizer.

In de collectie van Huis Doorn berust het garderobeboek van, vermoedelijk, 'Vater' Schulze. In dit boek staat met de hand opgetekend welke uniformonderdelen bij welk uniform behoren te worden gedragen. Een uniek item.

# data[].attributes.body
De 'Haushofmeister' stond aan het hoofd van het mannelijk huispersoneel op Huis Doorn.

# data[].attributes.body
Luister hier naar de in biografie genoemde dansplaat 'Heut' ist der schönsten Tag aus meinem Leben'.

# data[].attributes.attachment_link.title
Joseph Schmidt Sings 'Heut' ist Der Schönste Tag In Meinem Leben"

# data[].attributes.body
Het personeel dat een belangrijke verzorgingstaak had in dienst van Wilhelm II, kreeg een eigen wekker. Een personeelswekker, met de eigen naam op de achterzijde aangebracht. Te zien in dit filmpje:

https://www.youtube.com/watch?v=A-xFwHi1Tdw

# data[].attributes.body
Hofdames waren er alleen op Huis Doorn toen Auguste Viktoria nog leefde. De tweede echtgenote van Wilhelm II, Hermine Reuss, had geen behoefte aan een hofdame. Zij vond een kamervrouw en een persoonlijk secretaresse voldoende.

# data[].attributes.body
Bron afbeelding: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=35991002

# data[].attributes.attachment_link.title
Foto Henriëtte in haar appartement zolder HD

# data[].attributes.body
Gravin Mathilde Amalie Ida von Keller was één van de hofdames van keizerin Auguste Victoria.

Mathilde von Keller werd geboren in 1853. In 1881 kwam ze als hofdame in dienst van de keizerin en dat zou ze blijven tot aan de dood van Auguste Victoria in 1921. Hofdame kun je alleen zijn als ongetrouwde vrouw van adellijke komaf. Trouw je, dan betekent dit het einde van ‘je dienst’. Mathilde bleef ongetrouwd.

Mathilde overleed in 1945. Meer dan 40 jaar maakte Mathilde von Keller als hofdame het leven van de laatste Duitse keizer en keizerin van dichtbij mee.

Gravin von Keller is niet de enige hofdame van de keizerin. Ze had twee naaste collega’s, gravin Claire von Gersdorf en gravin Therese Brockdorff, die Oberhofmeisterin is. Samen met haar twee collega’s woonde Mathilde jarenlang in het zogenaamde ‘Hofdameshuis’ in Potsdam. Deze drie hofdames droegen in Potsdam en Berlijn ook wel spottend de bijnaam ‘halleluja-tantes’, vanwege hun conservatief religieuze houding.

Mathilde von Keller maakte tijdens haar ‘diensttijd’ vaak aantekeningen in een dagboek en schreef ook veel brieven. Na het overlijden van de keizerin maakte ze voor de kinderen van Wilhelm II en Auguste Victoria een samenvatting van de voor haar belangrijkste aantekeningen en brieven. Dit manuscript werd in 1935 uitgegeven.

Mathilde volgde het keizerlijk echtpaar vanuit Berlijn en Potsdam naar Amerongen en Doorn. Ze hield Auguste Victoria hier gezelschap, maar was ook verantwoordelijk voor de correspondentie van de ex-keizerin.

Voor Mathilde von Keller was orde duidelijk belangrijk. Niet alleen praktische werkzaamheden moetsen idealiter volgens het boekje verlopen, maar vooral ook het contact tussen mensen. Ze hechte grote waarde aan etiquette en instandhouding van de hofrituelen.

Na het overlijden van keizerin Auguste Victoria in 1921 keerde Mathilde von Keller terug naar Potsdam. Daar woonde ze in het ‘Hofdameshuis’, waar ze ook haar mémoires schreef. Ze stierf daar op 4 november 1945. Ze liet een adoptiefdochter na.

Literatuur en bronnen:
-Mathilde Gräfin von Keller: Vierzig Jahre im Dienst der Kaiserin: Ein Kulturbild aus den Jahren 1881–1921. Koehler & Amelang, Leipzig 1935.
-Mathilde von Keller op Wikipedia:
https://de.wikipedia.org/wiki/Mathilde_von_Keller

# data[].attributes.headline
Artikel Stefan Gehl (SPSG) over Gräfin Keller als hofdame en haar leven in het Hofdamenhaus Potsdam

# data[].attributes.subject
Artikel Stefan Gehl (SPSG) over Gräfin Keller als hofdame en haar leven in het Hofdamenhaus Potsdam

# data[].attributes.attachment_link.title
Texte des RECS #25: Holländisches Etablissement und Exil in Holland

# data[].attributes.attachment_link.description
PDF Stefan Gehlen (SPSG) Die Abdankung Kaiser Wilhelms II. 1918 beendete die Monarchie und die Geschichte der Höfe in Preußen.[1] Als Zeugnisse des untergegangenen Hoflebens blieben die Unterkünfte der Hofchargen, die die Kaiserwohnungen noch so umgeben, wie einst das Gefolge das Kaiserpaar selbst.[2] Die Höfe Wilhelms II.

# data[].attributes.body
Sigurd von Ilsemann (1884-1952) diende Wilhelm II gedurende meer dan 20 jaar trouw als adjudant.

Hij wordt geboren in het Duitse Lüneburg als zoon van een militair en ambieert zelf ook een militaire loopbaan. Tijdens de Eerste Wereldoorlog onderscheidt hij zich als luitenant in het leger van de Duitse kroonprins. Hij maakt diverse grote veldslagen mee en wordt op basis van zijn goede militaire prestaties toegevoegd aan de staf van De Duitse keizer. In september 1918 krijgt hij een aanstelling als adjudant van Wilhelm II.

Omdat Ilsemann zo’n kalmerende werking op de keizer heeft, wordt hem in november 1918 gevraagd om Wilhelm II te begeleiden op zijn vlucht naar het neutrale Nederland.
Hoewel hij aanvankelijk twijfelt over wat te doen, besluit hij uiteindelijk toch de laatste Duitse keizer in ballingschap te vergezellen. Hij schrijft hierover in zijn dagboek op 9 november 1918: ‘Mijn geweten zei voortdurend: ‘Je mag je keizer niet verlaten. Nu, in zijn uiterste nood, moet je bij hem blijven; wie weet, of je hem niet reeds spoedig met je leven zult moeten beschermen’.

Met zijn besluit om de laatste Duitse keizer op zijn reis naar Nederland te begeleiden, geeft Ilsemann zijn militaire loopbaan op en alle daarmee verbonden zekerheden. Sigurd von Ilsemann wijkt in de navolgende jaren vrijwel niet van de zijde van de gevallen keizer. In Nederland dient hij de keizer eerst als adjudant in Amerongen en later in Doorn.

Tijdens de eerste anderhalf jaar van Wilhelms ballingschap leert Ilsemann bij Graaf Godard van Aldenburg Bentinck op Kasteel Amerongen diens dochter Elisabeth goed kennen. In oktober 1920 trouwt hij met haar. Ondanks zijn huwelijk met gravin Elisabeth en zijn vele verplichtingen in Amerongen blijft Ilsemann trouw aan de laatste Duitse keizer. Zijn nieuwe thuis is weliswaar Kasteel Amerongen, maar desalniettemin is Ilsemann bijna elke dag in Doorn te vinden.

Als adjudant van de keizer moet hij Wilhelm II voorzien van het laatste nieuws, hem assisteren bij zijn bezigheden en hem gezelschap te houden. In de praktijk betekent dit onder andere het uitsorteren en voorlezen van artikelen uit diverse kranten en tijdschriften, het verrichten van uitzoekwerk voor Wilhelms schrijfprojecten en het ondersteunen van Wilhelm II bij het tuinieren in het park van Huis Doorn. Sigurd von Ilsemann ziet het als zijn taak om voor Wilhelm II diens verblijf in Nederland zo aangenaam mogelijk te maken. Dat is geen eenvoudige taak, want familieperikelen en de politieke en economische ontwikkelingen in het Duitse vaderland hebben grote invloed op de gemoedstoestand van de ex-keizer en hierdoor heeft het hogere personeel het soms zwaar te verduren.

