# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Żołnierze na barykadzie podczas Powstania Warszawskiego. Fot. PAP/CAf/Reprodukcja

1 sierpnia 1944 r. na rozkaz Komendanta Głównego AK gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora" w Warszawie wybuchło powstanie. Przez 63 dni powstańcy prowadzili z wojskami niemieckimi heroiczną i osamotnioną walkę, której celem była niepodległa Polska, wolna od niemieckiej okupacji i dominacji sowieckiej. Ogromne straty poniesione przez stronę polską w wyniku powstania powodują, iż decyzja o jego rozpoczęciu do dziś wywołuje kontrowersje.

Akcja "Burza"

Rozważania dotyczące różnych koncepcji powstania prowadzone były przez polskie władze od początku okupacji. Analizowano celowość i zakres przewidywanych działań zbrojnych, z powstaniem powszechnym włącznie. Wszystko uzależnione miało być od aktualnej sytuacji militarnej i politycznej w Europie.

Z militarnego punktu widzenia „Burza" była próbą współpracy polsko-sowieckiej w walce z Niemcami, natomiast w wymiarze politycznym celem jej było skłonienie Sowietów do uznania polskich praw na ziemiach II Rzeczypospolitej, na które wkraczała Armia Czerwona.

Sukcesy Armii Czerwonej na froncie wschodnim w 1943 r. i jej zbliżanie się do granic II Rzeczypospolitej spowodowały zasadnicze zmiany dla sprawy polskiej. Sytuację komplikowało zerwanie przez Moskwę w kwietniu 1943 r. stosunków dyplomatycznych z rządem polskim w Londynie, po ujawnieniu zbrodni katyńskiej.

W tym przełomowym dla przyszłości Polski okresie doszło do zasadniczych zmian w Polskim Państwie Podziemnym i władzach emigracyjnych, które wywołane zostały aresztowaniem w Warszawie dowódcy AK gen. Stefana Roweckiego „Grota" (30 czerwca 1943 r.) oraz śmiercią Naczelnego Wodza i premiera gen. Władysława Sikorskiego (4 lipca 1943 r.).

Następca gen. Roweckiego gen. Tadeusz Komorowski „Bór" 20 listopada 1943 r. wydał rozkaz o rozpoczęciu Akcji „Burza". Stwierdzał on m.in.: „Wobec wkraczającej na ziemie nasze regularnej armii rosyjskiej wystąpić w roli gospodarza. Należy dążyć do tego, aby naprzeciw wkraczającym oddziałom sowieckim wyszedł polski dowódca mający za sobą bój z Niemcami i wskutek tego najlepsze prawo gospodarza. (...) Miejscowy dowódca polski winien się zgłosić wraz z mającym się ujawnić przedstawicielem cywilnej władzy administracyjnej u dowódcy oddziałów sowieckich i stosować się do jego życzeń".

Z militarnego punktu widzenia „Burza" była próbą współpracy polsko-sowieckiej w walce z Niemcami, natomiast w wymiarze politycznym celem jej było skłonienie Sowietów do uznania polskich praw na ziemiach II Rzeczypospolitej, na które wkraczała Armia Czerwona.

Doświadczenia z walk na Wileńszczyźnie, a także w województwach lwowskim i tarnopolskim, pokazywały, że strona sowiecka nie zamierza uznawać polskiej niezależności.
Nawet wspólna walka z wojskami niemieckimi nie przeszkadzała później Sowietom w aresztowaniach przedstawicieli cywilnych władz państwa polskiego oraz dowódców AK i ich żołnierzy, ewentualnie wcielaniu ich do armii gen. Zygmunta Berlinga.

Pierwotny plan „Burza" nie przewidywał walk w stolicy. Jednak na początku lipca 1944 r. premier Stanisław Mikołajczyk w depeszy skierowanej do Delegata Rządu postawił następujące pytanie: „Czyście rozpatrywali kwestię powstania na wypadek rozsypki Niemców, ewentualnie częściowego powstania, gdzie by władzę przed przyjściem Sowietów objął Delegat Rządu i Komendant Armii Krajowej?". W kraju depeszę tę uznano za swego rodzaju pełnomocnictwo do podjęcia decyzji o wybuchu powstania w Warszawie w chwili uznanej za najwłaściwszą.

Pierwotny plan „Burza" nie przewidywał walk w stolicy. Jednak na początku lipca 1944 r. premier Stanisław Mikołajczyk w depeszy skierowanej do Delegata Rządu postawił następujące pytanie: „Czyście rozpatrywali kwestię powstania na wypadek rozsypki Niemców, ewentualnie częściowego powstania, gdzie by władzę przed przyjściem Sowietów objął Delegat Rządu i Komendant Armii Krajowej?".

Decyzja o podjęciu walki w stolicy

O podjęciu walk w stolicy zadecydowano 21 lipca 1944 r. na spotkaniu generałów Tadeusza Komorowskiego, Leopolda Okulickiego „Niedźwiadka" i Tadeusza Pełczyńskiego „Grzegorza".

Dr Jan M. Ciechanowski analizując okoliczności podjęcia decyzji o wybuchu powstania stwierdzał: „(...) pomysł zajęcia Warszawy przez AK nie zrodził się w umyśle jej dowódcy, który po prostu zatwierdził wniosek gen. Okulickiego po omówieniu go z gen. Pełczyńskim. Gen. Bór-Komorowski zawsze uważał gen. Okulickiego za głównego projektodawcę i zwolennika walki o Warszawę".

Przez kilka następnych dni trwały konsultacje wewnątrz KG AK, której stanowisko przedstawiono następnie Janowi S. Jankowskiemu Delegatowi Rządu na Kraj w celu uzyskania jego akceptacji. Odbyło się także w tym czasie posiedzenie Rady Jedności Narodowej, na którym opowiedziano się za opanowaniem Warszawy przed wkroczeniem do niej Armii Czerwonej.

25 lipca 1944 r. gen. Komorowski wysłał do Londynu depeszę skierowaną do Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego, w której stwierdzał: „Jesteśmy gotowi w każdej chwili do walki o Warszawę. Przybycie do tej walki Brygady Spadochronowej będzie miało olbrzymie znaczenie polityczne i taktyczne. Przygotujcie możliwość bombardowania na nasze żądanie lotnisk pod Warszawą. Moment rozpoczęcia walki zamelduję".

Tego samego dnia Rada Ministrów wydała uchwałę, w której upełnomocniła Delegata Rządu „do powzięcia wszystkich decyzji wymaganych tempem ofensywy radzieckiej, w razie konieczności bez uprzedniego porozumienia się z Rządem". Dzień później premier Mikołajczyk polecił ministrowi spraw wewnętrznych przesłać do kraju informację o tym, iż: „Na posiedzeniu Rządu RP zgodnie zapadła uchwała upoważniająca Was do ogłoszenia powstania w momencie przez was wybranym".

Premier Stanisław Mikołajczyk, udający się pod koniec lipca na rozmowy ze Stalinem, liczył, iż ewentualny wybuch powstania w stolicy wzmocni jego pozycję negocjacyjną wobec Sowietów.

Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski w depeszy do gen. Komorowskiego z 25 lipca 1944 r.: „W obliczu szybkich postępów okupacji sowieckiej na terytorium kraju trzeba dążyć do zaoszczędzenia substancji biologicznej narodu w obliczu podwójnej groźby eksterminacji."

Opinii premiera nie podzielał Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski, który uważał, iż w zaistniałej sytuacji, zbrojne powstanie pozbawione jest politycznego sensu i w najlepszym przypadku zmieni jedną okupację na drugą. W depeszy do gen. Komorowskiego z 25 lipca 1944 r. stwierdzał m.in. „W obliczu szybkich postępów okupacji sowieckiej na terytorium kraju trzeba dążyć do zaoszczędzenia substancji biologicznej narodu w obliczu podwójnej groźby eksterminacji." Zaznaczyć należy jednak, iż gen. Sosnkowski, jako Naczelny Wódz, nie podjął jednoznacznej decyzji zabraniającej rozpoczęcia powstania.

Rozkaz o wybuchu walk w Warszawie wydał 31 lipca 1944 r. Dowódca AK gen. Tadeusz Komorowski, uzyskał on akceptację Delegata Rządu Jana S. Jankowskiego. Bezpośrednim powodem podjęcia tej decyzji był meldunek informujący o tym, iż sowieckie czołgi są już na przedmieściach Pragi.

1 sierpnia 1944 - wybuch Powstania Warszawskiego

1 sierpnia do walki w Warszawie przystąpiło ok.40-50 tys. powstańców. Jednak zaledwie co czwarty z nich liczyć mógł na to, że rozpocznie ją z bronią w ręku.

Na wieść o wybuchu powstania w Warszawie Reichsführer SS Heinrich Himmler wydał rozkaz, który stwierdzał : „Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy".

Okoliczności podjęcia decyzji o wybuchu Powstania Warszawskiego

Decyzja o rozpoczęciu walk w Warszawie 1 sierpnia 1944 r. do dziś wywołuje gorące spory. Pamiętać należy jednak o tym, iż podjęta ona została w skrajnie trudnych okolicznościach.

Militarnym celem walk rozpoczętych w Warszawie było wyzwolenie stolicy spod trwającej blisko pięć lat brutalnej niemieckiej okupacji. Przewidywano, iż walki trwać będą trzy, cztery dni i zakończone zostaną przed wejściem do miasta sił sowieckich. Dowództwo AK zakładało, że Armii Czerwonej zależeć będzie ze względów strategicznych na szybkim zajęciu Warszawy. Liczono również na pomoc aliantów.

Na wieść o wybuchu powstania w Warszawie Reichsführer SS Heinrich Himmler wydał rozkaz: „Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy".

Powstanie z punktu widzenia celów politycznych miało być natomiast wielką manifestacją prawa Polski do suwerenności. Opanowanie stolicy przez żołnierzy AK przed nadejściem Armii Czerwonej i wystąpienie w roli gospodarza przez władze Polskiego Państwa Podziemnego w imieniu rządu polskiego na uchodźstwie widziano jako atut w walce o niezależność wobec Związku Sowieckiego. Liczono również na to, iż ujawnienie się w stolicy władz cywilnych związanych z Delegaturą Rządu na Kraj będzie szczególnie istotne z punktu widzenia powołania przez komunistów PKWN, jako „tymczasowej władzy wykonawczej dla kierowania walką wyzwoleńczą narodu, zdobycia niepodległości i odbudowy państwowości polskiej".

Przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu walki nie bez znaczenia były również destrukcyjne działania propagandy sowieckiej. Od 25 lipca na ulicach Warszawy zaczęły pojawiać się odezwy informujące o ucieczce KG AK i o przejęciu dowództwa nad siłami zbrojnymi podziemia przez dowództwo Polskiej Armii Ludowej. Od końca lipca oddana przez Sowietów Związkowi Patriotów Polskich radiostacja Kościuszko, wzywała warszawiaków do natychmiastowego podjęcia walki. W KG AK obawiano się, że komunistyczna dywersja może doprowadzić do niekontrolowanych i spontanicznych wystąpień zbrojnych przeciwko Niemcom, na czele których mogą stawać komuniści.

Za rozpoczęciem walk w stolicy przemawiała również ewakuacja Niemców, która w drugiej połowie lipca 1944 r. objęła swoim zasięgiem niemiecką ludność cywilną i wojskową oraz widoczne przejawy zaniku morale niemieckiej administracji i wojska, które związane były z zamachem na Hitlera (20 lipca 1944 r.), a także sytuacją panującą na froncie.

Z drugiej strony istniały poważne obawy co do konsekwencji bojkotu zarządzenia gubernatora Fischera wzywającego mężczyzn z Warszawy w wieku 17-65 lat, do zgłoszenia się 28 lipca 1944 r. w wyznaczonych punktach stolicy, w celu budowy umocnień. Istniało realne niebezpieczeństwo, że zarządzenia niemieckie, mogą doprowadzić do rozbicia struktur wojskowych podziemia i w efekcie uniemożliwić wybuch powstania. Dodać do tego należy, iż w ostatnich dniach lipca Niemcy wznowili gwałty i represje wobec ludności oraz rozstrzeliwanie więźniów. Część warszawiaków obawiała się, że podzielić może tragiczny los mieszkańców getta.

Ogromne znaczenie przy podejmowaniu decyzji o wybuchu powstania miały nastroje panujące w Warszawie w lipcu 1944 r. Władysław Bartoszewski wspominając tamte dni w jednym z wywiadów mówił: „Dla nas Powstanie było oczywiste - my albo oni. Wóz albo przewóz. Czy Pan sobie wyobraża, że Niemcy mogliby ścierpieć na bezpośrednim zapleczu frontu Warszawę najeżoną ukrytą bronią i dyszącą chęcią odwetu? Takie bajki można opowiadać dzieciom".

Przy podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu walki nie bez znaczenia były destrukcyjne działania propagandy sowieckiej. Od 25 lipca na ulicach Warszawy zaczęły pojawiać się odezwy informujące o ucieczce KG AK i o przejęciu dowództwa nad siłami zbrojnymi podziemia przez dowództwo Polskiej Armii Ludowej.

Prof. Norman Davis komentując opinie wyrażane na temat odpowiedzialności za tragedię powstania warszawskiego pisał: „Dziwne jest jednak to, że prawie wszyscy polscy krytycy Powstania opierają swoje oskarżenia niemal wyłącznie na błędach Polaków. Pozostali główni uczestnicy gry rzadko stają się przedmiotem szczegółowych dociekań, nie mówiąc juz o obarczaniu ich odpowiedzialnością. (...) Aż nazbyt często zapomina się, że powstańcy z 1944 r. nie byli w takiej samej sytuacji jak ich poprzednicy z lat 1794, 1830-1831 czy 1863, prowadzący samotną walkę z wrogiem narodu. Bojownicy z Armii Krajowej byli częścią międzynarodowej koalicji, która podjęła zobowiązanie wspólnej walki z wrogiem, i wobec tego działania owej koalicji należy poddać najbardziej szczegółowej analizie".

