# data[].attributes.headline
Motto boek Avond is Ongemak: 'De onrust schenkt vleugels aan de verbeelding.'

# data[].attributes.subject
Motto boek Avond is Ongemak: 'De onrust schenkt vleugels aan de verbeelding.'

# data[].attributes.headline
Citaat biograaf Jan Wolkers over debuutroman Rijneveld:

# data[].attributes.subject
Citaat biograaf Jan Wolkers over debuutroman Rijneveld:

# data[].attributes.body
Bloemrijk, beeldend en tragisch proza in de traditie van Jan Wolkers.

# data[].attributes.headline
Animatie boek van de maand Rijneveld DWDD

# data[].attributes.subject
Animatie boek van de maand Rijneveld DWDD

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Animatie: Boek van de Maand februari 2018

# data[].attributes.attachment_link.title
Animatie: Boek van de Maand februari 2018

# data[].attributes.attachment_link.description
Gemaakt door Merel Corduwener (illustrator) en Rens Wegerif (animator). Boek van de Maand: 'De avond is ongemak' - Marieke Lucas Rijneveld

# data[].attributes.headline
Onno Blom: Net als Jan Wolkers is boek Rijneveld ook grote plaats voor rouwverwerking. Net als Kort Amerikaans over dood van een broer. 

# data[].attributes.subject
Onno Blom: Net als Jan Wolkers is boek Rijneveld ook grote plaats voor rouwverwerking. Net als Kort Amerikaans over dood van een broer. 

# data[].attributes.attachment_link.description
De avond is ongemak is de debuutroman van de zevenentwintigjarige Marieke Lucas Rijneveld, waarin een teder en schrijnend portret wordt geschetst van een tienjarig gereformeerd boerenmeisje dat niet kan omgaan met de dood van haar broer - en eigenlijk ook niet met het leven zelf.

# data[].attributes.headline
Nieuwe dichtbundel verschijnt begin 2019

# data[].attributes.subject
Nieuwe dichtbundel verschijnt begin 2019

# data[].attributes.headline
Debuut bundel Rijneveld ontving C. Buddingprijs

# data[].attributes.subject
Debuut bundel Rijneveld ontving C. Buddingprijs

# data[].attributes.headline
Rijneveld in de Tien Geboden Trouw (past ook bij andere thema's.

# data[].attributes.subject
Rijneveld in de Tien Geboden Trouw (past ook bij andere thema's.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben
"Als ik nét voor een bus ben overgestoken en heelhuids de overkant van de straat heb gehaald, denk ik: God vindt me dus nog steeds lief, ook al ben ik een gebrekkig mens. Dat mijn oudste broer op zijn twaalfde wél werd doodgereden, heeft me destijds niet minder gelovig gemaakt. Ik denk dat ik zelfs méér in God ging geloven. God was niet alleen beschermend, maar ook angstaanjagend; Hij kon je zomaar wegnemen als iets Hem niet beviel.

Ik was drie toen mijn broer verongelukte. Het schijnt dat ik dagenlang bleef vragen wanneer hij weer thuis zou komen. Het gebeurde vlak voor Kerst. De kerstboom werd onmiddellijk weggedaan en het huis vulde zich met huilende mensen. Mijn moeder vertelde later dat ik met het pootje van mijn speelgoedbeer bij iedereen de tranen probeerde te wissen. Ik moest alles goed maken. Er voor zorgen dat mijn vader en moeder niet nóg verdrietiger zouden worden....

Ik weet nu dat er in onbruik geraakt speelgoed op die vliering staat, maar daar past Hij op een of andere manier wel goed tussen

Ik ben wel eens jaloers geweest op mijn ouders. Ze hebben zich altijd vastgehouden aan hun geloof. Wat er ook gebeurde: ze bleven naar de kerk gaan. Ik ging mee - ik moest mee - tot mijn achttiende. Iedere zondag. En iedere week naar catechisatie en naar de Gereformeerde jeugdclub. Ik ging me in die kerkgemeenschap steeds minder prettig voelen - zeker na die keer dat er een of andere spreker op zo'n clubavond was langsgekomen om aan duiveluitdrijving te doen - maar ik bleef wel geloven dat God bestond.

Ik heb heel lang gedacht dat Hij bij ons op de vliering woonde en dat mijn moeder Hem elke dag een pannetje melk en wat brood bracht, precies zoals ze de aanloopkatten verzorgde. Het kwam gek genoeg niet in me op eens op de vliering te gaan kijken. Misschien was ik wel bang om mijn fantasie kwijt te raken. Het was heerlijk om te bedenken dat Hij maar één trap van mij verwijderd was.

Ik weet nu dat er in onbruik geraakt speelgoed op die vliering staat, maar daar past Hij op een of andere manier wel goed tussen."

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is
"Naast God en mijn vader waren Bert & Ernie de belangrijkste mannen in mijn leven. Op de basisschool had ik een beeld van Bert gemaakt. Netjes getekend, gefiguurzaagd en glad geschuurd. Het stond op mijn kamertje en voor het slapengaan keek ik altijd even naar hem. Ik hoopte dat Bert & Ernie me op een dag zouden adopteren en dat ik dan ook in Sesamstraat mocht wonen. Daar stond zo'n groot bed; de fijnste en veiligste plek die ik me op dat moment kon voorstellen."

III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken
"Op een dag riep mijn broer keihard godverdomme. Hij deed het waarschijnlijk om mijn ouders te provoceren, om de dood uit ons huis te verjagen.... Ik schrok heel erg, dit was zo'n verboden woord.... Zo verwoestend, zo vreselijk. Hoe kon hij God zoiets aandoen? Ik dacht dat de boerderij zou instorten, dat mijn ouders in elkaar zouden zakken. Maar er gebeurde niets. Het enige wat veranderde was dat de andere kinderen vanaf dat moment opstandiger werden. Iedereen begon een beetje te zwalken. Behalve ik. Ik werd alleen maar angstiger."

Eerst bad ik vooral - als ik dit, dan zal God dat - en daarna kwamen de regeltjes

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen
"Eerst bad ik vooral - als ik dit, dan zal God dat - en daarna kwamen de regeltjes, het dwangmatige tellen, dingen aanraken, m'n jas niet uit willen doen: alles om te voorkomen dat ik ziek zou worden. Want als ik ziek werd, kon ik doodgaan en dan zouden mijn ouders nóg een kind verliezen. Ik had een enorme behoefte aan structuur; alles moest hetzelfde zijn. Dat gold ook voor de dagen. De zondag was anders. Het was de saaiste, traagste dag van de week. Op zondag aten we groentesoep die uren had staan trekken. Daar dreven dan van die vetoogjes in. 's Zondags droeg ik ongemakkelijke zondagse kleren. Mijn ouders, die de hele week werkten, zaten 's zondags op de bank en luisterden naar kerkmuziek of naar Boudewijn de Groot. Zittende ouders: ik vond dat zoiets absurds.... Het was erg ongemakkelijk allemaal. Wij, met z'n allen, in dat huis. Eigenlijk hadden we gewoon geen idee hoe we ons tot elkaar moesten verhouden."

V Eer uw vader en uw moeder
"Doordat ik me zo naar de wil van mijn ouders heb gevormd werden mijn eigen behoeftes weggevaagd. Wat wil ik? Wie ben ik? Een kind verliezen is het ergste wat je als ouder kan overkomen - daar is iedereen het wel over eens - maar hoe is het voor een kind als er een broer of een zus wegvalt? Daar spraken we nooit over. Er werd sowieso niet over verdriet gesproken, terwijl het altijd aanwezig was. Onverwerkte rouw is zoiets als de stank van een dagje gieren die overal in gaat zitten. Maar die gierlucht kun je er uit wassen, terwijl... weet je wat het allemaal misschien nog wel moeilijker heeft gemaakt? Dat ik schrijver ben geworden en woorden heb gegeven aan gevoelens die mijn ouders liever niet onder ogen wilden komen. In ons gereformeerde milieu is introspectie iets totaal vreemds, misschien zelfs schaamtevol. Het is niet de bedoeling dat je dingen aan de grote klok gaat hangen. Nee. Bidden om kracht. Doorgaan. Schouders eronder.

