# data[].attributes.headline
Атом деген не?

# data[].attributes.subject
Атом деген не?

# data[].attributes.body
Атомдар ядро ​​деп аталатын орталық бөліктен тұрады, онда протондар (оң зарядталған бөлшектер) және нейтрондар (электрлік бейтарап бөлшектер) орналасады. Ядроның айналасындағы аймақты электрондар (теріс зарядты бөлшектер) алады; бұл аймақ электрлік қабат деп аталады. Электрлік қабық (теріс зарядталған) және ядро ​​(оң зарядталған) электрлік тартылыс арқылы бірге ұсталады.

Атомның орташа диаметрі шамамен 10-10 метр, ал ядроның орташа диаметрі шамамен 10-15 метр; сондықтан, атомның диаметрі өз ядросынан 10.000-100.000 есе үлкен. Мысалы, атом футбол алаңының өлшемі болса, ядро ​​өрістің ортасында орналасқан доптың өлшемімен бірдей болады. Атомның диаметрі 100 метр болса, ядросының диаметрі 1 сантиметр.

Атомдар субатомдық бөлшектер деп аталатын ұсақ бөлшектерден тұрады: электрондар, протондар және нейтрондар. Атом массасының көп бөлігі ядрода шоғырланған. Ал оның ең үлкен көлемі электрондар орналасқан электрлік қабықшада.

# data[].attributes.headline
Атом деген не? (Сайт)

# data[].attributes.subject
Атом деген не? (Сайт)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Кез келген күрделі заттың құрамы мен қасиетін сақтайтын ең кіші бөлшегі - оның молекуласы болса, осы молекуланың өзі атомдардың байланысуынан түзіледі. "Атом" грек тілінде "бөлінбейтін" деген мағынаны білдіреді. Былайша айтқанда, атом - заттың химиялық жолмен бөлінбейтін ең ұсақ бөлшегі. Жасанды атомдарды есептемегенде, бүгінгі күні табиғатта әр түрлі 92 атом кездеседі. Бір қызығы, әлемдегі түрлі денелер мен заттардың кез-келгені осы 92 химиялық элементтің атомдарынан тұрады.

Ертедегі грек ғалымдарының бірі Демокрит кез-келген зат бөлінбейтін өте ұсақ бөлшектерден тұратынын жорамалдап, ондай бөлшектерді "атомдар" деп атаған. Тіпті олар үнемі қозғалыста болады деп есептеді. Атомдардың бір-бірімен өздігінен әрекеттесу қабілеті туралы ойды Эпикур да айтты. Дегенмен бұл ойшылдардың айтқаны ғылыми тәжірибеге сүйенбегендіктен, көп ғасыр бұл мәселе жабық қалып, тиісінше зерттелмеді.

Соңғы ғасырларда ғана физика, химия ғылымдарының дамуымен заттың құрамына қатысты түрлі тәжірибелік зерттеулер қолға алынды. Атап айтқанда, ХIХ ғасырдың басында (1803 ж.) Джон Дальтон атомистикалық теорияны жандандырып, белгілі химиялық элементтің атомдары бірдей қасиет көрсететінін, ал әртүрлі элементтерге әртүрлі атомдар сәйкес келетінін дәлелдеді. Ол қатты заттар мен сұйықтықтар тәрізді газдардың да ұсақ бөлшектерден тұратынын анықтады. Атомның маңызды сипаттамасы ретінде "атомдық масса" ұғымы қабылданды. Алайда атом әлі де бөлінбейтін бөлшек деп есептелді.

1897 жылы ағылшын ғалымы Дж. Томсон жүргізген тәжірибесі бірқатар электр құбылыстарын түсiндiруге мүмкiндiк берді. Атом құрылысын күрделі деп қабылдаған Дж. Томсонның бейнелеп түсіндіруінше, атом радиусы шамамен 10⁻¹⁰ м болатын шар тәрізді. Бұл шардың бүкiл көлемi оң зарядталған, ал терiс зарядталған электрондар оның iшiнде су тамшысының iшiндегі түйiршiктер іспетті қозғалып жүредi. Ол атомнан зарядталған бөлшектер шығатынын, яғни атомның алғашқы элементар бөлшегі, "электрондарды" дәлелдеді.