We weten veel over de dagelijkse gang van zaken in Doorn gedurende de ballingschap van Wilhelm II. Dat komt niet in de minste plaats doordat Ilsemann over een periode van meer dan 20 jaar nauwkeurig optekent wat hij in de ex-keizerlijke huishouding in Amerongen en Doorn meemaakt. Zelf schrijft hij hierover in zijn dagboekaantekeningen dat hij het belangrijk vindt om zoveel mogelijk te noteren over wat zich afspeelt in de nabijheid van de gevallen keizer. Later zullen de mensen zich beslist afvragen wat er echt gebeurd is en dan zullen zijn aantekeningen waarde hebben.

Als Wilhelm II in 1941 sterft, is Ilsemann één van de mannen die de kist mag dragen. De kroonprins verzoekt Ilsemann om op Huis Doorn werkzaam te blijven, om de dagelijkse gang van zaken op Huis Doorn te leiden. Ilsemann neemt deze taak gewetensvol op zich. Tot aan zijn dood in 1952 beheert hij Huis Doorn en waakt hij over deze nalatenschap van de laatste Duitse keizer.

# data[].attributes.body
Het VPRO-programma Andere Tijden maakte in 1914 een aflevering over 'De adjudant van de keizer'. U kunt deze uitzending hier nog altijd terugkijken.

# data[].attributes.body
Sigurd von Ilsemann achter zijn bureau, ca. 1925.

# data[].attributes.body
Als kleine jongen kwam Willem van Barneveld (1906-1981) in 1921 als tuinknecht in dienst bij de keizer.  Hij was toen 13 jaar. Tijdens zijn loopbaan ging hij in de avonduren ook nog naar school. Hij bleef in dienst als tuinknecht op Huis Doorn tot in 1981. Toen moest hij stoppen vanwege gezondheidsklachten. Toen hij stopte, was hij nog één van de drie overgebleven tuinmannen.

In 1933 trouwde Willem met Evertje (Eefje) Wolters. Zij werkte als huismeisje op Huis Doorn. Het echtpaar Van Barneveld kon op een gegeven moment vanuit hun huis aan de Van Bennekenweg in het dorp verhuizen naar het landgoed. Daar kregen zij een appartement in het dienstengebouw, boven de huidige keuken. Samen woonden zij de rest van hun leven met hun twee zoons in het dienstengebouw op het landgoed van Huis Doorn. Eefje zou hier zelfs tot 1997 blijven wonen.

Het parkbos van Huis Doorn was voor de kinderen en kleinkinderen Van Barneveld een geweldig speelterrein. Het gat in de grond dat werd gegraven voor ondergrondse hutten op het eilandje in de rozentuin is nog altijd zichtbaar.

De werkzaamheden in de tuin en het parkbos van Huis Doorn veranderden sterk in de loop van de 60 jaar dat Willem werkte op Huis Doorn. Zeker na de dood van Wilhelm II werden er telkens bezuinigingen doorgevoerd die ertoe leiden dat de tuin onderhoudsvriendelijker werd; minder bloemperken bijvoorbeeld. In die laatste jaren van zijn werkzame leven kreeg Willem er dan ook allerlei andere taken bij, na het overlijden van Wilhelm II. Denk aan inspectietaken, het opdraaien van de klokken en bewakingstaken.

Bron: interview door de conservator van Huis Doorn met Roland van Barneveld, kleinzoon van Willem van Barneld op 8 november 2019.

# data[].attributes.body
Barend van Barneveld, de broer van Willem van Barneveld  kwam net als zijn broer al vroeg in dienst bij Wilhelm II. Hij begon in 1928, op viertienjarige leeftijd, als manusje van alles. Zo was hij bijvoorbeeld ballenjongen bij het tennisveld en postjongen. Drie maal per dag moest hij de post ophalen bij het postkantoor in Doorn. Voor al dit soort klusjes mocht hij een dienstfiets gebruiken. Of zijn eigen fiets en dan kreeg hij jaarlijks een vergoeding om zijn fiets door een fietsenmaker het nodige onderhoud te laten geven.

Met Barends ouders was afgesproken dat hij elke doordeweekse dag beschikbaar was, met uitzondering van een lunchtijd tussen half een en half 3.
Op zondag mocht hij ´s ochtends naar de kerk. Om 2 uur moest hij bij huishofmeester Turke informeren of er tennis gespeeld zou worden. In dit geval was hij natuurlijk in dienst tot het spel was afgelopen.

Barend bleef werken voor de keizer en wordt op latere leeftijd de tweede secretaris van de keizer. Hij woonde met zijn vrouw, Bep Koetsier, en zijn hun vier kinderen in de orangerie. Barend werkte ook nog enige tijd als secretaris voor kroonprins Wilhelm, na de dood van Wilhelm II.

# data[].attributes.body
Gerrit Hardeman was de chauffeur van de keizer. We weten het nodige van hem uit documenten in het huisarchief, maar ook door interviews van rondleider Frans Andeweg met de erven Hardeman.

Gerrit Hardeman had een kleine, opgesplitste woning in het onderhuis van Huis Doorn (o.a. het huidige ‘technische hok’ en de rondleiderskeuken). Later verhuisde Gerrit naar het dienstengebouw. Daar woonde hij met zijn vrouw Trijntje v/d Broek en hun twee kinderen Gerard (Geert 1930) en Gertie (1931).

Gerrit werd door Wilhelm II altijd Oscar genoemd, omdat de Nederlandse 'G' voor de Duitse Wilhelm II zo lastig uit te spreken was...

Oscar was kennelijk handig, want in 1932 werd aan het personeel bericht dat er 6 dienstfietsen waren op het landgoed en dat Oscar van deze fietsen het onderhoud verzorgde. Naast de dienstfietsen, zorgde Oscar ook voor de fiets van de lijfarts en hielp hij met het kloppen van de grotere tapijten uit het hoofdhuis.

Het fietsonderhoud gebeurde in de garage, waar ook naast de Mercedessen en in de eerste jaren, ook nog een Horch tot het wagenpark behoorde. Oskar groeide door tot chauffeur.

In eerste instantie was hij ‘Hilfschauffeur‘. Walter Lange was ‚‘Oberwagenführer‘ en reed voornamelijk de Mercedes. De andere ‘Wagenführer’ was Friedrich Junge.

In het rijtijdenoverzicht (bijgehouden door Klara Hirsch) zie je ook dat Oskar meestal de Horch reed en Junge de Kl. Mercedes.

De taak van Oskar werd heel anders na de dood van de keizer. Toen werd hij de belangrijkste nachtwaker in het museum. Om dat goed te doen kreeg hij een appartement in het onderhuis (nu technische hok, stookhok, keuken en groepsgarderobe). Hij liep dan ’s nachts rondes over het terrein.

In WOII werden alle Nederlandse mannen opgeroepen voor de ‘Arbeitsdienst’. Ook Oskar. Hij werd opgeroepen om als bewaker naar een gevangenkamp te gaan. Ilsemann tekende hiertegen protest aan en Oskar kon blijven werken op het landgoed, want hij had als nachtwaker hier een belangrijke functie om te waken over Duits cultuurgoed (dat was het argument dat Ilsemann gebruikte).

(Bron: onder meer NL-UtHUA_A16982_000242.jpg )

# data[].attributes.body
Artikel in het Nieuwsblad van het Noorden, 21 januari 1978.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nieuwsblad van het Noorden Bart Petersen 21 januari 1978

# data[].attributes.body
Hendrik Rensen was jarenlang tuinbaas op Huis Doorn, als opvolger van Gerrit Nieboer.

Hendrik begon op Huis Doorn in 1920 als eerste tuinhulp. Later werd hij tuinbaas. Hij woonde met zijn vrouw Aaltje (van Droffelaar, uit Maarn afkomstig) en zijn kinderen in het huis ‘Campanella’ aan de Molenweg 7 in Doorn. De keizer zou er zelf zorg voor gedragen hebben dat Hendrik Rensen hier met zijn gezin kon komen wonen (In 1939 woonde overigens 'Haushofmeister' Turke nog met zijn gezin in Campanella).

Van Rensen is bekend dat hij zich liever bekommerde om de bloemen in het huis dan om het werk buiten.

Ons werd het verhaal verteld dat er tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduikers waren ondergebracht op ‘Campanella’. Het gebeurde wel eens dat er dan Duitse militairen aan de deur kwamen. Duitsers die bij dhr. en mw. Rensen op visite waren, deden dan open. Hierdoor bleven de onderduikers voor het Duitse leger verborgen.

Bron: Interview van de conservator van Huis Doon met mw. Karin Kalsbeek, kleindochter van Hendrik Rensen, op 8 november 1919.  Onderstaande foto idem.

