# data[].attributes.headline
Türkistan'ın sembolü Hoca Ahmet Yesevi Türbesi asırlar öncesinin manevi atmosferini yansıtıyorTürk dünyasının manevi başkenti ilan edilen Kazakistan'ın Türkistan şehrinde bulunan Türk tasavvufunun öncü ismi Hoca Ahmet Yesevi'nin türbesi, ihtişamıyla ziyaretçileri tarihte yolculuğa çıkarıyor.

# data[].attributes.subject
Türkistan'ın sembolü Hoca Ahmet Yesevi Türbesi asırlar öncesinin manevi atmosferini yansıtıyorTürk dünyasının manevi başkenti ilan edilen Kazakistan'ın Türkistan şehrinde bulunan Türk tasavvufunun öncü ismi Hoca Ahmet Yesevi'nin türbesi, ihtişamıyla ziyaretçileri tarihte yolculuğa çıkarıyor.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kazakistan'ın Türkistan şehrinde bulunan, "Hazreti Türkistan" namıyla da bilinen Türk tasavvufunun öncü ismi Hoca Ahmet Yesevi'nin türbesi, eşsiz mimarisi ve manevi ruhuyla ziyaretçilerini ağırlıyor.

Türk Konseyi Devlet Başkanları Gayriresmi Zirvesi'nde 31 Mart 2021'de Türk dünyasının manevi başkenti ilan edilen Türkistan'da başta Yesevi türbesi olmak üzere İslam'ın bölgede izlerini simgeleyen eserler yer alıyor.

Kazakistan'ın UNESCO'nun Dünya Kültür Miras Listesi'ne dahil edilen ilk eseri olan ve Emir Timur tarafından 14. yüzyılda inşa ettirilen Türkistan'ın sembolü Pir-i Türkistan Yesevi Türbesi'ne başta Türkiye olmak üzere birçok ülkeden ziyaretçi geliyor.

1389 yılında Emir Timur tarafından hiç çivi kullanılmadan inşa ettirilen, Orta Asya'nın tuğladan yapılmış en büyük kubbesine sahip, iki kat ve 35 odadan oluşan Hoca Ahmet Yesevi'nin türbesi, Orta Çağ mimarisinin en önemli eserlerinden biri olarak kabul ediliyor.

Türbenin girişinde 2 metre 45 santimetre çapında ve 2 ton ağırlığında bronz bir kazan yer alıyor. "Taykazan" olarak adlandırılan kazanın cuma namazı sonrası ziyaretçilere şifalı su dağıtılması için kullanıldığı belirtiliyor.

Türkiye'nin destekleriyle 2000'li yıllarda restore edilen türbe, bir yandan dönemin tarihi kimliğine ışık tutarken diğer yandan manevi iklimin yaşanmasına katkı sağlıyor.

Türbe'nin hemen dış kısmında bulunan tekkede, Yesevi'nin talebeleriyle ders yaptığı bir dergah yer alıyor. Tekkede talebelerin barındıkları, ibadet ve tören yaptıkları yerler yer alırken, inziva yeri olarak bilinen bir çilehane de bulunuyor.

Hoca Ahmet Yesevi'nin 63 yaşına geldikten sonra Hz. Peygamber'den daha fazla güneşi görmeyi hak etmediğini düşünerek yaşadığı yer altı evi de bulunuyor. Yaklaşık 4 metre derinlikte ve 18 odalı yer altı evindeki "Hıluet" yer altı camisinde Yesevi'nin "Divan-i Hikmet" eserini yazdığı biliniyor.

Türkistan'ın kadim bölgelerinde bulunan Kultöbe'de düzenlenen arkeolojik kazı çalışmalarında ise bir sufi tekkesi bulundu.

Tekkeye yaklaşık 100 metre mesafedeki kazı alanında, her birinde soba ile tandırlar olan ve 10 odadan oluşan yerleşke ile tarikat mensuplarının mezarları da bulunuyor.

Anadolu Ajansı web sitesinde, AA Haber Akış Sistemi (HAS) üzerinden abonelere sunulan haberler, özetlenerek yayımlanmaktadır. Abonelik için lütfen iletişime geçiniz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Türkistan'ın sembolü Hoca Ahmet Yesevi Türbesi asırlar öncesinin manevi atmosferini yansıtıyor

# data[].attributes.attachment_link.description
Kazakistan'ın Türkistan şehrinde bulunan, "Hazreti Türkistan" namıyla da bilinen Türk tasavvufunun öncü ismi Hoca Ahmet Yesevi'nin türbesi, eşsiz mimarisi ve manevi ruhuyla ziyaretçilerini ağırlıyor. Türk Konseyi Devlet Başkanları Gayriresmi Zirvesi'nde 31 Mart 2021'de Türk dünyasının manevi başkenti ilan edilen Türkistan'da başta Yesevi türbesi olmak üzere İslam'ın bölgede izlerini simgeleyen eserler yer alıyor.

# data[].attributes.body
Ziyaretlerinizi heyecanla bekleriz!

# data[].attributes.body
Bir Hacenin Hikayesi/ Dizi

# data[].attributes.headline
Hoca Ahmet Yesevi Türbesi'nin Sırları-Tay Kazan

# data[].attributes.subject
Hoca Ahmet Yesevi Türbesi'nin Sırları-Tay Kazan

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoca Ahmet Yesevi Türbesi'nin Sırları-Tay Kazan

# data[].attributes.headline
Kazakistan'ın kenti Türkistan, Türk dünyasının manevi başkenti olmaya hazırlanıyor

# data[].attributes.subject
Kazakistan'ın kenti Türkistan, Türk dünyasının manevi başkenti olmaya hazırlanıyor

# data[].attributes.body
31 Mart 2021 tarihinde yapılacak Türk Konseyi Devlet Başkanları Gayri Resmi Zirvesi'nde, Türkistan'a "Türk Dünyasının Manevi Başkenti" statüsünün verilmesi planlanıyor. Yüzyıllardır Tarihi İpek Yolu'nun manevi, siyasi ve ticari hayatının nabzını tutan Türkistan, 1991’de Kazakistan’ın bağımsızlığını ilan etmesiyle yeniden canlanmaya başladı.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Abone ol

31 Mart 2021 tarihinde yapılacak Türk Konseyi Devlet Başkanları Gayri Resmi Zirvesi'nde, Türkistan'a "Türk Dünyasının Manevi Başkenti" statüsünün verilmesi planlanıyor. Yüzyıllardır Tarihi İpek Yolu'nun manevi, siyasi ve ticari hayatının nabzını tutan Türkistan, 1991'de Kazakistan'ın bağımsızlığını ilan etmesiyle yeniden canlanmaya başladı.

Kazakistan'da üç yıl önce Türkistan eyaletinin merkezi ilan edilen kadim kent Türkistan, Türk dünyasının manevi ve kültür merkezi olarak yeniden canlanıyor.

Yaklaşık 2 bin yıllık tarihe sahip Türkistan eyaleti, Kazak Hanlığı'nın başkentliğini yaptı.

Türk dünyasının manevi lideri Hoca Ahmet Yesevi'nin de yaşadığı Türkistan, aynı zamanda Orta Asya'daki İslamlaşma sürecine hizmet etti.

Türkistan Eyaleti, 2 milyonu aşkın nüfusuyla Avrupa ile Asya'yı birbirine bağlayan Tarihi İpek Yolu güzergahında yer alıyor.

Yüzyıllardır Tarihi İpek Yolu'nun manevi, siyasi ve ticari hayatının nabzını tutan Türkistan, 1991'de Kazakistan'ın bağımsızlığını ilan etmesiyle yeniden canlanmaya başladı.

Türkistan eyaleti, 19 Haziran 2018'de kurucu Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev'in aldığı kararla merkezi statüye kavuştu.

31 Mart 2021 tarihinde yapılacak Türk Konseyi Devlet Başkanları Gayri Resmi Zirvesi'nde, Türkistan'a "Türk Dünyasının Manevi Başkenti" statüsünün verilmesi planlanıyor.

Türkistan, Türk dünyası ve halklarını birleştiren önemli unsurlara sahip

Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Öğretim Üyesi ve Yesevi Araştırmaları Merkezi Başkanı Prof. Dr. Dosay Kenjetay, AA muhabirine yaptığı açıklamada, Türkistan eyaletinin, Türk dünyası için önemine vurgu yaptı

Kenjetay, Hoca Ahmet Yesevi'nin türbesinin bulunduğu Türkistan'a " Piri Türkistan" lakabı verildiğini ve şehrin " tüm Türk dünyasının manevi başkenti görevini" hak ettiğini söyledi.

Türkistan'ın Türk dünyası ve halklarını birleştiren önemli unsurlara sahip olduğuna dikkati çeken Kenjetay, şu ifadeleri kullandı:

Zamanında evliyaların kabirlerinin bulunduğu yerin başkent olduğu anlayışı vardı. Çünkü başkent, hakikate açılmış kapı demek. Dolayısıyla Hoca Ahmet Yesevi Türbesi'nde 30'a yakın Kazak Hanı, 50'den fazla bey ve kahraman defnedilmiştir.

"Manevi ve kültürel turizmin merkezi haline getirmeyi hedefliyoruz"

Eyalet Valisi Ömirzak Şükeyev ise Türk dili konuşan ülkelerden gelen gazetecilere yaptığı açıklamada, Türkistan'ın 2018'den beri sadece bir eyalet merkezi olarak değil, aynı zamanda Türk dünyasının manevi ve kültür merkezi olarak inşa edildiğini aktardı.

Şükeyev, eyalette bulunan Hoca Ahmet Yesevi ve Arslan Baba Türbelerinin yanı sıra Otrar ve Sauran gibi kadim kentlerin " UNESCO Dünya Mirası Listesi"nde yer aldığını belirterek Türkistan'ı, manevi ve kültür turizminin merkezi haline getirmeyi hedeflediklerini aktardı.

Türkistan'a 3 yılda 3,5 milyar dolarlık yatırım yapıldı

Türkistan Eyaleti Vali Yardımcısı Meircan Mırzagaliyev, AA muhabirine yaptığı açıklamada, Türkistan'a son 3 yılda toplam 3,5 milyar dolar değerinde doğrudan yabancı yatırım yapıldığını kaydetti.

Mırzagaliyev, Türkistan'daki önemli projelerin büyük çoğunluğunu Türk firmalarının üstlendiğinin altını çizerek " Bugüne kadar 100'ün üzerinde yatırım projesi faaliyete geçirildi. Gördüğünüz gibi şehirde hayat kaynıyor. Altyapı ve ticaret gelişiyor." dedi.

Türkistan'da Serbest Ekonomik Bölgesinin kurulduğunu ifade eden Mırzagaliyev, söz konusu bölgede tesis kurmak isteyen yatırımcıların arazi, mülk ve gümrük gibi vergilerden muaf tutulduğu bilgisini de paylaştı.

Tarihi İpek Yolu yeniden canlanıyor

Türkistan'daki tarihi İpek Yolu koridorunu yeniden canlandırma çalışmaları sürüyor. 1 Aralık 2020'de hizmete açılan Uluslararası Türkistan Havalimanı, yılda 3 milyon yolcu ağırlamayı planlarken sıfırdan inşa edilen Türkistan Uluslararası Otobüs Terminali ise sadece ülke içi değil Özbekistan ve Kırgızistan'a da otobüsle yolculuk yapma imkanı sağlıyor. Yetkililer, bu yıl Kazakistan'ın Türkistan şehriyle Özbekistan'ın başkenti Taşkent arasında hızlı tren demir yolu hattının inşaat çalışmalarını başlatmayı hedefliyor.

Yeni Türkistan mimarisinde geleneksel motifler dikkati çekiyor

Yaklaşık 22 bin hektar alanda inşa edilen yeni Türkistan'ın genel planı iş ve kamu binaları, manevi merkez, konut ve sanayi alanlarının bulunduğu üç bölümden oluşuyor. Şehirde açık hava müzesi ile tiyatrosunun yanı sıra 5 yıldızlı oteller de hizmet veriyor. Yeni Türkistan'ın mimarisinde ise Doğu ve geleneksel Kazak motifleri dikkati çekiyor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kazakistan'ın kenti Türkistan, Türk dünyasının manevi başkenti olmaya hazırlanıyor

# data[].attributes.attachment_link.description
31 Mart 2021 tarihinde yapılacak Türk Konseyi Devlet Başkanları Gayri Resmi Zirvesi'nde, Türkistan'a "Türk Dünyasının Manevi Başkenti" statüsünün verilmesi planlanıyor. Yüzyıllardır Tarihi İpek Yolu'nun manevi, siyasi ve ticari hayatının nabzını tutan Türkistan, 1991'de Kazakistan'ın bağımsızlığını ilan etmesiyle yeniden canlanmaya başladı.

# data[].attributes.body
Türkistan (Arapça: بِلَادِ التُّرْك, romanize: Bilādi-d Turk, Türk ülkesi, Farsça: ترکستان, romanize: Torkestān, Türklerin oturduğu yer), Orta Asya'da batıda Hazar Denizi ve Aşağı İdil'den başlamak üzere doğuda Moğolistan'daki Altay Dağları'na, güneyde Kopet-Hindukuş-Kunlun dağlarına, kuzeyde Aral ve Balkaş göllerinin ötesinde Kırgız bozkırına kadar uzanan yüzölçümü 6.000.000 km²'den geniş coğrafî ve tarihî bölge.[1] Nüfusu 2001 yılı itibarıyla 43.210.802'dur.

Türkistan kelimesinin kökeni ve terimbilimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Farsça kökenli (bkz. -stan), "Türkistan" (ترکستان) terimi hiçbir zaman tek bir ulus devlete atıfta bulunmamıştır.[2] Bu kelimeyi ilk olarak İranlı coğrafyacılar Türk halklarının yerini tanımlamak için kullanmışlardır.[3]

Türkistan kelimesinin kökeni ve terimbilimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Farsça kökenli (bkz. -stan), "Türkistan" (ترکستان) terimi hiçbir zaman tek bir ulus devlete atıfta bulunmamıştır.[2] Bu kelimeyi ilk olarak İranlı coğrafyacılar Türk halklarının yerini tanımlamak için kullanmışlardır.[3]

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Türkistan ( Arapça: بِلَادِ التُّرْك, romanize: Bilādi-d Turk , Türk ülkesi, Farsça: ترکستان, , Türklerin oturduğu yer), Orta Asya'da batıda Hazar Denizi ve Aşağı İdil'den başlamak üzere doğuda Moğolistan'daki Altay Dağları'na, güneyde Kopet- Hindukuş- Kunlun dağlarına, kuzeyde Aral ve Balkaş göllerinin ötesinde Kırgız bozkırına kadar uzanan yüzölçümü 6.000.000 km²'den geniş coğrafî ve tarihî bölge. Nüfusu 2001 yılı itibarıyla 43.210.802'dur.

Farsça kökenli (bkz. -stan), "Türkistan" (ترکستان) terimi hiçbir zaman tek bir ulus devlete atıfta bulunmamıştır. Bu kelimeyi ilk olarak İranlı coğrafyacılar Türk halklarının yerini tanımlamak için kullanmışlardır.

Bölge, Batı ve Doğu Türkistan olarak ikiye ayrılmaktadır.

Batı Türkistan; bugünkü Özbekistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Tacikistan'ın tamamı ile Kazakistan'ın büyük bir bölümü ve Afganistan'ın bir kısmını kapsamaktadır. Batı Türkistan'ın Afganistan'da bulunan bölümü Afgan Türkistanı olarak anılır ve Mezar-ı Şerif ve civarından oluşur.

Bunun dışında Anadolu ile Batı Türkistan arasında kalan İran'ın kuzey bölgesine de İran Türkistanı denmektedir. Aras ırmağının Hazar denizine döküldüğü noktadan başlayarak İran'ın kuzeybatı, kuzey ve kuzeydoğu bölgeleri olan Azerbaycan, Mazenderan, Türkmen sahrası ve Horasan'ı da içine alan bölge yaklaşık 800 bin km² olup 40 milyona yaklaşan Türk nüfus yaşamaktadır.[kaynak belirtilmeli ]

Kuzeyde Doğu Rusya'dan başlayıp Ural dağlarına, güneyde Aras Irmağı ve Karadeniz sahillerine, batıda Moldova Gagauzeli ve doğuda Ural dağları ile Hazar denizinin sınırlarını oluşturan bölgeye de Türkeli denmektedir. Bazı coğrafyacılar Türk Dünyasını Türkiye ve Türkistan olarak iki ana bölgeye ayırmaktadır. Türkeli olarak anılan bölge ise daha çok Türkiye'nin etki alanı olarak kabul edilmektedir.[kaynak belirtilmeli ]

Doğu Türkistan, Çin'e bağlı olan, daha çok Uygur Türklerinin yaşadığı Sincan Uygur Özerk Bölgesi topraklarına verilen isimdir.

Etnik gruplar

Nüfusun çoğunluğunu bölgenin asli unsuru olan Türk halkları, Azerbaycan Türkleri, ( Türkmenler, Özbekler, Kazaklar, Uygurlar, Kırgızlar, Karakalpaklar) ve ikinci sırada İran halkları ( Tacikler, Afganlar, Farslar) oluşturur. Bunun haricinde uzun süren Rus İmparatorluğu hakimiyeti boyunca yerleşen Ruslar, Ukraynalılar, Almanlar ve SSCB döneminde sürgün edilerek yerleştirilen Kırım Tatarları, Ahıska Türkleri gibi pek çok etnik grup yaşamaktadır. Çin tarafından ise Doğu Türkistan'ın kontrolü için çok sayıda Çinli bölgeye yerleştirilmiştir. Bütün istila, işgal, sömürgelere rağmen yine de Türkistan coğrafyasında Türkler nüfus çoğunluğuna sahiptir. Kazakistan'da Türk nüfusu hızlı artış gösterip % 70'i geçmiştir. Özbekistan'da % 90'ı, Kırgızistan'da % 90'i, Türkmenistan'da % 95'i, Tacikistan'da % 25'i, Doğu Türkistan'da % 55'i, Tuva'da % 85'i aşmış durumda bulunan Türk nüfus oranı yer alır.

Çarlık Rusya bölgeden bir dönem Туркестан (Okunuşu=Turkéstan) diye bahsetmiştir.

Rus Devrimi

1917'de eski Buhara, Hive ve Hokand hanlıkların topraklarında Türkistan adında özerk yapı oluşturmuşlardı.

Kazak Türklerinin millî şairi Magcan Cumabay'ın Türkistan şiiri bütün Türkistan coğrafyası ve Türk Dünyasında iyi bilinir. Mehmet Buğra'nın Vatan Bizimdir (Vatan Bizningdir) adlı şiirinde de Türkistan en iyi şekilde tasavvur edilir.

1. Cevat R. Gülsoy, 'Türkistan', Türk Ansiklopedisi, C. 32, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 1983, s. 309.

2. Lands and Peoples: The world in color,. Türkistan adı sadece Türk halkları'nın.yeri anlamına gelir. s. 163.

3. "Soviet Affairs Study Group". Türkistan adı Farsça kökenlidir ve görünüşe göre ilk olarak İranlı coğrafyacılar tarafından "Türklerin ülkesi"ni tanımlamak için kullanılmıştır. Rus İmparatorluğu kelimeyi 1867'de kurulan genel valilik için uygun bir isim olarak yeniden canlandırdı(Rusça: Туркестанское генерал-губернаторство);Özbekistan, Türkmenistan, etc., terimler ancak 1924'ten sonra kullanılmaya başlandı. Central Asian Research Centre.