Zdaniem prof. Davisa Stany Zjednoczone i Wielka Brytania nie miały w czasie powstania żadnej koncepcji porozumienia ze Stalinem i wsparcia w relacjach z nim polskiego sojusznika. Podkreślając bezwzględną i nieustępliwą postawę Stalina wobec Polski, stwierdzał on, iż nie wiadomo, jak zachowałby się sowiecki przywódca, gdyby spotkał się z bardziej zdecydowanym i ostrym stanowiskiem Zachodu wobec sprawy polskiej. Nie szczędząc krytycznych uwag pod adresem brytyjskich polityków, szczególnie negatywnie prof. Davis ocenia jednak politykę prezydenta Roosevelta wobec powstania. Uważa on, iż bezczynność Stanów Zjednoczonych w tej sprawie, podyktowana obawą zepsucia dobrych stosunków z Sowietami, była dla losów Warszawy równie zgubna co bezczynność Stalina.

Sir John Slessor, były dowódca alianckich sił lotniczych w rejonie Morza Śródziemnego, tak oceniał po latach postępowanie Sowietów wobec walk w Warszawie: „[Powstanie] to opowieść o największym męstwie i poświęceniu naszych załóg (...), nieśmiertelnym bohaterstwie armii polskiego podziemia (...) i o najczarniejszej zdradzie ze strony Rosjan. Z natury nie jestem człowiekiem mściwym; mam jednak nadzieję, że może jest jakieś bardzo szczególne piekło przeznaczone dla bestii z Kremla, które zdradziły ludzi „Bora" i doprowadziły do bezowocnej ofiary [naszych lotników]".

Spory o Powstanie Warszawskie

Ocena podjętej decyzji o wybuchu powstania w Warszawie z pewnością długo jeszcze będzie tematem sporów i dyskusji.

Gen. Władysław Anders po wybuchu powstania pisał do gen. Mariana Kukiela: „Żołnierz nie rozumie celowości powstania w Warszawie. Nikt nie miał u nas złudzeń, żeby bolszewicy pomimo ciągłych zapowiedzi pomogli stolicy. W tych warunkach stolica pomimo bezprzykładnego w historii bohaterstwa skazana jest na zagładę. Wywołanie powstania uważamy za ciężką zbrodnię i pytamy, kto ponosi za to odpowiedzialność".

Jej zwolennicy podkreślać będą, iż było ono być może ostatnią szansą na walkę o zachowanie wolności i niepodległości Polski. Inni podkreślać będą znaczenie tradycji powstania dla przyszłych pokoleń.

Jerzy Turowicz w sześćdziesiątą rocznicę powstania pisał; „W gruzach Warszawy zginął kwiat najlepszej młodzieży całego pokolenia. Najważniejsze jest jednak to, że w sierpniu 1944 r. (...), tysiące polskich dziewcząt i chłopców, słabo uzbrojonych, z niebywałą odwagą i niebywałą ofiarnością, wbrew ogromnej przewadze wroga, porwały się na próbę wyzwolenia stolicy spod niemieckiej okupacji, dając świadectwo prawdzie, że wolność jest cenniejsza niż życie. Ponieśli klęskę, wielu z nich zginęło, inni poszli na poniewierkę, do niemieckich obozów czy na emigrację, a ci, którzy zostali w kraju lub wrócili do niego po wojnie, zaznali więzień nie tej Polski, o którą walczyli (...) Ale przecież to z ich ofiary wyrosła siła, która pozwoliła naszemu narodowi przetrwać następne ponure półwiecze, a głęboko w sercach i umysłach zakorzenione pragnienie wolności mogło przemienić się w rzeczywistość".

Przeciwnicy podjęcia walki w Warszawie w lipcu 1944 r. argumentować będą, że powstanie warszawskie , przynosząc ogromne straty, nie osiągnęło żadnego z zakładanych celów. W sensie militarnym zakończyło się klęską, nie udało sie pokonać Niemców i wyzwolić stolicy spod ich okupacji. W sensie politycznym jego cele również nie zostały osiągnięte - Polska stała się państwem zależnym od Związku Sowieckiego, a władzę w niej przejęli na wiele lat komuniści. Część historyków zwracać będzie także uwagę na to, iż ze zniszczenia polskiej elity w Warszawie bardzo duże korzyści odniósł Stalin, któremu powstanie ułatwiło sowietyzację Polski.

Krytyczny wobec decyzji o wybuchu powstania w stolicy gen. Władysław Anders w kilkanaście dni po jego wybuchu pisał w depeszy do gen. Mariana Kukiela: „Żołnierz nie rozumie celowości powstania w Warszawie. Nikt nie miał u nas złudzeń, żeby bolszewicy pomimo ciągłych zapowiedzi pomogli stolicy. W tych warunkach stolica pomimo bezprzykładnego w historii bohaterstwa skazana jest na zagładę. Wywołanie powstania uważamy za ciężką zbrodnię i pytamy, kto ponosi za to odpowiedzialność".

Powstanie planowane początkowo na kilka dni zakończyło się 2 października 1944 r.
Poległo w nim ok. 18 tys. powstańców, 25 tys. zostało rannych. Poległo lub zaginęło również około 2,3 tys. żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego gen. Zygmunta Berlinga, którzy usiłowali pomóc walczącej stolicy. Straty wśród ludności cywilnej były ogromne i wynosiły ok. 180 tys. zabitych.

Po kapitulacji pozostałych mieszkańców Warszawy, ok. 500 tys., wypędzono z miasta, które po powstaniu zostało niemal całkowicie zniszczone. (PAP)
Mariusz Jarosiński

# data[].attributes.attachment_link.description
1 sierpnia 1944 r. na rozkaz Komendanta Głównego AK gen. Tadeusza Komorowskiego „Bora" w Warszawie wybuchło powstanie. Przez 63 dni powstańcy prowadzili z wojskami niemieckimi heroiczną i osamotnioną walkę, której celem była niepodległa Polska, wolna od niemieckiej okupacji i dominacji sowieckiej.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Muzeum Powstania Warszawskiego

Muzeum Powstania Warszawskiego, widok od strony ul. Przyokopowej

Państwo

Polska

Miejscowość

Warszawa

Adres

ul. Grzybowska 79

Data założenia

10 lutego 1983
otwarcie 31 lipca 2004

Zakres zbiorów

pamiątki związane z powstaniem warszawskim

Wielkość zbiorów

ponad 30 tys. eksponatów

Powierzchnia ekspozycji

3000 m²

Dyrektor

Jan Ołdakowski

Oddziały

Fotoplastikon Warszawski

Położenie na mapie Warszawy

(Przełącz na mapę Polski)

52°13′56″N 20°58′51″E/52,232222 20,980833

| Multimedia w Wikimedia Commons

Strona internetowa

Interaktywne elementy wystawy

Aparaty telefoniczne z epoki, przez które można odsłuchać wspomnień powstańców w przeddzień 60. rocznicy wybuchu powstania

Fragmenty gzymsów i portali pochodzące ze zburzonego Zamku Królewskiego. W tle zdjęcie kamienicy Pinkusa Lothego, po lewej wejście do Sali Małego Powstańca

Fragment ekspozycji poświęcony terrorowi niemieckiemu w okupowanej stolicy oraz historii warszawskiego getta

Replika niemieckiego bunkra zdobytego przez powstańców

Powstańcze opaski, zegar wskazujący godzinę „W” oraz motocykl BMW R 12 wykorzystywany przez armię niemiecką w czasie II wojny światowej

Wystawa „Polska Lubelska”

Fragment stałej ekspozycji broni: niemieckie karabiny Kar98k (u góry) oraz EMP (poniżej)

Fragment wystawy poświęcony aprowizacji w powstaniu

Replika kanału na antresoli

Wystawa poświęcona alianckim zrzutom

Sala kinowa, w której pokazywane są kroniki filmowe zrealizowane podczas powstania

Wystawa „Niemcy w okupowanej Warszawie”

Wejście i wyjście z murowanego kanału przełazowego w podziemiach sali pod Liberatorem

Kolejka zwiedzających podczas Nocy Muzeów (skrzyżowanie ulic Grzybowskiej i Przyokopowej, 2013)

Tablica odsłonięta 8 kwietnia 2011

Muzeum Powstania Warszawskiego – muzeum historyczne w Warszawie, samorządowa instytucja kultury m.st. Warszawy, utworzone w 1983 jako Muzeum i Archiwum Powstania Warszawskiego. Zostało otwarte 31 lipca 2004, w przeddzień 60. rocznicy wybuchu powstania. Mieści się w dawnej Elektrowni Tramwajów Miejskich w Warszawie przy ul. Grzybowskiej 79. Główne wejście do muzeum znajduje się od strony ul. Przyokopowej.

Placówka dokumentuje historię powstania warszawskiego. Prowadzi działalność naukowo-badawczą oraz edukacyjną poświęconą dziejom powstania, a także historii i działalności Polskiego Państwa Podziemnego. Ma stanowić hołd wobec tych, którzy walczyli i ginęli za wolną Polskę i jej stolicę, pokazując następnym pokoleniom Polaków sens tamtych wydarzeń.

Ekspozycja przedstawia walkę i codzienność powstania na tle okupacji, poprzez ukazanie złożonej sytuacji międzynarodowej, aż po powojenny terror komunistyczny i losy powstańców w PRL-u. Muzeum wykorzystuje nowoczesne techniki audiowizualne. Są one bardzo przydatne w dotarciu do jednego z głównych jego adresatów, jakim jest młodzież, pozwalają także w sposób inspirujący opowiadać o historii i patriotyzmie[1].

Muzeum Powstania Warszawskiego zgromadziło ponad 30 tys. eksponatów. Przez pierwsze 10 lat działalności odwiedziło je ponad 4,6 mln osób[2].

Historia Muzeum Powstania Warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Historia budowy[edytuj | edytuj kod]

Przez wiele lat budowa Muzeum była niemożliwa z powodów politycznych. O potrzebie jego utworzenia dyskutowano już w 1956 roku, w czasie politycznej odwilży po śmierci Józefa Stalina, lecz żadne działania nie zostały podjęte aż do 1981 roku. To wtedy powołano Społeczny Komitet Budowy Muzeum Powstania Warszawskiego i rozpoczęto zbiórkę pamiątek z powstania. Wprowadzenie stanu wojennego w grudniu 1981 roku sparaliżowało jednak działania Komitetu.

Dopiero w 1983 ówczesny komisarz Warszawy gen. Mieczysław Dębicki powołał przy ówczesnym Muzeum Historycznym m.st. Warszawy (obecnie Muzeum Warszawy) oddział Muzeum Powstania Warszawskiego. Jego głównym zadaniem było gromadzenie pamiątek powstańczych. W ciągu 20 lat działania oddziału udało się zebrać kilkanaście tysięcy eksponatów[3].

W latach 1984–1994 trwały przygotowania do budowy Muzeum Powstania Warszawskiego na ruinach Banku Polskiego, powstańczej reduty przy ul. Bielańskiej. W 1984 dyrektor Muzeum Historycznego m.st. Warszawy Janusz Durko zainicjował we współpracy ze Stowarzyszeniem Architektów Polskich konkurs na projekt Muzeum Powstania. W 1986 roku zwyciężył pomysł Konrada Kuczy-Kuczyńskiego, Andrzeja Miklaszewskiego i Zbigniewa Pawłowskiego. W 1994 odbyła się uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod budowę Muzeum, jednak z powodu niewyjaśnionych praw własnościowych do nieruchomości przy Bielańskiej budowa się nie rozpoczęła.

Istniały również plany umieszczenia wystawy o powstaniu warszawskim w jednym z dwóch nieczynnych zbiorników gazu znajdujących się na terenie Gazowni Warszawskiej[4]. Pomysłodawcą Panoramy Powstania Warszawskiego a następnie Muzeum Powstania Warszawskiego w gazowni na Woli i autorem opublikowanego projektu był Andrzej Wajda, który otrzymał poparcie Lecha Kaczyńskiego[5][6].

Sytuacja zmieniła się w 2002 roku, kiedy prezydentem Warszawy został Lech Kaczyński. Obiecał on powstańcom, że Muzeum zostanie wybudowane na 60. rocznicę wybuchu powstania warszawskiego. W roku 2003 Jan Ołdakowski wspólnie z Pawłem Kowalem, Leną Dąbkowską-Cichocką i Joanną Bojarską opracowali koncepcję przyszłego Muzeum. W lipcu tego samego roku zapadły najważniejsze decyzje: powołano pełnomocnika ds. budowy Muzeum Powstania Warszawskiego (którym został Ołdakowski), przeznaczono na siedzibę Muzeum zabytkowy budynek dawnej Elektrowni Tramwajowej, powołano Radę Honorową i Radę Programową Muzeum Powstania Warszawskiego. W grudniu 2003 Rada Warszawy uchwaliła rezolucję dotyczącą ustanowienia nowej instytucji kultury – Muzeum Powstania Warszawskiego.

Konkurs koncepcji architektonicznej, ogłoszony w sierpniu 2003, wygrał projekt Wojciecha Obtułowicza. Pod jego kierunkiem zrealizował go zespół architektów w składzie: Łukasz Kępski, Grzegorz Lechowicz, Paweł Geroch i Małgorzata Mondalska-Duma, przy współpracy architektów: Sylwii Kasprzyk, Piotra Wysogląda i Marcina Piotrowskiego[7]. W konkursie na opracowanie koncepcji plastycznej ekspozycji zwyciężył zespół w składzie: Jarosław Kłaput, Dariusz Kunowski i Mirosław Nizio[8]. Prace rozpoczęły się w kwietniu 2004 i w ciągu następnych czterech miesięcy prowadzone były na trzy zmiany, 24 godziny na dobę. Dzięki wysiłkowi i poświęceniu ludzi zaangażowanych w realizację projektu 31 lipca 2004 – dzień przed 60. rocznicą wybuchu powstania warszawskiego – prezydent Warszawy Lech Kaczyński otworzył Muzeum Powstania Warszawskiego.