# data[].attributes.body
In Campanella, het huis van Hendrik Rensen, hing een engeltje van keramiek aan de muur in de woonkamer, vervaardigd in de keramiekfabriek van de familie Hohenzollern in Cadinen. Wilhelm II heeft dit engeltje aan Hendrik Rensen geschonken en zowel hij als zijn vrouw koesteren het zeer.

Nu hangt het bij de kleindochter van de tuinbaas thuis. Er is een traditie rond het engeltje ontstaan. Als opa of oma, inmiddels op hoge leeftijd, niet meer weten waar ze zijn, geeft de familie aan dat ‘het engeltje van de keizer’ aan de muur hangt. Dan ontstaat een besef van “O, we zijn dus thuis”.

# data[].attributes.body
Foto van Hendrik Rensen in het interieur van Huis Doorn in een aflevering van 'De Spiegel' uit 1955. Bron: mw. K. Kalsbeek.

# data[].attributes.attachment_link.title
Portretfoto Hendrik Rensen uit 'De Spiegel'.

# data[].attributes.body
Walter Lange was 'Oberwagenführer' en woonde met zijn echtgenote Hedwig aan de Gezichtslaan in Doorn.

Over Walter Lange is interessante documentatie beschikbaar in het archief. In de lange reeks van transporten van Berlijn en Potsdam naar Doorn in 1919/1920 kwamen er ook eigendommen mee van Walter Lange. Deze items werden echter in juni 1920 vastgehouden aan de grens bij Oldenzaal. De invoerheffingen op deze goederen werden maar niet betaald. Het verhuisbedrijf stuurde hierover een brief aan Huismaarschalk Gontard. Werden de heffingen niet snel betaald, dan zou er een extra betaling moeten volgen.

In de Tweede Wereldoorlog werd Walter Lange 'Ortskommandant' van Doorn. Hij was in deze functie verantwoordelijk voor orde en regelmaat in de bezette gemeente. Ook was hij verantwoordelijk voor de infrastructuur, de behuizing, de bevoorrading en de ontspanning van ingekwartierde troepen.

# data[].attributes.body
Friedrich Junge staat in het personeelsarchief vermeld als 'Wagenführer'. Hij woonde met zijn vrouw Ida en hun twee dochters aan de Schoollaan in Doorn.

# data[].attributes.body
Mej. Chales de Beaulieu was als 'Beschliesserin' ook verantwoordelijk voor de dienstbibliotheek van Huis Doorn. De catalogus en een gedeelte van deze dienstbibliotheek is bewaard gebleven en bevindt zich nu op de zolder in de gereconstrueerde zilverpoetskamer.

# data[].attributes.body
Klara Hirsch had alle sleutels van de linnenkasten in beheer. Ze had een kamer in de orangerie. Ze mocht haar overleden hondje in het park begraven. Het hondengrafje bevindt zich rechts van het smalle wandelpad langs de kapel, tussen de kapel en de oranjerie. Op de grafsteen: “Mein Frecho, 1 XII 1934, K. Hirsch”.

# data[].attributes.body
Adolf Turke woonde met zijn vrouw Emilie en zijn zoon aan de Molenweg in Doorn.

# data[].attributes.body
Rudolf Boij was de laatste 'Küchenmeister' van Wilhelm II. Hij woonde met zijn vrouw Alice in het dienstengebouw van Huis Doorn.

Boij was een meester in het garneren. In 1926 verscheen: M. Aabel, Die Anrichtekunst oder das neuzeitliche Garnieren der Speisen. Vollständig umgearbeitet von Rudolf Boij, Küchenchef erster Herrschaftshäuser. 8., verm. u. gänzlich neubearb. Auflage, uitgegeven door Gotha, Paul Hartung.

Rudolf Boij publiceerde in de jaren 60 en 70 van de 20ste eeuw ook artikelen over Menukaarten in het Duitse culinaire tijdschrift Kurz und Gut.

# data[].attributes.body
De adjudanten van Wilhelm II hielden een dagjournaal bij, waarin zij optekenden wat het dagverloop van hun meester was. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de meeste van deze dagaantekeningen gemaakt, weken achtereen, door Wilhelm Schulze. De dagboeken van Wilhelms adjundanten en kamerheren uit de periode 1914-1918 zijn bewerkt door historici Paul Schönberger en Stefan Schimmel en in 2019 uitgegeven onder de titel Kaisertage. Lezen? Zie hier.

# data[].attributes.body
Otto Krüger had op Kasteel Amerongen al de functie van garderobier van Wilhelm II.

Krüger deed al vanaf 1914 dienst in het Duitse leger, maar werd als gevolg van een verwonding in 1916 ongeschikt geacht voor dienst aan het front. Wel bleef hij al die jaren militair in dienst van het leger.

In 1918 maakte hij deel uit van de bewaking van het grote hoofdkwartier in Spa en zodoende werd hij ook toegevoegd aan de groep die op 10 november 1918 met de keizer naar Nederland uitweek - 'seither weiter in persönlichen allerhöchsten Dienst als Garderobier seiner Majestät'.

Kennelijk bleef Otto Krüger niet lang in dienst als garderobier omdat uit december 1919 een aanstellingsbrief bekend is voor een opvolger, Kaspar Josephs.

# data[].attributes.attachment_caption
NL-UtHUA_A16979_000022 Aanstellingsbrief Otto Krüger als garderobier in januari 1919

# data[].attributes.body
Caspar Josephs, opvolger van Krüger en Schulze woonde in 1939 met zijn vrouw Anna in het dorp, aan de Heuvelweg 8.

Caspar Josephs was in katholiek gezin geboren, een eenvoudige dagloner uit de buurt van Paderborn, waar hij werkte bij de spoorwegen. Tijdens de oorlog was hij één van de soldaten die betrokken was bij de bewaking van het militaire hoofdkwartier van de keizer.

Hij begeleidde Wilhelm II als persoonlijk bewaker ook in de bossen van Pless, Charleville en later Spa waar de keizer in zijn vrije tijd bosonderhoud verrichtte en hout ging zagen.

De keizer kende Josephs en waardeerde zijn houding. Dus vroeg hij of Caspar Josephs niet in het net aangekochte Huis Doorn voor hem als dienaar wilde gaan werken.

Het op 8 december 1919 getekende contract komt erop neer, dat naast het te verrichten werk waarde gehecht werd aan de grootste discretie, onwankelbare trouw en toewijding (Geroddel onder het personeel moest dus vermeden worden). Bij huwelijksplannen had Josephs eerst toestemming te vragen aan zijn werkgever, anders zou zijn contract worden verbroken.

(Bron: NL-UtHUA_A16979_ 000023 t/m 25)

# data[].attributes.body
Dokter Heahner werd geboren in Düsseldorf, bracht een groot deel van zijn jeugd door in Keulen en studeerde net als zijn vader geneeskunde aan de Kaiser Wilhelm Akademie in Berlijn, waar de Duitse legerartsen werden opgeleid. Hij werkte vervolgens enige tijd als legerarts, maar raakte tijdens de Eerste Wereldoorlog arbeidsongeschikt. Op eigen verzoek werd hij overgeplaatst naar het Ministerie van Oorlog. In 1920 trouwde hij met Sophie Stübben, dochter van de stadsbouwmeester van de stad Keulen. Na 1924 keerde het echtpaar Haehner ook voor langere tijd terug naar Keulen.

Van november 1919 tot februari 1924 was Alfred Haehner lijfarts op Huis Doorn. Hij was in de eerste plaats verantwoordelijk voor de behandeling van de in 1919 al heel erg zieke keizerin Auguste Viktoria, die in 1921 overleed. Daarnaast hield hij ook toezicht op de mentale en fysieke gezondheid van Wilhelm II.

Zie hier de pagina over Alfred Haehner in het Stadsarchief van Keulen.

# data[].attributes.headline
Aanstellingsbrief Dr. Alfred Heahner, 30 april 1920.

# data[].attributes.subject
Aanstellingsbrief Dr. Alfred Heahner, 30 april 1920.

# data[].attributes.body
Bron: Historisch Stadsarchief Keulen, HAStK Best. 1193a (Nachlass Alfred Haehner), Nr. A1.

# data[].attributes.body
Alfred Haehner hield tijdens zijn verblijf in Doorn als lijfarts van Wilhelm II en Auguste Viktoria een dagboek bij. Dit dagboek berust in het Stadsarchief van Keulen en is om verschillende redenen in het verleden nooit gepubliceerd. Nu wordt er gewerkt aan een uitgave van het dagboek. Dr. Haehner correspondeerde tijdens zijn 'dienstjaren' met de kinderen van Wilhelm II en Auguste Viktoria. Een deel van die briefwisseling is ook in het Stadsarchief van Keulen bewaard gebleven.