4. "Doğu Türkistan'ı tanıyor muyuz?". Yeni Şafak. 11 Temmuz 2009. 13 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi.

5. Kazakistan nüfus değişimi http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt11/sayi1/099-114.pdf 3 Aralık 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

6. http://en.wikipedia.org/wiki/Turkestan_Autonomous_Soviet_Socialist_Republic 28 Ekim 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)

7. Türkistan şiiri http://www.turkbirlik.gen.tr/lang-tr/medeniyet/siir/122-kazakca-siirler/485-turkistan.html 9 Aralık 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Türkistan ( Arapça: بِلَادِ التُّرْك, romanize: Bilādi-d Turk , Türk ülkesi, Farsça: ترکستان, , Türklerin oturduğu yer), Orta Asya'da batıda Hazar Denizi ve Aşağı İdil'den başlamak üzere doğuda Moğolistan'daki Altay Dağları'na, güneyde Kopet- Hindukuş- Kunlun dağlarına, kuzeyde Aral ve Balkaş göllerinin ötesinde Kırgız bozkırına kadar uzanan yüzölçümü 6.000.000 km²'den geniş coğrafî ve tarihî bölge.

# data[].attributes.headline
Türkistan coğrafyasında yetişen ünlü alimler – Harezmi

# data[].attributes.subject
Türkistan coğrafyasında yetişen ünlü alimler – Harezmi

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Türkistan coğrafyası tarihin çeşitli dönemlerinde dünya ilmine katkıda bulunan çok sayıda alimler yetiştirdi. Bu yazı dizisinde Özbekistan topraklarında yetişen büyük ulema ve bilim insanlarının hayatı ve yazdığı eserler ele alınmıştır.
Harezmi
Tam adı Ebu Abdullah Muhammed Bin Musa el-Harezmi olan bu büyük bilim insanı, Özbekistan'ın Harezm bölgesinin Hive şehrinde 780 yılında doğmuştur. Harezm'de temel eğitimini alan Harezmi gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. Dönemin bilgi merkezi ve şehri olan Bağdat'a ilim tahsil etmek için gitmiştir. Burada kıymetli İslam alimlerinden ders almış ve kendini yetiştirmiştir. Daha sonra, Bağdat'ta bulunan Bilim Akademisi Darülhikme'de görev alan Harezmi matematik, coğrafya ve astronomi dallarında çalışmalar yapmıştır.

Zamanın Abbasi halifesi Me'mûn'dan (813-833) büyük yardım ve destek görmüştür. Me'mûn kurduğu Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresini Harezmi'ye vermiştir. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan Beyt'ül Hikmet'de görevlendirilir. Harezmi, Bağdat'ta ve seyahatlerinde matematik, astronomi ve coğrafya alanında kıymetli araştırmalar yapmıştır.

70 kişiden oluşan bilim insanlarıyla birlikte çalışarak 830 yılında bir dünya haritası çizmiştir. Dünyanın çevresini ve hacmini hesaplama çalışmalarında yer almıştır. Güneş saatleri, usturlaplar ve saatler üzerine yazılmış eserleri de vardır. Matematik'te ilk kez sıfırı kullanan Harezmi, bugünkü cebir ve trigonometrinin kurucusu sayılır. Birinci ve ikinci dereceden denklemleri analitik metotla, tek bilinmeyenli denklemleri ise cebirsel ve geometrik metodlarla çözmenin yollarını buldu.

Harezmi, 850 yılında Bağdat'ta 70 yaşında vefat etmiştir. Üç oğlu olup, hepsi de matematik ilmi üzerinde ciddi çalışmalarıyla tanınmaktadır.
Eserlerinden Bazıları :
- Kitâbu Sûreti'l-Arz: Bu kitabında yeryüzünün çapına ait yaptığı çalışmaları anlatmıştır Kitap için yaptığı incelemerde ve kitabında Nil nehrinin kaynağını açıklamıştır.

- Zîcü'l-Harezmî: Bu eserinde ise güneş ve ay tutulmalarına dair incelemelerini paylaşmıştır.

- Kitabûl Tarih: Tarihi gelişmeleri bu eserinde anlatmıştır.

- Kitab surat al-arz: Coğrafi incelemeleri bu eserde toplanmıştır.

- Kitab'ul Ruhname: Astronomik incelemelerde bulunmuştur.

- Kitab fil-Hisab: Bu eserde Harezmi, bugün kullanılan sıfırlı Arap rakamlarını, ondalık sistemi izah ediyor. Eser Adelhard Bath tarafından Latinceye tercüme edilmiş ve yayınlanmıştır.

- Kitabu Cedavil-in-Nücûm ve Harekatiha: İki cilt halindeki bu eser astronomiye dair olup, yıldızlar, gezegenler ve bunların, hareket ve faaliyetlerini incelemektedir.

- Kitab-ul-Muhtasar fil-Hisab-il-Hindi: Günümüzde Arapça bir nüshası elde edilmiş olan bu eser, Harezmi'nin ikinci önemli eseridir. Hint matematiğine dair olan bu eserin, Cambridge Üniversitesi Kütüphanesinde Algorithmi'de Numero İndorum isimli Latince tercümesi mevcuttur. Bu tercüme, Adelhard tarafından 12. asırda Kurtuba'da bulunan bir nüshasından yapılmıştır.

- Kitab-ül-Muhtasar fi Hisab-il-Cebri vel-Mukabele: Harezmi'nin en önemli eseridir. Aslı İngiltere Oxford, Bodlyn Kütüphanesindedir. Bu eser cebir ilmine adını veren ve bu alanda yazılan ilk eserdir. Yine bu eserde azari ve tatbiki hesaplama şekilleri, zamanın hükûmet işlerine ait hesapların yapılması, kanalların açılması, bina yapımı; esnaf, tüccar ve ölçme memurları için sayı işaretlerini, miras taksim memurları ve Müslümanlar için elzem olan Kur'an-ı kerim'de bulunan mirasa ait hükümler ve feraiz bilgisi hesaplarını hem aritmetik hem de cebir yoluyla çözümleyerek misallerle gösterir.

# data[].attributes.attachment_link.title
Türkistan coğrafyasında yetişen ünlü alimler - Harezmi

# data[].attributes.attachment_link.description
Türkistan coğrafyası tarihin çeşitli dönemlerinde dünya ilmine katkıda bulunan çok sayıda alimler yetiştirdi. Bu yazı dizisinde Özbekistan topraklarında yetişen büyük ulema ve bilim insanlarının hayatı ve yazdığı eserler ele alınmıştır. Harezmi Tam adı Ebu Abdullah Muhammed Bin Musa el-Harezmi olan bu büyük bilim insanı, Özbekistan'ın Harezm bölgesinin Hive şehrinde 780 yılında doğmuştur.

# data[].attributes.headline
ORTA ÇAĞTürkistan Coğrafyasında Yetişen Ünlü Din Bilginleri

# data[].attributes.subject
ORTA ÇAĞTürkistan Coğrafyasında Yetişen Ünlü Din Bilginleri

# data[].attributes.body
Türkler, İslam orduları ile Hicâz bölgesinde yeni dinin verdiği heyecanla Yarmûk Savaşı (634) ile Bizans’ı Suriye’den attıktan sonra Kâdisîya (635) ve Nihâvend (642) savaşlarıyla İran’ı ele geçirdikten ve son Sâsânî imparatorunu takip ederken Ceyhun kenarında karşılaştılar. Gürcistan ve Sistan havalisindeki Oğuz kabile kırıntıları ile Kuhistan-Fars arasında oturan dağınık Kalaçlar bir yana bırakılırsa, o tarihlerde devlet olarak sadece Göktürk İmparatorluğu vardı. Bunun da hem şark hem garp kolu fetret devresi de (Çin’e tabiyet) bulunduğu için Maveraünnehir bölgesindeki şehir krallıklarına gereken yardım yapılamıyordu. Bu sıralarda İslamın merkezinde Ali-Muaviye mücadelesi ve Hârici isyanları şarkta İslam ordularının hızını kestiği için VIII. asır başlarına kadar Türklerle İslam ordularının karşılaşmaları bir sınır harekatı ölçüsünü aşamamıştı. Emevîlerin İslam İmparatorluğunun bütün şark bölgelerini içine alan Irak umumi valiliğine Haccâc’ı tayin etmeleri, bu zatın da devrin sayılı kumandanlarından Kuteybe b. Müslim’i Horasan’a göndermesi (705), savaşların birdenbire alevlenmesine sebep oldu. İslam orduları kısa zamanda Maveraünnehir’e hakim oldukları gibi, akınlarını Talas’a kadar uzattılar. Neticede Arapların müdaafayı tercih eder duruma girmelerinden onların, silahla mücadeleye girişen Türkler karşısında kesin başarıya ulaşamadıkları anlaşılmaktadır.ORTA ÇAĞ

Türkistan Coğrafyasında Yetişen Ünlü Din Bilginleri

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dünyanın en eski ve devamlı kavimlerinden biri ve yaklaşık olarak dört bin yıllık bir tarihi geçmişe sahip olan Türkler, değişik bölgelerde yaşamışlar ve farklı coğrafyalarda hayatlarını sürdürmüşlerdir. Ana yurtlarının Orta Asya coğrafyası olduğu kabul edilir. Anayurttan başlayan göç hareketleriyle dünyanın çeşitli bölgelerinde bulunarak her zaman dinamik ve aktif durumda olmuşlar ve bu yönleriyle de dünya tarihinde mühim rol oynamışlardır. Bu bağlamda Türk milleti, İslamiyeti kabulünden önce uzak doğudan Avrupa ortalarına kadar bütün bozkırlar bölgesinde bin yılı aşan bir süre hüküm sürmüş ve birçok siyasi, içtimai ve kavmî izler bırakmış,[1] İslamiyeti kabulünden sonra da çeşitli Müslüman ülkelerde büyük imparatorluklar veya devletler, atabeylikler ve beylikler kurarak İslâm dünyasının mukadderatına hâkim olmuş ve Osmanlılarla birlikte mütalaa edildiği takdirde, Orta Asya, Yakın Şark ve Şarkî Avrupa'nın son bin yıllık tarihine istikamet vermişlerdir.[2]

Türkler, İslam orduları ile Hicâz bölgesinde yeni dinin verdiği heyecanla Yarmûk Savaşı (634) ile Bizans'ı Suriye'den attıktan sonra Kâdisîya (635) ve Nihâvend (642) savaşlarıyla İran'ı ele geçirdikten ve son Sâsânî imparatorunu takip ederken Ceyhun kenarında karşılaştılar. Gürcistan ve Sistan havalisindeki Oğuz kabile kırıntıları ile Kuhistan-Fars arasında oturan dağınık Kalaçlar bir yana bırakılırsa, o tarihlerde devlet olarak sadece Göktürk İmparatorluğu vardı. Bunun da hem şark hem garp kolu fetret devresi de (Çin'e tabiyet) bulunduğu için Maveraünnehir bölgesindeki şehir krallıklarına gereken yardım yapılamıyordu. Bu sıralarda İslamın merkezinde Ali-Muaviye mücadelesi ve Hârici isyanları şarkta İslam ordularının hızını kestiği için VIII. asır başlarına kadar Türklerle İslam ordularının karşılaşmaları bir sınır harekatı ölçüsünü aşamamıştı. Emevîlerin İslam İmparatorluğunun bütün şark bölgelerini içine alan Irak umumi valiliğine Haccâc'ı tayin etmeleri, bu zatın da devrin sayılı kumandanlarından Kuteybe b. Müslim'i Horasan'a göndermesi (705), savaşların birdenbire alevlenmesine sebep oldu. İslam orduları kısa zamanda Maveraünnehir'e hakim oldukları gibi, akınlarını Talas'a kadar uzattılar. Neticede Arapların müdaafayı tercih eder duruma girmelerinden onların, silahla mücadeleye girişen Türkler karşısında kesin başarıya ulaşamadıkları anlaşılmaktadır.

Böylece Türkler, bünyelerine ve inanç ve telakkilerine uygun taraflarını buldukları İslamiyeti kabul ettiler. Bu, umumiyetle kabul edildiği gibi, Türklerin, dünya tarihinin en mühim hadiselerinden biri olarak bakılan İslamiyete girişlerinin, kendi arzuları ile vuku bulduğunu göstermektedir.[3]

Bünyelerine ve inanç ve telakkilerine uygun buldukları İslamiyeti kısa sürede benimseyen Türk milleti, kabülün ardından daha sonraları İslamiyetin bayraktarı olarak anılmışlardır. Bu noktada bilime katkıları bilhassa da İslâmî ilimlere büyük hizmetleri olduğu bilinmektedir. Daha İslâmî Türk devletlerinin teşekkülünden önce bilhassa Maveraünnehr'de tanınmış Türk bilginleri yetişmeğe başlamış, Karahanlılar zamanında bilhassa Buhârâ ve Semerkant şehirleri başlıca ilim merkezleri haline gelmiş idi. İslam dünyasında büyük fıkıh, hadis, kelâm, tefsîr ve tasavvuf sahasında birçok bilgin bu coğrafyada yetişmiştir.

Biz de bu çalışmamızda Orta Asya Türkistan coğrafyasında yetişen ünlü din alimlerini tanıtmaya çalışacağız.[4] Çalışmamızda bu coğrafyayı Horasan ve Maveraünnehir bölgesi diye iki bölge şeklinde ele alıp ve bu bölgelerde bulunan şehirlerde yetişen ünlü din bilginlerini nispet edildikleri yere göre vereceğiz.

Horasan, İran'ın doğusundan başlayarak Ceyhun Nehri'ne uzanan bölgenin adıdır. Batıda sınırı İran'ın doğu sınırını teşkil eden Cürcan ile başlar, güneyde İran ve Horasan Çölü, kuzeyde Harezm, doğuda Sind ve Sicistan, kuzey doğuda ise Maveraünnehr'e kadar uzanır. Bu bölgede, diğer pek çok şehrin yanısıra Merv, Herat, Belh, Rey, Cüzcan, Nişabur, Nesâ, Dameğan, Faryab, Talikan ve Cürcan gibi İslam kültürünün meşhur merkezleri bulunmaktadır.[5] Şimdi bu bölgede yetişen ünlü din bilginlerini nispet edildikleri şehirlere göre tanımaya çalışalım:

Maveraünnehir'in kuzeyinde bölgeden geçen önemli ticaret yolu üzerinde kurulmuş ve Ahmed b. Kays tarafından fethedilmiş bir şehirdir.[6]

1. Ebû İshak, İbrâhim b. Süleyman b. Zeyyât (ö.II. asrın II. yarısı). Belh'in ileri gelenlerinden olup ve Mürciî olarak bilinmektedir. Hadis konusunda tenkit edilmiştir.[9]

2. Kuteybe b. Said b. Cemîl b. Tarîf es-Sekafî el-Bağlânî el-Belhî (ö.855). Horasan'ın yetiştirdiği en büyük âlimlerinden muhaddis, fakih. Memleketinde hadis ilminin yayılmasında büyük hizmeti geçmiştir. Bir müddet Bağdat'ta kadılık yapmıştır. el-Avâlî fi'l-Hadîs, Kitâbu't-Tabakât ve Kitâbu't-Tarîh adlı eserleri vardır. Belh'in Beğlân kasabasında vefat etmiştir.[12]

3. Hâkimu'ş-Şehîd, Ebu'l-Fadl Muhammed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdullah el-Mervezî el- Belhî (ö.945). Tanınmış hanefi âlimi. Buhara kadılığı ve Horasan Sâmânî Emîrî'ne vezirlik de yapan el-Hâkimu'ş-Şehît, 945 yılında Merv'de şehit oldu el-Kâfî, el-Muhtasar, el-Müntekâ adlı eserleri vardır.[13]

4. Ebû Cafer Muhammed b. Abdullah b. Muhammed el-Belhî el-Hinduvânî. (ö.973). Belh'li büyük hanefi âlimi. Belh'te Hindistan'dan getirilen köle ve cariyelerin indirildikleri Bâbu Hinduvân adlı mahalleye nispetle Hinduvânî diye anılmaktadır. İlminden dolayı da kendisine Küçük Ebû Hanife denmiştir. 62 yaşında Buhara'da vefat etti.[14]

5. el-Burhânu'l-Belhî, Ebu'l-Hasan Ali b. Hasan b. Muhammed el-Belhî (1153). Tanınmış hanefi âlimi. Belh tarafında Tahâristân köylerinden Sikender'de doğdu. Şam'da vefat etti.[15]

Merv vadisinde kurulmuş olan bu şehir, Horasan'ın önemli merkezlerinden biridir.[16]

1. Ebû İsme Nûh b. Ebî Meryem el-Mervezî (ö.789). Çok yönlü bir âlimdir. Ebû Hanîfe'nin talebesi olup fıkhını toplayan kimse olması sebebiyle "el-Câmî" lakabıyla meşhur oldu. Merv'de kadılık yaptı. Hadis uydurmakla itham edilmiştir.[17]

2. Îbn Râheveyh (Râhûye) Ebû Yakûb İshâk b. İbrahim b. Mahled el-Hanzelî el-Mervezî. (ö.853) Meşhur muhaddis, müfessir ve fakih. 778 (veya 782-83) yılında Merv'de doğdu. Farsça bir terkip olan "Râheveyh" veya "Râhûye", "yolda doğmuş" manasına gelmekte olup İbn Râheveyh'in babasının lakabıdır. İbn Kuteybe, Ahmed b. Hanbel, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî gibi büyük muhaddisler, ondan rivayette bulundular. Buhârî'ye Sahîh'i tasnif etmesini de o tavsiye etmiştir. 853 yılında Nisâbur'da vefat eden İbn Râheveyh'in yazmaları bulunan el-Müsned'i yanında kaynaklarda zikredilen Kitâbu's-Sünen fı'l-Fıkh ve Kitâbü't-Tefsîr adlı eserleri vardır.[20]

3. es-Sâğânî, Ebu'l-Fedâil Radiyuddîn Hüseyin b. Muhammed b. el-Hasan b. Haydar el-Kureşî el-Umerî el-Adevî el-Hindî (ö.1252) Muhaddis ve tanınmış hanefî âlimi. Mevr köylerinden Sâğân asıllı olup (Haziran-Temmuz 1181'de Lahor'da doğdu. Gazne'de büyüdü. Bağdat'a geldi. Bağdat'ta vefat etti, vasiyyeti üzerine Mekke'de defnedildi. Meşârikü'l-Envâr, er-Risâle fi'l-Mevzûa adlı eserleri meşhurdur.[21]

Afganistan'ın kuzeybatısında bulunan bir şehirdir.[22]

1. Şeyhulislam el-Ensârî el-Herevî, Ebû İsmâil Abdullah b. Muhammed b. Alî (ö.1089). Muhaddis, mufessir, usulcü ve kelamcı. İbn Mett el-Herevî diye de meşhurdur. Kandehar'da doğmuş, Herat'ta vefat etmeştir. Zemmu'l-Kelâm adlı eseri meşhurdur.[25]

2. Beğâvî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Mesud b. Muhammed el-Ferrâ el-Beğavî. (ö.1122) Tanınmış şâfiî fıkıh âlimi, muhaddis ve müfessir. "Muhyi's-sünne", "Ruknu'd-dîn" lakaplarıyla anılan Beğavî, Herat yakınlarında Bağ veya Bağşûrludur. "el-Ferrâ" (kürkçü) lakabı da babasının mesleğinden dolayıdır. Birçok konuda eser verdi. 1122 veya 1117 yılında Merverruz'da vefat etti. Mesâbihü's-sünne, Kitâbu Şerhi's-sünne, el-Cem' Beyne's-Sahîhayn, Tercümetü'l-Ahkâm, et-Tehzîb, el-Kifâye, Meâlimü't-Tenzîl, Fetâvâ adlı eserleri bulunmaktadır.[26]

3. Ali el-Kârî, Ali b. Sultan Muhammed el-Kârî el-Herevî (ö.1606). Tanınmış hanefî fakihi, muhaddis, müfessir ve kıraat âlimi. Herat'da doğdu, ilk tahsilini orada yaptıktan sonra Mekke'ye gitti ve oraya yerleşti. Başta fıkıh ve hadis olmak üzere kıraat, tefsir, akâit ve kelâm, tasavvuf, tarih, hat, dil ve edebiyat konularında derin bilgi sahibi, içtihat seviyesinde bir âlimdir. Bazıları matbu ve hemen hemen hepsinin yazmaları mevcut 180 civarında kitap ve risale telif etti. Mekke'de vefat etti.[27]

Kumus ve Cibal arasındaki Deylem bölgesinde kurulmuş büyük bir yerleşim merkezidir ve Tahran'ın 8 km. güney doğusundadır.[28]

İbn Fâris, Ebu'l-Hüseyin Ahmed b. Fâris b. Zekeriya b. Muhammed el-Hemedânî el-Kazvînî er- Râzî (ö.1005). Meşhur Arap dil âlimi. Doğum yeri ve tarihi bilinmemektedir. Hemedân'da yaşadı ve orada vefat etti. İbn Fâris, gramer, şiir, fıkıh ve tefsire olan vukufu yanında lügat alanındaki çalışmalarıyla meşhur olmuştur. Başlangıçta şâfiî iken daha sonra mâlikî mezhebine geçmiştir. Mekâyîsü'l-lüğa, el-Mücmel fı'l-Lüğa, es-Sâhibî fî fıkhi'l-lüğa adlı eserleri meşhurdur.