Mijn ouders waren heel beschermend. En streng. Ik had vaak het idee dat mijn moeder boos op me was, hoe goed ik ook mijn best deed. 'Ben je boos?' Dat vroeg ik de hele dag door, aan iedereen. 'Ben je boos?' Ik was voortdurend bang om mensen kwijt te raken. De relatie tussen mijn ouders en mij werd steeds problematischer. Zeker toen ik naar de middelbare school ging waar ik tijdens het eerste jaar heel erg werd gepest en waar lange tijd seksueel misbruik plaatsvond door een docent, iets waar ik liever niet meer over uit wil weiden. Op mijn achttiende kreeg ik anorexia en praatte ik niet meer. Ik was fysiek helemaal uitgeput. Toen ik van school af ging, kon ik nog maar één ding bedenken om aan de beknelling te ontsnappen en iets aan mijn leven te veranderen: ik moest op mezelf gaan wonen. Afstand nemen.

Zij hadden geliefden, ze ondernamen van alles en maakten verre reizen, terwijl ik het liefst achter m'n computer zat om The Sims te spelen

Ik verhuisde naar de stad en kwam al snel in de problemen: ik had geen idee hoe ik met leeftijdgenoten moest omgaan. Zij hadden geliefden, ze ondernamen van alles en maakten verre reizen, terwijl ik het liefst achter m'n computer zat om The Sims te spelen. Ik bleef thuis - net als toen, toen ik bang was dat er iets met mijn ouders zou gebeuren - en de angst om er op uit te gaan werd alleen maar groter. Alles wat ik niet kende, vond ik eng. Maar alles wat ik wel kende, vond ik ook eng. Na een jaar stopte ik met mijn studie Nederlands. Ik wilde een tussenjaar gebruiken om naar een andere studie op zoek te gaan, maar stortte me volledig op het schrijven. Ik ben nooit meer teruggegaan naar school. Ik had zo veel te vertellen; het moest er allemaal uit.

'De avond is ongemak' is een mix van waarheid en fantasie. De ouders uit het boek zijn niet mijn ouders. Ik hoop dat ze dat zullen begrijpen. Ik ben nog steeds het angstige kind dat wil voorkomen dat de grote mensen verdrietig zijn. Of boos worden. Het zou misschien beter zijn als ze het niet lezen, maar verbieden kan ik het hen niet."

VI Gij zult niet doodslaan
"Ik heb, net als mijn hoofdpersoon Jas, al van jongs af aan een obsessie voor de dood. Toen iemand me had verteld dat katten sterven als je ze aan hun staart trekt, móest ik het uitproberen, om vervolgens keihard te huilen en te bidden dat onze poes zou mogen blijven leven. Mijn eerste konijn stierf doordat ik haar te veel wortels had gegeven; het was dus mogelijk om een dier met eten te vermoorden. Rond mijn twaalfde drong het tot me dat ik niet alleen over het lot van mijn dieren, maar ook over mijn eigen levenseinde kon beslissen. Eenmaal uit huis werd dat gevoel sterker. Ik wilde de dood onder ogen komen.... Laat ik het zo zeggen: het verlangen om er te zijn is vaak net zo groot als het verlangen om er niet te zijn. Dat is een goede balans. Alleen wordt het verlangen om er niet te zijn soms, heel even, iets groter."

VII Gij zult niet echtbreken
"Ik heb de liefde nog niet gevonden, maar de liefde heeft mij ook nog niet gevonden."

VIII Gij zult niet stelen
"Op de basisschool was ik al een volleerde, kleine dief. Ik herinner me vooral het voorleesboekje van de juffrouw uit groep 2. Het was zo'n prachtig boekje, over muizen. Tijdens de pauze sloop ik de klas binnen en stopte het boekje in mijn broek. De volgende dag vroeg de juffrouw tijdens het kringgesprek of iemand het boekje misschien had meegenomen. Ik hield me van de domme. Tot de juffrouw zei: 'Marieke, ik heb je gezien...'. Ik heb het boekje terug gebracht, maar ben niet gestopt met stelen. Speelgoed, een jas, een muts: ik heb van alles buitgemaakt. We kwamen thuis niets te kort, maar er werden in ons gezin niet veel cadeautjes uitgedeeld. Het was hebzucht, iets doen wat niet mocht, plus een soort gekte om dingen te willen verzamelen. Ik haalde niet alleen jaszakken leeg, maar ik plakte ook konijnenkeutels, plukjes vacht en strootjes in een schrift en schreef daar dan onder wanneer ik het had gevonden en wat er nog meer op die dag was gebeurd.

Mijn geweten verlaat me af en toe, maar het komt iedere keer weer terug

Een tijdje geleden heb ik nog iets gestolen omdat ik mijn portemonnee was vergeten. Twee mango's. En ze smaakten erg goed. Mijn geweten verlaat me af en toe, maar het komt iedere keer weer terug."

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste
"Fantasie is altijd mijn grootste overlevingsstrategie geweest, maar het kan ook heel erg tegen me werken. Soms gaat mijn fantasie zo ver dat ik niet meer weet wat echt is en wat niet. Ik moet oppassen dat ik niet meega in mijn gekte. Voor een deel is het terug te voeren op mijn beladen jeugd, op alles wat ik heb meegemaakt, maar het zit ook in me. Door erover te schrijven, lukt het me om een deel van die gekte kwijt te raken. Het punt is: ik kan niet niet schrijven, snap je? Ik kan niet anders. In dat opzicht is Jan Wolkers mijn grote held. Hij nam geen blad voor de mond, gebruikte heel veel dingen uit zijn jeugd en deed wat hij het liefst deed: schrijven over wat hij meemaakte en over hoe hij de dingen zag. Daar gaat het om. Om de dingen die ik zie. Die hoeven niet per se zo door mijn familie - of door andere mensen - te worden gezien. Als schrijver beleef ik het zo. En daar kan niets aan worden veranderd."

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is
"Soms ben ik jaloers op jongens. Omdat ze zo mooi jongensachtig zijn. Ik observeer ze, ik kopieer hun gedrag, ik draag hun kleren, maar ik zal nooit een écht jongetje zijn. Vroeger had ik een fantasievriendje, Lucas. Een jaar geleden ben ik ook zijn naam gaan gebruiken. Ik heb zelfs een tijdje als Lucas op Tinder gezeten. Met een foto van mezelf - omdat ik, volgens mij, zowel voor een jongen als een meisje kan doorgaan. Ik kreeg veel berichtjes en likes van homo's, maar ook een paar meisjes bleken me leuk te vinden. Het waren veel meer reacties dan ik had verwacht. Ik ging chatten over van alles en nog wat, maar tot een date is het nooit gekomen. Ook omdat ik dan zou moeten zeggen dat ik geen jongen ben. Ik weet nog steeds niet wat ik wil. Toen ik naar de middelbare school ging, vroegen die pestkoppen me op de eerste dag: 'Wat ben je nou eigenlijk? Een jongen of een meisje?' Ik herinner me nog goed dat ik daar oprecht geen antwoord op wist te geven. Is het niet zo dat een kind ergens voor zijn vijfde levensjaar in de spiegel kijkt en begrijpt: dat ben ik? Dat gevoel ontbrak bij mij volledig. Ik ben... ja, wie ben ik? Mijn dode broer? Mijn fantasievriendje? Wil ik daarom ook een jongetje zijn? Ik weet het niet. Ik voel me allebei, iets er tussenin, misschien net iets meer jongen dan meisje. Op dit moment hou ik me vooral bezig met de vraag hoe ik me staande moet houden in de wereld. Ik voel me een 9-jarig kind dat alles mag gaan ontdekken. Alles ligt open. Het leven is mooi. En beangstigend tegelijkertijd."
Lees ook: Erik Scherder, een eeuwig tobbende optimist

# data[].attributes.attachment_link.title
'Fantasie is altijd mijn grootste overlevingsstrategie geweest'

# data[].attributes.attachment_link.description
I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben "Als ik nét voor een bus ben overgestoken en heelhuids de overkant van de straat heb gehaald, denk ik: God vindt me dus nog steeds lief, ook al ben ik een gebrekkig mens.