Zie de projectbeschrijving van het onderzoeksproject hier.

Zie ook hier de pagina over het onderzoek naar het persoonlijke archief van Alfred Haehner op de website van de Universiteit van Keulen.

# data[].attributes.body
Dr. Haehner werd in 1924 opgevolgd door een groep van ongeveer achttien Duitse artsen, waaronder dr. Saar, dr. Schulze, dr. Bensen, dr. Green en dr. Tellgmann, die elkaar telkens afwisselden. Over het algemeen deden de artsen 4-6 weken dienst op Huis Doorn (NL-UtHUA_A16980_000023.jpg en NL-UtHUA_A16980_000024.jpg).

In de jaren 1939, 1940 en 1941 worden deze Duitse lijfartsen soms ook vervangen door de Nederlandse dorpsarts dr. Jongerius, die in 1933 in Doorn zijn eigen praktijk startte.

Niet alleen de keizerlijke familie mocht gebruik maken van hun expertise, ook het personeel mocht hen raadplegen. Op vaste tijden hield de dienstdoende arts praktijk in de orangerie.

De artsen kregen ook expliciet de opdracht om de huismaarschalk te informeren over de gezondheid van het personeel, vooral inzake besmettelijke ziekten. Zie hieronder een dienstmededeling uit het archief van Huis Doorn (NL-UtHUA_A16982_000250):

# data[].attributes.attachment_link.title
Dienstmededeling taak lijfartsen 7 maart 1931

# data[].attributes.body
De arbeidsvoorwaarden voor de eerste huismaarschalk, Hans von Gontard, zijn niet in het archief bewaard gebleven. Van zijn opvolger, die in 1930 aantrad, D. Detloff graaf van Schwerin, is de arbeidsovereenkomst wel bewaard gebleven.

Schwerin had als huismaarschalk de hoogste rang aan het keizerlijk hof in ballingschap. Hij kon aanspraak maken op een appartement in het poortgebouw, kon zich kosteloos door een arts laten behandelen, had recht op twee maanden vrij per jaar, hij kreeg de huur van zijn woning in Berlijn vergoed en voor een eventuele korting op zijn staatspensioen zou hij gecompenseerd worden.

Naast de huismaarschalk was er, net als in Berlijn en Potsdam, in Doorn ook een hofmaarschalk.  Aan deze traditionele scheiding van functies werd ook in ballingschap altijd vastgehouden. De hofmaarschalk was echter niet in vaste dienst. Dit ambt werd, op vrijwillige basis, bij toerbeurt voor de duur van enkele weken of maanden vervuld door gepensioneerd officieren.

Omdat deze functie rouleerde had men de functieomschrijving wel wat aangepast. Waar de hofmaarschalk vroeger in Potsdam en Berlijn toezicht hield op het keukenbedrijf en de personeelszaken verzorgde, ging het nu in Doorn vooral om een erefunctie, waarbij het van belang was om het ex-keizerlijke paar te ondersteunen bij representatieve gelegenheden.

De huismaarschalk was eindverantwoordelijk voor zaken als het financieel beheer, de personeelszaken en een goed verloop van de dagelijkse gang van zaken op het landgoed.

Zie hierboven hoe de taakverdeling tussen huis- en hofmaarschalk in 1930 op schrift was gesteld (NL-UtHUA_A16982_000250).

# data[].attributes.body
Gontard was sinds 1904 vleugeladjudant van Wilhelm II en later zijn generaal a la suite. Vanuit deze positie werd hij in 1914 bevorderd tot luitenant-generaal. Tijdens Eerste Wereldoorlog bekleedde hij ook de functie van huismaarschalk aan het Pruisische hof. Na het verlies van Duitsland in de Eerste Wereldoorlog volgde hij Wilhelm II naar Amerongen en Doorn.

Gontard was het organisatorische brein achter de verhuizing van Amerongen naar Doorn en maakte Huis Doorn geschikt als residentie van de laatste Duitse keizer in ballingschap.

Lees hier iets meer over Hans von Gontard.

# data[].attributes.body
Detlof von Schwerin was een gepensioneerde majoor-generaal en vanaf 1929 prviésecretaris en huismaarschalk van Wilhelm II in Doorn.

Hij woonde in 1939 in het poortgebouw van Huis Doorn, met zijn huishoudster Helene Bremer.

Lees hier meer over zijn militaire loopbaan.

# data[].attributes.body
Karl Last, 'Silberverwalter', de zilverbeheerder, woonde met zijn vrouw Johanna, twee zoons en een dochter aan de Middenlaan 4 in Doorn.

De zilverbeheerder diende te controleren of al het zilverwerk nog aanwezig was en organiseerde het poetsen hiervan. Dat poetsen deed hij niet alleen. Voormalig huisknecht Bart Petersen beschrijft in 1978 in een interview met het Dagblad van het Noorden hoe hij deel heeft uitgemaakt van de poetsgroep van vijf personen. Zij poetsen het zilver elk jaar grofweg van november tot maart. Ook tegenwoordig vraagt het onderhoud van de zilvercollectie op Huis Doorn nog altijd veel tijd.

# data[].attributes.body
'Silberdiener' Reibholz woonde met zijn echtgenote Emmy en twee dochters net als Karl Last en zijn gezin ook aan de Middenlaan in Doorn, maar dan op nr. 6.

# data[].attributes.body
Prawitt woonde met vrouw Käte, zoon en dochter in 1939 aan de Achterweg 2 te Doorn.

# data[].attributes.body
Hugo Wilhelm Fernau werd op 23 oktober 1894 geboren in het Duitse Erkrath, in de deelstaat Nordrhein-Westfalen in de Kreis Mettmann. Daar bezocht hij eerst de Evangelische Volksschule, waarna hij in een ijzergieterij werkte tot omvormer.

In de Eerste Wereldoorlog was Fernau 'Feldwebel' in het Duitse leger onder commando van prins Eitel Friedrich. Voor zijn moedige daden werd hij onderscheiden met het gouden 'Kriegsverdienstkreuz'.

Prins Eitel Friedrich droeg Hugo Wilhelm Fernau voor bij zijn vader Wilhelm II, toen deze een kamerheer zocht. Hij kwam bij Wilhelm II op deze functie in dienst op 10 september 1919.

In Doorn beschikte hij aanvankelijk over een eigen kamer in de Oranjerie. In 1939 woonde hij met zijn vrouw Antonia, een zoon en een dochter aan de Kampweg 11 in Doorn. Antonia was modiste en had een eigen zaak in het dorp.
Tijdens de nachtdiensten had Fernau de beschikking over een dienstvertrek op de zolder van Huis Doorn.

Vanaf 1921 staat Hugo Wilhelm Fernau niet alleen als 'Zimmerherr' genoteerd, maar ook als 'Garage-Aushilfe' voor de 'Nachmittagen' en in 1922 wordt hij in een archiefstuk m.b.t. een verzekeringskwestie ook vermeld als hulpchauffeur.

6 weken na de dood van Wilhelm II werd Fernau opgeroepen voor de militaire dienst. Hij was in de Tweede Wereldoorlog werkzaam in Kamp Amersfoort als lid van het 'Wachbatajon'. Hij kreeg in 1942 de rang van SS-Obersturmführer – vertaald ‘hogere aanvalsleider’. Deze rang werd in 1932 in het leven geroepen.
In die hoedanigheid was Fernau als dader betrokken bij de 'Razzia van Putten'.
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg hij hiervoor 6 jaar gevangenisstraf. Fernau overleed in 1966 als inwoner van het Duitse Lüdenscheid.