Horasan'ın Belh şehrine bağlı beldelerinden birisidir.[29]

Ahmed b. el-Cerrah el-Cüzcânî. Cüzcân'da İrca fikrinin savunucuları ve Rey ehlinin önde gelenleri arasında sayılan biridir.[30]

Abarşahr diye bilinen eyaletin merkezi ve Horasan'nın en güzel şehirlerinden birisidir.[31]

1. Müslim, Ebü'l-Hüseym Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî (ö.817-875). Meşhur muhaddis. 817 yılında Nisâbûr'da doğdu. İbn Kuteybe, İbn Râheveyh ve Ahmed b. Hanbel'den hadis dinledi. Kendisinden de Tirmizî, İbn Huzeyme ve İbn Ebî Hatim gibi âlimler rivayette bulundular. 875 yılında Nisabur'a bağlı Nasrâbâd'da vefat etti. Kütüb-i Sitte içerisinde de yer alan es-Sahîh adlı eseri meşhurdur.[32]

2. el-Hâkımu'n-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah b. Muhammed b. Hamdeveyh (Hamdûye) ed-Dabbî en-Nîsâbûrî (1014). Meşhur muhaddis. 3 Mart 933 tarihinde Nisabur'da doğdu. Bir süre kadılık yaptığından dolayı "el-Hâkim" diye anıldı. 1014 yılında Nisabur'da vefat etti. Târihu Nîsâbûr, el-Müstedrek, Ma'rifetu Ulûmi'l-Hadîs, el-Medhal fi usûli'l-Hadîs önemli eserleri arasında zikredilir.[33]

3. Kuşeyrî, Ebu'l-Kasım Abdülkerim b. Hevâzin b. Abdülmelik el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî (ö.1072). Büyük tasavvuf âlimi. Ustuva'da doğdu. Tahsil için Nisabur'a gitti. Orada Ebû Ali ed-Dekkâk'ın meclisinde bulundu ve ona intisap ederek tarikata girdi. Hocası onda gördüğü istidat üzerine kendisiyle özellikle meşgul oldu ve kızıyla evlendirdi. Hocasının ölümü üzerine onun yerini alan Kuşeyrî, tasavvufta Nisabur ve Horasan havalisinin en büyük üstadı oldu. Nisabur'da vefat etti. Şafiî mezhebine müntesip bulunan Kuşeyrî, nisbesini Horasan'a yerleşen Kuşeyr kabilesinden almıştır. Birçok eseri olan müellifin er-Risâletu'l-Kuşeyriyye adlı eseri meşhurdur.[36]

4. Nâsihî, Ebû Muhammed Abdullah b. Hüseyin en-Nâsıhî en-Nisâbûrî (ö.1055). Büyük hanefî âlimi. Sultan Mahmud b. Sebüktegin'in Buhara'da kâdilkudâtlığını yaptı. Ders ve fetva verdi. Buhara'da vefat etti. "Nâsıhî", dedelerinden "Nasıh" adlı birine nispet olup oğulları Muhammed ve Yahya da kadılık yapmış büyük âlimlerdendir.

Meşhed ile Merv arasında kurulmuş Horasan'ın en eski şehirlerinden birisidir.[37]

Burhânu'l-İslâm es-Serahsî, Radiyuddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed, (ö.1149). Tanınmış hanefî âlimi. Halep'te Nûriyye ve Haleviyye medreselerinde ders verdi. Daha sonra bu görevden alınan Radiyuddîn es-Serahsî, Dımaşk'ta Hâtûniyye medresesinde müderrislik yaptı ve orada vefat etti.[40]

1. İbn Zencûye, Humeyd b. Mahled b. Kuteybe b. Abdillah el-Ezdî en-Nesâî (ö.865). Muhaddis ve fakih. Hicri 180'de Nesâ'da doğdu. Ayrıca sünneti, orada ilk defa ortaya koyup neşreden muhaddis kabul edilmiştir. Kitâbu'l-Emvâl, Kitâbu't-Terğîb ve't-Terhîb, Fedeu'l-Â'mâl, el-Âdâbu'n-Nebeviyye adlı eserleri vardır.[41]

2. en-Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb (ö.915). Meşhur muhaddis ve kütüb-i sitte müelliflerindendir. 830 yılında Horasan'a bağlı Nesâ'da doğdu. Nesâî uzun bir süre Mısır'da, sonra da Dımaşk'ta ikamet etti. Kadılık yaptığı da rivayet edilen Nesâî 915 yılına Dımaşk veya Remle'de vefat etmiş olup mezarı Mekke'dedir. es-Sünen adlı eseri meşhurdur.[42]

3. et-Teftâzânî, Sa'düddîn Mesud b. Ömer (ö.1390). Tanınmış kelâm, fıkıh ve dil âlimi. Horasan'da Nesâ yakınında büyük bir kasaba olan Teftâzân'da doğdu. Naklî ve aklî bütün ilimlerde, özellikle kelâm, fıkıh, mantık ve belagatte derin bilgi sahibiydi. Eserleri Doğu İslâm ülkelerindeki medreselerde el kitabı oldu. Timur'la münasebetleri oldu. 10 Ocak 1390 tarihinde Semerkant'ta vefat etti ve Serahs'a defnedildi. Hanefî ve Şafiî mezheblerinde eser vermiş olması sebebiyle bazı âlimlerce hanefî, bazıları tarafından da şâfiî sayılan Teftâzânî'nin vefat tarihi 791, 793 ve 797 olarak da geçmektedir. Et-Telvîh fî Keşfi Hakâiki't-Tavdîh, el-Mekâsıd, Şerhu Mekâsidi't-tâlibîn, Şerhu'l-Akâid, Şerhu't-Tasrîf adlı eserleri bulunmaktadır.[43]

Kirmânî, Ebu'l-Fadl Ruknuddîn Abdurrahman b. Muhammed b. Emîrveyh el-Kirmânî. (ö.1149). Tanınmış hanefî fıkıh âlimi. Merv'de ikamet eden Kirmânî, Horasan bölgesinde hanefî ulemasının imâmı idi. Eserleri Horasan ve Irak'ta yayıldı. Merv'de vefat etti. et-Tecrîdu'r-Ruknî, Cevâhiru'l-Fetâvâ, Şerhu'l-Câmii'l-kebîr, Fetâvâ Ebu'l-Fadl adlı eserleri bulunmaktadır.[44]

Seyyid Şerif el-Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali (ö.1413). Tanınmış ıstılah ve hanefî fıkıh âlimi. 24 Şubat 1340 tarihinde Esterâbâd yakınlarında Tâcû'da doğdu. Timur Şiraz'ı alınca onun meclisinde Teftâzânî ile tartışmaları olmuştur. Timur'un emriyle Semerkant'a gitti ve Timur'un ölümü üzerine tekrar Şiraz'a döndü. 6 Temmuz 1413 tarihinde orada vefat etti. Seyyid Şerif'in bütün eserleri makbul ve yaygın olup onun zekâ ve dirayetini göstermektedirler. İslâmî ıstılahlara dair et-Ta'rîfât adlı eseri ile Şerhu's-Sirâciyye (el-Ferâizu'ş-Şerîfiyye) adlı eserleri bulunmaktadır.[45]

1. el-Firyabî, Ebû Abdillah, Muhammed b. Yusuf el-Vâkıd (ö.827). Muhaddis, fakih ve müfessir. 738 veya 743-744 Feryab'da doğdu. Türkî nisbesiyle de anılır. el-Musned adlı eseri meşhurdur. Filistin'de vefat etti.[46]

2. el-Firyabî, Ebû Bekr Ca'fer b. Muhammed b. el-Hasen (Ö.301/913). Muhaddis, fakih ve müfessir. 822 Belh yakınındaki Faryab'ta doğdu. Türkî ve Horasânî nisbeleriyle anılır. Yine Firyabî diye anılan hemşehrisi Muhammed b. Yusuf'tan ayırmak için bazı kaynaklarda kendisine Firyabî es- Sağîr denilmiştir. Devrinin hadis âlimlerindendir. Bağdat'ta vefat etmiştir. Fedâilu'l-Kur'an, Delâilu'n- Nubuvve ve Kitâbu'l-Kader adlı eserleri eserlerinden bazılarıdır.[47]

Maveraünnehir Bölgesi

Maveraunnehir bölgesi ise Ceyhun nehrinin doğu tarafı olup, İslâmdan önce Hayatıla adını taşıyordu. Bu bölge Maveraünnehir adını İslam'dan sonra almıştır.[48] Kuzeyde Türkistan, güney batıda Horasan, kuzey batıda Harezm, güneyde Tahâristan ve doğuda Çin hududundaki Taşkent ile sınırlıdır. Bu bölgede, önemli yerleşim merkezleri arasında Tirmiz, Nesef, Taşkent, Fergana, Buhara ve Semerkant başta olmak üzere pek çok şehir bulunmaktadır.[49] Şimdi bu bölgede yetişen ünlü din bilginlerini nispet edildikleri şehirlere göre tanımaya çalışalım:

Belh şehrinin kıyısında kurulmuş Özbekistan'ın güneyinde Ceyhun nehrinin kuzey kıyısında bulunan eski bir şehirdir.[50]

1. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre et-Tirmîzî es-Sülemî (ö.892). Büyük muhaddis. Tirmiz'e bağlı Buğ'da doğdu. Aralarında Kuteybe b. Said, Süfyân b. Vekî ve Ebû Davud'un da bulunduğu birçok hocadan hadis dinledi. Hocası Buhârî'nin vefatından sonra Buhara'da onun yerini aldı. 892 yılında Tirmiz'de vefat etti. el-Câmiu's-Sahîh (Sünen) ve Kitâbu'ş-Şemâil meşhur eserleri arasındadır.[51]

2. Hakîm et-Tirmizî, Ebû Abdillah, Muhammed b. Ali el-Hasen (ö.932) Velilik konusunda görüşleriyle tanınan sûfî. Muhtemelen IX. asrın başlarında Tirmiz'de dünyaya geldi.

Hızır'la karşılaştığı ve ondan tahsil gördüğü söylenir. Daha çok Hatmu'l-evliyâ konusundaki fikirleriyle dikkati çekmiştir. Hatmu'l-evliya, Nevâdiru'l-usûl adlı eserleri meşhurdur.[52]

Buhara'yı Belh'e bağlayan yol üzerinde Ceyhun'la Semerkant arasında bulunan nüfus itibarıyla kalabalık ve büyük bir şehirdir.[53]

1. en-Nesefî, Ebû Ali, Hüseyin b. Hıdr b. Muhammed el-Feşîdiyzecî (ö.1033). Hanefî fıkıh âlimi. Bağdat'ta tahsil gördü. Ebû Ali en-Nesefî, bir süre kadılık yaptı. 24 Temmuz 1033 tarihinde 80 yaşlarında Buhara'da vefat etti.[54]

2. el-Mustağfirî, Ebu'l-Abbas Ca'fer b. Muhammed b. el-Mu'tezz en-Nesefî. (ö.1040). Maveraünnehr hanefi âlimlerinin önde gelenlerinden, muhaddis ve fakih. Nesef'te hatipblik de yapan Mustağfirî, 1040 tarihinde orada vefat etti. Târîhu Neşef ve Keş, Delâilu'n-Nübüvve, Fedâilu'l-Kur'ân, Ma'rifetu's-Sahâbe, Kitâbu'l-Münâsebât, Hutabu'n-Nebî adlı eserleri bulunmaktadır.[55]

3. Pezdevî, Ebu'l Hasan Ali b. Muhammed b. Hüseyin b. Abdülkerim, Fahru'l-İslâm Ebu'l-Usr el- Bezdevî (ö.1089). Meşhur hanefi âlimi, 1009 yıllarında doğdu. Hayatı hakkında etraflı bilgimiz bulunmamaktadır. Nesef'e altı fersah mesafede Bezde kalesine nispetle anılmakta olup eserlerinin zor anlaşılması sebebiyle de "Ebu'l-Usr" diye tanınagelmiştir. Fahru'l-İslâm Pezdevî, Keş'te vefat etti ve Semerkant'a götürülerek oraya defnedildi. Kenzu'l-Vusûl ilâ Ma'rifeti'l-Usûl (Usûlu'l-Bezdevî) adlı eseri önemlidir.[56]

4. en-Nesefî, Ebu'l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed en-Nesefî. el-Mekhûlî. (ö.1114). Hanefî fıkıh ve kelâm âlimi. Büyük dedesi Mekhûl b. el-Fadlan-Nesefî'ye nispetle "el- Mekhûlî" nisbesiyle anılan Ebu'l-Muînen-Nesefî, Alâuddîn es-Semerkandî'nin hocasıdır. Şerhu'l- Câmii'l-Kebîr, el-Umde fi Usûli'd-Dîn, et-Temhîd li-kavâidi't-Tevhîd, Tabsiretu'l-Edille, Menâhicu'l- Eimme, Bahru'l-Ulûm adlı eserleri bulunmaktadır.[57]

5. en-Nesefî, Ebû Hafs Necmuddîn Ömer b. Muhammed b. Ahmed b. İsmail en-Nesefî es- Semerkandî el-Mâturidî (ö.1142). Tanınmış hanefî fıkıh, kelâm ve tefsir âlimi. Nesef'te doğdu. 100 civarında eser telif etti. Nesefî, ilimdeki üstünlüğünden olsa gerek, "müfti's-sakaleyn"diye anılmıştır. 3 Aralık 1142 tarihinde Semerkant'ta vefat etti.[58]

6. en-Nesefî, Ebu'l-Fadl Burhânuddîn Muhammed b. Muhammed b. Muhammed, el-Burhânu'n- Nesefî (ö.1288). Hanefî fıkıh âlimi. Hilaf ilminde mahirdi. Hayatı hakkında kaynaklar fazla bilgi vermemektedir. Aralık-Ocak 1288 tarihinde Bağdat'ta vefat etti.[59]

7. en-Nesefî, Ebu'l-Berekât Hâfızuddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd (ö.1310). Büyük hanefî âlimi, müctehit. Nesef'te doğdu. Kirmân'da el-Kütbiyye ve es-Sultâniyye medreselerinde müderrislik yaptı. Bütün eserleri ulema nezdinde itibar gördü. Bağdat seyahatinden dönerken Ağustos 1310 tarihinde İzâc'da (Huzistân) vefat etti ve orada defnedildi. Kenzü'd-dekâik, Medârikü't-Tenzîl ve Hakâikü't-Te'vîl adlı eserleri bilinmektedir.[60]

Bugün Özbekistan sınırları içerisinde bulunan Maveraünnehir'de, Zerefşân Nehri yatağının aşağı havzasındaki büyük vadide kurulmuş tarihî ve bir süre Samanî devletinin başkenti olmuş bir şehirdir.[61]

1. Ebû Hafs Ahmed b. Hafs el-Buhârî (ö.831). Maveraünnehrin büyük hanefi âlimlerinden olup mezhep imamlarına muhalefet ettiği görüşleri ile bilinmektedir. Buhara'da vefat etti.[62]

2. Buhârî, Muhammed b. İsmail b. Muğîre el-Cu'fî (ö.870). Büyük ve meşhur muhaddis. 810 yılında Buhara'da doğdu. İlk tahsilini memleketinde yaptı. 16 yıl kadar süren zorlu ilim seyahatlerinden sonra şöhretli bir âlim olarak Buhara'ya döndü. 870 yılında vefat eden BuhârÎ'nin vefat yeri kaynaklarda Bağdat veya Semerkant'a iki fersah mesafedeki Hartanak köyü olarak geçmektedir. el- Câmiu's-SahÎh, el-Edebü'l-Müfred, et-Târihu'l-KebÎr, et-TârÎhu's-SağÎr, Kitâbu'd-Duâfâi's-SağÎr, Kitâbu'l-Kunâ adlı eserleri bulunmaktadır.[63]

3. Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Yakub el-KelâbâzÎ es-SebezmûnÎ. (ö.952). Maveraünnehr'in büyük hanefÎ âlimlerinden olup Buhara köylerinden Sebezmûn'a nispet edilir. "Üstâz" diye tanınmış olup Şah Veliyullah ed-DihlevÎ onu "ashâbu'l-vücûh"tan sayar. Ebû Hanife'nin Müsned'ini tasnifinden başka Keşfu'l-âsâri'ş-Şenfe fi Menâkibi EbÎ HanÎfe adlı bir eseri vardır.[64]

4. DebûsÎ, Ebû Zeyd Abdullah (Ubeydullah) b. Ömer b. İsa ed-DebûsÎ (ö.1039). Hilaf ilminin kurucusu kabul edilen büyük Hanefi fakihi. Hayatı hakkında fazla birşey bilinmemektedir. Mart 1039 tarihinde Buhara'da vefat etti. Kıymetli eserler bırakan DebûsÎ'nin ilk defa "Hilaf" (mezhepler arası mukayeseli hukuk) ilmini ortaya koyan kimse olduğu kaynaklarda zikredilir. Te'sÎsu'n-Nazar, TakvÎmü'l-Edille adlı eserleri sahasında önemli eserlerdir.[67]

5. HalvânÎ, Ebû Muhammed Abdulaziz b. Ahmed b. Nasr b. Salih, Şemsü'l-Eimme el-BuhârÎ (ö.1050). Buhara'da re'y ashabının imâmı, büyük hanefi müçtehidi. Vefat tarihi kaynaklarda 448, 449, 452, 456 olarak geçtiği gibi, Buhara'da vefat ettiği veya Keş'te vefat edip Buhara'da defnedildiği de kaydedilmektedir. "HalvânÎ" (veya HalvâÎ), helva yapım ve satımına nispettir. el-Mebsût adlı eseri vardır.[68]