# data[].attributes.headline
Polak in de Tien Geboden Trouw (past ook bij andere thema

# data[].attributes.subject
Polak in de Tien Geboden Trouw (past ook bij andere thema

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben
"Als ik A kies, vallen B, C en de rest af, terwijl God... God is het hele alfabet - al is dat wel meteen een heel joodse opmerking. Ik kan me moeilijk een voorstelling van Hem of Haar maken, maar ik ben in ieder geval geen atheïst, of iemand die alleen in wetenschap gelooft. Het idee dat alles meetbaar is, vind ik trouwens ook behoorlijk religieus. Als het over religie gaat, merk ik dat mijn interesse vooral uitgaat naar de mystieke tradities. Ik zou aan contemplatie willen doen, me willen verdiepen in de schrift. Naar een jesjieve (Talmoedschool) voor meisjes gaan, of in het klooster treden... Ja, ik zou best een non willen zijn."

Er was een grote Houdini-act voor nodig om aan het snobisme van mijn ouders te ontsnappen

II Gij zult u geen gesneden beeld maken noch enige gestalte van wat boven in de hemel, noch van wat beneden op de aarde, noch van wat in de wateren onder de aarde is
"Mijn moeder maakte etsen die we samen verkochten op de kerstmarkt in Keulen. Later ging ze behang en stoffen ontwerpen. Ze is erg esthetisch ingesteld, altijd bezig met wat mooi is. Mijn vader ook. Eigenlijk zijn mijn ouders behoorlijke snobs. Er was een grote Houdini-act voor nodig om aan hun snobisme te ontsnappen... afijn, ik kan hier nu wel heel verlicht gaan doen, maar ik zit zelf ook vol oordelen. Ik vind van alles te min. Inclusief mezelf. Tegelijkertijd heeft de kunst, het schrijven, me juist geholpen om minder oordelend te zijn. Het is een manier om beter om te kunnen gaan met alle tegenstrijdigheden van het leven. Om het niet allemaal te willen controleren, of er niet waanzinnig van te worden. Op de beste momenten is scheppen iets wat je nederig maakt ten aanzien van dit krankzinnige, fantastische bestaan."

III Gij zult de naam van de Here, uw God, niet ijdel gebruiken
"Ik begrijp niet waarom vrijheid van meningsuiting moet leiden tot het compulsief beledigen van mensen. Iemand een kankerlijer noemen is toch niet 'zeggen waar het op staat'? Ik ben een vrouw, een homo en een jood. Ik zou me op social media in menige discussie kunnen mengen, maar ik heb er gewoon geen zin in. Ik schort mijn oordeel liever op. Ik snap heus wel waarom iemand als Annabel Nanninga (opiniemaker, raadslid Forum voor Democratie in Amsterdam, AV) de linkse, politiek correct elite - de Gutmensch - op haar hypocrisie wil wijzen, maar waarom die haat? Waarom zou je haat voeden? Wat is daar het nut van? Weet jij het?"

IV Gedenk de sabbatdag, dat gij die heiligt, zes dagen zult gij arbeiden en al uw werk doen; maar de zevende dag is de sabbat van de Here uw God, dan zult gij geen werk doen
"Wat het gebruik van sociale media betreft, zou je jezelf een beetje in acht moeten nemen. Ik denk dat die sabbatdag daar heel geschikt voor is. Zo'n smartphone is een asociaal kloteding, een entiteit, iemands hoogstpersoonlijke venster op de wereld, iets waar een ander niets mee te maken mag hebben. Ik haat hem. Als ik hem kwijt ben, voel ik me een soort amoebe. Ik haat ook de zuigende werking ervan. Het kost me 's avonds in bed de grootste moeite om hem weg te leggen. Ik, met mijn lichte superioriteitsgevoel ten aanzien van verslaafde mensen... ik ben gewoon zelf een junk. Misschien ga ik er een essay over schrijven: hoe we omgaan met onze telefoon, hoe het gebruik ervan ons beïnvloedt en, uiteindelijk, misvormt."

Iemand een kankerlijer noemen is toch niet 'zeggen waar het op staat'?

V Eer uw vader en uw moeder
"Mijn moeder is katholiek, mijn vader joods. Zij komt uit een groot, blij gezin, zijn familie is klein en heeft flink geleden. Mijn moeder heeft vertrouwen in het leven, terwijl mijn vader in de basis een stuk wantrouwiger is. Zij was voor ons, haar kinderen, heel opofferingsgezind. Bijzonder, wijs en lief. Hij is extreem intelligent, maar egocentrisch.

"Ik heb bewondering voor de manier waarop mijn vader het leven naar zijn hand kan zetten. Daar past ook bij dat hij vreemdging en uiteindelijk voor die andere vrouw heeft gekozen. Dat is afkeurenswaardig én respectabel. Hij grijpt in, hij buigt alles zo dat het hem wél gaat bevallen. Wat dat betreft lijk ik op mijn vader... alhoewel, ik geloof dat ik er ook steeds beter in word om de dingen te nemen voor wat ze waard zijn. Ik ben minder krampachtig, voel me niet meer zo gevangen als toen, in mijn jeugd. Ik was een heel zorgelijk kind. Wat nou als straks dit gebeurt, wat nou als - en toen was er ineens die aankondiging, min of meer uit het niks, dat mijn ouders uit elkaar zouden gaan. Ik was veertien. Ik reageerde hysterisch, mijn wereld stortte in. Overigens heeft mijn moeder na de scheiding een prachtig leven opgebouwd, iets wat nooit zou zijn gebeurd als ze bij mijn vader was gebleven. Er is nooit één waarheid, alles loopt altijd door elkaar.

"Ik vind het moeilijk om aan te geven welk effect de scheiding op mijn leven heeft gehad. Het is een enorm complex van oorzaken en gevolgen. Ik ging me anders gedragen, zeker, maar je kunt niet eenvoudig zeggen dat ik bepaalde dingen deed omdat ik mijn vader miste of zo. Bovendien blowde ik me in die tijd helemaal suf, alles ging langs me heen. Dat was, denk ik, een manier om mezelf te verdoven. Misschien ging ik het loyaliteitsconflict uit de weg... Misschien heb ik dat toch aan die scheiding overgehouden: dat ik altijd de kool en de geit wil sparen.

"De relatie met mijn vader is door dat hele gedoe lange tijd belemmerd geweest, maar het is wel goed nu. Dat is het standpunt dat ik heb ingenomen: zo is het goed. Het kan best zijn dat ik mezelf voor de gek houd. Ik heb al eerder gedacht dat ik er klaar mee was, tot die scheiding me jaren later ineens weer heel verdrietig maakte. En de zorgen blijven ook, ooit waren die een reden om me af te sluiten voor de familie. Niet uit weerzin, maar uit liefde. Ik wil geen kant kiezen, ik houd van iedereen.

Zo'n smartphone is een asociaal kloteding. Ik haat hem

"Plat gezegd: ik ben geen familiemens. Bizar genoeg is familie wel het thema in de twee boeken die ik heb geschreven. Het eerste droeg ik op aan mijn zusjes. Het tweede is voor mijn moeder en mijn vader. Om iets goed te maken? Zou best kunnen... Onnodig trouwens. Ze doorzien me heus wel."

VI Gij zult niet doodslaan
"Ik was een driftig kind, maar het meeste is in de loop der jaren wel weg-beschaafd. Soms heb ik nog de neiging om iemand, nee, om iederéén iets aan te doen. Ik kan slecht functioneren in een ruimte waar veel mensen bij elkaar zijn, maar er zit een woestijn tussen iets bedenken en echt tot actie overgaan. In 'Gebrek is een groot woord' staat een scène waarin Skip, de hoofdpersoon, bedenkt hoe ze een baby uit elkaar zal trekken. Het is geen fantasie, maar een primitieve neiging - waar ze nooit aan toe zal geven. Ik geloof niet, zoals sommige, hedendaagse, nihilistische schrijvers, dat er maar een dun laagje beschaving over onze ellendige wereld ligt. Of dat je door de diepste drek moet gaan om bij het wezen van de mens uit te komen. Het is, denk ik, veel banaler: we zijn opgebouwd uit conflicterende neigingen. We zijn niet slecht. En ook niet helemaal goed."