In de archieven van De Bijzondere Rechtspleging en de strafvervolging van oorlogsmisdrijven 1945-1952:

Zaaknummer: NL164
Verdachte(n): Fernau, Hugo Wilhelm - 6 jr
Gerechtelijke uitspraken:
BG Amsterdam 490727
BRvC 500626
BRvC 501111
Plaats delict: Rhenen, Putten, onbekend
Datering: 4502, 4503, 4410
Slachtoffer(s): burgers
Nationaliteit: Nederlandse
Diensteenheid: Landstorm Nederland Regt.84
Zaakbeschrijving: Doodschieten van vijf burgers die in het 'Sperr'-gebied van het front bij Rhenen waren opgepakt. Verlenen van medewerking aan de deportatie van een groot deel van de mannelijke inwoners van Putten als vergelding voor een aanslag op een vrachtwagen van de Wehrmacht. Uitvoeren van vijf razzia's ten behoeve van de 'Arbeitseinsatz'
Uitzetting: 520513
Overige: Zie ook NL222 ./. Lippert en NL013 ./. Fullriede

Bronnen:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Razzia_van_Putten

https://www.expostfacto.nl/nederlands/br/verd01.html

https://www.wo2slachtoffers.nl/zoeken.asp?q=Fernau&submit=Zoeken

https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=2231&miaet=1&micode=422&minr=767473&miview=inv2&milang=nl

https://www.stiwotforum.nl/viewtopic.php?p=183115

https://www.myheritage.nl/research/collection-10562/nederland-huwelijksregister-burgerlijke-stand-1811-1940?colId=10562&itemId=3273471-SF&action=showRecord&recordTitle=Heinrich+Gustav+Adolf+Groth+%26+Emma+Caroline+Fernau

# data[].attributes.body
Gustav Schilling woonde in 1930 met zijn vrouw Ida in het dienstengebouw.

# data[].attributes.body
Gerrit Veenendaal was sinds 15 januari 1920 als dagloner ‘bomensnoeier’ of  ‘boomkapper‘ op Huis Doorn. Hij werkte vaak samen met de keizer bij het vellen van de bomen en het zagen van de bekende houtschijven. Tijdens dit werk ontstond er een goede band tussen de bomenhakker en de keizer.

Friedhild den Toom deed enkele jaren geleden onderzoek naar Gerrit Veenendaal. Zij schreef in haar lezing voor De Koningshof in maart 2006:

'Vaak was hij (Gerrit Veenendaal red.) erbij toen een adjutant kwam opdagen om belangrijk nieuws te vertellen of de huisminister kwam omdat de keizer een beslissing moest nemen. Wilhelm II had tegen Veenendaal gezegd: “Mijn kappertje, je mag nooit iets vertellen wat je hier hoort.” Pas 25 jaren na de dood van Wilhelm II ontviel boomkapper Veenendaal tijdens een radiointerview een uiting van de keizer tegenover diens zoon Oskar. In de bossen van Amerongen vroeg Wilhelm omstreeks 1937 zijn zoon: "Kannst du dem Hitler, diesem Schwein, nicht eine Kugel durch den Bauch jagen, damit unser Vaterland gerettet wird, oder jemanden damit beauftragen?” (Interview 1966 met Veenendaal, Petersen en Van Barneveld; Archief Generalverwaltung Bremen, Haus Doorn II, August 1948-Februar 1949).'

Veenendaal kreeg heel vaak een sigaar van Wilhelm II. Hij stopte deze thuis in een doosje en af en toe kwam de bakker er enkele bij hem kopen.

Vanaf 1941 woonde Gerrit Veenendaal in de wasserij van Huis Doorn, aan de Achterweg. Dat kon omdat er door de oorlog een tekort aan zeepmiddelen was ontstaan. Als gevolg hiervan was de wasserij opgeheven en als woning voor Gerrit Veenendaal herbestemd.

Hermine en de kinderen wisten van de vriendschap tussen Wilhelm II en Gerrit Veenendaal en er werd zorg voor gedragen dat Veenendaal ook na de dood van de keizer in de wasserij mocht blijven wonen (via Friedhild den Toom - Bericht von Müldner, Berlin 8.12.1941, GStA PK I. HA, Nr. 334, blz. 334).

Gerrit Veenendaal mocht van lijfarts Dr. Ortenberg in de vroege ochtend van 4 juni 1941 persoonlijk afscheid nemen van een stervende Wilhelm II.

Na het overlijden van Wilhelm II kreeg Veenendaal van Hermine een blauwe Wedgwood kan ter herinnering aan zijn samenwerking met de keizer.

Gerrit Veenendaal bleef ook na 1941 werken op het landgoed.

# data[].attributes.body
Erika had in 1939 een kamer in het dienstgebouw. Erika was de kamervrouw van Hermine.

# data[].attributes.body
Käte had in 1939 een kamer in het dienstgebouw van Huis Doorn.

# data[].attributes.body
Frieda Limpe was personeelskok op Huis Doorn. Ze kookte in het dienstengebouw voor het personeel dat op het landgoed woonde. Frieda had in 1939 een kamer in het dienstengebouw.

# data[].attributes.body
Marie Kaiser was een zogenaamde 'Beiköchin'. Een soort van tweede kok of assistent-kok. Ze had een kamer in het poortgebouw van Huis Doorn.

# data[].attributes.body
Selli was de persoonlijk secretaresse van keizerin Hermine. Ze had haar kantoor in het zogenoemde 'secretariaat van Hermine', een soort kinderhuisje dat stond achter de fietspaddestoel. Tegenwoordig staat dit gebouwtje in Amerongen, als onderdeel van dierenasiel De Hazenberg. Selli woonde in 1939 in het poortgebouw van Huis Doorn.

# data[].attributes.body
Generaal Maximilian von Mutius was militair attaché in Boekarest en Parijs, voordat hij in 1910 diende als vleugeladjudant van Wilhelm II. Hij had deze functie tot 1915. Tevens had hij de leiding over de Gardecompagnie van het Stadtschloss in Berlijn. Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog was Mutius commandant van de zesde divisie, die toen militair actief was in de omgeving van Antwerpen. Von Mutius was na de vlucht van Wilhelm opnieuw aangesteld als adjudant van Wilhelm II.

Tijdens de Weimarrepublik en het Nationaal-socialisme leefde Mutius voornamelijk teruggetrokken op zijn familielandgoed in Gellenau/Jeleniow (Polen).

Interessant is dat het persoonlijke archief van Max von Mutius bewaard is gebleven: N 195 in het Bundesarchiv in Freiburg. In dat archief onder meer een band met zijn Lebenserinnerungen 1865-1918, gedeeltelijk ook gepubliceerd (Holger Afflerbach).

# data[].attributes.body
Edmund woonde in 1939 met zijn vrouw Hedwig aan de Kampweg 39a in Doorn.

# data[].attributes.body
Anni Brandt was 'Rendantin'. Dat wil zeggen dat ze de financiële administratie deed. Ze woonde in Doorn aan de Langbroekerweg 5.

# data[].attributes.body
Adriaan van der Heyden begon net als Barend van Barneveld helemaal onder aan de ladder op het landgoed van Huis Doorn. Hij werd aangenomen als 'Postordonnanz' (postbode) en wist op te klimmen tot huisbediende. Als huisbediende kreeg hij ook een eigen personeelswekker, met zijn naam erop geschreven aan de achterzijde.

Na de dood van Wilhelm II vond Adriaan een baan in Den Haag.

# data[].attributes.body
Waarmee kreeg Klara Hirsch allemaal te maken?
In 1937 vond men in de mand met aanmaakmateriaal voor de kachel van de badkamer in één van de gastenverblijven in de Oranjerie een twintigtal preken van predikant Doehring (schreef preken voor Wilhelm II).
Dat is toch ongehoord? Wie heeft dat materiaal daar gedeponeerd? Personeel of gasten (NL-UtHUA_A16982_000121.jpg)?

# data[].attributes.body
De dochters van Hermine mochten nimmer alleen met de auto op pad. Er moest altijd een mannelijke begeleider mee, getuige deze dienstmededeling aan o.a. de chauffeurs uit 1934 (NL-UtHUA_A16982_000164.jpg):

# data[].attributes.attachment_link.title
prinses aan het stuur NL-UtHUA_A16982_000187

# data[].attributes.headline
Organigram van de hofstaat van Wilhelm II in 1918

# data[].attributes.subject
Organigram van de hofstaat van Wilhelm II in 1918

# data[].attributes.body
Bron: Jörg Kirschstein, 'Der Hofstaat Kaiser Wilhelm II. - Aufgabe und Funktion einzelner Hofämter', in: C. Juranek e.a., Pomp and Cirsumstance. Das deutsche Kaiserreich und die Zeit vor dem Ersten Weltkrieg, Verlag Janos Stecovics, Wernigerode 2014, p. 37.