W styczniu 2005 główna sala wykładowa muzeum otrzymała nazwę Audytorium Jana Nowaka-Jeziorańskiego[9].

8 kwietnia 2011 na fasadzie siedziby muzeum odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Lechowi Kaczyńskiemu, wykonaną z czarnego, satynowanego granitu, z odlaną z brązu podobizną zmarłego prezydenta. Autorem projektu tablicy był Andrzej Renes[10].

Historia budynku Elektrowni Tramwajów Miejskich[edytuj | edytuj kod]

Decyzją prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego przekazano na siedzibę Muzeum Powstania Warszawskiego budynki dawnej Elektrowni Tramwajowej przy ul. Przyokopowej 28. Kompleks należy do najciekawszych i najlepiej zachowanych zespołów architektury przemysłowej na terenie Warszawy[11].

Elektrownię Tramwajową wzniesiono w latach 1904–1908. Na rozległej działce stanął też budynek administracji, powstała bocznica kolejowa, wykopano studnię artezyjską, a w 1917 wybudowano dodatkowo kotłownię. Rok później rozpoczęła się rozbudowa gmachu głównego, trwająca do roku 1923.

Działania wojenne we wrześniu 1939 spowodowały poważne uszkodzenia budynku Elektrowni. 1 sierpnia 1944 grupa żołnierzy „Kedywu” odparła ataki oddziałów niemieckiej żandarmerii i Wehrmachtu. Pracownicy Elektrowni trwali na posterunku do 6 sierpnia – kiedy to wkroczyli Niemcy i rozstrzelali załogę. Podczas powstania warszawskiego w pobliżu toczyły się zaciekłe walki o utrzymanie tzw. „twardego frontu”. Wraz z upadkiem powstania Niemcy zbombardowali teren wolskiej Elektrowni, a ocalałe mury wysadzili.

Po wojnie uznano, że w wyniku odbudowy Elektrownia powinna zostać przekształcona w ciepłownię, co też się stało. Budynek był wielokrotnie przejmowany przez kolejnych właścicieli. W latach 70. jego ceglaną fasadę pokrywał szary tynk, tzw. baranek. W 2004, dzięki pracy konserwatorów zaangażowanych przez Muzeum, budynek Elektrowni odzyskał dawny wygląd. Wynalazcą nowatorskiej metody czyszczenia ceglanych murów z cementowego tynku jest Bogusław Kornecki, który opracował pomysł podgrzewania tynku palnikiem. W 2006 na 34. Międzynarodowej Wystawie Wynalazczości w Genewie odebrał złoty medal z wyróżnieniem i statuetkę „Geniusza”.

W połowie kwietnia 2004, po zdemontowaniu kotłów i innych ciężkich elementów, rozpoczęły się trudne, całodobowe prace remontowo-budowlane przygotowujące Muzeum na otwarcie w lipcu.

W 2005 roku Muzeum zaangażowało się w rewitalizację pomnika Piotra Lędziakowskiego, który zginął 13 kwietnia 1917 r. w wyniku wybuchu kotła. Fragmenty kratownic z hali Elektrowni oraz słupki z zabetonowanych tramwajowych szyn posłużyły rewitalizacji grobu pracownika Elektrowni. Prace konserwatorskie przeprowadził Bogusław Kornecki (główny konserwator Społecznego Komitetu Opieki nad Starymi Powązkami) oraz Jerzy Niewiadomski (specjalista od renowacji zabytków z metalu).

Chociaż historyczny adres kompleksu budynków Elektrowni Tramwajowej to ul. Przyokopowa 28, muzeum otrzymało oficjalny adres od ulicy Grzybowskiej, biegnącej po jego północnej stronie.

Rozbudowa[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 2018 rozstrzygnięto konkurs architektoniczno-urbanistyczny na rozbudowę i modernizację muzeum[12]. Powstaną m.in. obiekty nowej strefy wejściowej, umożliwiającej dostęp do zespołu muzealnego od strony ul. Towarowej[12].

Ekspozycja[edytuj | edytuj kod]

Ekspozycja jest zlokalizowana na trzech kondygnacjach (parter, antresola i piętro), na całkowitej powierzchni ponad 3000 m². Składa się na nią ok. 1000 – z ponad 30 000 zgromadzonych – eksponatów: broń, dokumenty, listy, przedmioty osobiste, 1500 fotografii, ponad 200 informacji biograficznych i historycznych, a także mapy, tablice oraz filmy z 1944. Wszystkie napisy na eksponatach opracowano w językach polskim i angielskim. Elementy ekspozycji zawierające drastyczne sceny (m.in. zbrodnie w Palmirach i powstańczy szpital) zostały odpowiednio oznakowane. W cenie biletu można też obejrzeć film Miasto ruin.

Muzeum ma charakter interaktywny i narracyjny: oddziałuje obrazem, światłem i dźwiękiem. Aranżacja wnętrza i wykorzystanie efektów multimedialnych mają przybliżyć powstańczą rzeczywistość. Wiele elementów ekspozycji ukazuje historię powstania poprzez pryzmat przeżyć i losów jego uczestników. Wytyczona trasa przedstawia chronologię wydarzeń i prowadzi przez poszczególne sale tematyczne. Zwiedzający poruszają się w scenerii sprzed ponad 60 lat, chodząc po granitowym bruku.

Ekspozycja stała składa się z trzech głównych, powiązanych chronologicznie, części. Na parterze znalazła się wystawa poświęcona II wojnie światowej od września 1939 do zakończenia akcji „Burza”, ze szczególny uwzględnieniem sytuacji w Warszawie (terror niemiecki, przygotowania do powstania). Następnie należy wjechać windą lub wejść schodami przez Salę pod Liberatorem na antresolę, gdzie przedstawiono losy powstania w sierpniu 1944 oraz życie w powstańczej Warszawie. Dalej trasa zwiedzania prowadzi schodami w dół, na piętro, gdzie przedstawiono sytuację w Warszawie do dnia kapitulacji powstania, zniszczenie miasta, exodus ludności cywilnej, warunki życia powstańców w niemieckich obozach jenieckich, a także sytuację międzynarodową oraz utworzenie komunistycznego rządu w Lublinie. Uzupełnienie ekspozycji stanowią wystawy znajdujące się w Sali pod Liberatorem.

Zwiedzanie ekspozycji wewnątrz budynku wraz z obejrzeniem filmu Miasto ruin trwa średnio ok. 2 godzin. Dodatkowe 20–30 minut należy przeznaczyć na obejrzenie Parku Wolności oraz schronu Ringstand 58c.

Parter[edytuj | edytuj kod]

Na parterze przedstawiono okres okupacji i sam wybuch powstania – godzinę „W”. W tę część ekspozycji wprowadza kalendarium wydarzeń od 1 września 1939 po 8 maja 1945. Pokazano życie codzienne okupowanej stolicy, niemiecki terror, którego symbolami są różowe afisze o ulicznych egzekucjach, Palmiry i warszawskie getto, a także funkcjonowanie Polskiego Państwa Podziemnego i Akcję „Burza”.

Zaraz przy wejściu można, korzystając z przedwojennych aparatów telefonicznych, wysłuchać wspomnień pięciorga powstańców w przeddzień 60. rocznicy powstania. Po drugiej stronie w małym lapidarium umieszczono kilkanaście fragmentów gzymsów i portali z przełomu XVIII i XIX wieku pochodzących ze zburzonego przez Niemców Zamku Królewskiego (depozyt Muzeum Warszawy). Tło dla nich stanowi wielkie kolorowe zdjęcie sprzed 1939 przedstawiające ruch uliczny na skrzyżowaniu ul. Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich przed nieistniejącą kamienicą Pinkusa Lothego.

W przeznaczonej specjalnie dla dzieci Sali Małego Powstańca dzieci uczą się historii przez zabawę, oglądając teatrzyk powstańczy czy wcielając się w rolę harcerskich listonoszy i sanitariuszek. Najmłodsi goście mają do dyspozycji repliki dawnych zabawek, którymi bawili się ich rówieśnicy w czasie wojny (przytulanki, szmacianki i misie), gry planszowe oraz puzzle. Nie ma tutaj natomiast zabawek militarnych[13]. W sali znajduje się również replika pomnika Małego Powstańca zaprojektowanego przez Jerzego Jarnuszkiewicza.

W centralnej części parteru znajduje się stalowy Monument, przecinający dwa poziomy ekspozycji. Jego ściany pokrywają daty kolejnych dni powstania i ślady po pociskach. W tym „bijącym sercu walczącej Warszawy” zamknięto odgłosy powstańczej stolicy.

Kolejną część ekspozycji poświęcono akcji „Burza”. Symbolem zbliżającej się godziny „W” jest zegar ustawiony na godzinie 17.00. Atmosferę warszawskiej ulicy tamtego czasu oddają polskie flagi na replice jednego z niemieckich bunkrów ulicznych oraz zdjęcia Eugeniusza Lokajskiego. Przy przejściu do Sali pod Liberatorem ustawiono motocykl BMW R 12 używany przez Wehrmacht. Na szybie windy umieszczono powstańcze opaski.

W oddzielnym pomieszczeniu eksponowane są maszyny drukarskie z lat 40. Wszystkie są sprawne i drukują m.in. historyczne obwieszczenie z 3 sierpnia 1944, „Biuletyn Informacyjny” oraz ulotki.

Antresola[edytuj | edytuj kod]

Na drugi poziom ekspozycji można wjechać przeszkloną windą. W czasie jazdy odtwarzana jest w niej powstańcza piosenka Krystyny Krahelskiej Hej, chłopcy, bagnet na broń.

Na antresoli zaprezentowano przebieg walki w sierpniu 1944 oraz życie codzienne w powstańczej Warszawie. Obok windy znajduje się fragment ekspozycji poświęcony Krystynie Krahelskiej wraz z pomniejszoną kopią rzeźby Syreny, do której poetka pozowała Ludwice Nitschowej. Obok Syrenki znajduje się gablota z umundurowaniem powstańców.

Pokazano tutaj m.in. ludobójstwo na Woli (protokoły PCK z ekshumacji zwłok ofiar), zdobycie Gęsiówki, życie religijne i kulturalne oraz szpital powstańczy. W gablotach umieszczone zostały różne rodzaje broni wykorzystywane przez obie walczące strony. Część ekspozycji poświęcono także aprowizacji w czasie powstania (m.in. gablota z ziarnami jęczmienia ze zdobytych przez powstańców magazynów browaru Haberbusch i Schiele). W znajdującym się dalej niewielkiej replice kina „Palladium” wyświetlana jest kronika filmowa zmontowana z materiałów Biura Informacji i Propagandy AK nakręconych w czasie powstania.

Na trasie zwiedzania znajduje się replika fragmentu kolektora czyli wysokiego (w Warszawie największe kolektory osiągały wysokość do 2,7 m, a burzowce do 3,5 m[14]) kanału przełazowego z czerwonej cegły. Przechodząc nim można obejrzeć w ciemnościach m.in. historyczne fotografie oraz odtworzony napis przy włazie Uwaga, Niemcy! Drugi typ kanału wykorzystywanego przez powstańców można obejrzeć w podziemiach Sali pod Liberatorem.

Piętro[edytuj | edytuj kod]

Kanał, a następnie schody prowadzą w dół, na piętro. Ten fragment ekspozycji pokazuje walki we wrześniu toczące się na Czerniakowie, Mokotowie i Żoliborzu, udział w powstaniu żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych i Armii Ludowej, a także cudzoziemców. Przedstawiono upadek powstania i następujące po nim wydarzenia – powstanie i działalność PKWN, decyzje Wielkiej Trójki, kapitulację i exodus ludności Warszawy. Przedstawiono też losy powstańców w PRL. Wyróżnioną częścią jest Miejsce Pamięci, w którym znajdują się powstańcze mogiły. Do zwiedzania udostępniono tutaj także trzy niewielkie pomieszczenia z wystawami: „Radiostacja” (można tutaj obejrzeć replikę radiostacji „Błyskawica”), „Poczta polowa” oraz „Niemcy”.

Przestrzeń na piętrze przylegającą do Sali pod Liberatorem od strony północnej i południowej zaadaptowano dla potrzeb wystaw czasowych. Można tutaj obejrzeć m.in. kopię miny samobieżnej Goliath, używanej przez Niemców do niszczenia powstańczych barykad.

Na piętrze znajduje się także kawiarnia „Pół Czarnej” o wystroju stylizowanym na lata międzywojenne.

Sala pod Liberatorem[edytuj | edytuj kod]

Druga część ekspozycji, zwana Salą pod Liberatorem, stanowi całkowicie odmienną przestrzeń. Jest to duża przestronna sala – dawna hala kotłów elektrowni – w której istotną rolę odgrywa gra światła i przestrzeni. Centralnym punktem sali jest replika samolotu Consolidated B-24 Liberator, pilotowanego przez kapitana Zbigniewa Szostaka, zestrzelonego przez myśliwce Luftwaffe w okolicach Bochni. Oryginalne elementy samolotu, odnalezione w rejonie katastrofy, włączono w jego replikę, wykonaną w skali 1:1. Jest to jedyna tego rodzaju rekonstrukcja na świecie, wykonana w oparciu o oryginalną dokumentację techniczną, zdjęcia, oraz informacje uzyskane dzięki wywiadom z pilotami i mechanikami. Pod samolotem znajduje się ekspozycja poświęcona alianckim zrzutom dla walczącej Warszawy.