VII Gij zult niet echtbreken
"Als we het hebben over de ruimte die ze in mijn bewustzijn inneemt, staat mijn vriendin bovenaan, maar officieel bestaat er voor mij geen hiërarchie en zijn alle vriendschappen even belangrijk. Ik vind dat er in onze samenleving nog steeds te veel nadruk ligt op huiselijkheid en gezin. Het probleem van één relatie is dat je daardoor niet meer de mogelijkheid hebt om intiem te zijn met de wereld, om het maar even esoterisch uit te drukken. Een relatie heeft fases, natuurlijk, en verliefdheid, die monomanie, is heel erg fijn, maar op den duur zou seks met meerdere mensen toch mogelijk moeten zijn? Mensen zijn nu eenmaal niet monogaam, ze blijven altijd overspel plegen. Waarom houden we dan zo krampachtig vast aan dat ideaal? Als mijn vriendin een keer vreemdgaat, zal dat pijn doen, maar ik hoop dat ik mezelf er overheen kan zetten. Ik heb het niet over affaires hè? Er is een groot verschil tussen een keer op een feestje met iemand de wc induiken of er als je een vrouw en kinderen hebt, drie jaar lang een minnares op na houden. Ik ben zelf behoorlijk trouw, maar dat komt ook doordat ik maar op één persoon verliefd kan zijn. Er is op zo'n moment geen ruimte voor nóg zoiets groots.

"Hoe heeft het mislukken van het huwelijk van mijn ouders mijn kijk op relaties beïnvloed? Hmm... interessante vraag, dokter Freud. Wat zal ik daar eens op zeggen? Ik merk dat vrienden met gelukkig getrouwde ouders iets meer vertrouwen hebben in de monogamie als zodanig. Ik denk - ik weet: alles kan kapot. Iedereen kan te allen tijden verliefd worden op een ander.

Natuurlijk, verliefdheid, die monomanie, is heel erg fijn, maar op den duur zou seks met meerdere mensen toch mogelijk moeten zijn?

"Ik was al anderhalf jaar bezig met 'Gebrek is een groot woord' en wéér ging het over de vraag hoe verbondenheid zich tot vrijheid verhoudt. Ik heb me altijd, overal, een buitenstaander gevoeld en tegelijkertijd het verlangen gehad om ergens bij te horen. Wat is een familie? Wat is een groep? Wat is een samenleving? Zal ik ooit, ergens, op mijn plek zijn?

"Ik begon tamelijk bozig aan het boek. Tot ik mijn vriendin tegenkwam en langzaamaan steeds milder werd. Ik dacht er zelfs over om te stoppen met het boek omdat ik helemaal out of touch raakte met de thematiek. Het is gelukt, ik bleek me nog altijd in mijn romanpersonage te kunnen verplaatsen, maar ik ben zelf niet langer degene voor wie het onmogelijk is om zich ergens, bij iemand, thuis te voelen.

"Eerst dacht ik dat vrijheid zoiets was als: zoveel mogelijk wortels uit de grond trekken, maar inmiddels geloof ik dat juist een zekere gebondenheid me veel vrijheid geeft."

VIII Gij zult niet stelen
"Rijkdom is niet alleen diefstal van de armen, het is ook diefstal van de aarde. De manier waarop wij leven... alles waar we recht op menen te hebben. We weten wat er gebeurt in en met de wereld, maar we lopen - of zeilen, zoals Skip in 'Gebrek is een groot woord' - weg voor onze verantwoordelijkheden. Wat ik heb willen aantonen, is dat het steeds moeilijker wordt om het níet te zien, om je er zogenaamd niet van bewust te zijn. Ik eet vlees. Ik stap in de auto. Ik neem het vliegtuig. De persoonlijke verantwoordelijkheid houdt ergens op, da's waar. Een mens alleen kan niks, het systeem moet worden aangepakt. Er is namelijk wel een spirituele uitholling gaande. Er zijn mensen die hun woede op een constructieve manier gebruiken. Ze bedrijven politiek, zetten dingen in gang. Ik heb dat niet in me. Ik doe kleine dingen en probeer over de grote tegenstrijdigheden af en toe iets zinvols te zeggen. Veel meer is het niet. Helaas."

IX Gij zult geen valse getuigenissen spreken tegen uw naaste
"Toen ik jong was, heb ik langdurig een onschuldige leugen volgehouden. Ik beweerde dat ik trainde voor de schaatskampioenschappen, nam medailles van mijn vader mee en liet die tijdens het kringgesprek op maandagochtend zien. 'Kijk', zei ik dan, 'wéér een wedstrijd gewonnen.' Het was erg spannend om te ervaren dat zoiets mogelijk was: iets vertellen waarmee je de waarheid een beetje kon opkalefateren. Tot op een dag onze leraar, Hans Blank, met de heuglijke mededeling kwam dat we met de hele klas zouden gaan schaatsen. Ik raakte in paniek, kwam huilend thuis en vertelde mijn moeder wat ik had gedaan. 'Dan moet je dat maar eerlijk tegen de meester zeggen', zei ze. Meneer Blank reageerde buitengewoon goed. Hij zei dat ik niet mee hoefde te gaan. Hij vond waarschijnlijk dat die leugen me al genoeg ellende had bezorgd. Een toonbeeld van rechtschapenheid, meneer Blank. Ik heb sindsdien nooit meer zo gelogen en nee, niet omdat ik mijn verzinsels nu in mijn boeken kwijt kan. Ik zou eerder zeggen dat literatuur zich juist bezighoudt met wat waarachtig is. Tegelijkertijd is het onmogelijk om met fictie de realiteit, in al zijn complexheid, te benaderen. Met andere woorden: fictie is een incomplete weergave van de werkelijkheid. En daardoor juist zo aantrekkelijk."

Schrijven is een elitaire, narcistische bezigheid, zeker, maar het is ook een manier om mijn geest te ontsluiten voor anderen

X Gij zult niet begeren uws naasten huis; gij zult niet begeren uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is
"Ik kan de doeners over wie we net spraken, de mensen die het in zich vinden om de straat op te gaan en echt iets voor een ander willen betekenen, enorm bewonderen. Ik sta daar maar, aan de zijlijn, worstelend met een enorme weerstand tegen alles wat gedaan moet worden. Het is niet per se luiheid, eerder een soort verlamming. Ik ben niet jaloers op die mensen zelf, maar op hun wil om zoiets te willen. Ik wil het niet. Ik voel me wel betrokken, maar ik kom gewoon niet in beweging. En je weet wat de boeddhisten zeggen: compassie is geen compassie zolang er niets gebeurt.

"Goed, ik schrijf. Dat is een elitaire, narcistische bezigheid, zeker, maar het is tegelijkertijd ook een manier om mijn geest te ontsluiten voor anderen. Ik kan tegenover de woede en de onvrede van mensen - die lelijk, plat en onbeholpen is - iets moois, doordachts en zinvols zetten... Dat was wel erg snobistisch, zeker? Zullen we nu dan nu maar een biertje gaan drinken?"
Arjan Visser interviewt iedere twee weken iemand aan de hand van de Tien Geboden. Alle afleveringen vindt u op Trouw.nl/TienGeboden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schrijver Nina Polak: Ja, ik zou best een non willen zijn

# data[].attributes.attachment_link.description
I Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben "Als ik A kies, vallen B, C en de rest af, terwijl God... God is het hele alfabet - al is dat wel meteen een heel joodse opmerking.

# data[].attributes.headline
Document met recensies uit diverse kranten met dank aan Dorothé

# data[].attributes.subject
Document met recensies uit diverse kranten met dank aan Dorothé

# data[].attributes.attachment_link.title
Avond is ongemak, De - Rijneveld, Mariele Lucas

# data[].attributes.headline
Voorbeeld artikel Polak in Correspondent

# data[].attributes.subject
Voorbeeld artikel Polak in Correspondent

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zo eindigt het 141 pagina's tellende 'manifest' van de tweeëntwintigjarige Elliot Rodger, die in juni 2014 zes mensen en zichzelf om het leven bracht in Isla Vista, Californië.

Het document vertelt in detail wat de moordenaar tot zijn daden dreef: een leven lang zonder aandacht van meisjes. De aanslag was zijn wraak op de mensheid (vrouwen in het bijzonder), hij zag het als zijn enige optie.

Elliot Rodger was een zogeheten incel, een involuntary celibate, iemand die tegen zijn zin celibatair was, zo bleek ook uit YouTube-filmpjes waarin hij zijn grieven documenteerde. Zijn onwaarschijnlijke verhaal kwam opnieuw in het nieuws toen een andere incel, Alek Minassian, in april dit jaar met een bus tien voetgangers doodreed in Toronto. Het bloedbad droeg hij op aan ' the supreme gentleman Elliot Rodger '.

Wie geen aandacht krijgt, is arm

De incel-subcultuur is een verhaal op zichzelf waard, maar mij gaat het hier om de overeenkomsten tussen de daders van dit soort massamoorden, die de laatste jaren vooral in de Verenigde Staten plaatshebben.