6. Hâherzâde Ebû Bekr Muhammed b. Hüseyin (Hasan) b. Muhammed el-BuhârÎ, Bekr (ö.1090). Maveraünnehir'in büyük hanefi âlimlerinden. Kadı Ebû Sabit Muhammed b. Ahmet el- BuhârÎ'nin kız kardeşinin oğlu olduğundan "kız kardeşin oğlu" manasına "Hâherzâde" lakabını almıştır. Bu lakab, Maveraünnehir bölgesinde tanınmış bazı âlimlerin kız kardeşlerinin oğlu olan bazı âlimler için kullanılmıştır. el-Mebsût, et-TecnÎs Şerhu Edebi'l-kâdÎ, Şerhu'l-Câmii'l-kebÎr, Şerhu Muhtasari'l-Kudûri, el-Muhtasar, el-Fetâvâ adlı eserleri vardır.[69]

7. ZerencerÎ, Ebu'l-Fadl, Şemsü'l-Eimme Bekr b. Muhammed b. Ali el-EnsârÎ el-HazrecÎ ez- ZerencerÎ el-BuhârÎ. (ö.1118). Büyük hanefi âlimi. Sahabi Câbir b. Abdullah'ın soyundan olup Buhara köylerinden Zerengirlidir (Arapça'da Zerencer). Ensâp ve tarih bilgisine de sahipti. Memleketinde Küçük Ebû Hanife diye anılırdı. Buhara'da vefat etti, Kelâbâz'a defnedildi.[70]

8. Akîlî, Ebû Hafs Ömer b. Muhammed b. Ömer b. Muhammed el-Ensârî (ö.1180). Buhara'lı büyük hanefî âlimi. 27 Eylül 1180 tarihinde Buhara'da vefat eden Akîlî'nin vefat tarihi 596 olarak da geçmektedir. Minhâcu'l-Fetâvâ adlı eseri bulunmaktadır.[71]

9. İmâmzâde, Sedîduddîn Muhammed b. Ebubekr, Ruknü'l-İslâm el-Buhârî es-Şerğî (ö.1177). Hanefi fıkıh âlimi, edip ve mutasavvıf. Buhara'da müftülük ve vaizlik yaptı. Fıkhî konuları ve tasavvufî âdâbı içeren Şir'atu'l-İslâm ilâ Dâri's-Selâm adlı eseri bulunmaktadır.[72]

10. Attâbî, Ebû Nasr Zeynuddîn Ahmet b. Muhammed b. Ömer el-Buhârî (ö.1190). Maveraünnehir hanefî ulemasının önde gelenlerinden olup Buhara'nın Attâbiye veya Dâru Attâb mahallesine nispetle anılır. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Buhara'da vefat etti ve Kelâbâz'a defnedildi. Vefat tarihi bazı kaynaklarda 1186 olarak da geçer. İlk hanefî kaynaklarına dayanması itibariyle el-Fetâva'l-Attâbiyye adlı eseri önemlidir.[73]

11. Hasîrî, Ebu'l-Mehâmid Cemâluddîn Mahmud b. Ahmed b. Abdusseyyid b. Osman el-Buhârî (ö.1238).Tanınmış hanefi fıkıh âlimi. Buhara'da doğdu. Şam'da en-Nûriyye medresesinde ders verdi. Zamanında hanefî ulemanın önde gelenlerinden biri oldu. "Hasîrî", Buhara'da hasır dokunan bir mahalleye nispettir. Şam'da vefat etti. Et-Tarîkatu'l-Hasîrîyye fî İlmi'l-hilâf Beyne'ş-Şâfiiyye ve'l- Hanefiyye adlı eseri meşhurdur.[74]

12. Hamîduddîn ed-Darîr, Ali b. Muhammed b. Ali ed-Darîr er-Râmişî el-Buhârî (ö.1268). Büyük hanefi fıkıh, tefsir ve kelâm âlimi. Hâşiyetu'l-Hidâye (el-Fevâid), Şerhu'n-Nâfi, Şerhu'l-Manzûmeti'n- Nesefiyye, Şerhu'l-Câmii'l-kebîr adlı eserleri bulunmaktadır.[77]

13. Lu'luî, Ebu'l-Mehâmid Mahmud b. Muhammed b. Davud el-Efsenecî el-Buhârî el-Lu'luî (ö.1272). Hanefî fıkıh ve kelâm âlimi. Buhara'da doğdu. Fıkıh ve kelâm yanında hadis, tefsir, usûl ve edebiyatta da bilgi sahibi idi. Tatar vakasında Buhara'da şehit edildi. Ebû Hafs en-Nesefî'nin el- Manzûmetü'n-Nesefiyye adlı eserinin şerhi olan el-Hakâik (Hakâiku'l-Manzûme) adlı eseri bulunmaktadır.[78]

Orta Asya'nın en büyük şehirlerinden olup, Maveraünnehir'in Soğd bölgesinde Zerafşan eyaletinin merkezidir.[79]

1. Abd b. Humeyd b. Nasr el-Kissî (ö.863). Muhaddis ve müfessir. Semerkant yakınında bir şehir olan Kiss'e mensuptur. el-Muntehab adlı eseri meşhurdur. Kiss veya Şam'da vefat etmiştir.[80]

2. ed-Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman b. el-Fadl b. Behrân b. Abdissamed et- Temîmî es-Semerkandî (ö.868). Muhaddis, müfessir, fakih ve müctehit. Semerkant'ta hadis ilmini yayan muhaddistir. 868 yılında terviye günü Merv'de vefat etti. es-Sünen (el-Müsned) adlı eseri meşhurdur.[81]

3. Mâturîdî, Ebû Mansur Muhammed b. Muhammed b. Mahmud el-Mâturidî (ö.944). Büyük kelâm imâmı, Mâturidî mezhebinin kurucusu. Aslen Semerkant'ın Mâturid nahiyesinden olup hayatı hakkında fazla birşey bilinmiyor. İmâmu'l-Hudâ ve İmâmu'l-Mütekellimîn lakaplarıyla anılan Mâturidî, Semerkant'ta 944 yılında vefat etti. Te'vîlâtu'l-Kur'ân, Kitâbu't-Tevhîd, Kitâbu'l-Makâlât adlı eserleri meşhurdur.[82]

4. el-Hakîmu's-Semerkandî, Ebu'l-Kasım Ishak b. Muhammed b. İsmail (ö.953). Ebû Mansur el- Mâturidî'den kelâm ve fıkıh okudu. Ebûbekr el-Verrâk ile müsahabette bulundu, tasavvufa sülük etti. Tasavvuf ehli ve hikmet sahibi bir zat olduğu kabul edildiğinden "el-Hakîm" lakabıyla anıldı. Uzun süre Semerkant kadılığı yaptı ve orada vefat etti. Mâturudiliğin ilk temel kaynaklarından biri olarak kabul edilen er-Red âlâ Ashâbi'l-hevâ (Kitâbu's-Sevâdi'l-a'zam âlâ Mezhebi'l-İmâmi'l Â'zam) ile Risale fî Beyânı Enne'l-Amele Cüz'ün Mine'l-İmân eserleri bulunmaktadır.[83]

5. Ebû Ali, Nizamuddin Ahmed b. Muhammed b. İshak eş-Şâşî (ö.955). Hanefi fıkıh âlimi. Bağdat'da ikamet etti. Fıkıh usulüne dair önemli ve mütedavil bir eser olan Usûlü'ş-Şâşî ve Husûlu'l- Havâşî adıyla yapılan şerhi basılmıştır.[84]

6. Rusteğfenî, Ebu'l-Hasan Ali b. Said (ö.956). Semerkant köylerinden Rusteğfen'li hanefi fıkıh ve kelâm âlimi. Mâturidî'nin önde gelen talebelerinden olup İrşâdu'l-Mühtedî Fîusûli'd-Dîn, ez-Zevâid ve'l-Fevâid (fî envâ'l'l-ulûm) ve el-Fetâvâ adlı eserleri vardır.[85]

7. Ebu'l-Leys, Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim es-Semerkandî (ö.983 veya 1003). İmâmu'l-Hudâ diye anılan Hanefi fıkıh ve kelâm âlimi. İslâmî ilimlerin birçok dalında eser verdi ve eserleri Fas'tan Endonezya'ya kadar İslam ülkelerinde tanındı, elden ele dolaştı. Bustânu'l-Ârifîn, Tenbihu'l-Ğâfilîn, Uyûnu'l-Mesâil, en-Nevâzil, el-Mukaddime fi's-Salât, el-Fetâvâ, el-Akîde ve et-Tefsîr adlı eserleri vardır.[86]

8. Ebû Ali, Muhammed b. el-Velid es-Semerkandî ez-Zâhid (ö.1058). Hanefi fıkıh âlimi. Hicri 450 yılından sonra vefat etti. Mecmu'û'l-Fetâvâ ve el-Câmiu'l-Asğâr adlı eserleri vardır.[87]

9. Ebu'l-Hasan, Ali b. Hüseyin b. Muhammed, Ruknu'l-İslâm es-Suğdî (ö.1069). Semerkant'a bağlı bir Türk köyü olan Suğd'lu büyük hanefi âlimi. Buhara'da ikamet etti ve orada kadılık yaptı. Sonraki dönem hanefî fetâvâ kitaplarında adı sıkça geçen Suğdî, 1069 yılında Buhara'da vefat etti. en-Nutef fi'l-Fetâvâ (en-Nutefu'l-Hisân fi'l-Fetâvâ) adlı eseri vardır.[88]

10. Kuşânî, Ebû Said, Mesud b. Hüseyin b. Hasan b. Muhammed b. İbra Ruknuddîn (ö.1126). Hanefî fıkıh âlimi. Semerkant'a 12 fersah mesafede Kuşâniye (veya Keşâniye) ye mensuptur. 73 yaşında iken vefat etti. el-Muhtasaru'l-Mes'ûdî adlı eseri vardır.[89]

11. Lâmişî, Ebû Ali Hüseyin b. Ali b. Ebi'l-Kâsım, İmâduddîn (ö.1128). Hanefi fıkıh âlimi. Fergana köylerinden Lâmiş'te doğdu. 1121 yılında Maveraünnehir meliki tarafından görevle Bağdat'a gönderildi. 2 Eylül 1128 tarihinde Semerkant'ta vefat etti. Vâkıatu'l-Lâmişî, ez-Ziyâdât ve el-Fetâvâ adlı eserleri bulunmaktadır.[90]

12. İsbîcâbî, Ali b. Muhammed b. İsmail b. Ali b. Ahmed el-İsbîcâbî es-Semerkandî (ö.1140). Zamanında Maveraünnehir'in en büyük hanefî âlimlerinden kabul edilmiştir. Taşkent ve Seyrâm arasında bulunan İsbîcâb'lı olup Semerkant'ta ikamet etti. Merğinânî ve Senfânî'nin hocası olup 30 Haziran 1140 tarihinde Semerkant'ta vefat etti. Şerhu Muhtasari't-Tahavî ve el-Mebsût adlı eserleri vardır.[91]

13. Ebû Bekr, Alâuddîn Muhammed b. Ahmed es-Semerkandî (ö.1144). Tanınmış hanefî âlimi. Ebu'l-Yüsr el-Bezdevî ve Ebu'l-Muîn Meymûn en-Nesefî'den fıkıh okudu. Tanınmış talebeleri arasında kızı Fâtıma ve damadı olan Kâsânî bulunmaktadır. Buhara'da vefat eden Semerkandî'nin vefat tarihi 539 ve 540 olarak da geçmektedir. Tuhfetu'l-Fukahâ adlı eseri meşhurdur.[92]

14. Ebu'l-Kâsım, Nâsıruddîn Muhammed b. Yusuf b. Muhammed b. Ali el-Alevî el-Hasenî el- Medenî es-Semerkandî (ö.1161) Hanefi fıkıh âlimi. Semerkant'lı olup tefsir ve hadis'te de bilgili ve aynı zamanda vaiz idi. Âlimlerin çetin bir münekkiti idi. Semerkant'ta vefat etti. 1258 olarak bazı kaynaklarda geçen vefat tarihi yanlıştır. Birçok eseri bulunan müellifin el-Multekat fi'l-fetâva'l- Hanefiyye adlı eseri Usrûşenî tarafından tertip edilmiştir.[93]

15. es-Sadru'ş-Şehîd, Ebû Muhammed Husâmuddîn Ömer b. Abdulaziz b. Ömer b. Mâze (el- Husâmu'ş-Şehîd) (ö.1141). Zamanının Maveraünnehir Hanefî âlimlerinin en önde gelenlerindendir. Şöhreti Maveraünnehir'de yayıldı, devlet büyüklerinden büyük saygı gördü. Eylül 1141'de Semerkant'ta meydana gelen savaşta şehit düştü ve Buhara'ya götürülerek orada defnedildi. el- Fetâva'l-Kubrâ; el-Fetâva's-Suğrâ, Vâkıâtu'l-Husâmî (el-Ecnâs), Şerhu Edebi'l-Kâdî, Usûlu'l-Fıkh adlı eserleri eserlerinden bazılarıdır.[94]

16. el-Usrûşenî, Mecduddîn Muhammed b. Mahmud b. Hüseyin (ö.1234) Semerkant'ın ötesinde Seyhun'a yakın bir yer olan Usrûşeneli Hanefî fıkıh âlimi. Ahkâmu's-sığâr (veya Câmiu's-sığâr), Câmiu'l-fusûleyn, Fetâvâ, Kurretu'l-ayn fi islâhi'd-dâreyn adlı eserleri vardır.[95]

17. Ali Tûsî, Alâuddin Ali b. Muhammed el-Beterkânî et-Tûsî (ö.1482). Fatih devrinin tanınmış âlimlerinden olup aslen Semerkant'lıdır. Sultan Murad zamanında Anadolu'ya geldi. Fatih tarafından Sahn-ı Semân müderrisliğine tayin edildi, kendisine daha sonraları "Müderris" adıyla anılan köy verildi.

O ve Hocazâde Muslihiddin'in, Gazzâlî ve İbn Rüşd'ün Tehâfüt'leri arasında hükmedecek bir kitap kaleme almaları Fatih tarafından emredildi. Hocazâde dört ayda, o ise ez-Zahîre adını verdiği eserini altı ayda bitirdi. 70 yaşlarında vefat etmiş olan Ali et-Tûsî kaynaklarda vefat yeri Semerkant, Horasan ve Tebriz şeklinde farklı olarak geçmektedir.[96]

1. el-Kâsânî, Alâuddîn Ebubekr b. Mesud b. Ahmed (ö.1191). Tanınmış hanefî âlimi. Fergana bölgesinin büyük şehirlerinden biri olan Kâsân'a mensuptur. Alâuddîn es-Semerkandî'nin en seçkin talebesi ve aynı zamanda değerli bir fıkıh âlimi olan hocasının kızı Fâtıma ile evlenmiştir. Bir ara Konya'da Selçuklu sultanı I. Mesud'un sarayında da bulunan Kâsânî, daha sonra Halep'e gitti ve oraya yerleşti. Orada Nureddîn Mahmud b. Zengi medresesine müderris tayin edildi. Halep'te vefat etti. Tertip ve metot bakımından Bedâiu's-sanâi' fî tertîbi'ş-şerâi' adlı eseri klasik fıkıh kitapları arasında önemli bir yere sahiptir.[97]

2. Kadıhan, Fahruddîn Hasan b. Mansûr b. Mahmud el-Uzcendî el-Ferğânî (ö.1196) Büyük hanefî âlimi, müctehit. Fergana bölgesindeki Türk şehirlerinden biri olan Özcendlidir. (veya Özkend) Fetâvâ Kâdîhân (el-Fetâva'l-Hâniyye) adlı eseri vuku bulmuş meseleleri değil de, nazari fıkıh konularını ihtiva etmesiyle önemlidir.[98]

3. el-Merğînânî, Ebu'l-Hasan Burhânuddîn Ali b. Ebûbekr b. Abdulcelîl el-Ferganî er-Riştânî (ö.1197). Büyük Hanefî âlimi, müctehit. Fergana bölgesi şehirlerinden Merğînân'lı. Başta fıkıh olmak üzere bütün İslâmî ilimlerde derin bir âlimdi. el-Hidâye adlı eseri bilhassa Osmanlılar zamanında çok itibar görmüş meşhur hanefî fıkıh kitabıdır.[99]

1. ez-Zemahşerî, Ebu'l-Kâsım Mahmud b. Ömer b. Ahmed el-Hârizmî. (ö.1144) Türk asıllı meşhur tefsir, kelâm, hadis ve dil âlimi. Hârizm köylerinden Zemahşer'de doğdu. ilk ve en önemli hocası ise Mu'tezillî âlim Mahmud b. Cerîr ed-Dabbî'dir. Harezm'de ondan dil, edebiyat ve akait okudu. Daha sonra Horasan ve Isfahan'a gitti. Birkaç defa gittiği hac yolculuğu sırasında Bağdat'ta bazı âlimlerden ders aldı. 1118 yılında Mekke'ye gittiği sırada Arabistan'da çeşitli kabileleri dolaşarak dil, edebiyat, örf ve adetleri konusunda bilgi edindi. Bu arada bir iki defa memleketine giderek tekrar Mekke'ye döndü. Uzun süre Mekke'de kalmasından dolayı kendisine "Cârullah" denmiştir. Bağdat'tan Hârizm'e geçen Zemahşerî, Ceyhun boyunda bulunan Ürgenç'te vefat etti. İtikâtta Mu'tezilî, amelde Hanefî olan Zemahşerî, hiç evlenmedi, ilimle meşgul oldu ve çeşitli sahalarda birçok eser verdi. el- Keşşâf an Hakâiki't-Tenzîl ve Uyûnu'l-Akâvîl fî Vucûhi't-Te'vîl, el-Fâik fî Garibi'l-Hadîs, Esâsu'l-Belâğa adlı eserleri meşhur eserleridir.[100]

2. el-Mutarrizî, Ebu'l-Feth (Ebu'l-Muzaffer) Nâsr b. Abdusseyyid b. Ali b. el-Mutarriz el-Mutarrizî (ö.1213) Tanınmış dil, edebiyat ve fıkıh âlimi. Harezm Cürcâniyyesi'nde doğdu. Zemahşerî'nin vefat ettiği yıl ve aynı yerde doğduğu için "Halîfetu'z-Zemahşerî" diye anılır. Zemahşerî gibi itikatta Mu'tezilî, amelde Hanefî olan Mutarrizî, Harezm'de vefat etti. Ona "Mutarrizî", elbiselere nakış ve süs yapma sanatına nispetle denmiştir. el-Misbâh, el-Muğrib fî Tertîbi'l-Mu'rib, Şerhu Makâmâti'l-Harîrî adlı eserleri sahasında önemli eserlerdir.[101]

3. es-Sekkâkî, Ebu Yakub Sirâcuddîn Yusuf b. Ebubekr b. Muhammed b. Ali el-Hârezmî es- Sekkâkî (ö.1299). Tanınmış dil ve belegat âlimi. Sarf, nahiv, beyân, aruz ve şiir başta olmak üzere birçok ilimde mahirdi. Tılsım, sihir, simya vs. ile meşgul oldu. Maden oymacılığı yaptı ki nisbesi buradan gelmektedir. Cengiz Han'ın oğlu Çağatay Han'ın yakın dostu ve sohbet arkadaşıydı. Aralarında meydana gelen bazı olaylar sebebiyle Çağatay Han onu hapsetti, hapiste üç yıl kaldıktan sonra vefat etti. Vefat yeri Fergana bölgesinde Almalığ yakınlarında Ebkend (veya Kindî) köyüdür. Miftâhu'l-ulûm adlı eseri meşhurdur.[102]

4. el-Kerderî, Ebu'l-Vecd Şemsuddîn Muhammed b. Abdussettâr b. Muhammed el-İmâdî el- Barâtakînî, Şemsu'l-Eimme (ö.1244). Büyük hanefî âlimi. Hicri 599 tarihinde Kerder kasabalarından Barâtakîn'de doğdu. Buhara'da vefat etti ve Sebezmûn'a defnedildi. Fetâva'l-Kerderî, Şerhu Muhtasarı'l-Ahsikesî, er-Red ve'l-intisârli-Ebî Hanîfe (veya el-Fevâidu'l-munîfe fi'd-dab an Ebî Hanîfe) adlı eserleri bulunmaktadır.[103]

5. el-Kaşgarî, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Ali, Sedîduddîn (ö.1305). Hanefî fıkıh âlimi, mutasavvıf. Kaşgar asıllı olup Mekke'de ikamet etti. Tasavvufa sülük etti. Daha sonra Yemen'e giderek Taiz'de ikamet etti ve Mevza' sahilinde vefat etti. Muhtasar namaza dair Munyetu'l-Musallî ve gunyetu'l-Mubtedî adlı eseri Hanefiler arasında yaygındır.[104]

6. Necmuddin Kübrâ, Ebu'l-Cenab, Ahmed b. Ömer b. Muhammed el-Hıvakî (el-Hayvekî) (ö.1221). Muhaddis, müfessir, fakih, sûfi ve Kubreviyye tarikatının kurucusu. Harezm köylerinden "Hayvek"te 1150'de doğmuştur. Cengiz orduları Harezm diyarını istilaya kalkıştığı sıralarda Cengiz tarafından, kendisine bir imtiyaz verilmek istenmiş fakat Necmeddin Kübrâ, bu teklifi kabul etmeyerek müridleriyle beraber harp meydanına atılmış ve 1221'de harp meydanında şehit edilmiştir. Usûlu Aşere, Risâle Hâifi'l-Hâim Min Levmeti Lâim, Fevâihu'l-Cemal, Aynu'l-Hayat fî Tefsîri'l- Kur'ân adlı eserleri meşhurdur.[105]

7. el-Bezzâzî, Hâfızuddîn Muhammed b. Muhammed b. Şihâb b. Yusuf el-Hârezmî el-Kerderî (ö.1424). Tanınmış hanefî âlimi. İbnu'l-Bezzâzî diye de anılmakta olup Hârezm köylerinden Kerder asıllıdır. İlimde derinleşti, şöhrete kavuştu. Kırım ve Bulgaristan'a gitti. Tekrar memleketine döndükten sonra Anadolu'ya geçti. Molla Fenârî ile tartışmaları oldu.