Do pozostałych atrakcji tej części Muzeum należą także zachowany i odrestaurowany jeden z kotłów elektrowni oraz otwarta sala kinowa, w której wyświetlany jest film Warszawa walczy, zrealizowany podczas powstania i wyświetlany w kinie „Palladium” przy ul. Złotej 7/9 w sierpniu i wrześniu 1944.

Od 1 sierpnia 2010 w specjalnie przygotowanej sali można obejrzeć film Miasto ruin będący pierwszą w Polsce cyfrową rekonstrukcją miasta zniszczonego w czasie II wojny światowej wykonaną w 3D. Pięciominutowy film, wyświetlany w niewielkiej (24 miejsca) salce kinowej pokazuje zrujnowane miasto w marcu 1945 widziane z pokładu liberatora nadlatującego od południa i zataczającego krąg nad Warszawą, tj. powtarzającego typową trasę pokonywaną przez te samoloty startujące z lotnisk we Włoszech i dokonujące zrzutów broni i żywności dla walczących powstańców.

Wieża[edytuj | edytuj kod]

Jedną z atrakcji muzeum jest 32-metrowa wieża widokowa, na ścianie umieszczono symbol Polski Walczącej, a na maszcie – flagę Polski. Na szczycie wieży znajduje się taras widokowy, z którego można zobaczyć panoramę Woli i zachodniego Śródmieścia. Na tarasie na specjalnych planszach zaznaczone zostały przedwojenne budynki znajdujące się w pobliżu muzeum. Ze względu na bezpieczeństwo zwiedzających, wjazd windą na taras widokowy jest możliwy przy sprzyjających warunkach pogodowych.

Podziemia[edytuj | edytuj kod]

W podziemiach Sali pod Liberatorem znajduje się wystawa „Niemcy w okupowanej Warszawie” przedstawiająca historię lat 1939–1944 widzianą oczami tych, przeciwko którym wybuchło powstanie.

Odważni zwiedzający mogą przejść w ciemnościach przez udostępniony w tej części ekspozycji krótki odcinek kanału. Jest to replika murowanego kanału przełazowego, bardzo często wykorzystywanego przez powstańców. W Warszawie kanały przełazowe tego typu miały jajowy przekrój o wysokości 110 i szerokości 60 cm, przy przeciętnej wysokości wód ściekowych w przypadku czynnego kanału od 10 do 15 cm. Można się było przemieszczać nimi tylko w pozycji pochylonej, przy zgiętych kolanach[15].

Kaplica[edytuj | edytuj kod]

Patronem kaplicy Muzeum Powstania Warszawskiego jest jeden ze 108 błogosławionych, ks. Józef Stanek, który został schwytany przez Niemców, a następnie powieszony na własnej stule podczas pacyfikacji Czerniakowa 23 września 1944 roku. W 2004 roku jego relikwie, przechowywane dotychczas w świątyni Ojców Pallotynów z Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, zostały uroczyście złożone jako dar Prowincji dla muzealnej kaplicy w mensie ołtarzowej. Józef Stanek został beatyfikowany w 1999 roku przez Jana Pawła II.

Kaplicę, zgodnie z wytycznymi liturgicznymi Kurii, zaprojektował Wojciech Obtułowicz. Ściany wyłożono szarym wapieniem z Hiszpanii, podłogę zaś kostką brzozową. Znajduje się w niej 50 miejsc siedzących. W każdą niedzielę o godz. 12.30 w kaplicy odprawiana jest msza.

Park Wolności[edytuj | edytuj kod]

W dniu otwarcia Muzeum – 31 lipca 2004 – w Parku odbyła się uroczysta msza celebrowana przez Prymasa Polski Józefa Glempa.

Centralnym elementem Parku Wolności jest Mur Pamięci o długości 156 m, na którym wyryto ponad 11 tysięcy nazwisk żołnierzy Armii Krajowej poległych w powstaniu[16]. Lista ta jest nieustannie uzupełniana, cały czas przyjmowane są nowe zgłoszenia. Nazwiska są weryfikowane na podstawie dokumentów archiwalnych, list Czerwonego Krzyża i innych źródeł. Umieszczane są w tzw. systemie holenderskim, w ponumerowanych kolumnach, w porządku alfabetycznym. Drukowane listy nazwisk z numerami są udostępniane w Muzeum, pełny zestaw nazwisk dostępny jest również dostępny w Internecie[17][18].

W centralnej części Muru zawieszono ważący 230 kg dzwon „Monter”, poświęcony Antoniemu Chruścielowi – dowódcy powstania warszawskiego, trzykrotnemu kawalerowi Orderu Virtuti Militari i Krzyża Walecznych. Dzwon bije 1 sierpnia o godzinie „W”, czyli o 17.00 – godzinie wybuchu powstania warszawskiego.

Za Murem Pamięci znajduje się Ogród Różany, miejsce wystaw plenerowych. Można obejrzeć tam plenerową galerię „Mur Sztuki”, gdzie swoje prace prezentują artyści z Polski i zagranicy. Swoje murale namalowali tam m.in. Edward Dwurnik, Wilhelm Sasnal, Stasys Eidrigevicius, Papcio Chmiel, Andrzej Pągowski, Grupa Twożywo, Bartek Materka, Przemysław Truściński, Galeria Rusz, Rafał Roskowiński, Wojtek Jaruszewski, Jakub Rebelka, Anna Czarnota, Wojciech Jaruszewski oraz Piotr Janowczyk.

Na terenie Parku Wolności znajduje się kilka upamiętnień:

monument upamiętniający udział adwokatów w powstaniu warszawskim

pomnik ku czci żołnierzy służb sanitarnych poległych w powstaniu

pomnik gruzińskich oficerów kontraktowych

pomnik upamiętniający kobiety, które oddały swoje życie w czasie II wojny światowej w walce o wolność i niepodległość Polski

monument Pamięci Filmowców, Członków Wydziału Propagandy Referatu Filmowego BIP KG AK, realizatorów kronik filmowych Powstania Warszawskiego „Warszawa Walczy”

Można tutaj również obejrzeć fragment oryginalnego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego, zniszczonego przez Niemców w grudniu 1944.

Pomiędzy budynkiem muzeum a Murem Pamięci znajduje się wykonana w 2004 replika powstańczego wozu pancernego „Kubuś”

Schron Ringstand 58c[edytuj | edytuj kod]

Poza główną trasą zwiedzania, pomiędzy budynkiem administracyjnym a murem od strony ulicy Grzybowskiej, można obejrzeć oryginalny żelbetonowy niemiecki schron Ringstand 58c (tzw. tobruk). Na schron natrafiono podczas budowy biurowca Zaułek Piękna u zbiegu ulic: Kruczej, Mokotowskiej i Pięknej. Jest to jeden z ok. 60 „tobruków” zbudowanych przez Niemców w 1944 dla obrony Twierdzy Warszawa (Festung Warschau)[19]. Stanowił element południowego odcinka pasa umocnień wokół centrum Warszawy, biegnącego od Dworca Zachodniego do placu Narutowicza i dalej ulicami: Filtrową, Nowowiejską, placem Zbawiciela do ulicy Pięknej i dalej, w kierunku Sejmu i Wisły[20].

Ringstand został przekazany muzeum i przewieziony w obecne miejsce w sierpniu 2004[21]. Nie został ponownie wkopany w ziemię, dzięki czemu można go obejrzeć także od środka.

Działalność muzeum[edytuj | edytuj kod]

Archiwum Historii Mówionej[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2004 rozpoczęty został projekt Archiwum Historii Mówionej[22]. Jego głównym celem jest utrwalenie relacji kilku tysięcy żołnierzy Armii Krajowej – uczestników powstania warszawskiego, mieszkających obecnie w Polsce i za granicą.

Ankieta przygotowana przez zespół historyków i socjologów nie koncentruje się jedynie na powstaniu warszawskim. Informacje dotyczą życia powstańców przed wybuchem II wojny światowej, ich aktywności podczas okupacji niemieckiej i ich losów po wojnie.

Zebrane materiały są pomocne zarówno dla historyków, jak i badaczy Polskiego Państwa Podziemnego, a także w programach edukacyjnych i w nauczaniu.

Do 2014 Archiwum przeprowadziło ponad 3500 wywiadów z uczestnikami powstania warszawskiego[2]. Wszystkie relacje są utrwalane w wersji elektronicznej. Zapisy filmowe rozmów są sukcesywnie udostępniane w czytelni Muzeum, a część z nich można obejrzeć na kanale YouTube[23].

Powstańcze Biogramy[edytuj | edytuj kod]

Celem Powstańczych Biogramów jest opracowanie możliwie pełnego zbioru biogramów uczestników powstania warszawskiego[24]. Biogramy to postać internetowej „encyklopedii” poświęconej powstańcom, którą każdy może współredagować. Dzięki zaangażowaniu żyjących powstańców, ich rodzin i wszystkich zainteresowanych istnieje możliwość dotarcia do bezcennych informacji, zdjęć i dokumentów. Zweryfikowane przez historyków materiały pozwolą na uzupełnienie i ocalenie danych na temat uczestników powstania.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Sekcja Dydaktyczna Muzeum prowadzi lekcje muzealne z historii i języka polskiego na różnych poziomach nauczania – od szkoły podstawowej po licea i inne szkoły ponadgimnazjalne. Zajęcia są dostosowane do wieku uczestników i dostarczają wiedzę o dziejach powstania warszawskiego i okresie II wojny światowej w Polsce.

Sekcja Dydaktyczna organizuje również certyfikowane szkolenia merytoryczne i metodyczne, otwarte wykłady i seminaria oraz warszawskie i ogólnopolskie projekty edukacyjne, wykraczające poza tradycyjnie rozumianą dydaktykę szkolną i doskonalenie zawodowe. Duża część z nich odbywa się w największej sali wykładowej muzeum, Audytorium Jana Nowaka-Jeziorańskiego.

Elementem edukacyjnym jest także znajdująca się na parterze Sala Małego Powstańca. Najmłodsi mogą tu zacząć swoją „przygodę z historią” w przestrzeni dostosowanej do fizycznych i psychologicznych potrzeb dziecka, wśród zabawek i gier związanych z epoką, pod opieką specjalnie wyszkolonych instruktorów.

Wolontariat[edytuj | edytuj kod]

Działalność Muzeum w dużej mierze opiera się na pracy wolontariuszy. Z placówką współpracuje ok. 500 wolontariuszy[2]. Są wśród nich gimnazjaliści, licealiści, studenci, ludzie aktywni zawodowo, ale też emeryci i renciści, a także sami powstańcy, którzy pomagają w różnych działach Muzeum. Są przewodnikami Muzeum, nagrywają i prowadzą wywiady z powstańcami, a także pomagają w Dziale Promocji, współtworzą projekty edukacyjne i wykonują prace biurowe. Praktycznie każdy, kto interesuje się powstaniem warszawskim i chce pogłębić swoją wiedzę nie tylko na temat historii, ale też nowoczesnych sposobów jej promocji, może zostać wolontariuszem Muzeum.

Instytut Stefana Starzyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Instytut Stefana Starzyńskiego to oddział Muzeum Powstania Warszawskiego, który poprzez programy edukacyjne, badawcze, działalność wydawniczą ma propagować wiedzę na temat Warszawy, koncentrując się przede wszystkim na najnowszej historii stolicy oraz na kwestiach związanych z jej rozwojem[25].

Rocznicowe spektakle teatralne[edytuj | edytuj kod]

Rokrocznie Muzeum produkuje i wystawia przedstawienie teatralne skupiające się wokół tematyki Powstania Warszawskiego, jak i jego pamięci. Premiera odbywa się zawsze wieczorem 1 sierpnia, w kolejną rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego, w Sali pod Liberatorem. Tematyka, jak i język teatralny przedstawień są różnorodne, oscylują od tonów upamiętnienia, do pytań filozoficzno-moralnych o istotę Powstania. Do realizacji spektaklu co roku zapraszany jest inny zespół realizatorów. Do tradycji przeszło, że spektakle w Muzeum Powstania Warszawskiego realizowane są przez uznanych polskich reżyserów teatralnych, takich jak m.in.: Krzysztof Garbaczewski, Krystyna Janda, Agata Duda-Gracz, Agnieszka Glińska, Radosław Rychcik, Michał Zadara, Jan Klata[26].

Fotoplastikon Warszawski[edytuj | edytuj kod]

16 lipca 2008 Muzeum podpisało umowę z właścicielem warszawskiego Fotoplastikonu. Dzięki temu Muzeum udostępniło mieszkańcom stolicy oraz turystom bogate zbiory fotograficzne gromadzone przez ponad sto lat w budynku przy Alejach Jerozolimskich 51.

Fotoplastikon powstał na początku XX w. i z niewielkimi przerwami działał przez całe stulecie, zachowując pierwotną lokalizację. Dziś w Polsce oprócz warszawskiego, zachował się również fotoplastikon w Łodzi, są to jedne z niewielu na świecie czynnych urządzeń tego typu. W zbiorach Fotoplastikonu jest ponad 3000 oryginalnych fotografii z różnych zakątków świata dokumentujących otwarcie Kanału Sueskiego, wyprawę na Spitsbergen, ślub księżniczki Anny, „Japonię – jakiej nie znamy”, Warszawę na przełomie wieków[27].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

srebrny medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

brązowy medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

medal „Pro Memoria”

Nagrody przyznane Muzeum Powstania Warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

2005

Wydarzenie Muzealne Roku „Sybilla 2004” Grand Prix

„Znak na tak” miesięcznika WIK

nagroda „Totus”

Grand Prix w konkursie Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji na budynek w stolicy najlepiej przystosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych

2006

redakcja „Gazety Wyborczej” „Co Jest Grane” przyznało Muzeum Powstania Warszawskiego „Wdechę” w kategorii „Miejsce Roku”

„The Cepif & International Herald Tribune Cee Property Awards 1989–2006, The Best Of The Best” w kategorii Najlepszych Obiektów Użyteczności Publicznej zbudowanych w latach 1989–2006

Pozytywne Miejsca Warszawy (Clear Channel)

Perła Honorowa przyznana przez Redakcję Magazynu Ekonomicznego Polish Market, Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk i Centrum Informacji Społeczno-Gospodarczej Ministerstwa Gospodarki w kategorii „Krzewienie polskich tradycji i wartości patriotycznych”

Warsaw Insider w kategorii „Best Museum/Gallery”

Nagroda specjalna Stowarzyszenia Architektów Polskich dla Muzeum Powstania Warszawskiego w konkursie Stowarzyszenia Architektów Polskich Nagrody Roku SARP 2005 za wydarzenie kulturalne, społeczne, historyczne i architektoniczne wykraczające poza ramy architektury.