Er zijn die erop wijzen dat sociale isolatie, in de vorm van pesten, negeren of (romantische) afwijzing, in de meeste gevallen een rol spelen bij moordpartijen op bijvoorbeeld scholen, zoals we die sinds de mogelijk nog altijd bekendste aanslag op een school, die in in 1999, angstaanjagend vaak zien terugkeren.

Er bestaat een gegarandeerde manier om de aandacht van de wereld te trekken

De voornamelijk jonge, witte, mannelijke daders hebben keer op keer bij elkaar kunnen zien dat er een gegarandeerde manier bestaat om de aandacht van de wereld te trekken (en nog een pervers soort heldenstatus te verwerven ook): onze schermen overspoelen met gruwelijk nieuws, de massa betrekken bij het leed.

Het 'culturele script' van de high school shooter, zoals socioloog Ralph Larkin het noemt in zijn naar de erfenis van 'Columbine', lijkt mij een symbool voor de duisterste kanten van wat je de 'aandachtseconomie' kunt noemen.

Alleen en ongeliefd op je kamer zitten, is schrijnender dan ooit als het scherm voor je voortdurend laat zien hoe aandacht de wereld draaiende houdt. Aandacht, de blik van mensen, is de meest begeerde grondstof geworden. Wie het niet heeft, is tegenwoordig armer dan de armen.

Iedereen is uit op zo veel mogelijk aandacht - van je moeder, die jou maar blijft bellen, en die fanatieke Instagramvriend, die nauwlettend zijn volgersaantal in de gaten houdt, tot de Twitterverslaafde president van Amerika en de groothandelaars in informatie, de Facebooks en Googles, die je de toegang tot de wereld verschaffen (zogenaamd gratis, maar in werkelijkheid duurbetaald met je aandacht).

Aandacht is schaarse handelswaar

Beeld: The Rodina, 2018

En dan zijn er de cultuurcritici die de totstandkoming van de aandachtseconomie beschrijven, de rol die technologie daarbij speelt en de gevaren die er loeren wanneer iets intiems en wezenlijks als menselijke aandacht schaarse handelswaar wordt.

In de populaire cultuur duiken de bijbehorende doemscenario's op. Het eerste seizoen van de serie Black Mirror verbeeldde al een dystopie waarin elk oppervlak een scherm is. De machteloze bevolking wordt blootgesteld aan een voortdurende stroom manipulatieve reclame en entertainment. Een idee waar de schrijver David Foster Wallace, knipogend naar George Orwell, al mee speelde in zijn roman Infinite Jest (1996). Daarin komt een video voor die zo vermakelijk is dat mensen sterven terwijl ze ernaar kijken.

Dat is het horrorbeeld: dat iets buiten jezelf, iets dat niet noodzakelijkerwijs het beste met je voorheeft, je brein overneemt.

Een groot deel van ons bewustzijn is gekoloniseerd. Met advertenties

Maar de huidige werkelijkheid is al verontrustend genoeg, zeggen veel critici. De Amerikaanse jurist en activist Tim Wu is een van hen. Zijn boek The Attention Merchants Meer over The Attention Merchants van Tim Wu vind je op de website van de uitgever. (2016) volgt de wordingsgeschiedenis van een verdienmodel dat aandacht in winst omzet.

Wu brengt het verhaal van een agressieve industrie van aandachtskoopmannen die het in honderd jaar klaarspelen om een steeds groter deel van ons bewustzijn te koloniseren met advertenties.

Bedrijven bedenken al decennia steeds nieuwe manieren om aandacht te vangen en te verkopen aan anderen

Radio, tv en internet speelden daarbij een belangrijke rol, maar het basisprincipe dat Wu bezighoudt stamt van vóór al deze technologieën en blijft onveranderd: bedrijven bedenken al decennia steeds nieuwe manieren om aandacht te vangen en te verkopen aan andere bedrijven.

Het succes van de Britse wervingscampagnes, die miljoenen jongens naar de oorlog lokten, bewees de kracht van massa-aandacht. Als de overheid jongeren kon overhalen zich overhoop te laten schieten, schrijft Wu, konden bedrijven mensen ook overtuigen om hun producten te kopen: van mondwaterverkopers uit de jaren vijftig, die vrouwen ervan overtuigden dat slechte adem leidt tot een eenzaam leven als vrijgezel - simpel en effectief - tot de dataverslindende aandachtsreuzen van vandaag, die steeds preciezer weten waar onze ogen op vallen, waarom en hoelang.

Door de oorlog om onze aandacht zijn we voortdurend afgeleid

Wu's boek is een polemiek. Begrijpen hoe de aandachtsindustrie werkt is volgens hem cruciaal, omdat die een bedreiging vormt voor ons welzijn. Zeker nu het scherm alomtegenwoordig is en we het steeds bij ons dragen.

'Zonder daarvoor toestemming te geven', schrijft Wu, 'hebben de meesten van ons zich opengesteld voor de commerciële exploitatie van onze aandacht, overal en altijd. (...) De komende eeuw zal ons eigen bewustzijn, onze mentale ruimte, waarschijnlijk de kwetsbaarste grondstof zijn, die we moeten conserveren en beschermen.'

We weten steeds meer van aandacht, maar ervaren er steeds minder van

De oorlog om de aandacht die over onze hoofden wordt uitgevochten, resulteert er ironisch genoeg in dat we voortdurend zijn afgeleid. We weten steeds meer van aandacht, maar ervaren er steeds minder van.

Iedereen die, zoals ondergetekende, geregeld om twee uur 's nachts door zijn tijdlijn wordt opgezogen, haast verdrinkend in de kolkende stroom filmpjes van dansende panda's, politieke rants van boze buurmannen, gruwelbeelden van massamoorden en opiniestukken over waarom je van Facebook af zou moeten, weet intuïtief wat dat inhoudt.

Er horen kleine frustraties bij: je niet meer goed kunnen concentreren op een lange roman; geen etentje kunnen uitzitten, geen gesprek kunnen voeren, zelfs geen serie kunnen kijken zonder twintig keer je telefoon te checken.

Maar er zijn ook grotere en abstracte symptomen van ons collectieve gebrek aan aandacht: een ADHD-epidemie onder jongeren, om maar iets te noemen, een vertrouwenscrisis in de media, waarvan de consequenties nog niet te overzien zijn en waarin aandacht trekken en afleiden gevaarlijk dicht bij elkaar liggen. En mogelijk zelfs de van onze cognitieve vermogens.

Beeld: The Rodina, 2018

We worden verslaafd gemaakt en dat ondermijnt onze autonomie

Ex-Google-strateeg en Oxford-onderzoeker James Williams, nog zo'n doemprofeet, reist al jaren de wereld over om mensen te waarschuwen voor de gevolgen van een aandachtscrisis.

In de aandachtseconomie, denkt Williams, wordt voortdurend geappelleerd aan de lagere instincten, aan ons automatische zelf. We worden massaal verslaafd gemaakt, om het plat te zeggen, en dat ondermijnt onze autonome keuzes.

De grote vijand in Williams' verhaal is de technologie waarmee we steeds intiemer worden. Zijn voormalig werkgever Google typeert hij als de 'grootste, meest gestandaardiseerde vorm van aandachtscontrole in de geschiedenis'.

'Er bestaat grote discrepantie tussen de doelen die wij onszelf stellen en de doelen die de informatietechnologie voor ons in gedachten heeft', hij in The Guardian.

Dat zijn niet alleen opzienbarend ambitieuze doelen. Williams noemt 'menselijke' dingen. Tijd doorbrengen met geliefden en vrienden, spelen met de kinderen, Oorlog en vrede lezen, de tuin omspitten: de dingen die we volgens hem écht belangrijk vinden. (Bijna alle aandachtseconomie-critici verraden wel een zeker verlangen naar een vroeger, eenvoudiger leven.)

Je kunt je aandacht maar één keer uitgeven

'Wanneer je aan iets aandacht schenkt', schrijft Williams ook, 'geef je de mogelijkheid weg om je ergens anders mee bezig te houden: de doelen die je had en niet vervulde; de acties die je had willen ondernemen.

Dat we voortdurend aan ons scherm geplakt zitten, gaat ten koste van onze sociale relaties en ons vermogen om dingen met aandacht te doen, is de niet bijster verrassende constatering van Williams. (Mensen als en roepen dit al jaren.)