Kaynaklar Bezzâzî'nin furûda, Fenârî'nin de usûlde üstün olduğunu kaydederler. Muhyiddîn el- Kâfiyeci ve Saduddîn İbnu'd-Deyrî ile görüşmeleri olan Bezzâzî, Timurlenk'in küfrüne fetva vermiştir. Hacca gitti ve Mekke'de vefat etti. el-Fetâva'l-Bezzâziyye, Menâkibu'l-İmâmi'l-a'zam Ebî Hanîfe, Haşiye âlâ Muhtasari'l-Kudûri, Âdâbu'l-Kadâ adlı eserleri vardır.[106]

Orta Asya Türkistan coğrayasında yetişen ünlü din âlimleri konulu çalışmamızda şu sonuçlara ve tespitlere ulaşmış bulunuyoruz:

1. Hakîm es-Semerkandî'nin kendi dönemi ile ilgili olarak belirttiği gibi[107] bu coğrafyada yüzlerce din bilgini yetişmiş ve çok sayıda eser vermişlerdir.

2. Bu yönüyle bölge işlenmemiş hazine niteliğinde zengin dinî kültüre sahiptir. Ancak bölgede yetişen din bilginlerinin eserlerinin günümüze kadar intikal ettiğini söylemek zordur. Çoğunun kayıp olduğu, gün yüzüne çıkmadığı bilinen bir gerçektir. Bunda da ihmâlkârlık olduğu söylenebilir.

Dünyadaki gelişmeler de dikkate alındığı takdirde İslam toplumlarındaki düşünce ayrılıklarının asgariye indirilmesi yönüyle bu bölgedeki dinî kültürün araştırılmasının ne kadar önemli olduğu açıktır. Bu alanda yapılacak ciddi araştırmaların İslam toplumlarına sağlayacağı fayda izahtan varestedir.

Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi / Türkiye

Alıntı Kaynağı: Türkler, Cilt: 5 Sayfa: 681-690

[1] Bu dönemle ilgili geniş bilgi için bkz. Bahattin Ögel, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, Ankara, 1991; Emel Esin, İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi ve İslamiyete Giriş, İstanbul, 1978.

[2] Bkz. İbrahim Kafesoğlu, "Türkler", İA, XII/2, 261. Ayrıca geniş bilgi için bkz. Hakkı Dunsun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, İst. 1976; Zekeriya Kitapçı, Orta Asyada İslamiyetin Yayılışı ve Türkler, Konya, 1998; Hasan Kurt, Orta Asya'nın İslamlaşma Süreci, Ankara 1998; Nesimi Yazıcı, İlk Türk- İslâm Devletleri, Tarihi, Ankara, 1992, s. 12-35; Ali Galip Gezgin, "Türk Devlet Geleneğinde Şûrâ", Basılmamış makale, s. 13-14.

[3] İbrahim Kafesoğlu, "Türkler", İA, XII/2, 261.

[4] Bu çalışmayı yaparken Yusuf Ziya Kavakçı'nın XI. ve XII. Asırlarda Karahanlılar Devrinde Mâvâra' al-Nahr İslam Hukukçuları, Ankara 1976; Kemal Sandıkçı'nın İlk Üç Asırda İslam Coğrafyasında Hadis, Ankara, 1991; Nuri Topaloğlu'nun Selçuklu Devri Muhaddisleri, Ankara 1988; Ahmet Özel'in Hanefi Fıkıh Âlimler, Ankara 1990; İshak Özgel, Büyük Selçuklular Dönemi Müfessirleri, Bursa 1996 (Basılmamış yüksek lisans tezi) adlı eserlerinden Orta Asya coğrafyasında yetişmiş din bilginlerinin tespiti hususunda önemli ölçüde istifade ettiğimizi belirtmek isteriz.

[5] Yakût el-Hamevî, Ebû Abdillah Yakût b. Abdillah er-Rûmî, Mu'cemu'l-Buldân, Leibzig, 1870, II, 409 vd, Huard, C l., "Horasan", İA, V, 560; Kemal Sandıkçı, İlk Üç Asırda İslam Coğrafyasında Hadis, Ankara, 1991; s. 383; Sönmez Kutlu, Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri, Ankara 2000, s. 149.

[6] Yakût, a.g.e., I, 713; R. Hartman, "Belh", İA, II, 485.

[7] Belh'te Mürcii mektebine mensup âlimlerle ilgili olarak bkz. Sönmez Kutlu, a.g.e., s 212-224.

[8] Bkz. Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd, Kahire, 1347, VIII, 223-225; Zehebî, Mîzân, I, 574; Fuat Sezgin, GAS, I, 414; Sönmez Kutlu, a.g.e., 216-218.

[9] Zehebî, Mîzân, I, 37; İbn Hibbân, Kitâbu'l-Mecrûhin, I, 195.

[10] İlk üç asırda Merv'de yetişen muhaddislerle ilgili olarak bkz. Kemal Sandıkçı, a.g.e., s. 437-441.

[11] Kehhâle, Ömer Rıza, Mu'cemu'l-muellifîn, I-XV, Dımaşk, 1957, IV, 232; Sezgin, GAS, I, 104; Dehlevî, Abdulaziz b. Şah Veliyyullah, Bustanu'l-Muhaddisîn, Ankara 1986, s. 96-97; Ali Akyüz, Said b. Mansûr Musannefi'nin Yeniden İnşaası, İstanbul 1997.

[12] Hatîb, a.g.e., XII, 464; Kehhâle, a.g.e., VIII, 128.

[13] Bağdadlı İsmail Paşa, Hediyyetü'l-ârifîn, I-II, İstanbul, 1951-55, II, 37; Beşri Gözübenli, "Hâkimü'ş-Şehîd", DİA, VI, 195-196.

[14] Bağdadlı İsmail Paşa, a.g.e., II, 47; Kehhâle, Ömer Rıza, a.g.e., 1957, X, 244.

[15] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XX, 276.

[16] Bkz. A. Yakubouskıy, "Merv", İA, VII, 773.

[17] Zehebî, Mîzân, IV, 279-280; İbn Hacer, Tehzîbü't-tehzîb, X, 488. Geniş bilgi için bkz. Abdullah Aydınlı, Doğuş Devrinde Tasavvuf ve Hadis, İstanbul 1986, s. 174-177.

[18] İlk üç asırda Merv'de yetişen muhaddislerle ilgili olarak bkz. Kemal Sandıkçı, a.g.e., s. 417-424.

[19] Ziriklî, el-A'lâm, IV, 256; Kehhâle, a.g.e., VI, 106; Sezgin, GAS, I, 95, Dehlevî, Abdulaziz b. Şah Veliyyullah, Bustanu'l-Muhaddisîn, Ankara, 1986, s. 111-117; Kemal Sandıkçı, a.g.e., s. 414-416; Raşit Küçük, "Abdullah b. Mübârek", DİA, I, 122-124.

[20] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XI, 358-383; Ziriklî, el-A'lâm, I, 284; Sezgin, GAS, I, 109-110.

[21] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XXX, 282-84. Geniş bilgi için bkz. Halid Zaferullah Daudi, Şah Veliyyullah'tan Günümüze Pakistan ve Hindistanda Hadis Çalışmaları, İstanbul, 1995, s. 54-60.

[22] Zeki Velidi Togan, "Herat", İA, V-I, 429.

[23] İlk üç asırda Herat'ta yetişen muhaddislerle ilgili olarak bkz. Kemal Sandıkçı, a.g.e., s. 427-28.

[24] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XIII, 319-326; Kehhâle, a.g.e., VI, 254; Sezgin, GAS, I, 600-601; Abdullah Aydınlı, "Dârimî, Osman b. Saîd", DİA, VIII, 495-96.

[25] Ziriklî, a.g.e., IV, 267; Kehhâle, a.g.e., VI, 133.

[26] Bağdadlı İsmail Paşa, a.g.e., I, 312; C. Brockelman, "Beğâvî", İA, II, 449; Dehlevî, a.g.e., s. 104; Mevlüt Güngör, "Beğâvî, Ferrâ", DİA, V, 340-41; Ali Eroğlu, el-Beğâvî ve Tefsirdeki Metodu, Erzurum, 1987 (Basılmamış doktora tezi).

[27] Ziriklî, el-A'lâm, V, 166; Kehhâle, a.g.e., V, 97; Ahmet Özel, "Ali el-Kârî", DİA, II, 403-405.

[30] Geniş bilgi çin bkz. Sönmez Kutlu, Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri, Ankara, 2000, s. 241.

[31] Geniş bilgi için bkz. E. Honigmana, "Nişapur", İA, IX, 302.

[32] Ziriklî, a.g.e., VIII, 194; Dehlevî, a.g.e., s. 190192; A. J. Wensınck, "Muslim", İA, VIII, 821-822.

[33] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XVII, 162-177; Ziriklî, a.g.e., VII, 101; Kehnâle, a.g.e., X, 238; Dehlevî, a.g.e., s. 86-90; M. Yaşar Kandemir, "Hâkim en-Nîsâbûrî", DİA, 190-91.

[34] Enver Konukçu, "Beyhak", DİA, VI, 57-58.

[35] Ziriklî, a.g.e., I, 113; Kehhâle, a.g.e., I, 203; Dehlevî, a.g.e., 101-104; M. Yaşar Kandemir, "Beyhakî", DİA, VI, 58-61.

[36] Bağdadlı İsmail Paşa, Hediyyetu'l-ârifîn, I, 607; Ahmed Ateş, "Kuşeyrî", İA, VI, 1035-1038; Dehlevî, a.g.e., s. 141-143.

[38] Sebebi için bkz. M. Hamidullah, "Serâhsî", İA, X, 502-507.

[39] Ziriklî, a.g.e., VI, 208; M. Hamidullah, "Serâhsî", İA, X, 502-507; es-Serâhsî Armağanı, Ankara Ünv. İlahiyat Fakültesi yayınları, Ankara, 1965.

[41] Ahmet Yıldırım, "İbn Zencûye", DİA, XX, 462-63.

[42] ZiriklÎ, a.g.e., I, 164; DehlevÎ, a.g.e., s. 200-201.

[43] ZiriklÎ, a.g.e., VIII, 113; C. A Storey, "TeftâzânÎ", İA, XII, 118-121; Süleyman Uludağ, Sa'duddÎn TaftazânÎ ve Şerhu'l-Akâid, Şerhu'l-Akâid Tercümesine yazdığı takdim yazısı, İstanbul, 1982, s. 63-87.

[44] ZehebÎ, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XX, 206; ZiriklÎ, a.g.e., IV, 103.

[45] Kasım Kufralı, "CürcânÎ", İA, 246; Sadreddin Gümüş, Seyyid ŞerÎf CürcânÎ, İstanbul, 1984, s. 83-171.

[46] Bağdadlı İsmail Paşa, a.g.e., II, 10; Kehhâle, a.g.e., XII, 140-41; ZiriklÎ, a.g.e., VIII, 20-21; Sezgin, GAS, I, 40; Ali Osman Koçkuzu, "FiryabÎ, Muhammed b. Yusuf", DİA, VI, 146.

[47] ZehebÎ, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XIV, 96-106; ZiriklÎ, a.g.e., II, 127-128; Mehmet Ali Sönmez, "FiryabÎ, Ca'fer b. Muhammed", DİA, XIII, 145-46.

[48] Bkz. Yakût, a.g.e., IV, 400; Barthold, "Mâverâunnehir", İA, VII, 408.

[49] Kemal Sandıkçı, a.g.e., s. 383; Sönmez Kutlu, a.g.e., s. 149.

[51] ZiriklÎ, a.g.e., VII, 213; Kehhâle, a.g.e., XI, 104; DehlevÎ, a.g.e., s. 196-199; A. J. Wensınck, "TirmizÎ", İA, XII, 388-89.

[52] ZehebÎ, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XIII, 439-442; Sezgin, GAS, I, 653-59; Ahmed Suphi Furat, "TirmizÎ", İA, XII/2, 388; Abdulfettâh Abdullah Berek, "HakÎm et-TirmizÎ", XI, 196-199.

[53] Yakût, a.g.e., IV, 781, E. Berthels, "Nesef", İA, IX, 40.

[55] ZehebÎ, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XVI, 564; Bağdadlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 253; ZiriklÎ, g.e., II, 123; Kehhâle, a.g.e., III, 150.

[56] Bkz. Cihat Tunç, Kelam İlminin Tarihçesi ve İlk Kelam Okulları, Kayser, 2001, s. 50.

[57] ZiriklÎ, a.g.e., VIII, 301; Kehhâle, a.g.e., XIII, 66; A. J. Wensınck, "NesefÎ", İA, IX, 199.

[58] Bağdadlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 783; Ziriklî, a.g.e., V, 222; Kehhâle, a.g.e., VII, 304; A. J. Wensınck, "Nesefî", İA, IX, 199.

[60] W. Heffening, "Nesefî", İA, IX, 199-200.

[61] Bkz. Yakût, a.g.e., III, 135; Mirza Pala, "Buhârâ Hanlığı", İA, II, 761; Barthold, V. V, "Buhârâ", İA, II, 763; Ramazan Şeşen, "Buhârâ", DİA, VI, 364.

[62] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, X, 157-158.

[63] Ziriklî, a.g.e., VI, 258; Kehhâle, a.g.e., IX, 52; Dehlevî, a.g.e., 184-190. Hayatı ile ilgili bazı eserler için bkz. bkz. Cemâluddin el-Kâsım (v. 1332/1914), Hayâtu'l-Buhâri (Sayda 1330). Fuat Sezgin, Buhari'nin Kaynakları İstanbul 1956.

[64] Hatîb, a.g.e., X, 126-27; Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XV, 424-25.

[65] Kelimenin okunuşu, Buhârâ'nın bir mahallesi olduğu ve buraya nispet edilen bilginlerle ilgili olarak bkz. Fikret Karapınar, Ebû Bekr el-Gülâbâdî (v. 390/990'in Maâni'l-Ahbâr Adlı Eserinin İlk 80 Varağının Tahkîk ve Tahrîci, Konya, 1999, s. 20-23, 44-48.

[66] Ziriklî, a.g.e., VI, 184; Kehhâle, a.g.e., VIII, 222; Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., II, 54; Süleyman Uludağ, Kelâbâzî ve Ta'arruf, (Taarruf'un tecümesine yazdığı takdim yazısı); İstanbul, 1992, s. 11-49; Fikret Karapınar, Ebû Bekr el-Gülâbâdî (v. 390/990'in Maâni'l-Ahbâr Adlı Eserinin İlk 80 Varağının Tahkîk ve Tahrîci, Konya, 1999, s. 49-84; Nusreddin yılmaz, Kelâbâzî'nin Tasavvuf ve Akâid Alanındaki Görüşleriyle Mâturîdî'nin Mukayesesi, Kayseri, 1990.

[67] Ziriklî, a.g.e., IV, 248; Kehhâle, a.g.e., VI, 96; Sezgin, a.g.e., I; 456; Ahmet Akgündüz, Mukayeseli Hukuk ve Ebû Zeyd ed-Debûsî, Erzurum 1980, Basılmamış Yüksek Lisans tezi.

[68] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XVIII, 177-178; Kehhâle, a.g.e., VII, 87.

[69] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., II, 76; Ziriklî, a.g.e., VI, 332; Kehhâle, a.g.e., IX, 253.

[70] Yakût, a.g.e., III, 138; Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XIX, 415-417.

[71] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 784; Ziriklî, a.g.e., V, 233; Kehhâle, a.g.e., VII, 316.

[73] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., II, 406; Kehhâle, a.g.e., XII, 155; Halit Ünal, "Attâbî, Ahmed b. Muhammed", DİA, IV, 93.

[74] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XXIII, 53-54; Ziriklî, a.g.e., VII, 36.

[75] Kelimenin okunuşu, Buhârâ'nın bir mahallesi olduğu ve buraya nispet edilen bilginlerle ilgili olarak bkz. Fikret Karapınar, Ebû Bekr el-GülâbâdÎ (v. 390/990'in Maâni'l-Ahbâr Adlı Eserinin İlk 80 Varağının TahkÎk ve TahrÎci, Konya 1999, s. 20-23, 44-48.

[76] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 870; Kehhâle, a.g.e., II, 140.

[77] BağdâdÎ, İsmail Paşa, a.g.e., I, 711; Kehhâle, a.g.e., VII, 217.

[79] Yakût, a.g.e., III, 247-250; ŞemseddÎn SamÎ, Kâmusu'l-A'lâm, İstanbul, 1306; IV, 2626; H. H. Schader, "Semerkant", İA, X, 469-471; Ahmet Yıldırım, DârimÎ ve Sünen'i, Bursa, 1990, s. 11.

[80] ZiriklÎ, a.g.e., IV, 41; Kehhâle, a.g.e., V, 66; Sezgin, GAS, I, 113; DehlevÎ, a.g.e., s. 72-73.