2007

współczesna ikona Warszawy – nagroda w plebiscycie Gazety Wyborczej

III nagroda w Konkursie Wydarzenie Muzealne Roku „Sybilla” 2006 – w kategorii „Publikacje”

nagroda specjalna im. Włodzimierza Pietrzaka za „niezwykłe w formie i treści upamiętnienie Powstania Warszawskiego i przywracanie mu należytego miejsca w historii i świadomości Polaków”

nagroda Mediów Niptel za stworzenie i promocję Muzeum Powstania Warszawskiego, przyznana Janowi Ołdakowskiemu, dyrektorowi Muzeum

nagroda dla Muzeum Powstania Warszawskiego w konkursie Art&Business Awards2007, organizowanym przez fundację „Commitment to Europe art&business”

„Nocne Marki” dla Muzeum Powstania Warszawskiego – plebiscyt „Nocne Marki” redakcji miesięcznika „Aktivist”, nagroda w kategorii „Aktivista roku 2007”

wyróżnienie KLIO przyznawane przez Porozumienie Wydawców Książki Historycznej za Przewodnik po powstańczej Warszawie autorstwa J.S. Majewskiego i T. Urzykowskiego, wydany przez Muzeum Powstania Warszawskiego

2008

nagroda w kategorii „Najlepszy projekt rewitalizacyjny” w Europie Środkowo-Wschodniej za rok 2008 w prestiżowym konkursie, corocznie organizowanym przez The CEPIF & International Herald Tribune

wyróżnienie w konkursie „Obsesja papieru i tworzyw 2009”

„Perła w Koronie Mazowsza 2008”

wyróżnienie „Szeroki Pas 2008” za otwarcie Wirtualnego Muzeum Powstania Warszawskiego

wyróżnienie w konkursie „Webstarfestival” za projekt wirtualnego muzeum

2009

wyróżnienie za projekt „Literackie i filmowe gry miejskie”, w konkursie organizowanym przez Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki

„Fotograficzna Publikacja Roku 2008” za wydawnictwo „ppor. Eugeniusz Lokajski ps. Brok”

brązowy medal w międzynarodowym konkursie „ED-Awards” za wydawnictwo „ppor. Eugeniusz Lokajski ps. Brok” (wersja angielska)[28]

wyróżnienie w konkursie „Obsesja papieru i tworzyw 2009”

wyróżnienie „Klio”, Muzeum Powstania Warszawskiego zostało uhonorowane nagrodą za album „(Roz)poznaj Warszawę. Nieznane fotografie z rodzinnych archiwów 39-45” (kategoria: varsaviana).

2010

Muzeum Powstania Warszawskiego zostało uhonorowane przez Biskupa Polowego gen. dyw. Tadeusza Płoskiego dyplomem „Benemerenti” Ordynariatu Polowego WP. Nagrodę odebrał dyrektor Muzeum Jan Ołdakowski[29][30].

8 stycznia Honorowe członkostwo Związku Powstańców Warszawskich z rąk gen. Zbigniewa Ścibora-Rylskiego, Prezesa Związku otrzymali Hanna Gronkiewicz-Waltz, Prezydent m.st. Warszawy oraz Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego. Uhonorowanie dla Dyrektora Muzeum, to wyraz szacunku i uznania za osobiste zaangażowanie w powstanie i rozwój Muzeum Powstania Warszawskiego.

we wrześniu Muzeum otrzymało nagrodę „Mazowieckie Zdarzenie Muzealne – Wierzba”, przyznawaną przez Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego. Muzeum zostało wyróżnione II miejscem za wydarzenie „Warszawiacy śpiewają (nie) Zakazane Piosenki” w kategorii „Najlepsza impreza, pokaz, ekspozycja w plenerze – zorganizowana poza terenem muzeum”.

2011

styczeń – Ves Award za film Miasto ruin w kategorii „Outstanding Visual Effects in a Special Venue Project” (nominacja)

7 lutego – Redakcja Gazety Wyborczej po raz drugi (wcześniej w 2006 r.) przyznała Muzeum Powstania Warszawskiego Wdechę 2010 w kategorii „Wydarzenie roku” za festiwal warszawski „Niewinni Czarodzieje”, który od roku 2006 organizuje Instytut Stefana Starzyńskiego, oddział MPW, zaś koordynatorkami projektu są Dorota Serwa i Agnieszka Szulejewska.

10 maja – album Adama Pierończyka „Komeda The Innocent Socerer”, którego Muzeum Powstania Warszawskiego jest współwydawcą, został uhonorowany nagrodą Fryderyka 2011. Album zebrał wiele pozytywnych opinii a sam autor odebrał również nagrodę w kategorii „Muzyk Roku”.

23 maja – film Miasto ruin nagrodzone zostało Muse Award przez Amerykańskie Stowarzyszenie Muzeów. Film stworzony w technice 3D jest jedyną tego typu rekonstrukcją zburzonego miasta.

czerwiec – III Konkurs Literatury Dziecięcej im. Haliny Skrobiszewskiej – wyróżnienie za książkę „Czy wojna jest dla dziewczyn?” Książka została także wpisana na Listę Skarbów Muzeum Książki Dziecięcej.

16 września – Mazowieckie Zdarzenia Muzealne – Wierzba – III nagroda za książkę dla dzieci „Czy wojna jest dla dziewczyn?” w kategorii „najciekawsze wydawnictwo muzealne” – publikacja Muzeum Powstania Warszawskiego i Wydawnictwa Literatura[31].

28 września – Nagroda im. Jerzego Ślaskiego dla Muzeum Powstania Warszawskiego przyznawana przez Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej.

październik – Wawrzyn Polskiej Turystyki dla Muzeum Powstania Warszawskiego przyznane przez Stowarzyszenie Wspierania Rozwoju Turystyki za działalność innowacyjną.

14 października – Nagroda Literacka Miasta Stołecznego Warszawy za książkę Asiunia Joanny Papuzińskiej

15 grudnia – Pozytywista Roku 2010 – nagroda główna w kategorii „Nauka i edukacja” za działalność edukacyjną na rzecz popularyzacji wiedzy o patriotyzmie i poświęceniu dla wolnej Ojczyzny. Nagrodę przyznała Fundacja Regionalnych Inkubatorów Przedsiębiorczości „Wokulski”.

2012

20 stycznia – nagroda „Polski Internet 2011” dla Muzeum Powstania Warszawskiego za stronę www.1944 pl[32] w kategorii Kultura i Sztuka. Konkurs odbył się pod patronatem Ministerstwa Infrastruktury, Urzędu Komunikacji Elektronicznej i Polskiej Izby Informatyki i Telekomunikacji.

26 czerwca – wyróżnienie w konkursie „Golden Arrow” za mobilna aplikację „Miejsca pamięci – Warszawa '44” przygotowaną przez agencję Lemon Sky.

13 lipca – Certyfikat Doskonałości za rok 2012 od użytkowników witryny internetowej Tripadvisor.com.

7-9 listopada – wyróżnienie dla autorów „Przewodnika po powstańczej Warszawie” – Jerzego Majewskiego i Tomasza Urzykowskiego w ramach VI Targów Książki Akademickiej i Naukowej ACADEMIA. Muzeum Powstania Warszawskiego jest współwydawcą książki.

2013

16-19 maja – W ramach Warszawskich Targów Książki, Muzeum otrzymało nagrodę Magellana za najlepszą publikację turystyczną 2012 roku. Wydany przez MPW „Przewodnik po warszawskich blokowiskach” autorstwa Jarosława Trybusia został wybrany przez jury najlepszym w kategorii „przewodnik tekstowy”.

16-19 maja – wyróżnienie w Konkursie Magellana – nagrody przyznawanej wyróżniającym się wydawcom publikacji turystycznych i kartograficznych. Muzeum Powstania Warszawskiego doceniono za pomysł odkrywania Warszawy w nowatorski sposób.

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Biurowiec Kolmex

Muzeum Nurkowania

Wola Center

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Muzea w Warszawie

Muzeum Dulag 121

Antologia komiksu 44

Masa Powstańcza

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

1. ↑ Jan Ołdakowski: Jedyne takie muzeum – Muzeum Powstania Warszawskiego [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i perspektywy. Warszawa: ARX REGIA. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 426. ISBN 978-83-7022-160-7.

2. ↑ Skocz do: a b c O Nas. W: Muzeum Powstania Warszawskiego [on-line]. 1944.pl. [dostęp 2014-09-04].

3. ↑ Jan Ołdakowski: Jedyne takie muzeum – Muzeum Powstania Warszawskiego [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i perspektywy. Warszawa: ARX REGIA. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 425. ISBN 978-83-7022-160-7.

4. ↑ Michał Krasucki: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 256. ISBN 978-83-931723-5-1.

5. ↑ Muzeum widzę piękne, www.1944.pl [dostęp 2020-02-29] (pol.).

6. ↑ Panorama powstańcza Wajdy i Starskiego - Powstanie Warszawskie - rp.pl, www.rp.pl [dostęp 2020-02-29] (pol.).

7. ↑ Nagroda Roku SARP 2005. sarp.org.pll, 21 stycznia 2005. [dostęp 2019-08-21].

8. ↑ Kronika. Kalendarz warszawski styczeń-marzec 2004. „Kronika Warszawy”. 2 (121), s. 101, 2004.

9. ↑ Audytorium Jana Nowaka-Jeziorańskiego w Muzeum.. W: Muzeum Powstania Warszawksiego [on-line]. 1944.pl, 21 stycznia 2005. [dostęp 2014-09-07].

10. ↑ Tablica poświęcona Lechowi Kaczyńskiemu (pol.). 1944.pl, 2010-04-08. [dostęp 2011-05-02].

11. ↑ Michał Krasucki: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 285. ISBN 978-83-931723-5-1.

12. ↑ Skocz do: a b Magdalena Łań: Muzeum Powstania Warszawskiego będzie rozbudowane. W: Urząd m.st. Warszawy [on-line]. 20 listopada 2018. [dostęp 2018-11-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-11-22)].

13. ↑ Jan Ołdakowski: Jedyne takie muzeum – Muzeum Powstania Warszawskiego [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i perspektywy. Warszawa: ARX REGIA. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 427. ISBN 978-83-7022-160-7.

14. ↑ Henryk Janczewski: Całe życie z Warszawą. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 139. ISBN 83-06-01409-X.

15. ↑ Henryk Janczewski: Całe życie z Warszawą. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 138. ISBN 83-06-01409-X.

16. ↑ Powstanie ’44: fenomen (pol.). Rzeczpospolita, 2009-10-2. [dostęp 2010-01-29].

17. ↑ Powstanie ’44: fenomen (pol.). Rzeczpospolita, 2009-10-02. [dostęp 2010-01-29].

18. ↑ W sieci i na papierze (pol.). Rzeczpospolita, 2009-10-02. [dostęp 2010-01-29].

19. ↑ Jacek Olecki: Wojenne tajemnice Warszawy i Mazowsza. Cz. I. Warszawa: Agencja Wydawnicza CB, 2006, s. 10. ISBN 83-7339-036-7.

20. ↑ Jacek Olecki: Wojenne tajemnice.... s. 9.

21. ↑ Schron uratowany. W: Muzeum Powstania Warszawskiego [on-line]. 1944.pl, 10.08.2004. [dostęp 2014-09-05].

22. ↑ Archiwum Historii Mówiąnej.

23. ↑ Archiwum Historii Mówionej na YouTube.

24. ↑ Muzeum Powstania Warszawskiego.

25. ↑ Instytut Stefana Starzyńskiego.

26. ↑ Witold Mrozek: Muzeum Powstania Warszawskiego. Coroczny teatr w muzeum. Wyborcza.pl, 01.08.2015. [dostęp 2017-04-30].

27. ↑ Fotoplastikon Warszawski.

28. ↑ MEDAL DLA MUZEUM.. 1944.pl, 18 czerwca 2009. [dostęp 2021-10-28].

29. ↑ Nagrody „Benemerenti” i „Milito pro Christo”.

30. ↑ Dyplom Benemerenti.. 1944.pl, 11 stycznia 2010. [dostęp 2021-10-28].

31. ↑ Wierzba dla Muzeum.. 1944.pl, 16 września 2011. [dostęp 2021-10-28].

32. ↑ www.1944.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Oficjalna strona Muzeum Powstania Warszawskiego

Archiwum Historii Mówionej na YouTube

Powstańcze biogramy

Instytut Stefana Starzyńskiego

Makieta samolotu Liberator w Muzeum Powstania Warszawskiego

# data[].attributes.attachment_link.title
Muzeum Powstania Warszawskiego – Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.title
Powstanie Warszawskie (film) - Wikipedia, wolna encyklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
realizatorzy powstańczych kronik filmowych: Andrzej Ancuta „Kier", Stefan Bagiński „Stefan", Stanisław Bala „Giza", Roman Banach „Świerk", Antoni Bohdziewicz „Wiktor", Jerzy Gabryelski „Orski", Wacław Feliks Kaźmierczak „Wacek", Seweryn Kruszyński, Kazimierz Pyszkowski, Edward Szope, Ryszard Szope, Henryk Vlassak „Wania", Antoni Wawrzyniak „Antonio", Jerzy Zarzycki „Pik"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Powstanie Warszawskie to największy zryw militarny w okupowanej przez Niemców Europie. Nierówna walka trwała 63 dni. 1 sierpnia 1944 r. - po latach nieludzkiej i zbrodniczej okupacji niemieckiej, która każdego dnia przynosiła nowe zbrodnie - warszawiacy chwycili za broń. Bitwa o Warszawę przyniosła zagładę miasta, śmierć około 150 tys. osób i wypędzenie reszty mieszkańców stolicy.