Geïnformeerd bewustzijn over de gevaren van technologie begint blijkbaar in de kraamkamer ervan

De vraag hoe we onze aandacht besteden, komt in feite neer op de vraag of we de vrijheid hebben om in ons leven te navigeren zoals wij dat echt willen. In de 'bevrijding van menselijke aandacht' ziet Williams de bepalende morele en politieke strijd van onze tijd.

Het is opvallend hoe vaak kritiek zoals die van Williams komt van mensen die in Silicon Valley gewerkt hebben. Geïnformeerd bewustzijn over de gevaren van technologie begint blijkbaar in de kraamkamer ervan. (Techie-ouders blijken ook strenger toezicht te houden op het schermgebruik van hun kinderen en sturen ze steeds vaker naar de vrije school, waar schermtijd beperkt wordt, zodat de kinderen meer doen met hun handen.)

Ook Tristan Harris, , komt van achter de schermen bij Google, waar hij werkte als bedrijfsethicus. Nu hij daar weg is, ziet hij het als zijn taak het publiek bewust te maken van de buitenproportioneel grote hoeveelheid tijd die het vergooit aan candycrushen, panda-gluren en het checken van lege mailboxen.

De primitiefste emoties trekken de meeste aandacht

'Het verborgen doel achter alle technologie die we maken', zegt ook Harris, 'is de wedloop om onze aandacht. (...) En de beste manier om aandacht te krijgen, is door te begrijpen hoe onze geest werkt. Technologie is niet neutraal, het is een race naar de diepste kern van je hersenstam.'

Wie het diepste zinkt die wint, zo wijst de praktijk uit. De primitiefste emoties blijken de meeste aandacht te trekken. Zo meent Harris dat Facebook er altijd voor zal kiezen om je een tijdlijn vol woedende berichten voor te schotelen, omdat een kalme of positieve feed je simpelweg minder effectief naar binnen zuigt.

'Hardwareproducenten kunnen helpen het probleem op te lossen'

Beeld: The Rodina, 2018

Er zijn meer herkenbare voorbeelden van wat je 'verslavend design' kunt noemen. De Snapstreaks-functie van Snapchat, die jongeren zich verplicht laat voelen om elkaar elke dag te spreken omdat hun 'vriendschapsketting' (het aantal aaneengesloten dagen dat ze met elkaar hebben gecommuniceerd) anders verbroken wordt. Of de legendarisch verneukeratieve autoplay-functie van YouTube en Netflix, die het opneemt tegen Netflix' meest geduchte concurrent: slaap.

Fabrikanten van hardware zouden daarin het voortouw moeten nemen volgens hem: 'Apple, Samsung en Microsoft kunnen het probleem helpen oplossen, omdat het niet hun verdienmodel is om mensen verslaafd te maken aan het scherm. Ze kunnen hun producten hervormen om onze geesten te beschermen tegen voortdurende afleiding, schermtijd te minimaliseren en onze sociale relaties te beschermen.'

Technologie is misschien niet het probleem

Over het precieze verdienmodel van Apple, Samsung en Microsoft valt te twisten. Producenten doen weliswaar voorzichtige pogingen om bewuste omgang met hun apparaten te stimuleren, maar het zijn doekjes voor het bloeden. De vraag is of de tech-industrie zelf een oplossing wil en kan bieden.

De vraag is zelfs of technologie überhaupt de kern van het probleem is.

Volgens filosoof Matthew B. Crawford is dat niet het geval. Zijn boek De wereld buiten je hoofd, een filosofie van de aandacht De wereld buiten je hoofd van Mathew Crawford. (2015) is een rijke en complexe verkenning van de aandachtscrisis. We schrijven die tegenwoordig vaak toe aan technologie, maar volgens hem vindt die crisis eigenlijk zijn oorsprong in de wortels van de westerse cultuur.

Onze problematische omgang met technologie is een symptoom van een dieperliggend en ouder verschijnsel, denkt Crawford: het westerse autonomie-ideaal, dat ons al sinds de verlichting met fundamentele tegenstrijdigheden opzadelt.

In het westerse ideaal is de mens volkomen soeverein

Dat ideaal, schrijft hij, is gebaseerd op het idee van een soeverein zelf. Een zelf dat volledig zicht heeft op alles om de juiste keuzes te maken en alles op ideale wijze te plannen. Het soevereine zelf, kortom, heeft alles onder controle.

Deze filosofie oefent sinds pakweg in toenemende mate invloed uit op hoe we ons als individu verhouden tot de wereld buiten ons hoofd.

Technologie biedt een ruimte waarin ieder van ons zich het centrum kan wanen van een 'ik-wereld

Als extreem, hedendaags voorbeeld noemt Crawford het kinderprogramma Mickey Mouse Clubhouse, waarin de hoofdpersonen een probleemoplossende avatar tot hun beschikking hebben, die hen via een keuzemenu behoedt voor alle frictie met andere personen en de buitenwereld. Voor alles is immers een knopje.

De cartoon is een metafoor voor de plaats die technologie nu in veel levens inneemt: technologie biedt een ruimte waarin ieder van ons zich het centrum kan wanen van een kleine 'ik-wereld', met hoogstpersoonlijke keuzemenu's en steeds meer knoppen om alles zo soepel mogelijk naar je hand te kunnen zetten.

Door onze ogenschijnlijke autonomie staan we juist weerloos tegenover de wereld

Het autonomie-ideaal, dat de technologie zo glorieus mogelijk lijkt te maken, laat niet toe dat we afhankelijk zijn van anderen, of dat onze ervaring wordt geordend door factoren buiten onze eigen invloedssfeer (inclusief ons eigen lichaam: Crawford wijst er terecht op dat kinderen tegenwoordig eerder leren swipen dan hun benen te gebruiken).

Je hoeft maar naar Williams en Harris te luisteren om te zien hoe ironisch het is dat juist het autonomie-ideaal ons zulke happige speelballen van de industrie maakt.

'Het autonomie-ideaal heeft van ons allemaal autisten gemaakt'

Hoe meer we eraan gewend raken dat alles controleerbaar is, hoe zwakker we staan tegenover de grillige realiteit buiten ons.

Het autonomie-ideaal, provoceert Crawford verder, heeft van ons allemaal autisten gemaakt, onverdraagzaam tegenover de onvoorspelbaarheid van de wereld en het perspectief of de intenties van een ander.

Iemand als Elliot Rodger (net als veel van zijn incel-collega's) is daar een extreem voorbeeld van, een schrikbeeld dat naadloos in de hedendaagse cultuur past: volledig geïsoleerd in zijn eigen verlangens, geobsedeerd met zijn panda-punten, onverdraagzaam voor alles wat die verlangens in de weg staat en vastberaden om elk probleem binnen die isolatie te kunnen oplossen, in zijn eentje dus. Met zijn muis in zijn hand, of een vuurwapen.

De publieke ruimte heeft juist waardevolle aandacht nodig

En dat terwijl de oplossing schijnbaar vlak buiten zijn bubbel lag: aandacht voor iets anders dan zichzelf, en wel voor de wereld: voor de realiteit, de leefwereld van de vrouwen die hem afwezen, voor iets buiten zijn eigen hoofd, waar dingen bestaan die met jou niets te maken lijken te hebben en die tóch je leven bepalen.

Crawford, die zijn eigen heil zoekt in het repareren van motoren, pleit als eerste stap voor een vernieuwde omgang met de fysieke wereld om ons heen, en de even fysieke werkelijkheid van andere mensen.

Stilteretraites, digitale detox-weken en apps die rust beloven zijn individuele oplossingen voor een collectief probleem

Het is een abstract idee, maar wie het tot zich door laat dringen, ziet mogelijk een glimp van de bevrijding van menselijke aandacht, waar we zo naarstig naar zoeken.

Het klinkt aantrekkelijk voor een schermverslaafde moderne mens zoals ik: opnieuw in contact met de dingen. En het is verleidelijk om te denken aan een weekje yoga in India, een cursusje hout bewerken, een biologische daktuin of een foodtruck.

Maar Crawfords voorstel is volgens mij radicaler en fundamenteler dan het steeds ruimere aanbod aan luxe-oplossingen. Stilteretraites, digitale detox-weken en apps die rust beloven zijn individuele oplossingen voor een collectief probleem.