# data[].attributes.headline
Organigram van de 'Oberst-Kämmerer-Amtes' en het Koninklijk Huisministerie van de Hohenzollern

# data[].attributes.subject
Organigram van de 'Oberst-Kämmerer-Amtes' en het Koninklijk Huisministerie van de Hohenzollern

# data[].attributes.body
Bron: Jörg Kirschstein, 'Der Hofstaat Kaiser Wilhelm II. - Aufgabe und Funktion einzelner Hofämter', in: C. Juranek e.a., Pomp and Cirsumstance. Das deutsche Kaiserreich und die Zeit vor dem Ersten Weltkrieg, Verlag Janos Stecovics, Wernigerode 2014, p. 38.

# data[].attributes.attachment_link.title
Organigram Oberst-Kämmerer-Amtes en het Koninklijk Huisministerie van de Hohenzollern

# data[].attributes.headline
Organigram van de huishouding van Wilhelm II in Doorn 1920-1942

# data[].attributes.subject
Organigram van de huishouding van Wilhelm II in Doorn 1920-1942

# data[].attributes.body
Tijdens zijn keizertijd omvatte de hofstaat van Wilhelm II meer dan 700 personeelsleden. Tijdens zijn ballingschap in Doorn had Wilhelm II eigenlijk nooit meer dan 70 personeelsleden aangesteld.
Het is soms lastig op te maken hoe de aansturing van het personeel exact verliep, maar globaal zal de hiërarchie er ongeveer zo uitgezien hebben:

# data[].attributes.body
Privésecretaris van Wilhelm II.

# data[].attributes.body
Wilhelm Green studeerde geneeskunde aan het Friedrich-Wilhelm-Institut. Na zijn opleiding startte hij zijn medische loopbaan bij het Erste Garde Regiment zu Fuss, waar hij in 1896 tot 'Stabartzt' werd benoemd.

Van 1896 tot 1900 werkte hij daarnaast ook regelmatig voor het Charité ziekenhuis in Berlijn. Daar specialiseerde hij zich in vrouwengeneeskunde.

Opmerkelijk was de aanstelling van dr. Green als 'Oberstabartzt' aan de Kaiser-Wilhelm-Akademie voor militaire geneeskunde. In die hoedanigheid was in 1900 gelegerd op een hospitaalschip in de Zuid-Chinese zee.

Het is onduidelijk hoe het contact tussen Wilhelm II en Willy Green tot stand kwam, maar in zijn hoedanigheid als arts bezocht hij Wilhelm II meerdere malen in Doorn.

In 1929 werd dr. Green door Wilhelm II benoemd tot lijfarts. Volgens J.C. Röhl was Green al sinds 1925 als arts voor Wilhelm II werkzaam. Er is in een Duits archief een benoemingsoorkonde bewaard gebleven.

In april/mei 2021 verscheen een artikel over het leven van dr. Willy Green, geschreven door dr. Paul R. Franke, werkzaam bij het Charité in Berlijn.

# data[].attributes.body
Op de vroegere Boslaan 6 (nu IJskelderlaan 15) woonde vroeger kapper Marinus Hessels.

Hij knipte de keizer op het huis, het hogere personeel in een speciaal knipkamertje in één van de bijgebouwen en het lagere personeel in zijn eigen kapsalon.

Huis Doorn is in contact gekomen met de kleindochter van kapper Hessels. Het museum heeft in bruikleen gekregen de kappersbenodigdheden van kapper Hessels, want dat is allemaal in de loop van de jaren bewaard gebleven.

# data[].attributes.body
Elisabeth had in 1939 een kamer in het poortgebouw van Huis Doorn. Zij kwam al op 1 juli 1920 in dienst bij Wilhelm II en Auguste Victoria.

Er is een brief bewaard gebleven, waarin haar wordt meegedeeld, kennelijk na een sollicitatiegesprek op Huis Doorn, hoe de arbeidsvoorwaarden eruit zien voor haar nieuwe functie:
- haar salaris bedraagt 20 gulden per maand,
- ze heeft vrije kost en inwoning,
- ze krijgt jaarlijks een kleed- en wasgeld van 100 gulden,
- ze mag aanspraak maken op behandeling door de lijfarts van de keizer en
- ze heeft een opzegtermijn van 4 weken.
-

# data[].attributes.body
Eugen, secretaris van Wilhelm II, woonde in 1939 in Hotel Cecil.

# data[].attributes.body
Philippa 'Bienchen' Karst had een kamer in het hoofdgebouw van Huis Doorn, op de zolder. Haar naam staat zelfs al vermeld op een plattegrond van het hoofdhuis uit 1919. Voor de verhuizing van de keizer van Amerongen naar Doorn, was er voor haar al een kamer gereserveerd op de zolder van het huis.

# data[].attributes.attachment_link.title
Plattegrond zolder hoofdhuis 1919 met 'Fraulein Karst'

# data[].attributes.body
Hendrika Mater werd op 21 augustus 1917 geboren. De vader van Drika Mater was houtzager bij graaf Bentinck in Amerongen geweest. Toen Drika 17 was, stierf haar vader – haar moeder was al 3 jaar eerder overleden - en ging zij bij oom Koen inwonen, in Amerongen. Oom Koen werkte al sinds 1920 voor de laatste Duitse keizer Wilhelm II. Deze nam haar in 1936 mee naar Huis Doorn en de huismaarschalk zag wel wat in haar. Zij was toen een heel vrolijk iemand en kon wel werken.

In het begin verdiende zij per dag 1,50 gulden. Dit werd na een soort proeftijd 2 gulden per dag, dus 12 gulden in de week. Na een jaar goed werken kreeg zij een dag betaalde vakantie en het volgende jaar werden dat twee dagen betaalde vakantie, en zo verder.

Vanuit Amerongen fietste Drika vroeg in de ochtend naar Doorn, om er om 7 uur te kunnen beginnen. Alleen bij heel slecht weer nam zij de tram. Op zulke dagen kwam Drika een kwartiertje te laat i.v.m. de vertrektijden van de tram. Dan moest zij of de tijd inhalen of er werd loon ingehouden. Voor overuren kreeg zij 30 cent per uur extra.

Haar lunch nam Drika van huis mee. Koffie werd in de vrouwenkamer in het dienstgebouw geschonken. Ze vertelde later dat het er soms wel een kippenhok leek.

Het kon gebeuren, dat op een enkele zondag hulp aan huis nodig was tussen 7 en 10 uur of zelfs af en toe tussen 7 en  2 uur ´s middags omdat de keukenbaas om hulp verlegen zat. Altijd kreeg zij in zulk geval een lekkere warme lunch van hem aangeboden.

Waaruit bestonden haar werkzaamheden? Zij moest eerst in de oranjerie helpen bedden opmaken, daarna kwam Huis Doorn met een schoonmaakbeurt aan de orde. Elke vrijdag werd grondig het huis gepoetst, op de andere dagen werd er gestoft en kort gedweild.

De lijfarts heeft misschien haar jonge leven gered toen hij haar zag ramen zemen - boven naast de trap. Dit zijn nog steeds schuiframen die men alleen door buiten op de vensterbank te gaan staan, kon schoon maken. Een ander dienstmeisje hield haar bij haar enkels vast, toen de arts de trap naar boven kwam en schok. Wat zou er met haar jonge mooie leven gebeuren als zij naar beneden viel? Zoiets kon men toen regelmatig in de kranten lezen: dienstmeisje uit het raam gevallen en ter plekke overleden. De dokter liet het er niet bij zitten, praatte met de huismaarschalk en zij hoefden nooit meer deze gevaarlijke stunts uit te halen.

In haar getuigschrift van 30 september 1941 staat geschreven dat zij vlijtig en betrouwbaar, nauwkeurig en ten volle tevredenheid haar werk had verricht.

Oom Koen Mater had overigens niet alleen zijn nichtje Drika in Huis Doorn weten te plaatsen. Ook zijn eigen dochter Cornelia begon in 1938 eerst als wasmeisjes en later als huismeisje te werken.

(Bron: interview van mw. Hendrika Apeldoorrn-Mater met oud-rondleider Friedhild den Toom).

# data[].attributes.headline
Passage over Josephs in een brief uit het huisarchief van Huis Doorn.

# data[].attributes.subject
Passage over Josephs in een brief uit het huisarchief van Huis Doorn.

# data[].attributes.attachment_link.title
NL-UtHUA_A16979_000024 Bericht over  proces indienstname Kaspar Josephs

# data[].attributes.attachment_caption
Eén van de bewaard gebleven livreien van huisbedienden op Huis Doorn. Deze galarok werd gedragen tijdens diners.