Wybuch Powstania w pierwszych chwilach wywołał entuzjazm. Wydawało się bowiem, że zwycięstwo jest w zasięgu ręki. Nic dziwnego, na tydzień przed wybuchem Powstania tysiące warszawiaków ze zdumieniem, ale też radością w sercu, obserwowało na moście Poniatowskiego i w Alejach Jerozolimskich kolumny cofających się na zachód Niemców. W pochodzie tym szły też, w niemieckich mundurach, jednostki kolaboranckie złożone często z byłych żołnierzy Armii Czerwonej. Wycofujący się sprawiali wrażenie pobitej armii. Szli, ciągnąć za sobą łupy zdobyte w mijanych wsiach - krowy czy chłopskie furmanki zaprzężone w chude szkapy.

Pochodowi temu towarzyszył z dala głuchy huk bitwy pancernej toczącej się między Niemcami a Armią Czerwoną w rejonie Wołomina.

Niemcy zdołali powstrzymać panikę i bezładny odwrót swoich żołnierzy. Do Warszawy, leżącej teraz na zapleczu frontu, w miejsce rozbitych jednostek skierowano karne wojsko.

To w takiej sytuacji zarówno polski rząd na uchodźstwie w Londynie, jak i dowódca Armii Krajowej musieli podjąć decyzję, czy i kiedy rozpocząć Powstanie. Decyzję dramatyczną, o której sens spór toczy się do dziś. W ostatnich dniach lipca 1944 r. wydawało się, że sytuacja na froncie stwarza szansę, by wyprzeć Niemców, zająć Warszawę i uprzedzić nadchodzącą Armię Czerwoną.

W poniedziałek, 31 lipca o godz. 19 pułkownik Antoni Chruściel „Monter", dowódca Okręgu AK Warszawa, podpisał rozkaz rozpoczęcia Powstania i skierował go do podległych sobie dowódców.

1 sierpnia do falstartów i strzelaniny dochodziło w wielu miejscach Warszawy od samego rana. O godz. 17 oddziały powstańcze zaatakowały wyznaczone wcześniej obiekty we wszystkich dzielnicach miasta. Zadaniem powstańców było zajęcie strategicznych punktów i utrzymanie ich do chwili wkroczenia do Warszawy Armii Czerwonej.

Choć do 4 sierpnia powstańcom udało się opanować większą część Śródmieścia ze Starym Miastem, nie powiodło się zdobycie ważnych obiektów wojskowych, mostów, lotnisk, dworców, ośrodków dowodzenia, koszar, większości gmachów urzędów. Chociaż siły niemieckie były rozproszone, to zajmowane przez nie obiekty były umocnione.

W dniu wybuchu Powstania w lewobrzeżnej Warszawie mieszkało 720 tys. osób, a blisko 200 tys. w jej prawobrzeżnej części (wobec ponad 1,3 mln przed wrześniem 1939 r.). Jerzy Kirchmayer w książce „Powstanie Warszawskie" wylicza, że 1 sierpnia 1944 r. Armia Krajowa miała w mieście zaprzysiężonych ok. 50 tys. osób.

W ogromnym stopniu byli to ludzie młodzi lub bardzo młodzi. Głównie inteligenci, absolwenci podziemnych gimnazjów i liceów warszawskich, studenci, związani w czasie okupacji z akowskim podziemiem, bardzo często członkowie konspiracyjnego harcerstwa.

Przytoczmy wspomnienie studenta podziemnego wydziału architektury Kazimierza M. Piechotki:

„Między nauczającymi a uczącymi się powstał niespotykany ani przedtem, ani po wojnie bezpośredni kontakt. Nie było pośrednictwa asystentów i formalizowania. Młodzi ludzie nie tylko studiowali i brali udział w konspiracji, mieli też zarabiać na swoje i często swoich rodzin utrzymanie. Nikogo nie dziwiło, gdy student podczas zajęć przepraszał: Panie profesorze, muszę już wyjść - nie tłumacząc powodu, co było oczywiste, że jest konieczność i wynika z tych ważnych >dodatkowych< obowiązków".

To właśnie tacy ludzie szli potem masowo do Powstania.
Wanda Traczyk-Stawska, łączniczka w Oddziale Osłonowym Wojskowych Zakładów Wydawniczych, na tle swojego zdjęcia z Powstania. - W początku września, po upadku Powiśla, zajmowaliśmy pozycje na Szpitalnej pomiędzy Górskiego i Warecką w Śródmieściu Północ. Tam powstało to zdjęcie. Strzelam z pistoletu maszynowego błyskawica. Nie wiedziałam, że jestem fotografowana. Byłam zła, że kolega, ten po lewej, wychylił się na linie ognia Niemców - opowiada. N a zdjęciu współczesnym (z lewej) pozuje z małpką: - Dostałam ją od kolegów, gdy musiałam oddać błyskawicę. Małpka nazywa się Cezary Peemek. Przeszła ze mną wszystkie powojenne lata.
50 tys. osób zaprzysiężonych przez AK to siła tylko pozornie wielka. Decydujące było fatalne uzbrojenie. Wielu powstańców w Godzinę W nie otrzymało żadnej broni. Brakowało karabinów maszynowych, rusznic. Cięższą bronią - poza kilkoma działkami i ckm-ami - powstańcy w ogóle nie dysponowali. Dominowała broń krótka, mało przydatna w walkach miejskich z regularną armią. Te dysproporcje dotyczyły nie tylko uzbrojenia, ale też wyszkolenia, doświadczenia w walce, umiejętności posługiwania się nowoczesną bronią. W wystarczającym stopniu mieli je tylko żołnierze Kedywu (Kierownictwo Dywersji Armii Krajowej).

A jednak Powstanie trwało ponad dwa miesiące. Atutami Polaków były znajomość terenu i determinacja. 1 sierpnia, w Godzinie W, udało się zmobilizować tylko część sił AK - ok. 30 tys. żołnierzy. W Śródmieściu stawiło się najwięcej spośród tych, którzy mieli tam przybyć - 60 proc.; najmniej na pełnej wojsk niemieckich Pradze - 40 proc.

Drugą co do liczebności siłą wśród oddziałów powstańczych, po AK, były Narodowe Siły Zbrojne - szacuje się, że walczyło ich nie mniej niż 2,5 tys. żołnierzy, wbrew władzom politycznym i dowództwu, które potępiło Powstanie. Wszystkie oddziały NSZ zostały na czas Powstania podporządkowane dowództwu AK. Ok. 800 osób wystawiła komunistyczna Armia Ludowa. Stało się to pomimo sprzeciwu władz Polskiej Partii Robotniczej. AL-owcy liczyli zresztą na szybkie współdziałanie z Armią Czerwoną. Ok. 700 osób wystawił lewicowy Korpus Bezpieczeństwa, a od 120 do 500 centrolewicowa Polska Armia Ludowa.

Kim byli polscy dowódcy

Okręgiem Warszawskim AK 1 sierpnia dowodził pułkownik Antoni Chruściel „Monter". Podległe mu jednostki koncentrowały się w ośmiu obwodach:

I - Śródmieście - dowodził podpułkownik „Radwan" Franciszek Edward Pfeiffer
II - Żoliborz - dowodził podpułkownik „Żywiciel" Mieczysław Niedzielski
III - Wola - dowodził podpułkownik „Waligóra" Jan Tarnowski
IV - Ochota - dowodził podpułkownik „Grzymała" Mieczysław Sokołowski
V - Mokotów - dowodził podpułkownik „Przegonia" Aleksander Hrynkiewicz
VI - Praga - dowodził podpułkownik „Bober" Antoni Żurowski
VII - powiat warszawski - dowodził major Kazimierz Krzyżak, „Bronisław"
VIII - Obwód Okęcie - dowodził major Stanisław Babiarz „Wysocki"

Bezpośrednio dowódcy Okręgu Warszawskiego AK podlegały bataliony NOW-AK i Batalion Harcerski "Wigry", tworzące zgrupowanie „Paweł". Do tego dochodził Kedyw Okręgu AK, jednostki saperskie, łączności itd. Wszystkie podlegały dowództwu podpułkownika „Pawła" (Franciszka Rataja).

Z kolei Komendzie Głównej AK podlegały oddziały pod dowództwem podpułkownika „Radosława" Jana Mazurkiewicza, tworzące zgrupowanie „Radosław". Podporządkowane zgrupowaniu bataliony „Zośka" i „Parasol" przeszły do legendy Powstania Warszawskiego.

W chwili wybuchu Powstania w Warszawie stacjonował niemiecki garnizon liczący ponad 16 tys. żołnierzy. Było w nim ok. 6 tys. żołnierzy Wehrmachtu oraz 4,3 tys. SS-manów i policjantów. Blisko 3 tys. ludzi liczyła obsługa lotnisk na Okęciu i Wrzecionie. Do tego dodać trzeba obsadę przyczółków mostów na Wiśle.

Siły niemieckie rozproszone były w różnych punktach miasta, a komendę nad nimi sprawował gen. Reiner Stahel, świeżo mianowany na to stanowisko 27 lipca 1944 r. Wcześniej stał na czele garnizonów w Rzymie i Wilnie. Dowódcą jednostek policyjnych w Warszawie był SS-Oberführer Paul Otto Geibel.

Na początku walk powstańcom udało się opanować jedynie kilka strategicznych punktów miasta. 1 sierpnia otoczyli dzielnicę rządową wokół pl. Piłsudskiego, odcinając drogę ewakuacji gen. Stahelowi i niemieckiemu gubernatorowi Warszawy Ludwigowi Fischerowi.

Fatalną okolicznością dla powstańców była obecność potężnych sił niemieckich na zapleczu frontu zbliżającego się do Warszawy od wschodu.

Przez stolicę przepływały jednostki 9. Armii dowodzonej przez generała wojsk pancernych Nikolausa von Vormanna. W składzie tej armii znajdowali się zaprawieni w bojach żołnierze 3. Dywizji Pancernej SS „Totenkopf", 5. Dywizji Pancernej SS „Wiking" i Dywizji Spadochronowej Luftwaffe „Herman Göring".

Mimo to zgromadzone w mieście oddziały niemieckie same nie były w stanie zdławić zrywu 40 tys. powstańców.

Tadeusz Sawicki w książce „Rozkaz zdławić powstanie" zauważył, że dla Niemców walcząca Warszawa stanowiła istotną część bitwy toczonej przez nich latem 1944 r. nad środkową Wisłą. Przez mosty w Warszawie wiodło jedyne połączenie pomiędzy niemieckimi jednostkami pancernymi walczącymi na wschód od Wisły a tymi, które starały się zgnieść uchwycony przez Rosjan Przyczółek Magnuszewski. Ta trasa wiodła przez Aleje Jerozolimskie i Grójecką, blokowane przez powstańców. W pierwszych dniach powstania Niemcy ze zmiennym powodzeniem usiłowali udrożnić Aleje.

Kolejnym zadaniem było odblokowanie tzw. dzielnicy rządowej wokół placu Piłsudskiego (wtedy Hitlera). To w tym kierunku 5 sierpnia ruszyło uderzenie niemieckie ulicami Wolską, Chłodną, Mirowską i Elektoralną. Jednocześnie zaczęło się metodyczne tłumienie Powstania. Polegało na rozcinaniu połączeń pomiędzy poszczególnymi dzielnicami zajmowanymi przez powstańców i potem ich kolejnym zajmowaniu. Tak po ciężkich walkach padła Starówka, Powiśle, Czerniaków, Mokotów, wreszcie Żoliborz.

Fiaskiem okazał się wybuch Powstania na Okęciu i Pradze. Na Okęciu powstańcy bardzo szybko zostali rozgromieni przez dobrze umocnionych Niemców. Na Pradze zryw dogasał już 2 sierpnia. Tylko w kilku miejscach walczyli osamotnieni powstańcy. W rejonie Pragi w końcu lipca skoncentrowały się duże siły niemieckie, w tym lewe skrzydło silnej 9. Armii.

Odsiecz z Poznania

Sytuacja Powstania uległa dramatycznej zmianie, gdy trzeciego i czwartego dnia walk do Warszawy dotarła główna niemiecka odsiecz. Zorganizował ją SS-Reichsführer Heinrich Himmler, który nadzorował pacyfikację miasta. Swoim podwładnym przekazał rozkaz wydany przez Führera: „Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców. Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy".

Z Poznania sprowadzono zorganizowaną naprędce specjalną grupę pod komendą SS-Gruppenführera Heinza Reinefahrta, urodzonego w Gnieźnie wyższego dowódcy SS i policji w Kraju Warty. Razem z nią do Warszawy przybył 608. Pułk Ochrony Wehrmachtu płk Willy'ego Schmidta. Z Prus Wschodnich ściągnięto kryminalistów z brygady SS-Obersturmbannführera Oskara Dirlewangera, zaprawionych w krwawych pacyfikacjach białoruskich wsi. Była to zbieranina najgorszych szumowin, rekrutowanych z więzień i obozów koncentracyjnych przestępców, których sami Niemcy nazywali „stadem świń". Na samym Dirlewangerze ciążył wyrok za gwałt na nieletniej.