[81] HatÎb, a.g.e., X, 30; ZehebÎ, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XII, 224-228; ZiriklÎ, a.g.e., IV, 230; Sezgin, GAS, I, 114; DehlevÎ, a.g.e., s. 92; Moh. Ben, Cheneb "DârimÎ", İA, III, 485-86 Abdullah Aydınlı "DârimÎ, Abdullah b. Abdurrahman", DİA, VIII, 494-495; Ahmet Yıldırım, DârimÎ ve Sünen'i, s. 8-14.

[82] D. B. Macdonald, "MâturidÎ", İA, VII, 404-407; M. Tâvit et-TancÎ, "Abû Mansûr al-MâturidÎ", Ankara İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1955, IV/=I-II, s. 2vd; Sönmez Kutlu, a.g.e., s. 271-284. Ayrıca geniş bilgi çin bkz. Vehbi Ecer, Türk Din Bilgini MâturidÎ, Ankara, 1978; Kemal Işık, Maturidi Kelam Sisteminde İman, Allah ve Peygamberlik Anlayışı, Ankara, 1980; M. Saim Yeprem, İrâde Hürriyeti ve İmâm MâturdÎ, İstanbul, 1984.

[83] Kehhâle, a.g.e., II, 237; Sezgin, GAS, I, 600.

[84] HatÎb el-BağdâdÎ, TârÎhu Bağdâd, Kahire, 1347, IV, 392; Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 62; Mustafa Can, "HakÎmu es-SemerkandÎ", DİA, VI, 193-94.

[85] ZiriklÎ, a.g.e., V, 102; Kehhâle, a.g.e., VII, 99.

[86] ZiriklÎ, a.g.e., VII, 348; Kehhâle, XIII, 81.

[88] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 691; Kahhâle, a.g.e., VII, 79.

[92] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., II, 90-92; Kehhâle, a.g.e., VIII, 228, 267

[93] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., II, 94; Ziriklî, a.g.e., VIII, 22-23; Kehhâle, a.g.e., XII, 137.

[96] Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 737; Ziriklî, a.g.e., V, 162; Kehhâle, a.g.e., VII, 185.

[97] Ziriklî, a.g.e., II, 46; Kehhâle, a.g.e., III, 75.

[98] Ziriklî, a.g.e., II, 238; Th. W. Juynboll, "Kadı Han", İA, IV, 49.

[99] Heffening, "Merğinânî", İA, VII, 761; Hüseyin Karapınar, "Merğınânî ve Eseri Hidâye", Diyanet İlmi Dergi, Ankara, 1986, c. XXII, sayı: 2, s. 26-41.

[100] Ziriklî, a.g.e., VIII, 55; Nuri Yüce, "Zemahşeri",

[101] Zehebî, Siyeru A'lami'n-Nubelâ, XXII, 28; Bağdâdlı, İsmail Paşa, a.g.e., II, 488; Ilse Lıctenstaedter, "Mutarrızî", İA, VIII, 748.

[102] Ziriklî, a.g.e., IX, 294; F. Krenkow, "Sekkakî", İA, X, 328-329.

[103] Ziriklî, a.g.e., VII, 255; Kehhâle, a.g.e., X, 167, XI, 233.

[104] Ziriklî, a.g.e., VII, 261; Kehhâle, a.g.e., XI, 249.

[105] Bağdadlı, İsmail Paşa, a.g.e., I, 90; Mustafa Kara, "Necmüddin Kübra". Usûlu Aşere, Risâle ile'l-Hâim, Fevâihu'l-Cemal, Tasavvufî Hayat Necmüddin Kübra tercümesine yazdığı takdim yazısı, İstanbul, 1980, s. 11-27.

[106] Ziriklî, a.g.e., VII, 274; Kehhâle; a.g.e., VII, 300.

[107] Bkz. Hakîm es-Semerkandî şöyle der: "Horasan, Maveraünnehir ve Irak bölgesinde 400 kadar âlim bulunmaktadır. " Bkz. Hakîm es-Semerkandî, Sevâdu'l-A'zam, İst., 128, s. 39.

# data[].attributes.attachment_link.title
Türkistan Coğrafyasında Yetişen Ünlü Din Bilginleri

# data[].attributes.attachment_link.description
Dünyanın en eski ve devamlı kavimlerinden biri ve yaklaşık olarak dört bin yıllık bir tarihi geçmişe sahip olan Türkler, değişik bölgelerde yaşamışlar ve farklı coğrafyalarda hayatlarını sürdürmüşlerdir. Ana yurtlarının Orta Asya coğrafyası olduğu kabul edilir. Anayurttan başlayan göç hareketleriyle dünyanın çeşitli bölgelerinde bulunarak her zaman dinamik ve aktif durumda olmuşlar ve bu yönleriyle de dünya tarihinde mühim rol oynamışlardır.

# data[].attributes.headline
Kazakistan'ın Türkistan şehrindeki bir sokağa Adnan Menderes adı verildi

# data[].attributes.subject
Kazakistan'ın Türkistan şehrindeki bir sokağa Adnan Menderes adı verildi

# data[].attributes.body
Kazakistan’ın güneyindeki Türkistan şehrindeki bir sokağa Adnan Menderes'in adı verildi.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Türk dünyasının manevi başkenti Türkistan’daki 30 numaralı sokak artık merhum Başbakan Adnan Menderes'in ismini taşıyacak.

Adnan Menderes Sokağı'nın açılış törenine, Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş, Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Baghdad Amreyev, Türkistan Eyaleti Valisi Ömirzak Şükeyev ve çok sayıda davetli katıldı.

Şükeyev, törende yaptığı konuşmada, iki kardeş ülke olan Kazakistan ile Türkiye arasındaki ilişkilerin derinleştiğini söyledi.

Türkistan'da adı yaşatılacak Adnan Menderes’in geçen yüzyılın ortalarında Türkiye’ye göç eden Kazakların hayatında önemli rol oynadığını anımsatan Şükeyev, "Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Türkistan’ın bir sokağına Adnan Menderes’in isminin verilmesi talimatını vermişti. Böylece yasalara uygun bir çalışma yürüterek bugün bu sokağın açılışına hep birlikte tanık oluyoruz." diye konuştu.

Türkistan’ın tüm Tük devletlerinin manevi merkezi olduğuna işaret eden Şükeyev, "Türkistan’da böyle bir sokağın açılması oldukça doğaldır. Bu girişimin Kazak-Türk dostluğunu daha da güçlendireceğine inanıyorum.” dedi.

Diyanet İşleri Başkanı Erbaş ise gösterilen saygıdan dolayı Kazakistan’a teşekkür ederek, bu tür etkinliklerin iki ülke arasındaki manevi bağları güçlendirdiğine dikkati çekti.

Türkistan’ın yeni iş ve idari merkezinde yer alan Adnan Menderes Sokağı'nda sosyal ve kültürel tesisler, okul ve park bulunuyor.

27 Mayıs 1960 askeri darbesi sonucu "demokrasi şehidi" olarak Türk tarihine geçen Adnan Menderes, Türkiye Kazakları için saygın bir devlet önderi olarak biliniyor. Menderes’in 1952’deki kararının ardından Kazakların Pakistan üzerinden Türkiye’ye 4 yıllık göçü başlamıştı.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev de 12 Kasım’da İstanbul’da gerçekleşen Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi’nde yaptığı konuşmasında, geçen yüzyılın ortalarında kaderin cilvesi ile büyük zorluklar atlatarak Anadolu topraklarına gelen binlerce Kazak ailesine kucağını açan Adnan Menderes’i saygı ve minnetle anmıştı.

Anadolu Ajansı web sitesinde, AA Haber Akış Sistemi (HAS) üzerinden abonelere sunulan haberler, özetlenerek yayımlanmaktadır. Abonelik için lütfen iletişime geçiniz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kazakistan’ın Türkistan şehrindeki bir sokağa Adnan Menderes adı verildi

# data[].attributes.attachment_link.description
Kazakistan’ın güneyindeki Türkistan şehrindeki bir sokağa Adnan Menderes’in adı verildi. - Anadolu Ajansı

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
İran’ın Horasan bölgesinden başlayarak Kuzey Afganistan dahil Pamir ve Hindukuş-Kunlun (Karanlık) dağlarının kuzey eteklerinden Çin’in Tun-huang bölgesine kadar uzanan, oradan Mançurya’nın batısına ulaşan, Moğolistan’la birlikte Güney Sibirya’nın tamamını içine alan, batıda Ural dağları ile Volga ırmağının Hazar denizine ulaştığı noktaya kadar devam eden geniş bir alanı kaplar. Bu alanın tarihî kaynaklardaki adı XIX. yüzyıl ortalarına kadar Türkistan’dır (Türk yurdu). Çoğunluğunu günümüzde Uygur ve Kazak Türkleri ile diğer Türk gruplarının oluşturduğu Çin Halk Cumhuriyeti hâkimiyetindeki bölgeye Doğu (Şarkî) Türkistan, 1924’ten sonra Sovyet hâkimiyetine giren alana Batı (Garbî) Türkistan adı verilmektedir. Doğu Türkistan’ın yüzölçümü 1.828.418 km², Batı Türkistan’ın 3.836.503 km²’dir.

Türkistan adını ilk defa eski İranlılar’ın, daha sonra Araplar’ın Orta Asya’da Türkler’in yaşadığı bölgeleri tanımlamak için kullandıkları bilinmektedir. Ermeni tarihçisi Sebeos’un eserinde de (m.s. VII. yüzyıl) Türkistan’ın Amuderya’dan (Vehrot) başladığı vurgulanır. Arap coğrafyacısı Ya’kūbî, Pamir yaylasının Türkistan denilen yer olduğuna işaret eder. Sâsânîler döneminde ve İslâm fetihleri devrinde Türkistan adı Mâverâünnehir’in doğusundaki dağlara ve kuzeyindeki ülkelere verilmiştir. İslâm öncesinde Sâsânîler dönemini inceleyen Musa Horenaki eserinde Turkastanak kelimesinin eski Yunanlılar’ın Skythia (İskit ülkesi) karşılığı kullanıldığını belirtmiştir. XV. yüzyılda kaleme alınan Timur seferleriyle ilgili eserlerde Türkistan, Mâverâünnehir dışında yaşayan Türkler’in ülkelerini gösteriyordu. Bununla beraber Hazar denizinin kuzeyindeki alanlara İbn Fadlân’ın Seyahatnâme’sinde Bilâdü’t-Türk, Ahmed Tûsî ve diğer Farsça eser yazanlar ise Türkistan demişlerdir. Bazı Batı kaynaklarında 580’lere doğru Orta Asya için Turkhia (Türkiye) adı yer almaktadır.

Müslüman Araplar’ın bölgeye gelmesinden önce Amuderya (Ceyhun) nehrinin kuzeyinde kalan kısımlar Türkistan diye anılmaktaydı. İslâm fetihleriyle birlikte daha ziyade Mâverâünnehir’in kuzey ve doğusundaki bölgeye Türkistan denilmeye başlandı. Ruslar, Türkistan ile Mâverâünnehir’i kastederken İranlılar bölgeyi İran ve Afganistan’ın kuzeyi olarak tanımlıyordu. Türkistan hakkında çeşitli bilgiler veren İslâm coğrafyacıları bu isim altında daha çok müslüman olmamış Türkler’in yaşadıkları bölgeleri ele almaktadır. İstahrî, Türkistan’ı Oğuz ülkesi (Gūziyye), Hazarlar, Kimekler, Karluklar, Bulgarlar ile Cürcân-Fârâb-İsfîcâb arasında kalan yerler olarak nitelemektedir. Yâkūt el-Hamevî’ye göre Türkistan, Fârâb şehrinden başlamakta, kuzeye ve doğuya doğru devam etmektedir. Cend, Hoten ve Şehrikent, Türkistan sınırları içerisinde yer almaktadır. Yâkūt el-Hamevî Türkistan’da Karluklar, Dokuz Oğuzlar, Türgişler, Kimekler ve Oğuzlar’ın ikamet ettiğini kaydetmektedir. Zekeriyyâ el-Kazvînî, Türkistan’ı doğuda birinci iklimle yedinci iklim arasında genişliğine konumlandırır; bölge halkını çadırlarda oturan göçebeler diye niteler. Sonraki asırlarda Timurlular ve Özbekler açısından Türkistan, Kazakistan ve Kırgızistan demekti. Türkistan’ın güney sınırı olarak bazı seyyahlar Bâmyân’ın kuzeyindeki Akrabat geçidini, bazıları Hilmend ile Amuderya arasındaki su dağıtım hattının güneyinde Hacikak geçidini gösterir. Daha batıda Murgāb ile Âbımeymene arasındaki yörede Bend (Tirbend) silsilesi Türkistan sınırı şeklinde düşünülmektedir. Afganistan’da Türkler’in yaşadığı Mezârışerif ve Bedâhşan taraflarına Türkistan deniliyordu. İran’ın kuzeydoğusunda Horasan vilâyetindeki Türkmenler’le meskûn sahaya da Türkistan adı verilmişti. Ruslar, Türk ülkelerini işgale kalkıştıkları dönemde Türkistan kelimesini Kazaklar’dan öğrenerek kullanmaya başladılar. Bu sebeple bazı Batılı araştırmacıların Türkistan isminin bölgeye Ruslar tarafından verildiği yolundaki iddiaları yanlıştır. Ayrıca İran ve Afganistan’da halk dilinde Türkistan kelimesi söz konusu ülkelerin kuzeyini gösteriyordu. Erken Ortaçağ devirlerinde Afganistan’daki Belh ve Mezârışerif yöresiyle Tohâristan zamanla Türkleşme sürecine girince Türkistan adıyla anılmaya başlandı. XVI. yüzyılda Özbek Hanlığı’nın kuruluş devirlerinde onların işgaliyle Amuderya’nın güneyinde yeni bir Türkistan doğdu. Buna Afganistan’ın Güney Türkistan eyaleti dendi. Günümüzde bu bölgede Türkmen ve Özbek gibi Türk kökenli boylar yaşamaktadır. XVIII. yüzyıl sonunda Afgan hükümeti burası için Türkistan vilâyeti adını kullanmıştı. 1869’da Rus işgali sonrası resmen Amuderya’nın kuzeyi için Rus Türkistanı, güneyi için Afgan Türkistanı tabirleri ortaya çıktı. XIX. yüzyılda literatüre Çin ve Rus hâkimiyetindeki alanlara göre Doğu ve Batı Türkistanı adları yerleşti.

Batı Türkistan. Kuzey taraflarında fazla yüksek dağlar bulunmamakla birlikte Tarbagatay ve Uludağ silsileleri burada yer alır. Tarbagatay dağları Altay dağları ile Tanrıdağları arasında bir halka vazifesi görür. Batısında Uludağlar uçsuz bucaksız bozkırların içinde uzanır. Hazar denizinin doğusunda Küpet dağ ve Hindukuş dağlarının kuzeyinden itibaren ortalama rakımı 25-35 m. olan düzlükler vardır. 160.000 km² genişliğinde bir alanı kaplayan Aral gölü ile Hazar denizi arasındaki Üstyurt yarı çıplak toprak ve çoraklıklardan ibarettir. Bölgenin batısı Mangışlak (Ming Kışlak) adıyla bilinir. Güneyinde Balkan dağları, Aral ve Üstyurt’un güneyinde Kızılkum, Karakum çölleri bulunur. Batı Türkistan’da sulama sayesinde tarihin ilk devirlerinden beri zenginliği anlatılan Hârizm (Hîve) ayrı bir yere sahiptir. Çok çeşitli tarım ürünleri yetiştirilir ve yerleşime uygun alanlar mevcuttur. “Kazak dalası” adını alan Kuzey Türkistan bozkırları üç parçaya ayrılır: Turgay su hattının batısındaki bölüm Turgay-Yayık düzlüğü, Kırgız Kazak Buruşuk ülkesi, Çu-Balkaş bozkırları. Mâverâünnehir ve Fergana en önemli tarihî bölgelerdir. Türkistan denilen geniş alanın siyasal, ekonomik ve kültürel açılardan eski çağlardan beri en merkezî kesimini oluşturur.

İslâm öncesi devrede Türkistan sahasında Hun, Akhun, Göktürk, Uygur gibi büyük imparatorluklar kuran Türkler, ayrıca çok eski dönemlerden itibaren boylar halinde bölgede yaşadılar. Karahanlılar’ın müslüman olması Türkler’in İslâm kültür dairesine girmesine yol açtı. Selçuklular ile birlikte Türk nüfusunun önemli bir kısmı Ön Asya’ya göç etti. Buna rağmen Türkistan’da Türk kökenli toplulukların varlığı günümüze kadar sürdü. Bölgede Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan gibi bağımsız Türk cumhuriyetlerinin yanında Tacikistan’da da önemli bir Türk nüfusu mevcuttur. XIII. yüzyıldaki Moğol istilâsı döneminde büyük sıkıntılar çeken Batı Türkistan, Timurlular zamanında gelişme imkânı buldu. Altın Orda Devleti’nin çöküşünün ardından gelen Özbekler, Timurlular’ı ortadan kaldırdı. Fakat kendileri birlik haline gelemeden Rus istilâsına kadar üç hanlık durumunda varlıklarını sürdürebildi. Buhara Hanlığı 1500’de, Hîve Hanlığı 1512’de, Hokand Hanlığı 1710’da kuruldu. Buhara’nın 3 milyon, Hîve’nin 2 milyon, Hokand’ın 1 milyon civarında nüfusa sahip olduğu tahmin edilmektedir. XIX. yüzyılın ortalarında Rus istilâsı sırasında Türkistan hanlıklarından Buhara Emirliği Zerefşan vadisi, Kaşkaderya, Surhanderya, Karategin, Andican, Semerkant, Buhara, Karşi, Hisar, Kerki ve Çizak’ı içine alıyordu. Hokand Hanlığı, Fergana vadisi merkez olmak üzere doğuda Isık Göl, batıda Siriderya’ya, güneyde Pamir dağlarından kuzeyde Kazakistan bozkırlarına kadar uzanıyor, Hîve Hanlığı başta Hârizm Aral gölünün güneyinden Merv’e kadar olan sahayı kapsıyordu. Hokand 1865’te, Buhara 1868’de, Hîve 1873’te Ruslar tarafından işgal edildi. Ruslar 1867’de başşehri Taşkent olan Türkistan Umumi Valiliği’ni kurdu. İlk vali General K. P. Kaufman idi. Bu valiliğe Siriderya havzası, Fergana ve Mâverâünnehir dahil edilmişti. 1869-1884 yılları arasında işgal edilen Türkmenistan Hazar Ötesi Vilâyeti (Zakaspiskaya Oblast) buraya bağlandı. 1898’de Türkmenistan ve Yedisu valiliğe katıldı ve Türkistan daha geniş bir anlam kazandı. 1886’da I. Muşketov yaptığı çalışmalarla Türkistan adına idarî değişikliklere rağmen coğrafî anlam kazandırmaya gayret etti. Buna göre Hazar denizi, İran yaylası ve Buz denizi arasındaki saha Türkistan olarak adlandırılmalı, Hindukuş dağları Rusya ile İngiltere arasında sınır kabul edilmeliydi.