Атомның құпиясына одан да тереңiрек ашқан ғалым ағылшын оқымыстысы Эрнест Резерфорд болды. Резерфордтың тәжірибесінше (1911 ж.) атомдағы оң зарядтар оның орталығына барып жиналады. "Атом ядросы" деген осы. Резерфордтың түсіндіруінше, атомының құрылысы Күн жүйесiне ұқсайды. Күн жүйесiнде планеталардың оған тартылып айналғаны сияқты, электрондар да ядроға тартылып оны айнала қозғалуда. Осы себепті Резерфорд ұсынған үлгі "планетарлық үлгі" деп аталып кетті.

Осындай ғылыми тәжірибелер нәтижесінде заттың ең ұсақ бөлшегі атом болса, атомның да электрон, протон және нейтрон деп аталатын түрлі элементар бөлшектердің жиынынан тұратыны анықталды. Протондар мен нейтрондар атомның ішкі ядросында орналасқан, ал электрондар ядроны айнала қозғалуда. Атомның электрондық қабатшалары осылай түзілуде.

Анығында, соңғы ғасырларда ғана ғылыми жаңалық ретінде ашылған атом және оның ұсақ бөлшектері жайында қасиетті Құранда VI ғасырларда-ақ айтылған екен. Мұсылман ғалымдардың айтуынша, "Жүніс" сүресінің 61-аяты осыны білдіруде:

" Көк пен жердегі титімдей, тіпті одан да ұсақ не ірі нәрселер болмасын ешбірі назардан тыс қалмайды. Барлығы да Ләухул-Махфузда жазылған ".

Аяттағы "Одан да ұсақ не ірі нәрселер болмасын ешбірі назардан тыс қалмайды" деген сөз атомды және оның бөлшектерден тұратынын меңзеуде.

# data[].attributes.attachment_link.title
Атом туралы ақиқат / Бақ Бер

# data[].attributes.attachment_link.description
Кез келген күрделі заттың құрамы мен қасиетін сақтайтын ең кіші бөлшегі - оның молекуласы болса, осы молекуланың өзі атомдардың байланысуынан түзіледі. "Атом" грек тілінде "бөлінбейтін" деген мағынаны білдіреді. Былайша айтқанда, атом - заттың химиялық жолмен бөлінбейтін ең ұсақ бөлшегі. Жасанды атомдарды есептемегенде, бүгінгі күні табиғатта әр түрлі 92 атом кездеседі.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
МЕКТЕП OnLine ХИМИЯ

# data[].attributes.attachment_link.title
Атом құрамы мен құрылысы. Изотоптар .1 бөлім. 7 сынып.

# data[].attributes.body
Электрон (лат. electron, гр. elektron – янтарь) – бірлік теріс электр заряды бар е=(1,6021917x0,0000070)x10¹⁹, тыныштықтағы массасы me ⁰= (9,109558x0,000054)x10³¹ кг-ға тең орнықты элементар бөлшек. Электронды 1897 ж. Дж.Томсон ашты. Ал оның зарядын америкалық ғалым Р.Милликен 1911ж. тікелей дәл өлшеген. Электрон барлық атомдар мен молекулалардың құрамына енеді және заттардың құрылысы мен қасиеттерінде маңызды рөл атқарады. Атомның спектрлік сызықтарының нәзік түзілісін зерттеу нәтижесінде электрон спинінің 12 ї-қа (ћ=ї/2, мұндағы ї – Планк тұрақтысы) тең екендігі анықталды. Сондықтан Э.Ферми – Дирак статистикасына бағынады.

Анықталмағандық қатысына сәйкес біртекті емес магнит өрісіндегі еркін электронның ауытқуы бойынша оның меншікті магниттік моментін (е) тікелей өлшеу мүмкін еместігін Н.Бор дәлелдеген. Сондықтан алғашқы кезде өлшеулер меншікті моменті болмайтын сутек молекулаларының шоғы арқылы жүргізілді және оның қорытындысы мынадай болды еБ=еї/2mс, мұндағы Б– Бор магнетоны. Бірақ сутектің аса нәзік түзілісін өлшеу нәтижесі е  Б екендігін дәлелдеді. Соңғы өлшеулерге сәйкес е=(1,0011596389x0,0000000031)xБ Элементар бөлшектерді жіктелімдеу бойынша электрон лептондар класына жатқызылады

# data[].attributes.headline
Қорытындылай келе

# data[].attributes.subject
Қорытындылай келе

# data[].attributes.body
Эрнест Резерфорд ұсынған атом моделі атомды ядро ортасында орналасқан және электрондар айналасында айналатын миниатюралық Күн жүйесі ретінде бейнелейді. Бұл модель маңызды болғанымен, шектеулерге ие және атомдардың мінез-құлқының барлық аспектілерін түсіндірмейді. Ол атомдардың құрылымы мен мінез-құлқын дәлірек сипаттайтын кванттық механика сияқты заманауи теориялардың бастапқы нүктесі болды. Резерфорд моделі атомдар мен бөлшектер туралы түсінігіміздің дамуындағы негізгі қадам болып қала береді.