Of we het leuk vinden of niet, wanneer we de digitale ruimte de rug toekeren, keren we de publieke ruimte de rug toe. Terwijl juist die publieke ruimte moet worden omgevormd tot een plek waar waardevolle aandacht kan bestaan.

# data[].attributes.attachment_link.title
Aandachtscrisis? Technologie is niet het probleem. En ook niet de oplossing

# data[].attributes.attachment_link.description
Zo eindigt het 141 pagina's tellende 'manifest' van de tweeëntwintigjarige Elliot Rodger, die in juni 2014 zes mensen en zichzelf om het leven bracht in Isla Vista, Californië. Het document vertelt in detail wat de moordenaar tot zijn daden dreef: een leven lang zonder aandacht van meisjes.

# data[].attributes.headline
Voorbeeld artikel 2 Polak in Correspondent

# data[].attributes.subject
Voorbeeld artikel 2 Polak in Correspondent

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat maakt de stem van Andy Puddicombe zo aangenaam dat ik er nu al twintig ochtenden naar luister? Hij is Brits, laat dat vooropstaan, hij lijkt de verpersoonlijking van vriendelijkheid en toch ontbeert hij die zalvende uithalen waarmee zo veel meditatieleraren me al hebben weggejaagd.

Deze app is slechts een van vele manieren - cursussen, boeken, retraites - waarop je tegenwoordig mindfulness kunt beoefenen. Het gaat daarbij, net als bij Headspace, meestal om een vorm van seculiere meditatie.

Het doel daarvan, volgens Headspace, is het cultiveren van bewustzijn en compassie, zodat we onze eigen geest én de wereld beter leren te begrijpen.

Mindfulness, leert de app ook, is het vermogen om aanwezig te zijn, tot rust in het hier en nu, ten volste betrokken bij wat je op dit moment ook aan het doen bent.

Kind kan de was doen, lijkt Headspace te willen uitdragen. De vormgeving van de app is bol, kleurig en vol met brave cartoonfiguurtjes, die je er liefdevol op wijzen dat je misschien boos wordt tijdens je meditatie of verdrietig of geïrriteerd, maar dat maakt allemaal niet uit - de wereld tijdelijk gereduceerd tot een kinderboek, misschien schuilt ook daarin de aantrekkingskracht.

Spiritualiteit uit Silicon Valley

Dit is ' meditation made easy'. Daarmee beantwoordt Headspace aan - there's an app for that - waar seculiere spiritualiteit een opmerkelijke plaats heeft en traditioneel hand in hand gaat met filosofieën van eenvoud, efficiëntie, productiviteit en ultiem gebruiksgemak.

Zo werd over Steve Jobs wel verteld dat hij, behalve één outfit, maar één boek had op zijn iPad - The Autobiography of a Yogi van Hij mediteerde ook dagelijks. Mark Zuckerberg, die er dezelfde kledingfilosofie op nahoudt (denk aan dat eeuwige grijze T-shirt), heeft zich in het verleden getoond in minimalisme, meditatie en - opvallend - 'het uitbannen van verlangen'. En bij Google is er, behalve een meditatieruimte, al jaren een wachtlijst voor het befaamde dat het bedrijf zijn werknemers aanbiedt.

De opkomst van meditatie is een voorbeeld van hoe rijkdom zich, liever dan in materiële zin, laat uitdrukken in cultureel kapitaal

Die ethiek is, behalve in de privélevens van velen, doorgedrongen in het hele bedrijfsleven. Talloze partijen voorzien in mindfulnesstrainingen voor drukke professionals en steeds meer bedrijven gaan Google achterna door hun werknemers meditatietijd te bieden. (Niet in de laatste plaats om dure burn-outs te voorkomen, natuurlijk.)

Wat verklaart die populariteit ?

De simpelste verklaring voor de populariteit van dit verschijnsel: mindfulness lijkt te werken. Een tussen 2005 en nu exponentieel gegroeid wetenschappelijke publicaties biedt voorzichtige dat mindfulnesstraining kan helpen bij stress, angst, chronische pijn, slapeloosheid en depressie. (Voorzichtig, want over de gedegenheid van veel van deze onderzoeken wordt de laatste tijd wel getwist - het onderzoek naar meditatie staat nog in de

At Headspace we love science, lees je dan ook prominent op de site van de app. Een met emoji's doorspekte tekst, waarin wordt gepronkt met positieve onderzoeksresultaten, laat zien dat als het hier al over geloof gaat, het hoogste geloof toch wordt gesteld in de wetenschap.

De grondlegger daarvan is de Amerikaanse arts en hoogleraar Jon Kabat-Zinn, die eind jaren zeventig het programma MBSR opricht en dat in de jaren negentig populair maakt met een aantal zelfhulpbestsellers.

En hoewel Kabat-Zinn in de leer is geweest bij de Vietnamese boeddhistische monnik Thích Nhất Hạnh blijft hij erop hameren dat mindfulness, zoals hij het bedoeld heeft, niet boeddhistisch is. 'Dat is zoiets als zeggen dat zwaartekracht Engels is, omdat Sir Isaac Newton het toevallig voor het eerst identificeerde', hij onlangs tegen The Guardian.

Slim, want wie ook de sceptische massa's warm wil maken, kan maar beter niet met zweverigheid komen aanzetten. Die nadruk op nuchterheid kenmerkt dan ook veel andere ambassadeurs van mindfulness, zoals de Amerikaanse nieuwslezer Dan Harris, die in zijn podcast praat over hoe hij mindfulness-meditatie ontdekte, 'a simple, secular, scientifically validated exercise for your brain'. Ook voor echte mannen dus, hoor ik daarin doorklinken.

De boeddhistische roots

De gemiddelde beoefenaar mag zich luid distantiëren van alles wat lijkt op zweverigheid, maar de boeddhistische roots van mindfulness vallen moeilijk te ontkennen.

Mindfulness zou weleens kunnen gaan lijken op een zelfzuchtig instrument om louter persoonlijk welzijn en productiviteit na te streven

Onder het zevende onderdeel, voluit Samma Sati, of de 'juiste mindfulness', vallen bewustzijn van het lichaam, bewustzijn van gevoelens en bewustzijn van de geest - precies dat wat ik tegenwoordig betracht als ik 's ochtend op die stoel naar Andy zit te luisteren.

De andere zeven onderdelen van het achtvoudige pad, 'juist inzicht', bijvoorbeeld, 'juiste intentie' en 'juist handelen' omvatten de meer ethische aspecten: verzaken van zelfzucht, mededogen, niet liegen en niet handelen in slaven en prostitutie, om een paar willekeurige basics te noemen.

Dat mindfulness zoals we die nu beoefenen - als praktisch psychologisch hulpmiddel - dus uit zijn oorspronkelijke, bredere boeddhistisch context is gehaald, is voor sommigen reden genoeg voor kritiek. Zonder het ethische kader dat het boeddhisme erbij verschaft, zou het namelijk weleens kunnen gaan lijken op een zelfzuchtig instrument om louter persoonlijk welzijn en productiviteit na te streven.

Mindlessness

Iets dergelijks beweert de Amerikaanse arts Thomas Joiner in zijn boek Mindlessness, On the Corruption of Mindfulness in a Culture of Narcissism. Hier vind je meer over dat boek. Hij betwijfelt of het wijs is om wezens die van nature geneigd zijn tot zelfzuchtigheid (mensen), te instrueren om de blik nog meer naar binnen te keren, van moment tot moment, zoals mindfulness dat leert.

Joiner suggereert zelfs dat de mindfulnesshype een schadelijk effect zou kunnen hebben op de gehele cultuur. Hij ziet het als een van de vele 'stemmen in koor' dat egoïsme en zelfgerichtheid aanmoedigt bij een diersoort als de onze, die volgens hem juist alleen kan overleven en floreren door een levendig politiek en gemeenschappelijk klimaat.

Cultuurfilosoof Thijs Lijster uit een vergelijkbare kritiek in zijn essaybundel De grote vlucht inwaarts, Hier vind je meer over dat boek. als hij het heeft over de 'nieuwe spiritualiteit': 'een amalgaam van religie, filosofie en oosterse wijsheid waarin alles draait om het zoeken, vinden of worden van je 'zelf''.

Ik herken zulke scepsis. Tijdens het zitten en ademen dwalen mijn gedachten regelmatig af naar de paradoxale herkomst van mijn digitale goeroe. Silicon Valley is nu juist dé plek waar de giftige afleiding wordt gecreëerd die ons met z'n allen zo naarstig naar mindfulness doet grijpen. Dat mijn iPhone zowel het probleem als de oplossing biedt maakt me onbehaaglijk.