Çarlık döneminde Buhara ve Hîve hanlarının umumi valiliğin içinde sayılmadığı Türkistan bölgesi Yedisu, Siriderya, Fergana, Semerkant ve Zakaspi (Hazar ötesi) diye beş idarî birime ayrıldı. 1911’de Türkistan Umumi Valiliği’nin nüfusu 9.838.100 idi. Bolşevik devrimi esnasında Türkistan’da Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (30 Nisan 1918), Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti ve Hârizm Sovyet Halk Cumhuriyeti gibi yerel kuruluşlar ortaya çıktı. Bunlar bağımsızlık taraftarlarına karşı Bolşevik Ruslar’la iş birliği yaparak komünizmin Türkistan’da yerleşmesine katkı sağladılar. Fakat Sovyet yönetimi herhangi bir etnik ve kabilevî oluşuma izin vermiyordu. Türk kökenli topluluklar arasında bölücü faaliyetler yürüterek kabileleri ayırmayı başardı. Türkmenler’i, Kırgızlar’ı, Kazaklar’ı ve Özbekler’i ayrı ayrı cumhuriyetler haline getirip Türkistan birliğini dağıttı. 16 Eylül 1924’te alınan kararla Türkistan adı tamamen ortadan kaldırıldı. Bolşevikler, Türkistan’ın idarî yapılanmasını değiştirdi; valiliğin merkezi yine Taşkent’ti, ancak adı Orta Asya bölgesi (Sredniy Azii Kray) oldu. Türkistan valiliğinin Yedisu, Carkend, Lepse ve Zakaspi bölgesinin Kazaklar’la meskûn yerleri, ayrıca Karakalpaklar’ın yaşadığı saha Kazakistan’a katıldı.

1926’daki taksimata göre eski Türkistan valiliği beşe ayrıldı. En batıda Türkmenistan Cumhuriyeti kuruldu. Merkezi Aşkābâd olurken Zakaspi idarî bölümünde bulunan Merv çevresi, eskiden Hîve Hanlığı’na bağlı olan Taşavuz (Taşauz/Daşoğuz) bölgesi, Buhara Hanlığı’ndan Çarcuy ve Kerki bölgeleri buraya dahil edildi. Özbekistan Cumhuriyeti’nin merkezi Taşkent’ti. Mâverâünnehir, Semerkant ve Fergana vilâyetlerini, Buhara ve Hîve hanlıklarının Özbekler’le meskûn yerlerini kapsıyordu. Başşehri Duşanbe olan Tacikistan Cumhuriyeti’ne ise Hisar (Duşanbe), Kurgantepe, Germ (Karategin), Külâb, Ura-Tepe vb. alanlar bağlandı. 1924’te özerk olan Kırgızistan Cumhuriyeti 1936’da tamamen teşekkül etti. Yedisu valiliğinden Çu, Talas, Narin ırmaklarının yukarı mecralarının sahaları, Isık Göl havzası, Fergana’dan Altay ve Pamir sırtları, ayrıca Celâlâbâd ve Oş bölgeleri buraya katıldı. Kazakistan’a Yedisu, Üstyurt, Karakalpakistan, Siriderya’nın aşağı mecrası Çimkent, Kızılorda, Tarâz/Tırâz (Talas) şehirleri eklendi.

Doğu Türkistan. Altay dağı, Tanrıdağı ve Karanlık gibi yüksek sıradağlara sahip olsa da iç ve doğu tarafı kum çölüyle kaplıdır. Tarım deryası, İli, İrtiş, Manas, Ulungur, Karaşeher başta gelen nehirlerdir. İki büyük gölü Sayram ile Buğda’dır. Buradaki Taklamakan çölü yaklaşık 500.000 km²’dir. Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan cumhuriyetleriyle Pakistan, Hindistan, Keşmir, Tibet, Moğolistan ve Çin ülkelerine komşudur. Tarihî İpek yolunun önemli bir kısmı günümüzde yenilenmiştir. Kâşgar, Hoten, Yarkent, Aksu, Kuça ve Üç-Turfan Altı Şehir diye anılan şehir ve bölgeleri tarihî öneme sahiptir. Burası Hun Türkleri ve Büyük Göktürk İmparatorluğu’nun da hudutları dahilinde yer alıyordu. Göktürkler’in içindeki Uygurlar 744’te Orhon nehri kıyısında Ordubalık şehrinde müstakil bir devlet kurdular. Bu devlet 840’ta Kırgızlar tarafından yıkıldı. On üç Uygur boyu Karabalasagun civarında yenildikten sonra Kâşgar, Beşbalık, Tanrıdağı’nın güneyi, Kuça ve Hoten bölgesine göç etti. Turfan merkez olmak üzere yeni bir Uygur Devleti kuruldu. 856’da Mengli Kağan, Alp Kutluğ Bilge unvanıyla tahta çıktı. Bu devlet yaklaşık üç buçuk asır yaşadı ve XIII. yüzyılın başlarında Moğol istilâsı ile ortadan kalktı.

840’ta kurulup 1212’de Hârizmşahlar’ın darbesiyle varlığını kaybeden Karahanlılar, İslâmiyet’ten sonra önemli bölümü Doğu Türkistan’da olan ilk büyük Türk devletidir. Doğu Türkistan, Karahıtay Devleti’ne son veren Cengiz Han’a bağlandı. Ardından Çağatay Hanlığı’nın topraklarına dahil edildi. Timur 1365’te Batı Türkistan’da hâkimiyet kurunca Doğu Türkistan’daki Çağatay hânedanından gelen küçük hanları himayesi altına aldı. Timur Devleti’nin zayıflaması üzerine Çağataylılar yeniden mücadeleye başladı. Burası II. İsen Buka’dan sonra tahta geçen Yûnus ve oğlu Ahmed tarafından idare edildi. Ahmed Han (1487-1514), o sırada Bâbür’ü yenilgiye uğratıp Batı Türkistan’a hâkim olan Şeybânî Han’ın üstünlüğünü kabul etti. Onun 1514’te ölümüyle yerine geçen Seyyid Han zamanı (1514-1533) Doğu Türkistan’da Çağataylılar neslinin son parlak dönemini teşkil etti. Bâbür’ün dayısı Ahmed Alca Han’ın oğlu Seyyid Han, Bâbür ile iş birliği yaparak Kâşgar, Yarkent, Hoten şehirlerini ele geçirdi ve Seidiye (Seyyidiyye) Hanlığı’nı kurdu. Devletini güçlendirmek amacıyla birtakım ıslahat girişimlerinde bulundu. Başşehir önce Kâşgar, ardından Yarkent idi. Bundan dolayı devlet Yarkent Hanlığı veya kurucusunun adıyla Seidiye Hanlığı diye bilinmektedir. Hanlık üzerinde kuruluşundan itibaren hocaların etkisi vardı. Zira mânevî havasına tasavvuf hâkim olduğu için hanların ve devlet adamlarının askerî ve siyasî fikirleri sınırlı kaldı. Siyasal gelişmeleri takip edemediklerinden Seidiye Hanlığı komşuları ile rekabet edemedi.

Seyyid Han’ın yerini alan oğlu Reşîdî Han huzur dönemini devam ettiremedi. Ortaya çıkan en büyük problem, ülkenin Uyguristan olarak bilinen doğu vilâyetleriyle Altışehir olarak bilinen batı vilâyetleri arasındaki rekabetin büyümesiydi. Moğolistan’da hâkimiyeti ellerine geçirerek hem Çin hem Doğu Türkistan yönünde ilerlemek isteyen Kalmuklar (Jungarlar) sık sık Doğu Türkistan’ın doğu vilâyetlerine akınlar yapmaya başladılar. Reşîdî Han’ın 1559’da ölümü üzerine on üç oğlundan biri olan Abdülkerim Han (1559-1591) kardeşlerinin desteğiyle tahta çıktı. Abdülkerim Han, ülkenin yeniden şehir devletleri haline gelmesine ve birbiriyle uğraşarak memleketin ve halkın zarar görmesine mani olamadı. Ülkesinin bütünlüğünü sağlama ümidiyle Batı Türkistan’da yetişmiş büyük din âlimlerinden Mahdûm-ı A‘zam’ın oğullarından Hoca İshak Velî’yi Doğu Türkistan’a davet etti. Hoca İshak Velî şehir şehir, kasaba kasaba bütün Doğu Türkistan’ı dolaşıp müslümanların birlik olması gerektiğini anlatmaya çalıştı ve bunda başarı gösterdi. Ülkenin doğu vilâyetlerinin hâkimi olan Abdüllatif Han’ın Mahmûd-ı A‘zam’ın oğlu Hoca Kalan’ı (Muhammed Emin) Yarkent’e davet etmesi Doğu Türkistan’ın kaderine etki edecek olayların gelişmesine yol açtı. Hoca İshak Velî’nin evlâtları İshâkıyye ve Karatağlık, kardeşi Hoca Kalan’ın evlâtları Âfâkıyye ve Aktağlık adıyla ayrı görüşleri savunan iki gruba ayrıldı ve birbiriyle kıyasıya mücadeleye girdi. Bu döneme (1678-1755) “Hocalar devri” denir. Ardından ülkenin doğu vilâyetleriyle batı vilâyetleri arasındaki gerginlik daha da arttı. Çıkan çatışmalar Abdürrahim Han zamanında Kalmuklar’ın devreye girmesine yol açtı. Abdürrahim Han’ın Kalmuklu eşinden doğan oğlu Abdullah ileride Doğu Türkistan’a son parlak devrini yaşatacaktır.

XVIII. yüzyılda Doğu Türkistan’ın Hami ve Turfan kasabalarını ele geçiren Çinliler 1754’te Kalmuklar’ı yenince 1759’da tam bir karışıklık içindeki Kâşgar ve civarını işgal ettiler. 1760’lı yıllarda Kazaklar’ın Orta ve Küçük cüzleriyle Hokand hanları da Çin’in üstünlüğünü kabul etmek zorunda kaldılar. 1826’da Sâlih Hoca’nın oğlu Cihangir, Kırgızlar’ın yardımıyla Kâşgar’ı geri aldıysa da iki yıl sonra esir düşüp Pekin’e götürülerek idam edildi. Çin istilâsına karşı 1829 ve 1830’da bazı başarılı hareketler gerçekleştirildi. 1831’de Madali diye tanınan Mehmed Ali Han Kâşgar, Yarkent, Hoten ve Aksu’yu, 1846 ve 1854’te Muhammed Emin (Katta Tora) Kâşgar’ı iki defa kurtardıysa da Çinliler tamamen uzaklaştırılamadı. 1862’de patlak veren Döngen (Çinli müslüman) isyanı Cungarya’ya yayılınca Kâşgar için bir fırsat doğdu. Kırgız kumandanı Sâdık Bey Kâşgar’a girdi ve şehri Cihangir’in oğlu Büzürg’e teslim etti. Çimkent’i Ruslar’a karşı savunan Muhammed Yâkub Bey Kâşgar’a gelince durum değişti. Büzürg Han’la birlikte Çin kuvvetlerini yenerek Kâşgar ve Yarkend’i, arkasından bütün şehirleri aldılar. Yâkub Han 1868’de Turfan’ı ele geçirmeyi başardı. Ancak Ruslar’ın duruma müdahale etmesi üzerine her iki taraf elçi teâtisinde bulundu. İngilizler de Doğu Türkistan’a elçiler yolladı. Ruslar’la 1872’de, İngilizler’le 1873’te antlaşmalar imzalandı. İstanbul’a da Yâkub Han Tora adlı bir elçi gönderildi. Osmanlı Devleti toplardan ve tüfeklerden oluşan askerî yardımla beraber bazı subayları ve bir heyeti Murad Efendi başkanlığında gönderdi. Heyet Kâşgar’a varınca 100 pâre top atışıyla karşılandı ve hutbe Sultan Abdülaziz adına okutulmaya başlandı. Ancak Çinliler, uğradıkları ağır yenilgilerin intikamını almak ve Doğu Türkistan’ı yeniden istilâ etmek için Ruslar’ın da yardımıyla harekete geçtiler. 17 Ağustos 1876’da Urumçi üzerinden ilerlemeye başladılar. Yâkub Han’ın ölümünden sonra oğulları ve ileri gelen beyler arasındaki çekişme Çinliler’in işine yaradı. Beg Kulı iç sükûneti sağlasa da çaresizlik içinde Ruslar’a sığındı. Çinliler Aralık 1877’de Kâşgar dahil bütün Doğu Türkistan’ı işgal ettiklerini bildirdiler. 1882’de Doğu Türkistan’ın adını Hsin-chiang (Xin-jiang) (yeni ele geçirilmiş toprak) olarak değiştirdiler. 1884’te Doğu Türkistan (Sinkiang/Sincan) vilâyetini kurdular (bk. KÂŞGAR).

1932’de Niyaz Hacı ve Sâlih Darga liderliğindeki ayaklanma Musul Maksut, Mahmud Muhiti, Hâfız Beg, Mehmed Emin Buğra, Sâbit Dâmolla, Osman Beg, Şeref Han Töre gibi liderlerin de katılımıyla bütün Doğu Türkistan’a yayıldı. İli vilâyeti ve Urumçi’ye bağlı birkaç kaza dışında bütün Doğu Türkistan kurtarıldı ve Kâşgar’da Şarkî Türkistan Cumhuriyeti ilân edildi (Kasım 1933). Cumhurbaşkanlığına Hoca Niyaz Hacı seçildi, hükümet Sâbit Dâmolla tarafından kuruldu. Çinli müslüman General Ma Chung-yen, Doğu Türkistan üzerine yürüyünce Sovyetler Birliği müdahale etti. Sovyetler’le çarpışmalarda yenik düşen General Ma 21 Mart 1934’te Kâşgar’a girdi, Doğu Türkistan hükümeti Kâşgar’dan çekildi. Hoten’i Çinliler’den kurtaran Mehmed Emin Buğra da Sovyetler karşısında tutunamadı. Sonunda Sovyetler’in barış teklifini kabul etmek zorunda kaldılar. Anlaşmaya göre bağımsızlık taraftarları idarede kalacak, fakat Çin’den ayrılmayacaklardı. Sovyetler Birliği, 1937 yılına kadar hiçbir yerden yardım alamayan bu Türk cumhuriyetine son verdi. Başta Hoca Niyaz Hacı olmak üzere bağımsızlık taraftarları öldürüldü.

Şarkî Türkistan Cumhuriyeti, Kulca’da (Yining) Çin’e karşı ayaklananlar tarafından yeniden kuruldu (7 Ağustos 1944). 16 Eylül 1944’te Kazaklar isyan ederek 8 Ekim’de Nilka’yı işgal ettiler. 1945 başında Kazaklar, Altay ve Tarbagatay bölgelerini alıp İli’deki isyana katıldılar. Devlet başkanlığına Ali Han Töre, yardımcılığına Kulcalı Hâkimbeg Hoca ve Buğra Han getirildi. Bir süre sonra Ahmed Can Kasımî duruma hâkim oldu. Yeni kurulan orduda 25.000 asker vardı. Kazaklar’dan Osman Batur’un idaresinde ise 20.000 atlı bulunuyordu. Eylül 1945’te Urumçi’ye doğru ilerleyen ordu ile Kuomintang’ın ordusu Manas yakınlarında karşı karşıya geldi. Kuomintang Sovyetler’e başvurunca Ali Han Töre, Sovyetler Birliği’ne kaçırıldı ve herhangi bir çarpışma meydana gelmedi. 1946’da Sovyetler Birliği’nin baskısıyla Şarkî Türkistan Cumhuriyeti ile Hsin-chiang eyalet hükümetleri birleştirildi. Başkanlığa Chang Chih-chung getirildi, Ahmed Can Kasımî yardımcısı oldu. Ancak bu durum uzun sürmedi, Ahmed Can Kasımî kendi bölgesine döndü. 1947’de Mesut Sabri Baykozı’nın başbakanlığını, İsa Yusuf Alptekin’in genel sekreterliğini yaptığı mahallî bir hükümet ilân edildi, fakat bu da uzun ömürlü olmadı. Çin Komünist Partisi, Doğu Türkistan’ı ilhak amacıyla Teng Li-k’un’u görüşme için yolladı. 27 Ağustos 1949 tarihinde Almatı’dan Pekin’e gitmek üzere yola çıkan uçak, içinde Ahmed Can Kasımî, Abdülkerim Abbasov, Delilhan Sugurbayov, İshak Beg Mononov gibi cumhuriyetin önderleri olduğu halde ortadan kayboldu. 20 Ekim 1949’da bu devlet yıkıldı. Aralık ayında Komünist Çin devrimini yapan Çin Kızılordusu tarafından son defa işgal edildi. Doğu Türkistan 1 Ekim 1955’ten beri Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlı olarak Hsin-chiang Otonom Cumhuriyeti (Sinkiang/Sincan Uygur Özerk Bölgesi) adıyla anılmakta ve günümüzdeki geniş Çin topraklarının altıda birini kaplamaktadır.

Türkistan ayrıca bugün Kazakistan’da bulunan Yesi şehrinin adıdır. Şehir Güney Kazakistan eyaletinin merkezi Çimkent’e 156 km. uzaklıktadır. XII. yüzyıldan sonra Yesi adıyla kaynaklarda geçerse de kalıntılarından bir ize rastlanmamıştır. Yezdî’nin (XIV. yüzyıl) Ẓafernâme’sinde adı Türkistan olarak da geçer. Burası Türkler’in İslâmiyet’e geçişini sağlayan Ahmed Yesevî’nin yaşadığı yer olarak ün kazanmıştır. Yeseviyye tarikatının kurucusu Ahmed Yesevî’nin nisbeti Yesi şehrinedir. Özellikle Timur’un 1396’da onun mezarının bulunduğu yerde yaptırdığı türbe sonraki devirlerde şehrin öneminin sürmesini sağlamıştır. Ahmed Yesevî “Hazret-i Türkistan” adıyla anıldığı için şehrin Türkistan adı buna bağlanmaktadır.

BİBLİYOGRAFYA
Histoire d’Héraclius par l’évèque Sebéos (trc. F. Macler), Paris 1904, s. 49.

İstahrî, Mesâlik (de Goeje), s. 9.

Ali b. Hüseyin el-Mes‘ûdî, Mürûcü’z-zeheb: Altın Bozkırlar (trc. Ahsen Batur), İstanbul 2004, s. 39-48, 58, 65-97 vd.

Ḥudûdü’l-ʿâlem (Minorsky), tür.yer.

Gerdîzî, Zeynü’l-aḫbâr (nşr. Abdülhay Habîbî), Tahran 1347 hş., s. 73, 279.

Yâkūt, Muʿcemü’l-büldân, II, 23-26.

İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, bk. İndeks.

Zekeriyyâ b. Muhammed el-Kazvînî, Âs̱ârü’l-bilâd, Beyrut 1960, s. 514.

Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî, Câmiʿu’t-tevârîḫ (nşr. Ahmed Ateş), Ankara 1957, II, 5, 6, 8, 46.

Mirza Haydar Dughlat, Târîḫ-i Reşîdî (trc. D. Ross, nşr. N. Elias), London 1895.

Á. Vámbéry, Travels in Central Asia, London 1864.

E. Schuyler, Turkestan, London 1878, I-II.

Mehmed Emin Buğra, Şarki Türkistan Tarihi, Kabil 1940.

a.mlf., Doğu Türkistan: Tarihî, Coğrafî ve Şimdiki Durumu, İstanbul 1952.

T. T. Rice, Ancient Arts of Central Asia, London 1965.

İstoriya Turkmenistana, Aşkabad 1966.

A. M. Belenitsky, Central Asia (trc. J. Hogarth), London 1969.

Baymirza Hayit, Türkistan: Rusya ile Çin Arasında, Ankara 1975.

a.mlf., Islam and Turkestan under Russian Rule, İstanbul 1987.

Baykan Sezer, Asya Tarihinde Su Boyu Ovaları ve Bozkır Uygarlıkları, İstanbul 1979, s. 103-105, 156, 160.

A. Zeki Velidi Togan, Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi, İstanbul 1981.

V. V. Barthold, Moğol İstilâsına Kadar Türkistan (trc. Hakkı Dursun Yıldız), İstanbul 1981.

a.mlf., “Türkistan”, İA, XII/2, s. 140-142.

a.mlf. – [C. E. Bosworth], “Turkistān”, EI² (Fr.), X, 786-787.