W odsieczy brali też udział szturmowcy z brygady SS z Ełku oraz oddziały kolaboranckie złożone z Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, Kozaków, Azerów i Turkmenów, którzy służąc wcześniej w Armii Czerwonej dostali się do niemieckiej niewoli. Z grabieży i gwałtów słynęła sprowadzona z Częstochowy rosyjsko-ukraińsko-białoruska brygada RONA, dowodzona przez kolejnego zbrodniarza i degenerata SS-Brigadeführera Bronisława Kamińskiego. W Warszawie w pełni potwierdziła swoją ponurą sławę. Podobnie jak 111. Pułk Azerbejdżański i Wschodniomuzułmański Pułk SS. Służących w nim warszawiacy nazywali „kałmukami". Do tego dochodziły m.in. batalion Kozaków, pociąg pancerny, samoloty bombardujące. Potem siły te były stale wzmacniane, także o jednostki specjalistyczne, np. baterię moździerzy pozycyjnych czy oddział tankietek specjalnego przeznaczenia.

Wieczorem 5 sierpnia dowództwo nad pacyfikacją powstania objął SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski, specjalista od zwalczania partyzantów na terenie ZSRR i Polski. Wsławił się też jako organizator masakr ludności żydowskiej w Rydze, Mińsku i Mohylewie. W sierpniu 1944 r. w Warszawie pod jego komendą walczyło ok. 25 tys. ludzi, ale liczba ta była zmienna. Główną siłę uderzeniową korpusu von dem Bacha stanowiła grupa bojowa Heinza Reinefartha, do której dołączyli kryminaliści Dirlewangera. Liczyła 5100 oficerów i żołnierzy, podzielonych na trzy grupy szturmowe dowodzone przez: Oskara Dirlewangera, Maksa Recka i Willy'ego Schmidta. Jej podstawowym zadaniem było przebić się od zachodu (od strony Woli) przez Warszawę aż do Wisły, odzyskać kontrolę nad szlakiem komunikacyjnym wschód-zachód, uwolnić dzielnicę rządową i podzielić miasto na mniejsze fragmenty, które łatwiej pacyfikować.

Z kolei brygada RONA natarła na miasto od strony Ochoty. Na Woli i Ochocie oddziały podległe von dem Bachowi, poza zdobywaniem terenu, dokonały masowych zbrodni na ludności cywilnej, liczonych w dziesiątkach tysięcy ofiar. W połowie września, gdy za Wisłą byli już Rosjanie, siły niemieckie dodatkowo wzmocniono jednostkami frontowymi Wehrmachtu.

Do tłumienia Powstania wróg użył całego arsenału: mniejszych moździerzy, samobieżnych dział, armat, czołgów, transporterów opancerzonych, nosicieli ładunków wybuchowych do rozsadzania barykad, samobieżnych zdalnie sterowanych tankietek z bombą w środku, czyli goliatów, i przenośnych wyrzutni rakiet, które lecąc, wydawały charakterystyczny ryk, dlatego warszawiacy nazywali je „krowami". Mogły zburzyć całą kamienicę. Szturmujących powstańcze pozycje Niemców wspierał też ogień z pociągu pancernego i pływającej po Wiśle kanonierki.

Wola i Ochota

Na Woli w pierwszych godzinach zrywu powstańcy odnieśli sukcesy, zajmując duży obszar dzielnicy. To wtedy powstała dziarska piosenka: „Pałacyk Michla, Żytnia, Wola/ Bronią jej chłopcy od Parasola". Wydawało się, że Niemcy zostaną wkrótce wyparci z dzielnicy. Zdobyto nawet dwa czołgi typu Panther. Tutaj też, przy ul. Dzielniej w fabryce Kamlera, ulokowała się kwatera główna AK z komendantem Tadeuszem Komorowskim „Borem" na czele.

Niemcy na Wolę uderzyli 5 sierpnia od strony nasypu kolejowego. Rozkaz ataku wydał dowódca zaangażowanej w walki z Rosjanami niemieckiej 9. Armii gen. von Vormann. Do przodu w szybkim tempie parło zgrupowanie generała policji SS-Gruppenführera Heinza. Wspomagała go broń pancerna i m.in. batalion brygady Dirlewangera. Główne uderzenie niemieckie ruszyło Wolską. Powstańcy byli bezradni. Niemcy posuwali się Wolską i Chłodną, szybko dochodzili do Wroniej, dokonując niewyobrażalnych mordów na ludności cywilnej. Przez kilka dni zamordowano 40 tys. osób. 6 sierpnia Niemcy posuwali się dalej ulicą Chłodną, Mirowską w stronę Ogrodu Saskiego i placu Piłsudskiego, gdzie byli okrążeni Niemcy wraz z gubernatorem dystryktu warszawskiego.

Nie powiodło się też powstanie na Ochocie. 1 sierpnia powstańcom nie udało się tu opanować niemal żadnego ważniejszego punktu. Już nocą z 1 na 2 sierpnia z Ochoty do lasów wyruszyło zgrupowanie ppłk. Grzymały. 2 sierpnia jednostka por. Gustawa zajęła okolicę ulicy Barskiej (tzw. reduta Kaliska). Z kolei w rejonie ul. Pługa bronił się pluton ppor. „Stacha". Od 4 sierpnia Ochota palona była przez żołdaków z RONA. Otoczony „Gustaw" walczył do 10 sierpnia. Przebił się wraz z 90 żołnierzami do Lasów Chojnowskich. Pluton „Stacha" wycofał się kanałami do Kolonii Staszica i stamtąd na Polną. Ciężko ranny dowódca utonął w kanale.

W pierwszych dniach sierpnia powstańcom udało się zająć niemal całą Starówkę. Początek Powstania w najstarszej dzielnicy Warszawy upłynęły spokojnie. Walczono jedynie na jej obrzeżach. 3 sierpnia udało się zdobyć gmach Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych. Potężny budynek miał się stać powstańczą fortecą broniącą Starówki od północy. Niemcy uderzyli na Stare Miasto z dużą siłą. Atakowała grupa bojowa SS-Gruppenführera i generała policji Heinza Reinefartha z korpusu von dem Bacha. Liczyła ponad 7 tys. żołnierzy. Wspomagały ich ciężkie moździerze, działa szturmowej kompanii pancernej, goliaty, bateria wyrzutni rakietowych, pociąg pancerny. Bombardowania prowadziły cztery samoloty nurkujące. Główne natarcie niemieckie na Starówkę ruszyło 19 sierpnia. Upadek Starego Miasta 2 września był strategiczną katastrofą. Oznaczał odcięcie Śródmieścia i skazanie na zagładę.

Najważniejszym punktem strategicznym, jaki udało się zająć powstańcom na Powiślu w pierwszych dniach, była elektrownia. Fiaskiem skończyła się jednak próba zajęcia przyczółka mostów Poniatowskiego i średnicowego. Niemcy panowali też nad Wybrzeżem Kościuszkowskim, Mariensztacie, Podzamczu i przyczółku mostu Kierbedzia.

Do początku września było tu względnie spokojnie. Generalny szturm Niemcy przypuścili 6 września. Natarcia na Powiśle dokonała grupa Heinza Reinefartha dwoma zgrupowaniami Schmidta i Dirlewangera, mordując kolejnych cywilów. Obrońcy Powiśla zostali zdziesiątkowani. Upadek dzielnicy spowodował tak wielkie wrażenie, że Krajowa Rada Ministrów wysłała do Londynu depeszę o możliwości kapitulacji miasta. Powstanie chyliło się ku upadkowi.

Nowy asumpt do walki dało powstańcom zdobycie Pragi przez 1. Armię Wojska Polskiego i Armię Czerwoną. Ale Stalinowi nie zależało na zwycięstwie Powstania. Wolał zaczekać, aż Armia Krajowa się wykrwawi. Powstanie trwało jeszcze miesiąc. Tymczasem na Zachodzie przedstawicie rządu londyńskiego zabiegali o interwencję aliantów, zrzuty broni, wywarcie nacisku na pomoc Stalina, a także uznanie żołnierzy AK za pełnoprawnych kombatantów. Powstańcy niemal do końca Powstania traktowani byli przez Niemców jak „bandyci" i zabijani na miejscu.

Alianci ostatecznie zdecydowali się na symboliczne dostawy sprzętu. Pierwszych zrzutów dokonali w nocy z 4 na 5 sierpnia. Samoloty startowały i kończyły lot we Włoszech. Zasięg bombowców typu Halifax, Lancaster czy Liberator nie przekraczał 3 tys. km. Stalin odmawiał zgody na lądowanie samolotów po sowieckiej stronie frontu. 21 września alianci zaprzestali zrzutów ze względu na „duże straty i trudne warunki atmosferyczne". Alianci utracili 27 maszyn z pomocą dla Warszawy. Niestety, większość zasobników z bronią, amunicją i prowiantem spadło na teren opanowany przez Niemców.

Inne dzielnice

We wrześniu walka trwała w sześciu coraz bardziej izolowanych dzielnicach: Śródmieściu Północnym i Południowym, na Górnym i Dolnym Czerniakowie, Mokotowie i Żoliborzu. Wymieńmy te dzielnice w kolejności ich kapitulacji w końcu miesiąca. Górny Czerniaków od Powiśla oddzielał wał kolejowy, od Dolnego Czerniakowa koszary w rejonie Podchorążych i Szwoleżerów. Na Górnym Czerniakowie powstańcy dotrwali aż do połowy września. 11 września ruszyło na nich natarcie korpusu von dem Bacha. Od południa nacierała grupa Rohra, od północy zgrupowanie Dirlewangera. Polską obroną dowodził ppłk Jan Mazurkiewicz „Radosław". Zgrupowanie „Kryska" broniło się w rejonie Portu Czerniakowskiego, batalion „Czata 49" w okolicach Rozbratu od Górnośląskiej po Szarą, batalion „Broda" z resztkami „Parasola" wzdłuż Rozbratu. Do 15 września powstańcy zepchnięci zostali na obszar między Ludną a Zagórną. Krytycznej sytuacji nie zmieniła próba desantu berlingowców z prawego brzegu Wisły. Ostatnie strzały na Górnym Czerniakowie padły 23 września.

Fotografia lotnicza z 1944 r.: południowe Śródmieście z Placem Trzech Krzyży i Al. Ujazdowskimi. Po więcej informacji - najedź na kółko w górnym lewym rogu zdjęcia.

Zmasowane uderzenie Niemców na Mokotów zaczęło się w sobotę 23 września od silnego ostrzału. Następnego dnia Niemcy przystąpili do właściwej akcji. Nacierali od strony Alej Niepodległości w stronę parku Dreszera i Puławską od południa. Wspierało ich osiem czołgów. 27 września Mokotów skapitulował. Jeszcze tego samego dnia przed południem naprzeciw domu przy Dworkowej 5 Niemcy dokonali barbarzyńskiej egzekucji powstańców wychodzących z kanału.

Na Żoliborzu Powstańcy pod dowództwem ppłk. Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela" do 4 sierpnia niemal bez walki zajęli prawie całą dzielnicę, która do końca września stanowiła rodzaj powstańczego „państwa" ze sprawnie zorganizowaną administracją wojskową i cywilną. Ostateczny atak Niemców na Żoliborz nastąpił w dniach 29 i 30 września. Mieli wielokrotną przewagę. Natarcie było tak silne, że powstańcy byli bez szans. Atakowała m.in. 19. Dywizja Pancerna wzmocniona 560. Batalionem do Zadań Specjalnych. Atak poprzedzony był bombardowaniem i silnym ostrzałem artyleryjskim dzielnicy. Żoliborz skapitulował 30 września.

Śródmieście Północne walczyło od pierwszych minut powstania. Górowały nad nim dwa drapacze chmur. O Pastę przy ul. Zielnej powstańcy stoczyli krwawy bój. Na Prudentialu przy pl. Napoleona już w pierwszych godzinach powstania zawisł biało-czerwony sztandar. W połowie drogi, między obydwoma budynkami, w gmachu PKO przy Świętokrzyskiej od 26 sierpnia do 4 września mieściła się Komenda Główna AK, a przy ul. Jasnej w hotelu Victoria siedziba komendanta i dowódcy warszawskiego okręgu AK gen. Antoniego Chruściela „Montera" („Monter" w hotelu Victoria urzędował do 4 sierpnia, po zbombardowaniu budynku przeniósł się do gmachu PKO, gdzie przebywał do 4 września, a następnie do końca Powstania w kinie Palladium przy ul. Złotej). Do września było tu spokojnie. W piekło dzielnica zamieniła się w trakcie wrześniowych bombardowań.

Już w pierwszych dniach sierpnia powstańcom udało się opanować znaczną część Śródmieścia Południowego. Linia frontu przebiegała w bezpośrednim sąsiedztwie tzw. dzielnicy niemieckiej - od południowego wschodu, i zajętego przez Niemców Pola Mokotowskiego i otoczenia Stacji Filtrów. Wielkim sukcesem powstańców było zajęcie Małej Pasty 23 sierpnia. Walki o utrzymanie dzielnicy trwały do końca września. Przed kapitulacją Niemcy nie zdążyli przypuścić na tę dzielnicę generalnego szturmu.

Zdjęcia Prudentiala trafionego pociskiem z moździerza „ Karl". Fot. Sylwester Braun „ Kris"/Muzeum Powstania Warszawskiego

W Powstaniu szczególnie wysoką cenę zapłaciła ludność cywilna. Apologetycy zrywu często o tym zapominają. „Nie rozmawiajmy o mnie, tylko o ludności cywilnej, bo cywile byli dzielniejsi od żołnierzy" - powtarza Wanda Traczyk-Stawska „Pączek", która jako 17-latka walczyła w Powstaniu z bronią w ręku.