# data[].attributes.headline
Эрнест Резерфорд 

# data[].attributes.subject
Эрнест Резерфорд 

# data[].attributes.body
Эрнест Резерфорд (30.8. 1871 жыл, Жаңа Зеландия, Брайтуотер — 19.10.1937 жыл, Ұлыбритания, Кембридж) — ағылшын физигі, радиоактивтілік және атом құрылысы жөніндегі ілімнің негізін салушы. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1903). Резерфордқа ғылымға сіңірген еңбегі үшін “лорд Нельсон” атағы берілді (1931).

Жаңа Зеландия ун-тін (Крайстчерч) бітірген соң (1894) Англияға ғылыми жұмысын жалғастыру үшін Кавендиш лабораториясына аттанады. Бұл жерде Резерфорд Дж.Дж. Томсонның жетекшілігімен газдағы иондалу процестерін, ал 1896 ж. француз физигі А.Беккерель (1852 — 1908) радиоактивтілікті ашқан соң осы құбылысты зерттеумен айналысты. 1897 ж. Монреаль (Канада), 1907 ж. Кембридж (Англия) ун-ттеріндегі физика кафедраларында жұмыс істеді

# data[].attributes.headline
Электрон деген не? (Сайт)

# data[].attributes.subject
Электрон деген не? (Сайт)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Электрон ағашы

Электрон ( лат. electron, гр. elektron - янтарь) - бірлік теріс электр заряды бар е=(1,6021917x0,0000070)x10 ¹⁹, тыныштықтағы массасы m e ⁰= (9,109558x0,000054)x10 ³¹ кг-ға тең орнықты элементар бөлшек. Электронды 1897 ж. Дж.Томсон ашты. Ал оның зарядын америкалық ғалым Р.Милликен 1911ж. тікелей дәл өлшеген. Электрон барлық атомдар мен молекулалардың құрамына енеді және заттардың құрылысы мен қасиеттерінде маңызды рөл атқарады. Атомның спектрлік сызықтарының нәзік түзілісін зерттеу нәтижесінде электрон спинінің 12 ї-қа (ћ=ї/2, мұндағы ї - Планк тұрақтысы) тең екендігі анықталды. Сондықтан Э.Ферми - Дирак статистикасына бағынады.

Анықталмағандық қатысына сәйкес біртекті емес магнит өрісіндегі еркін электронның ауытқуы бойынша оның меншікті магниттік моментін (е) тікелей өлшеу мүмкін еместігін Н.Бор дәлелдеген. Сондықтан алғашқы кезде өлшеулер меншікті моменті болмайтын сутек молекулаларының шоғы арқылы жүргізілді және оның қорытындысы мынадай болды еБ=еї/2mс, мұндағы Б- Бор магнетоны. Бірақ сутектің аса нәзік түзілісін өлшеу нәтижесі е  Б екендігін дәлелдеді. Соңғы өлшеулерге сәйкес е=(1,0011596389x0,0000000031)xБ Элементар бөлшектерді жіктелімдеу бойынша электрон лептондар класына жатқызылады.

Электронның шығу жұмысы - электронды қатты денеден немесе сұйықтан вакуумға бөліп шығаруға жұмсалатын энергия.

Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д, профессор Е. Арын - Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0

# data[].attributes.attachment_link.title
Электрон - Уикипедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Электрон ( лат. electron, гр. elektron - янтарь) - бірлік теріс электр заряды бар е=(1,6021917x0,0000070)x10 19, тыныштықтағы массасы m e 0= (9,109558x0,000054)x10 31 кг-ға тең орнықты элементар бөлшек. Электронды 1897 ж. Дж.Томсон ашты. Ал оның зарядын америкалық ғалым Р.Милликен 1911ж. тікелей дәл өлшеген.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
МЕКТЕП OnLine ХИМИЯ

# data[].attributes.attachment_link.title
Электрон конфигурациясы. 8 сынып.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.question
Бүгінгі сабақ қалай өтті?