# data[].attributes.attachment_caption
Het etiket in de hals van een galarok voor huisbedienden.

# data[].attributes.body
De dienstuniformen gingen lang mee en werden, na vertrek van een personeelslid,  vaak opnieuw uitgegeven aan een opvolger . Hierboven het etiket van een galarok voor een huisbediende. In 1914 werd deze livrei toegekend aan Bethman en in 1933 aan Josephs. Zo zijn er nog meer voorbeelden in de collectie van Huis Doorn aanwezig.

# data[].attributes.body
Barend van Barneveld werd op 8 mei 1943 opgeroepen voor de 'Arbeitsdienst'. De bedoeling van deze oproep was dat alle mannen tussen de 18 en 35 te werk moesten worden gesteld in Duitsland. Vanuit het 'Hofmarschallamt' van Huis Doorn werd hiertegen geprotesteerd. In deze brief worden alle redenen opgesomd waarom Barend op het landgoed onmisbaar is. De belangrijkste reden in 1943: Barend is rondleider in het vroege Museum Huis Doorn en moet bezoekers ontvangen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Brf. verzoek ontheffing Arbeitsdienst Barend van Barneveld

# data[].attributes.attachment_caption
Adriaan van der Heyden nog als 'Postordonnanz' (HuDF-A210-010).

# data[].attributes.body
Adriaan van der Heyden begon net als Barend van Barneveld helemaal onder aan de ladder op het landgoed van Huis Doorn. Hij werd aangenomen als 'Postordonnanz' (postbode) en wist op te klimmen tot huisbediende. Als huisbediende kreeg hij ook een eigen personeelswekker, met zijn naam erop geschreven aan de achterzijde.

# data[].attributes.body
In maart 2023 kreeg Museum Huis Doorn de medailles en ordetekenen van gaderobier Caspar Josephs geschonken. Onder andere werd hem door ex-keizer Wilhelm II op 27 januari 1935 verleend, als dank voor zijn trouwe dienst, het kruis behorende bij de Huisorde van de Hohenzollern.

# data[].attributes.body
Klara Henkel was de kok voor het personeel. Zij kookte normaliter in het dienstengebouw voor het personeel dat daar mocht eten. Zij was ook verantwoordelijk voor het verwerken van de groente en het fruit uit de moestuin van Huis Doorn.

Zij moest dagelijks om 6.30 uur beginnen en doorwerken tot 13.00 uur ´s middags. Daarna had ze een uur vrij. Om 14.00 uur had ze weer in de keuken te verschijnen om er te blijven tot alles gedaan was. Moest zij voor meer mensen koken of groente en fruit in de zomer wekken en inmaken, dan kon haar werktijd oplopen. Ook al was zij alleen, zij moest toch dit hele programma afwerken, inclusief het schoonmaakwerk in de keuken en de eetkamers van het personeel.

In het huisarchief van Huis Doorn is deze informatie bewaard gebleven met ook een verzoek of zij niet met toestemming van huishoudster mevr. Hirsch mocht proberen om één middag in de week vrij te krijgen en om de 2 weken een vrije zondagmiddag te krijgen.

(Bron: HUA, 320 en onderzoek van oud-rondleider Friedhild den Toom).

# data[].attributes.attachment_link.title
Brief Huisorde Hohenzollern Caspar Josephs 27-1-1935

# data[].attributes.body
Toen Wilhelm II in het huwelijk trad met Hermine Reuss ältere Linie in 1922, kwam zij ook te wonen op Huis Doorn. Zij nam toen onder andere mee haar jongste dochter Henriëtte, uit haar eerste huwelijk.

Voor de kleine Henriëtte, bij haar komst naar Doorn ongeveer 7 jaar, werd op de zolder van huis Doorn een eigen appartement gerealiseerd, bestaande uit een slaapkamer, badkamer en woonkamer, tevens studeerkamer.

Voor het onderwijs van Henriëtte werd een gouvernante aangesteld, die beschikte over een eigen slaapkamer en de badkamer en woonkamer deelde met Henriëtte.

Helene Ahrenfeld was van 1926 tot 1929 Henriëttes gouvernante. Helene zelf kwam uit Velbert, een plaatsje ten noordwesten van Wuppertal. Zij werd aangesteld door Hermine en maakte voor het eerst kennis met haar werkgeefster en met Henriëtte in Hannover in 1926.
De band tussen Helena en Hermine werd hecht en zij hadden tot aan de dood van Hermine contact met elkaar. Ook het contact met Wilhlelm II was goed, al was dat meer op afstand. De ex-keizer noemde Helena altijd 'Athena'.

# data[].attributes.body
Helene had een uitgebreid takenpakket. Zij had de opdracht gekregen om in principe de gehele dag door te brengen met haar pupil Henriëtte. In de ochtend deed zij rond 7.00 uur Henriëtte in bad. Daarna kregen zij een uitgebreid ontbijt in hun woon- en studeerkamer op zolder geserveerd. Rond 8.00 uur waren zij elke ochtend aanwezig bij de ochtendviering in de vestibule. In de ochtend werd er vervolgens ook elke dag twee uur gestudeerd. Dat was voldoende, want Henriëtte bleek de lesstof snel op te nemen.

Helene bezocht met Henriëtte ook vaak musea in Utrecht en Amsterdam en bedacht verschillende projecten voor haar, met een educatieve insteek. Zo maakten zij samen een vogelboek voor de keizer en zochten ze paddestoelen in het bos.
Ook was het traditie dat Henriëtte onder leiding van Helene een geschenk maakte voor jarige familieleden en personeelsleden, zoals tekeningen en gedichten.

Het avondeten nuttigden Helene en Henriëtte altijd samen in de Maarschalkskamer om 19.00 uur. Daarmee aten zij standaard een uur eerder dan Wilhelm II, Hermine en eventuele gasten, die in de eetkamer dineerden om 20.00 uur elke avond.

Huishoudelijk werk hoefde Helene in Doorn niet te doen, hetgeen zij een luxe vond. Henriëtte en Helene konden beschikken over een 'eigen' huismeisje.

Helene ging als gouvernante ook mee op reis. Waar Henriëtte ging, daar ging Helena ook. Het was dan de taak van Helena om de koffers te pakken en ervoor te zorgen dat haar pupil passend gekleed verscheen bij ontvangsten, lunches en diners.

Bron:  Von Velbert zum Kaiser in Doorn. Helene Ahrenfeld erzählt. Herausgegeben von Ulrich Morgenroth & Christoph Schotten in opdracht van de Bergische Geschichtsverein Velbert-Hardenberg e.V.
Registratie op CD van een interview op band uit 1985.
ISBN 978-5-926155-64-9

# data[].attributes.headline
Bastiaantje (Sjaantje) Sterkenberg - Andeweg (1916-2005) 

# data[].attributes.subject
Bastiaantje (Sjaantje) Sterkenberg - Andeweg (1916-2005) 

# data[].attributes.body
Uit een interview van Sjaantje met Frans Andeweg, rondleider bij Huis Doorn, weten we het een en ander of haar werk op Huis Doorn. Ze vertelde hem over haar taken en herinnerde zich nog enkele gebeurtenissen.

Sjaan woonde op de Amerongense Wetering. Dat was op een half uur fietsen van Huis Doorn. Ze verdiende f 1,75 per dag. Wegens haar ijver werd dat verhoogd tot f 2,50. Haar loon werd uitbetaald door Fräulein Brandt in het poortgebouw. Ze verdiende evenveel als haar vader, die daggelder in Leersum was. Hij was erg trots op zijn dochter.

Sjaan moest om 7.00 uur beginnen in het poortgebouw. Het kantoorpersoneel kwam om 8.00 uur. Ze maakte de kantoren en de keuken schoon en poetste de schoenen en laarzen van de officieren. Ze mocht geen stofzuiger gebruiken. Het Duitse personeel wel. Sjaantje werkte dus nog maar met stoffer en blik. Ze herinnerde zich vooral de stinkende asbakken, platgeslagen granaathulzen (red. nog aanwezig in het depot). Von Ilsemann was altijd in uniform.

Sjaan stond op de werkvloer onder leiding van 'Beschliesserin' Klara Hirsch, die erg afstandelijk was.

'Jij bent maar een Hollander', zei Klara Hirsch. Sjaantjes antwoord was dan: 'U mag blij zijn dat u hier mag zijn'.

Met kerst werd het personeel opgesteld op een rij in de vestibule. Ze kregen een grote zak met gemengde noten en een enveloppe met f 2,50. Als dank moesten ze een knicks maken. Bij haar huwelijk in 1937 werd ze eervol ontslagen en kreeg ze een bloemenmand en een enveloppe met

f 10,00.