C. E. Bosworth, “Turkistān”, a.e., X, 787.

İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi, Ankara 1984, tür.yer.

Esir Doğu Türkistan İçin: İsa Yusuf Alptekin’in Mücadele Hatıraları (der. M. Ali Taşçı), İstanbul 1985.

A. Bennigsen – S. E. Wimbush, Soviet Muslims, London 1985.

Emel Esin, “Türkistan Türk Devlet ve Beylikleri”, Tarihte Türk Devletleri, Ankara 1987, I, 79-111.

O. Lattimore, Inner Asian Frontiers of China, Oxford 1988.

Thomas J. Barfield, The Perilous Frontier: Nomadic Empires and Chine, Cambridge 1989, tür.yer.

Mehmet Saray, Rus İşgali Devrinde Osmanlı Devleti ile Türkistan Hanlıkları Arasındaki Siyasi Münasebetler (1775-1875), İstanbul 1990.

E. Allworth, The Modern Uzbeks, from the Fourteenth Century to the Present: A Cultural History, Stanford 1990, tür.yer.

a.mlf., “Turkestan”, Encyclopedia of Asian History, New York 1988, IV, 149-152.

Andrew D. W. Forbes, Doğu Türkistan’daki Harp Beyleri (trc. Enver Can), İstanbul 1991.

İklil Kurban, Şarki Türkistan Cumhuriyeti (1944-1949), Ankara 1992.

Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects (ed. Hafeez Malik), New York 1994, s. 120, 243.

Central Asia and Transcaucasia: Etnicity and Conflict (ed. V. V. Naumkin), Westport 1994, s. 2, 4, 97.

Reşat Genç, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara 1997.

D. Christian, A History of Russia, Central Asia and Mongolia, Oxford 1998.

Kazakstan Tarihi, Almatı 1998, I-V.

S. Madvanov – M. Şalekonov, İstoriya Vzaimootnoşeniy Narodov Turkestana v XVIII-Naçale XX vv., Turkestan 2000.

Erken İç Asya Tarihi (der. Denis Sinor), İstanbul 2000.

J.-P. Roux, Orta Asya: Tarih ve Uygarlık (trc. Lale Arslan), İstanbul 2001.

Abdulvahap Kara, Türkistan Ateşi: Mustafa Çokay’ın Hayatı ve Mücadelesi, İstanbul 2002, s. 118-124.

Belgelerle Osmanlı-Türkistan İlişkileri: XVI-XX. Yüzyıllar (haz. Ayhan Özyurt v.dğr.), Ankara 2004.

L. Cahun, Asya Tarihine Giriş: Kökenlerden 1405’e Türkler ve Moğollar (trc. Sabit İnan Kaya), İstanbul 2006, s. 80-128.

W. Malleson, “The British Military Mission to Turkistan, 1918-20”, As.Af., IX/2 (1922), s. 96-110.

E. Teichman, “Chinese Turkestan”, a.e., XXIII/4 (1936), s. 561-573.

Catherine Poujol, “Turkistān”, EI² (Fr.), X, 787-789.

“Türkistan”, Kazak Soviet Entsiklopediyası, Alma-Ata 1977, XI, 217-228.

“Turkiston”, Özbek Sovet Ensiklopediyası, Taşkent 1978, XI, 365-385.

“Turkistan”, Kırgız Sovet Ensiklopediyası, Frunze 1980, VI, 101-107.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2012 yılında İstanbul’da basılan 41. cildinde, 556-560 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.description
Orta Asya’nın büyük kısmı için kullanılan tarihî bir terim.

# data[].attributes.body
AHMED YESEVÎ

أحمد يسوي

(ö. 562/1166)
Orta Asya Türkleri’nin dinî-tasavvufî hayatında geniş tesirler icra eden ve “pîr-i Türkistan” diye anılan mutasavvıf-şair, Yeseviyye tarikatının kurucusu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ahmed Yesevî'nin tarihî şahsiyetine dair vesikalar azdır, mevcut olanlar da menkıbelerle karışmış haldedir. Bunlardan sağlam bir neticeye varmak oldukça güç, hatta bazı hususlarda imkânsızdır. Buna rağmen "hikmet"lerinden, onunla ilgili tarihî kaynaklardan, menâkıbnâmelerden elde edilecek bilgiler ve çıkarılacak sonuçlar, menkıbevî de olsa, hayatı, şahsiyeti, eseri ve tesiri hakkında bir fikir vermektedir.

Batı Türkistan'daki Çimkent şehrinin doğusunda bulunan ve Tarım ırmağına dökülen Şâhyâr nehrinin küçük bir kolu olan Karasu üzerindeki Sayram kasabasında doğdu. İspîcâb (İsfîcâb) veya Akşehir adıyla da anılan Sayram kasabası eskiden beri önemli bir yerleşme merkeziydi. Bazı kaynaklarda onun günümüzde Kazakistan sınırları içinde bulunan Yesi (bugünkü adıyla Türkistan) şehrinde doğduğu kaydedilmektedir. Ahmed Yesevî'nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Yûsuf el-Hemedânî'ye (ö. 535/1140) intisabı ve onun halifelerinden oluşu dikkate alınırsa XI. yüzyılın ikinci yarısında dünyaya geldiğini söylemek mümkündür. Sayram'ın tanınmış şahsiyetlerinden olan babası, kerametleri ve menkıbeleri ile tanınan ve Hz. Ali soyundan geldiği kabul edilen Şeyh İbrâhim adlı bir zattır. Annesi ise Şeyh İbrâhim'in halifelerinden Mûsâ Şeyh'in kızı Ayşe Hatun'dur. Şeyh İbrâhim'in Gevher Şehnaz adlı kızından sonra ikinci çocuğu olarak dünyaya gelen Ahmed Yesevî önce annesini, ardından da babasını kaybetti. Kısa bir müddet sonra Gevher Şehnaz, kardeşini de yanına alarak Yesi şehrine gitti ve oraya yerleşti.

Tahsiline Yesi'de başlayan Ahmed Yesevî, küçük yaşına rağmen birtakım tecellî lere mazhar olması, beklenmeyen fevkalâdelikler göstermesi ile çevresinin dikkatini çekmiştir. Menkıbelere göre, yedi yaşında Hızır'ın delâletine nâil olan Ahmed Yesevî Yesi'de Arslan Baba'ya intisap ederek ondan feyiz almaya başlar. Yine menkıbeye göre, ashaptan olan Arslan Baba'nın Yesi'ye gelerek Ahmed Yesevî'yi bulması ve Hz. Peygamber'in kendisine teslim ettiği emaneti vermesi, terbiyesi ile meşgul olup onu irşad etmesi, Hz. Peygamber'in mânevî bir işaretine dayanmaktadır. Arslan Baba'nın terbiye ve irşadı ile Ahmed Yesevî kısa zamanda mertebeler aşar, şöhreti etrafa yayılmaya başlar. Fakat aynı yıl veya ertesi yıl içinde Arslan Baba vefat eder. Ahmed Yesevî, Arslan Baba'nın vefatından bir müddet sonra zamanın önemli İslâm merkezlerinden biri olan Buhara'ya gider. Bu şehirde devrin önde gelen âlim ve mutasavvıflarından Şeyh Yûsuf el-Hemedânî'ye intisap ederek onun irşad ve terbiyesi altına girer. Yûsuf el-Hemedânî'nin vefatı üzerine irşad mevkiine önce Hâce Abdullah-ı Berakī, onun vefatıyla Şeyh Hasan-ı Endâkī geçer. 1160 yılında Hasan-ı Endâkī'nin de vefatı üzerine Ahmed Yesevî irşad postuna oturur. Bir müddet sonra, vaktiyle şeyhi Yûsuf el-Hemedânî'nin vermiş olduğu bir işaret üzerine irşad makamını Şeyh Abdülhâliḳ-ı Gucdüvânî'ye bırakarak Yesi'ye döner ve vefatına (562/1166) kadar burada irşada devam eder.

Ahmed Yesevî altmış üç yaşına geldiğinde geleneğe uyarak tekkesinin avlusunda müridlerine bir çilehâne hazırlatır, vefatına kadar burada ibadet ve riyâzetle meşgul olur. Çilehânede ne kadar kaldığı belli değildir, fakat ölünceye kadar buradan çıkmadığı ve hücrede vefat ettiği muhakkaktır. Doğum tarihi bilinmediğinden kaç yıl yaşadığı hususunda da kesin bir şey söylemek mümkün değildir. Sayram'da İmam Muhammed b. Ali neslinden gelenlere hâce denildiği gibi onlara bağlı olanlara da aynı isim veriliyordu. Ahmed Yesevî de bu silsileye bağlı olduğu için Hâce Ahmed, Hâce Ahmed Yesevî, Kul Hâce Ahmed şekillerinde de anılmaktadır (bk. HÂCEGÂN).

Kerametlerinin vefatından sonra da devam ettiği ileri sürülen Ahmed Yesevî, rivayete göre, kendisinden çok sonra yaşayan Timur'un rüyasına girer ve ona zafer müjdesini verir. Timur zafere erişince, Türkistan ve Kırgız bozkırlarında şöhreti ve nüfuzu iyice yayılmış olan Ahmed Yesevî'nin kabrini ziyaret için Yesi'ye gelir. Kabrin üstüne, devrin mimari şaheserlerinden olan bir türbe yapılmasını emreder. Birkaç yıl içinde inşaat tamamlanır ve türbe, camii ve dergâhı ile bir külliye halini alır. Ahmed Yesevî'nin türbesi civarına gömülmek bozkır göçebeleri için ayrı bir değer taşır. Bu sebeple birçok kişi daha hayattayken türbe civarında toprak satın alarak kabirlerini hazırlarlar. Hatta kışın ölen bir kimse keçeye sarılarak ağaca asılır ve bahara kadar bekletilir; bahar gelince götürülüp Ahmed Yesevî'nin türbesi civarına defnedilir. Bu gelenek Ahmed Yesevî'nin Orta Asya Türklüğü üzerinde ne derece tesirli olduğunu açıkça göstermektedir.

Rivayete göre Ahmed Yesevî'nin İbrâhim adında bir oğlu olmuşsa da kendisi hayatta iken vefat etmiştir. Ayrıca Gevher Şehnaz ve Gevher Hoşnaz adlarında iki kızı dünyaya gelmiş, soyu Gevher Şehnaz vasıtasıyla devam etmiştir. Türkistan, Mâverâünnehir ve diğer Orta Asya bölgelerinde olduğu gibi Anadolu'da da kendilerini Ahmed Yesevî'nin neslinden sayan pek çok ünlü şahsiyet çıkmıştır. Bunlar arasında Semerkantlı Şeyh Zekeriyyâ, Üsküplü Şair Ata ve Evliya Çelebi zikredilebilir.

Ahmed Yesevî'nin Yesi'de irşada başladığı sıralarda Türkistan'da, Yedisu havalisinde kuvvetli bir İslâmlaşma yanında İslâm ülkelerinin her tarafına yayılan tasavvuf hareketleri de vardır. Medreselerin yanında kurulan tekkeler tasavvuf cereyanının merkezleri durumundaydı. Yine bu yıllarda Mâverâünnehir'i kendi idaresi altında birleştiren Sultan Sencer vefat etmiş (1157), Hârizmşahlar kuvvetli bir İslâm devleti haline gelmeye başlamışlardı. Bu uygun şartlar altında Ahmed Yesevî Taşkent ve Siriderya yöresinde, Seyhun'un ötesindeki bozkırlarda yaşayan göçebe Türkler arasında kuvvetli nüfuz sahibi olmuştu. Etrafında İslâmiyet'e bütün samimiyetiyle bağlı olan yerli halk zümresi ile yarı göçebe köylüler toplanıyordu. İslâmî ilimlere vâkıf olan, Arapça ve Farsça bilen Ahmed Yesevî, çevresinde toplananlara İslâm'ın esaslarını, şeriat hükümlerini, tarikatının âdâb ve erkânını öğretmek gayesiyle sade bir dille ve halk edebiyatından alınma şekillerle hece vezninde manzumeler söylüyor, "hikmet" adı verilen bu manzumeler, ayrıca dervişleri vasıtasıyla en uzak Türk topluluklarına kadar ulaştırılıyordu. Hikmetlerin muhtevası, Ahmed Yesevî'nin hayatı hakkında bazı bilgiler vermektedir. Ancak bunların tarihî hakikatlere ne derece uygun olduğunu tesbit etmek güçtür. Buna rağmen Yesevî'nin şiirlerinde yer alan bu bilgiler hayatına, tahsiline, sülûk üne, ulaştığı makam ve mertebelere dair bazı açıklamalar getirmesi bakımından oldukça değerlidir.

Rivayete göre, Ahmed Yesevî'nin on iki bini kendi yaşadığı muhitte, doksan dokuz bini de uzak ülkelerde bulunan müridleri ve geleneğe uygun olarak hayatta iken tayin ettiği pek çok halifesi bulunmaktaydı. İlk halifesi Arslan Baba'nın oğlu Mansûr Ata idi. Mansûr Ata 1197 yılında vefat edince yerine oğlu Abdülmelik Ata, Abdülmelik Ata'nın vefatından sonra yerine oğlu Tâc Hâce, daha sonra da onun oğlu Zengi Ata irşad mevkiine geçtiler. İkinci halifesi Hârizmli Saîd Ata, üçüncü halifesi, Yesevî tarzındaki hikmetleri ve menkıbeleri ile Türkler arasında büyük bir şöhret ve nüfuz kazanan Süleyman Hakîm Ata'dır. Hakîm Ata Hârizm'de yerleşip irşada başladı, 1186 yılında vefat edince Akkurgan'a defnedildi. Hakîm Ata'nın en meşhur müridi Zengi Ata idi. Zengi Ata'nın başlıca müridleri ise Uzun Hasan Ata, Seyyid Ata, Sadr Ata ve Bedr Ata'dır. Yeseviyye silsilesi bilhassa Seyyid Ata ile Sadr Ata'dan gelmektedir.

Mürşidi Şeyh Yûsuf el-Hemedânî gibi Ahmed Yesevî de Hanefî bir âlimdir. Kuvvetli bir medrese tahsili görmüş, din ilimleri yanında tasavvufu da iyice öğrenmiştir. Bununla beraber devrinin birçok din âlim ve mutasavvıfı gibi belli bir sahada kalmamış, inandıklarını ve öğrendiklerini çevresindeki yerli halka ve göçebe köylülere anlayabilecekleri bir dil ve alıştıkları şekillerle aktarmaya çalışmıştır. Bir mürşid ve ahlâkçı hüviyetiyle onlara şeriat hükümlerini, tasavvuf esaslarını, tarikatının âdâb ve erkânını öğretmeye çalışmak, İslâmiyet'i Türkler'e sevdirmek, Ehl-i sünnet akîdesini yaymak ve yerleştirmek başlıca gayesi olmuştur. Bu öğreticilik vasıfları sebebiyle hikmetleri, bazılarınca lirizmden uzak ve sanat endişesi taşımadan söylenmiş şiirler olarak kabul edilmiştir. İslâm şeriatına ve Hz. Peygamber'in sünnetine sıkı sıkıya bağlı olan Ahmed Yesevî'nin şeriat ile tarikatı kolayca telif etmesi, Yesevîliğin Sünnî Türkler arasında süratle yayılıp yerleşmesinin ve daha sonra ortaya çıkan birçok tarikatlara tesir etmesinin başlıca sebebi olmuştur.

Ahmed Yesevî edebî şahsiyetinden ziyade fikrî şahsiyetiyle, tarihî hayatından ziyade menkıbevî hayatıyla Orta Asya Türk dünyasının en büyük ismidir. Onun gibi geniş bir sahada ve asırlarca tesirini devam ettirebilmiş bir başka şahsiyet gösterebilmek mümkün değildir.

Eserleri. Dîvân-ı Hikmet. Ahmed Yesevî'nin "hikmet"lerini içine alan mecmuanın adıdır. Dîvân-ı Hikmet nüshalarının muhteva bakımından olduğu kadar dil bakımından da önemli farklılıklar arzetmesi, bunların farklı şahıslar tarafından değişik yerlerde meydana getirildiğini açıkça göstermektedir. Bir kısmı kaybolan veya zamanla değişikliğe uğrayan hikmetler derlenirken araya aynı ruh ve ifadedeki yeni hikmetler de ilâve edilmiş, böylece gittikçe aslından uzaklaşılmıştır. Kime ait olursa olsun bütün hikmetlerin temelinde Ahmed Yesevî'nin inanç ve düşünceleri, tarikatının esasları bulunmaktadır. Hikmetler Türkler arasında bir düşünce birliğinin teşekkül etmesi bakımından çok önemlidir.

Ahmed Yesevî'ye izâfe edilen Fakrnâme ise Dîvân-ı Hikmet'in Taşkent (Hikmet-i Hazret-i Sultânü'l-ârifîn Hâce Ahmed b. İbrâhim b. Mahmûd İftihâr-ı Yesevî, 1312, s. 2-15) ve bazı Kazan baskılarında (meselâ, Sultânü'l-ârifîn Hâce Ahmed b. İbrâhim b. Mahmûd İftihâr-ı Yesevî, 1311, s. 3-17) yer almaktadır. Müstakil bir risâleden çok Dîvân-ı Hikmet'in mensur bir mukaddimesi durumunda olan Fakrnâme'nin Dîvân-ı Hikmet yazmalarının hiçbirinde bulunmaması, Ahmed Yesevî tarafından kaleme alınmadığını, daha sonra Dîvân-ı Hikmet'i tertip edenler tarafından yazılıp esere dahil edildiğini göstermektedir. Fakrnâme, metnin dil hususiyetlerinin ele alındığı geniş bir incelemeyle birlikte Kemal Eraslan tarafından yayımlanmıştır ( TDED, XXII, s. 45-120).

BİBLİYOGRAFYA

Ahmed-i Yesevî: Dîvân-ı Hikmet'ten Seçmeler (haz. Kemal Eraslan), Ankara 1983.

Ali Şîr Nevâî, Nesâyimü'l-mahabbe min şemâyimi'l-fütüvve (haz. Kemal Eraslan), İstanbul 1979.

Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi.

a.mlf., Araştırmalar.

a.mlf., İlk Mutasavvıflar.

a.mlf., "Ahmed Yesevî", İA, I, 210-215.

a.mlf., "Ahmed Yesevî", UDMİ, II, 157-166.

Kemal Eraslan, "Yesevî'nin Fakr-nâme'si", TDED, XXII (1977), s. 45-120.

a.mlf., "Çagatay Edebiyatı", İA, III, 270-323.

M. Kemal Özergin, "Dînî-Tasavvufî Edebiyatımızdan Dîvân-ı Hikmet", Nesil, sy. 45-46, İstanbul 1980, s. 8-12.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 1989 yılında İstanbul'da basılan 2. cildinde, 159-161 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız. Bu madde en son 05.05.2021 tarihinde güncellenmiştir.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ahmed Yesevî'nin tarihî şahsiyetine dair vesikalar azdır, mevcut olanlar da menkıbelerle karışmış haldedir. Bunlardan sağlam bir neticeye varmak oldukça güç, hatta bazı hususlarda imkânsızdır. Buna rağmen "hikmet"lerinden, onunla ilgili tarihî kaynaklardan, menâkıbnâmelerden elde edilecek bilgiler ve çıkarılacak sonuçlar, menkıbevî de olsa, hayatı, şahsiyeti, eseri ve tesiri hakkında bir fikir vermektedir.