# data[].attributes.headline
Атом электрон тақырыбы бойынша тест

# data[].attributes.subject
Атом электрон тақырыбы бойынша тест

# data[].attributes.headline
Атомның ядролық үлгісі. Резерфорд тәжірибесі (Сайт)

# data[].attributes.subject
Атомның ядролық үлгісі. Резерфорд тәжірибесі (Сайт)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Эрнест Резерфорд

Эрнест Резерфорд (30.8. 1871 жыл, Жаңа Зеландия, Брайтуотер - 19.10. 1937 жыл, Ұлыбритания, Кембридж) - ағылшын физигі, радиоактивтілік және атом құрылысы жөніндегі ілімнің негізін салушы. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1903). Резерфордқа ғылымға сіңірген еңбегі үшін "лорд Нельсон " атағы берілді (1931).

Жаңа Зеландия ун-тін ( Крайстчерч) бітірген соң (1894) Англияға ғылыми жұмысын жалғастыру үшін Кавендиш лабораториясына аттанады. Бұл жерде Резерфорд Дж. Дж. Томсонның жетекшілігімен газдағы иондалу процестерін, ал 1896 ж. француз физигі А.Беккерель (1852 - 1908) радиоактивтілікті ашқан соң осы құбылысты зерттеумен айналысты. 1897 ж. Монреаль ( Канада), 1907 ж. Кембридж ( Англия) ун-ттеріндегі физика кафедраларында жұмыс істеді. 1919 жылдан өмірінің соңына дейін Кембридж ун-тінің профессоры және Кавендиш лаб-ның директоры қызметтерін атқарды. Резерфордтың негізгі ғыл. жұмыстары атом ядросын зерттеуге арналған. Алғашқы жұмыстарында Резерфорд радиоактивтіліктің корпускул. және эл.-магн. сәуледен тұратынын көрсетті. Корпускул. сәулелерді - және -бөлшектер деп атады. Зерттеулер -бөлшектердің гелий атомының ядросы, -бөлшектердің электрон немесе позитрон екендігін дәлелдеді. Резерфорд 1903 ж. Ф.Соддимен (1877 - 1956) бірге радиоактивтілікті бір атом ядросының басқа атом ядросына айналуымен түсіндіретін теория ұсынып, осы жұмыстары үшін Нобель сыйлығын алды (1908). 1911 жвлв -бөлшектермен жұқа алтын пластинканы атқылап, олардың шағылуын зерттеу арқылы атомның массасы мен оң заряды оның центріне шоғырланғанын анықтады. Осы зерттеулердің нәтижесіне сүйене отырып Резерфорд атом құрылысының Күн жүйесіне ұқсайтын планетарлық моделін ұсынды. Н.Бор осы модель негізінде атом ядросы мен спектрінің теориясын жасады. Резерфорд 1919 ж. азот атомын -бөлшектермен атқылау арқылы оны оттек атомына айналдырып, алғаш рет атом ядросын жасанды түрде түрлендіруге болатынын көрсетті. Бұл тәжірибе кезінде сутек атомының ядролары үлкен жылдамдықпен ұшып шығатыны белгілі болды. Резерфордтың ұсынысымен оларды протон деп атады. 1921 ж. ол бейтарап бөлшектер - нейтронның болу мүмкіндігі жөнінде болжам айтты. Одан кейінгі жұмыстары әр түрлі элементтердің жасанды радиоактивтіліктерін зерттеуге арналды. Резерфорд атақты физиктердің (Г.Мозли, Дж.Чедвик, Дж.Кокрофт, Н.Бор, В.Тейтлер, П.А. Капица, т.б.) үлкен тобын тәрбиелеп шығарды.

The collected papers of Lord Rutherford of Nelson, v. 1-3, L., 1962-1965;

Избр. научные труды. Радиоактивность, М., 1971;

Избр. научные труды. Строение атома и искусственное превращения элементов, М., 1972.

# data[].attributes.attachment_link.title
Эрнест Резерфорд - Уикипедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Эрнест Резерфорд (30.8. 1871 жыл, Жаңа Зеландия, Брайтуотер - 19.10. 1937 жыл, Ұлыбритания, Кембридж) - ағылшын физигі, радиоактивтілік және атом құрылысы жөніндегі ілімнің негізін салушы. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1903). Резерфордқа ғылымға сіңірген еңбегі үшін "лорд Нельсон " атағы берілді (1931). Жаңа Зеландия ун-тін ( Крайстчерч) бітірген соң (1894) Англияға ғылыми жұмысын жалғастыру үшін Кавендиш лабораториясына аттанады.

# data[].attributes.attachment_link.title
Резерфорд тәжірибесі. Атом құрылысы. 1 бөлім. 9 сынып.

# data[].attributes.attachment_link.title
Презентация на тему _Атомның құрылысы. Резерфорд тәжірибесі_