W sierpniu i w wrześniu 1944 r. mieszkańcy Warszawy wykazali się niezwykłą wprost samoorganizacją i wielką solidarnością. W ogarniętym walkami mieście potrafili stworzyć namiastkę normalnego życia. Było to zadanie heroiczne w sytuacji, gdy na stolicę spadał grad bomb i pocisków, a zaopatrzenie z zewnątrz zostało odcięte. Fenomenem powstańczej Warszawy stały się kuchnie wydające posiłki żołnierzom i cywilom. Były ich setki. Wiele z nich zakładali wspólnie mieszkańcy jednego domu lub bloku, którzy od 1 sierpnia organizowali się w komitety samopomocy. Małe kuchnie urządzali na podwórkach kamienic - wystarczyło kilka cegieł, a już stało prowizoryczne palenisko. Na posiłki przychodzili mieszkańcy domu, ale też osoby, które straciły dach nad głową lub uchodźcy z innych dzielnic, które zajęli już Niemcy. „Każda kamienica żywiła kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu bezdomnych. Dla przykładu budynek przy ul. Kruczej 8 zamieszkiwało 100 stałych mieszkańców i 77 uciekinierów i pogorzelców" - pisze historyczka Katarzyna Utracka z Muzeum Powstania Warszawskiego w artykule „Aprowizacja powstańczej Warszawy".

Kuchnie organizowane też były przez Radę Główną Opiekuńczą, zakony oraz cywilną administrację miasta działającą równocześnie z powstańczym dowództwem wojskowym. Na jej czele stał okręgowy delegat Rządu RP na Warszawę Marceli Porowski. Jedną z największych publicznych kuchni otwarto przy ul. Hożej 28. Dziennie wydawała 2 tys. obiadów, w tym 900 dla żołnierzy. Inna - przy ul. Złotej 50 - serwowała 30 tys. porcji zupy tygodniowo i znaczne ilości kaszy manny dla dzieci. Z myślą o najmłodszych organizowano zresztą specjalne kuchnie mleczne. Dla powstańców zaś posiłki szykowała m.in. organizacja Pomoc Żołnierzowi. Produkty pochodziły z różnych źródeł. Część ze zdobytych przez powstańców wielkich składów prowiantu (m.in. niemieckich magazynów przy ul. Stawki, fabryki Fuchsa, zakładu Pluton, młyna Gransberga, browaru Haberbuscha i Schielego), część z domowych zapasów, z rekwirowanych sklepów i restauracji, z zakładanych na placach i skwerach ogródków i grządek, ale też z rezerw Rady Głównej Opiekuńczej i Komitetu Opieki nad Uchodźcami.

W częściach miasta uwalnianych od Niemców cywilna administracja nakazywała właścicielom sklepów otwierać je. Podstawowe produkty nadal były sprzedawane na kartki, jak w czasie okupacji, ale sklepikarze dostali zakaz ich magazynowania. Zapasy żywności szybko się wyczerpywały. Problemy pojawiły się już w połowie sierpnia. We wrześniu nad stolicą zawisło widmo głodu. Głównym posiłkiem warszawiaków stała się zupa „plujka" gotowana z pszenicy lub jęczmienia z browaru Haberbuscha i Schielego. Zboże na mąkę mielono w młynkach do kawy. „Ludzie całymi dniami kręcili młynki. Od rana do wieczora, często jeszcze i w nocy rozlegał się w całym domu monotonny chrobot" - pisała Hanna Regulska w książce „Tamte lata, tamte czasy". W obliczu głodu zaczęto polować na wałęsające się po mieście psy.

Sytuację pogarszał brak wody w miejskiej sieci, która w wiele miejsc nie dopływała, bo rury były zniszczone. Po zbombardowaniu 4 września elektrowni na Powiślu zabrakło też prądu, który napędzał pompy wodociągowe. W mieście zaczęto kopać studnie i instalować motopompy dostarczające wodę do niewielkich enklaw. Przed takimi studniami ustawiały się długie kolejki warszawiaków z wiadrami, garnkami i miskami. W tych warunkach najtrudniej było przeżyć małym dzieciom, które potrzebowały mleka, kaszek, odżywek. Produkty te starały się zapewnić władze cywilne i organizacje charytatywne, ale ich pomoc często nie wystarczała. Z powodu niedożywienia zmarł kilkumiesięczny syn dziennikarza Edmunda Osmańczyka. Takich przypadków było więcej.

Mimo codziennych dramatów cywile byli w stanie wykrzesać z siebie siłę, by wspierać powstańców - budować z nimi barykady, dożywiać walczących. „Przynosili nam wodę i smakołyki, zapraszali do domów, pozwalali wziąć kąpiel. Bez ich pomocy nie przetrwalibyśmy ani jednego dnia" - powiedziała Wanda Traczyk-Stawska, wspominając mieszkańców domu przy ul. Smolnej, w którym kwaterował jej oddział. Nie brak jednak relacji o cywilach, którzy oskarżali powstańców o spowodowanie śmierci tysięcy ludzi i zniszczenia miasta.

W ogarniętej Powstaniem stolicy działały miejskie służby techniczne. Na bieżąco starały się naprawiać uszkodzone instalacje. Za porządek na posesjach i przed domami odpowiadali dozorcy. Ze zdwojoną energią pracowały szpitale, lokowane często w piwnicach i prywatnych mieszkaniach. Mogło być ich ponad 200. Służyły zarówno rannym w boju powstańcom, jak i cywilnej ludności.
Chwilami wytchnienia dla żołnierzy i mieszkańców były koncerty z udziałem gwiazd muzyki poważnej i popularnej, m.in.: pianisty Jana Ekiera, piosenkarki i aktorki Miry Zimińskiej czy piosenkarza Mieczysława Fogga. Odbywały się w kinie Palladium, salach Konserwatorium i Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej, ale też w szpitalach i mieszkaniach. W drugiej połowie sierpnia na Powiślu karierę robił teatrzyk lalkowy Kukiełki pod Barykadą.

W końcu września sytuacja w mieście stała się tragiczna. Brakowało wody, żywności, groził wybuch epidemii. Powstańcy trwali już tylko na odseparowanych od siebie „wyspach".

1 października dowódca AK Tadeusz Komorowski „Bór" wystosował depeszę do Szefa Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie i dowódców okręgów AK w kraju: „Dalsza walka w Warszawie nie ma już żadnych szans. Zdecydowałem ją skończyć. Warunki kapitulacji gwarantują żołnierzom pełne prawa kombatantów i ludności cywilnej humanitarne traktowanie. Sam iść muszę z żołnierzami do niewoli".

Warunki te strona polska i niemiecka negocjowały w dworku Anieli Urbanowiczowej w Ożarowie, zajętym na kwaterę Ericha von dem Bacha. „Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie" podpisany został wieczorem 2 października. Parafowali go: von dem Bach, płk Kazimierz Iranek-Osmecki i ppłk Zygmunt Dobrowolski, którzy mieli pełnomocnictwo dowódcy AK.

Dla mieszkańców Warszawy znaczenie miały zwłaszcza te punkty układu, które gwarantowały, że w stosunku do ludności cywilnej przebywającej podczas Powstania w mieście nie będzie stosowana odpowiedzialność zbiorowa, a żadna z osób nie będzie ścigana za działalność w organach władz, administracji, współudział w walkach i propagandzie wojennej. W kolejnym punkcie - o ewakuacji ludności cywilnej miasta - dowództwo niemieckie zapewniało, że „zostanie to przeprowadzone w czasie i w sposób oszczędzający ludności zbędnych cierpień". Żołnierze AK mieli zaś złożyć broń „na warunkach honorowych" i opuścić Warszawę jako jeńcy wojenni traktowani według prawa międzynarodowego.

Straty poniesione przez miasto w czasie powstania były ogromne, ale też trudne do dokładnego określenia. Zginęło 16-18 tys. powstańców. Liczba zabitych cywili - zdaniem różnych badaczy - wyniosła między 120 a 200 tys. Najtragiczniejszym wydarzeniem był dokonana przez Niemców masakra mieszkańców Woli. Od 5 do 7 sierpnia pacyfikujące dzielnicę oddziały grupy Heiza Reinefartha wymordowały tu 40-50 tys. ludzi. Ulica po ulicy, dom po domu, niemieccy żołdacy wywlekali mieszkańców i rozstrzeliwali w masowych egzekucjach, a budynki podpalali. W tym zbrodniczym dziele dużą rolę odegrali kryminaliści z brygady Oskara Dirlewangera, który od samego Himmlera dostał specjalne pełnomocnictwo pozwalające mu „zabijać, kogo zechce". Na terenie fabryki Ursus przy ul. Wolskiej strzałem w tył głowy oprawcy zamordowali ok. 6 tys. osób. W znajdującej się przy tej samej ulicy Kirchmayera ofiarą egzekucji padło ok. 2 tys. osób, w parku Sowińskiego - 1,5 tys., a fabryce Franaszka - ponad 1 tys., podobnie jak w Szpitalu św. Łazarza przy ul. Leszno. Personel i chorych Szpitala Wolskiego przy ul. Płockiej bandyci pognali na ul. Górczewską, gdzie obok wiaduktu kolejowego wszystkich rozstrzelali. W tym jednym miejscu egzekucje odbywały się przez kilka dni i mogło tu zginąć ok. 12 tys. osób. Ciała zabitych układane były na stosy i palone. Masowe zbrodnie dotknęły też Ochotę, gdzie dokonywali ich oprawcy z RONA, oraz Śródmieście (Hale Mirowskie, ruiny Teatru Wielkiego, ulica Szucha).

Wiele osób poniosło śmierć pod gruzami bombardowanych kamienic. Największe spustoszenie siały junkersy Ju-87 Stuka, czyli „sztukasy" (bombowce nurkujące) i sprowadzony przez Niemców do Warszawy w połowie sierpnia najcięższy moździerz oblężniczy „Karl", wystrzeliwujący dwutonowe pociski kaliber 600 mm, które przebijały pancerze bunkrów i przepruwały z góry na dół kilkupiętrowe budynki.

W wyniku ostrzału i bombardowania największych strat doznało Stare Miasto. W trakcie walk zakończonych 2 września upadkiem dzielnicy mogło tu zginąć 5 tys. powstańców i 30 tys. cywilnych mieszkańców. Po wojnie do użytku nadawał się tylko jeden dom. Na Starówce legły w gruzach bezcenne zabytki: kościoły na czele z katedrą św. Jana, kamienice i pałace. Spłonęły znajdujące się na Starym Mieście archiwa, zbiory ksiąg i dzieł sztuki. W innych częściach Warszawy największe zniszczenia były w tych dzielnicach, w których toczyły się walki: na Woli, w Śródmieściu Północnym, na Powiślu czy Czerniakowie. Już w pierwszych dniach powstania Niemcy spalili też sąsiadujący ze Starówką Mariensztat.

Bezpośrednio po upadku Powstania Warszawskiego lewobrzeżna część miasta jeszcze przez ponad trzy miesiące była w rękach Niemców. Nikt wtedy nie robił inwentaryzacji zabudowy, nie wiemy więc, jaka była rzeczywista skala zniszczeń w ciągu 63 dni walk. Niektóre źródła podają 20-28 proc., ale są to tylko przypuszczenia. Po powstaniu i wypędzeniu mieszkańców niemieckie komanda kontynuowały podpalanie i burzenie domów. Systematycznie niszczyły całe kwartały, by - zgodnie z szaleńczym rozkazem Himmlera - miasto „całkowicie zniknęło z powierzchni ziemi". Szacuje się, że zniszczeniu uległo wówczas kolejne 30 proc. zabudowy.

Straty materialne Warszawy można było ocenić dopiero po wkroczeniu do niej Armii Czerwonej i Wojska Polskiego w styczniu 1945 r. Z wykonanej wtedy inwentaryzacji dowiadujemy się, że: mosty i drogi kolejowe zniszczone zostały w 100 proc., teatry i kina - w 95 proc., zakłady przemysłowe - w 90 proc., budynki zabytkowe - w 90 proc., budynki służby zdrowia - w 90 proc., budynki mieszkalne - w 72 proc., szkoły - w 70 proc., budynki i urządzenia elektrowni - w 50 proc., sieć tramwajowa - w 85 proc., tabor tramwajowy - w 75 proc., tabor żeglugi rzecznej - w 85 proc., przewody gazowe - w 46 proc., wodociągi - w 30 proc., nawierzchnie ulic - w 30 proc. Inwentaryzacja objęła jednak wszystkie zniszczenia miasta od września 1939 r. do stycznia 1945 r., bez wyszczególnienia tych, które zaistniały podczas Powstania Warszawskiego.

Kosztem poniesionym przez stolicę w wyniku zrywu w 1944 r. było także wysiedlenie wszystkich pozostałych przy życiu mieszkańców z lewobrzeżnej części Warszawy. Niemcy wygnali ich najpierw do Pruszkowa, gdzie w warsztatach kolejowych urządzili obóz przejściowy Dulag 121. Przeszło przez niego ponad 550 tys. warszawiaków. Wielu z nich wywieziono stąd na przymusowe roboty do Rzeszy lub do obozów koncentracyjnych. Część z wysiedlonych nigdy już nie wróciła do Warszawy.

Tekst: Jerzy S. Majewski i Tomasz Urzykowski

Opracowanie: Adam Dychała i Jakub Chełmiński

Materiał powstał we współpracy z Muzeum Powstania Warszawskiego.

Zdjęcia archiwalne ze zbiorów Muzeum Powstania Warszawskiego i Muzeum Warszawy, współczesne fotografie: Kuba Atys i Grażyna Jaworska/Agencja Gazeta.

# data[].attributes.attachment_link.description
Powstanie Warszawskie to największy zryw militarny w okupowanej przez Niemców Europie. Nierówna walka trwała 63 dni. 1 sierpnia 1944 r. - po latach nieludzkiej i zbrodniczej okupacji niemieckiej, która każdego dnia przynosiła nowe zbrodnie - warszawiacy chwycili za broń. Bitwa o Warszawę przyniosła zagładę miasta, śmierć około 150 tys.