De badkamers werden met hout gestookt. De afvoer van de wastafels gebeurde met emmers.

Enkele anekdotes:

In het Huis werkten de huismeisjes dus altijd onder Duits toezicht. Een keer per jaar maakten ze de kristallen kroonluchters schoon. Twee ladders tegen elkaar. Alle stukjes glas gepoetst met een doekje met klare spiritus. In de vestibule passeerde op een keer de keizer: 'Meine Damen, es riecht hier nach Schnaps'.

Na een nachtelijk onweer ontmoette ze op een keer de keizer, die onderaan de diensttrap stond. Die vroeg: 'Haben Sie gut geschlafen Fräulein, bei diesem Gewitter'. Een uur later werd ze bij Frau Hirsch op het matje geroepen: 'U heeft de keizer voor de voeten gelopen'. Sjaantjes reactie: 'Hij heeft mij voor de voeten gelopen, want het was onze trap'. Ze heeft er nooit meer iets van gehoord. Ze kon haar mondje goed roeren.

Carmo, oudste dochter van keizerin Hermine, kwam in de vakanties en sliep dan op de etage aan de voorkant van de oranjerie. Het personeel sliep daar aan de achterkant. Toen Sjaan daar schoonmaakte vond ze onder het bed van Carmo "zo’n ding waar je geen kinderen van krijgt”. Ze wist niet wat een condoom was. Ze liep met dat ding naar de personeelskamer in het dienstengebouw. Daar werd ze door iedereen uitgelachen.

Ze was eens in de bijkeuken, toen de kok een grote vogel (gans?) met de lift naar de eetzaal stuurde. Die kwam na de maaltijd bijna compleet weer terug. Er was maar een klein hapje afgesneden. Alle restanten gingen naar de varkens. Zij vroeg of ze hem mee naar huis mocht nemen. Haar vader was er gek op. De kok streek met zijn hand over zijn hart. Zij moest de bout onder haar jas verbergen en zo ging ze naar huis. Haar vader heeft er een week van gesmuld.

# data[].attributes.body
Dr. Hübener was ook één van de lijfartsen van Wilhelm II, die meerdere malen 'dienst deed' bij de keizer in Doorn. Wij weten niet hoe het contact tussen de hoforganisatie in Doorn en Dr. Hübener tot stand kwam.

Hübener is interessant vanwege twee zaken. Niet alleen was hij bevriend met Herman Göring, maar ook had hij als hobby het maken van filmopnamen.

In 2024 kwam Huis Doorn in contact met een professor uit Cincinnatti, die in de jaren 1970 is gepromoveerd op Wilhelm II in zijn keizertijd, Prof. dr. Thomas Kohut. Hij ontdekte tijdens zijn naspeuringen dat een lijfarts van Wilhelm II in de VS leefde, niet ver bij hem vandaan. Hij zocht deze lijfarts op, Dr. Hübener dus, en deze liet hem een vijftal privéfilms zien, 'geschoten' op Huis Doorn.

Eén van deze 'home movies' kwam in het bezit van deze professor en werd overgedragen aan het Yale Film Archive. Huis Doorn kreeg ook een kopie van deze film. Van alles is er op deze film te zien: wandelingen door het park, Henriëtte en Carmo spelend met de honden, een bezoek aan zee van deze twee dochters van Hermine, thee bij de houthakkershut, het houthakken zelf, het uitdelen van hout met de kerstdagen aan gezinnen uit het dorp en ook het bezoek van Göring aan Huis Doorn in januari 1931.

Op de lijst met 'diensten' van de lijfartsen, die in 1943 is uitgetikt op basis van de logboeken, is te zien dat Dr. Hübener dienst had in Doorn van 16-12-1930 t/m 6-2-1931. Overigens is er ook bij het Bundesarchiv in Bonn nog een film van Dr. Hübener bewaard gebleven. Er valt nog veel te ontdekken dus.

# data[].attributes.headline
Lijst met dienstdoende lijfartsen op Huis Doorn 1927-1941 deel I

# data[].attributes.subject
Lijst met dienstdoende lijfartsen op Huis Doorn 1927-1941 deel I

# data[].attributes.headline
Lijst met dienstdoende lijfartsen op Huis Doorn 1927-1941 deel II

# data[].attributes.subject
Lijst met dienstdoende lijfartsen op Huis Doorn 1927-1941 deel II

# data[].attributes.attachment_caption
De grafsteen van Ullrich von Sell op het Bornstedter Friedhof in Potsdam.

# data[].attributes.body
Ulrich von Sell wordt in 1884 geboren als één van vier zoons van generaal-majoor Wilhelm von Sell (1842–1922) en Hedwig (née von Rosentiel, 1860-?). Sell en zijn broers volgden hun vader het leger in, maar al zijn broers zouden tijdens de Eerste Wereldoorlog sneuvelen. Naast zijn legercarrière werkte hij vanaf 1911 voor het ministerie van Buitenlandse Zaken als adjudant van rijkskanselier Theobald von Bethmann Hollweg (1856-1921). In deze functie vergezelde hij in 1912 keizer Wilhelm II naar Rusland op staatsbezoek. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wordt Sell bevorderd tot kapitein en wordt later eerste generale stafofficier van de 33e divisie aan het westelijk front. Op 27 mei 1918 wordt hij in deze positie ernstig verwond door een schot in zijn schedel.

Na de Eerste Wereldoorlog werd Sell benoemd tot majoor en vanaf 1922 werkte hij als vermogensbeheerder van keizer Wilhelm II. Hij trouwde met Augusta von Brauchitsch (1891-?) en zij kregen twee kinderen: een dochter Sybilla Augusta Sophia (1923-2022) en een zoon Friedrich Wilhelm (1926-2014). Vanaf 1927 bekleedde hij tevens de functie van adviseur bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken en werd vleugeladjudant van de keizer.

Toen Wilhelm II in 1941 stierf, voerde Sell zijn testament uit. Wilhelm II en Sell hadden een nauwe vertrouwensband. De keizer was de peetvader van Friedrich Wilhelm en hij luisterde naar Sells mening en advies over de nationaalsocialisten, die vanaf 1934 steeds kritischer werd.

Hij wordt gezien als een van de samenzweerders in het complot van 20 juli 1944 waarbij een onsuccesvolle aanslag op het leven van Adolf Hitler wordt gepleegd. Hij wordt drie dagen later door de Gestapo opgepakt en in voorarrest geplaatst in een Berlijnse gevangenis. Na ruim acht maanden wordt hij op 30 maart 1945 vrijgelaten. Kort hierna wordt hij echter opgepakt door de geheime dienst van de Soviet Unie (NKWD) omdat hij een oud-collega, Paul Poensgen (1884-1945), wilde vrijspreken die schuldig werd bevonden van nazipraktijken. Sell en Poensgen worden gedeporteerd naar Sovjet-kamp Jamlitz. Beide mannen sterven hier slechts korte tijd later aan ondervoeding in het najaar van 1945.

Lees hier meer over Ullrich von Sell: Gedenkstätte Deutscher Widerstand.

# data[].attributes.body
Parkopzichter Groth woonde met zijn vrouw Emma en hun twee dochters in het dorp, aan de Verlengde Boschlaan 2a.

In 1925 trouwde Adolf Groth met Emma Caroline Fernau, de zuster van Wilhelms kamerheer Hugo Wilhelm Fernau.

Net als Fernau was ook Groth al sinds 1920 bij Wilhelm II in dienst.

# data[].attributes.body
Er werd regelmatig zilver gepoetst op Huis Doorn. Hiervoor was zelfs een aparte kamer ingericht in het onderhuis. Huisbediende Bart Petersen vertelde in een interview met Dagblad van het Noorden dat er elk jaar werd gepoetst van november tot en met maart en wel met 5 personen.

# data[].attributes.body
Huis Doorn ontving op 9 juni 2026 een email van een mevrouw, wier tante op Huis Doorn werkte als zilverpoetster.

Deze dame, mw. C. Mandersloot, was geboren op 12 februari 1914 in Langbroek.

Ze mocht tijdens haar werk wel eens haar jongere zusje meenemen om te spelen in het park.

Bij haar verloving in 1941 ontving mevrouw Mandersloot vlak voor het overlijden van de keizer en voorafgaand aan haar huwelijk in september 1941 met J. Nieuwhoff een aantal geschenken namens de keizer. Het ging om een een bloemenvaas, een melk- en suikerkannetje en een bonbonstelletje.