'Just bring the awareness back to the breath', zegt Andy steeds begripvol als ik afdwaal. Maar hoe aangenaam ik het ook vind om mijn altijd oordelende zelf even wat minder serieus te nemen: ergens blijft het gevoel knagen dat dit miljoenenbedrijf de ideale methode heeft gevonden om mijn kritische vermogens naar de achtergrond te dwingen en me een productiever mens te maken.

(Headspace heeft overigens aan alles gedacht. Met 'twijfel' zoals de mijne kun je in de app terecht onder het kopje obstakels, waar Andy korte kalmerende boodschappen tot je spreekt, die vaak neerkomen op hetzelfde: twijfel mag er zijn, zoals alles er mag zijn.)

Nieuwe spiritualiteit

Wat Lijster verstaat onder de 'nieuwe spiritualiteit' ('een amalgaam van religie, filosofie en oosterse wijsheid') sluit overigens wel aan bij wat sommige godsdienstwetenschappers zien in onze steeds seculierdere samenleving.

Zo spreek ik Joantine Berghuijs, die aan de VU onderzoek doet naar ' multiple religious belonging ' en co-auteur is van het rapport 'Ik kom er steeds meer op uit', zegt zij, 'dat religies in toenemende mate worden gebruikt als toolboxen, die hulpmiddelen verschaffen om een goed leven te leiden, of dat nu een gelukkig leven is of een zinvol leven. Dat betekent ook dat mensen uit verschillende religieuze bronnen putten.'

Vooral de oosterse religies, zegt Berghuijs, lenen zich goed voor dit model omdat ze in hoge mate gericht zijn op praktijken - dingen die je zelf kunt doen, zoals yoga en meditatie - en innerlijke ervaring. Ze laten zich dus goed toesnijden op het individu. 'Uit onderzoek blijkt ook dat praktijken voor veel mensen veel belangrijker zijn geworden dan hoe dingen theologisch of filosofisch in elkaar zitten. Men wil weten of religieuze elementen werken, veel minder wat de zin van het leven is.'

Wat Berghuijs betreft valt mindfulness dan ook wel degelijk onder de noemer spiritualiteit. 'Maar dat hangt er natuurlijk volledig vanaf wat je definitie daarvan is.'

Compassie

Dat is waar, maar ook veel mindfulness-adepten zoals Jon Kabat-Zinn, die ten stelligste beweren dat mindfulness wetenschappelijk is en met boeddhisme niets meer te maken heeft, benadrukt vaak het bredere verband waarin je het zou moeten beoefenen, zodat het meer is dan alleen maar een aandachtsoefening voor persoonlijk welzijn en productiviteit.

En ook bij andere wereldverbeteraars duikt mindfulness geregeld op als iets wat onlosmakelijk verbonden is met compassie. David Van Reybrouck en Thomas D'Ansembourg noemden het in hun pacifistisch pamflet Vrede kun je leren als iets wat op school onderwezen zou moeten worden om kinderen te maken.

Voor de ex-non en schrijfster Karen Armstrong is mindfulness de vijfde stap in een serie voor een compassievol leven. En de Franse boeddhistische monnik en geestelijk leider Matthieu Ricard schrijft op zijn blog dat hij helemaal voor mindfulness is,

' To be fully transformative', schrijft Ricard, ' the mindfulness revolution has to go hand and hand with the altruism revolution.'

En welja, zelfs in de ultieme mainstream mindfulness van Headspace blijkt die altruïstische component niet helemaal te ontbreken. Net als ik me, na het afvinken van het tiendaagse Basics 1, begin af te vragen of dit niet een wel erg kale en op het zelf gerichte bedoening is, spreekt daar Andy, met Basics 2, waarin het ineens over intenties gaat en wat je meditatiepraktijk kan betekenen voor de mensen om je heen.

Op welk achtvoudig pad heb ik dat ook alweer eerder gehoord?

Het loslaten van het zelf

Ja, ook van regelmatig kort mediteren is aangetoond dat het nuttige effecten kan hebben, zo wordt me verteld door Henk Barendregt, emeritus hoogleraar wiskunde en leraar inzichtmeditatie, waarnaar hij aan de Radboud Universiteit in Nijmegen ook lang onderzoek heeft gedaan.

'Je kunt meditatie omschrijven als een pad tot innerlijke rust en vrijheid' zegt Barendrecht, 'maar je kunt ook best alleen voor de geestelijke rust gaan. Het kan zijn dat een app daarbij helpt.'

Ben je echter ook op vrijheid uit, dan heb je meer nodig. De intensieve Vipassana-meditatie die Barendregt aan groepen onderwijst in stilteretraites van tien dagen, bestaat volgens hem uit drie onderdelen, die uit elkaar voortvloeien: concentratie en mindfulness, ingebed in een bijbehorende 'lifestyle' van vriendelijkheid en respect (voor jezelf, voor anderen en voor de wereld). Alleen dan ontstaat de derde component, inzicht.

Zonder de ethiek geen echte vrijheid dus.

Ook hier is mindfulness weer een onderdeel, dat weliswaar cruciaal is, maar niet het einddoel. Dat is namelijk het bevrijdende inzicht: het zelf zoals we dat doorgaans ervaren is een illusie, die berust op verhalen verteld door onszelf en anderen. (Het gaat dus niet om het vinden van jezelf, zoals Lijster beweert, maar om het opheffen ervan!)

Wauw. Daar kan ik me vaag iets bij voorstellen, maar we hebben het hier natuurlijk over iets wat zich eigenlijk alleen laat ervaren, na veel oefening. 'Net als bij wiskunde', zegt Barendregt, 'gaat het bij meditatie niet alleen om conceptuele, maar ook om intuïtieve kennis. Wiskunde beoefenen is simpelweg te moeilijk om het te redden met alleen conceptuele kennis, je moet ook je intuïtie leren en durven gebruiken.'

De wiskundige wijst me er ook op dat de hierboven een aantal keer gesuggereerde tegenstelling tussen boeddhistisch en wetenschappelijk niet per se opgaat: 'Toen het boeddhisme opkwam, bestonden er vele andere stromingen. Als men de Boeddha vroeg wie te geloven, zei hij: geloof vooral niets, ga niet af op geschriften, niet op een leraar en ook niet op mij, maar ervaar zelf en behoud wat werkt. En eigenlijk is dat ook de kern van de wetenschap. Je mag altijd theorieën in twijfel trekken, maar pas als je deze goed kent.'

Battlefields De beelden bij dit stuk zijn gemaakt door de Nederlandse fotograaf Jos Jansen. Ze zijn onderdeel van de serie Battlefields. Voor dit werk zette Jansen de camera in als forensisch-wetenschappelijk instrument om sporen te vangen van ons dwangmatige verlangen om continu verbonden te zijn. Het resultaat is een serie expressionistisch ogende tableaus, getuigenissen van de continue strijd om onze aandacht.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat er overblijft van mindfulness als je het tot een app reduceert

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat maakt de stem van Andy Puddicombe zo aangenaam dat ik er nu al twintig ochtenden naar luister? Hij is Brits, laat dat vooropstaan, hij lijkt de verpersoonlijking van vriendelijkheid en toch ontbeert hij die zalvende uithalen waarmee zo veel meditatieleraren me al hebben weggejaagd.

# data[].attributes.headline
Recensie Tzum We zullen niet te pletter slaan

# data[].attributes.subject
Recensie Tzum We zullen niet te pletter slaan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De titel We zullen niet te pletter slaan mag Nina Polak (1986) dan wel geleend hebben van de Engelse, romantische dichters William Wordsworth, al vanaf de eerste zin bewijst Polak dat ze zelf ook mooie zinnen kan formuleren. Haar debuutroman opent namelijk als volgt: 'Hun moeder verliet hun moeder op de dag dat de nieuwe keuken arriveerde.' Het banale feit dat een niet onbelangrijk deel van het huis vernieuwd wordt om er voor een tijd tegenaan te kunnen, staat in schril contrast met de scheiding van de moeders van Anna Katz en Cornelis Schardijn (beter bekend als Schard).

Ze zijn halfbloedverwanten en 'bondgenoten voor de gelegenheid' en ze mogen elkaar dan niet altijd even goed begrijpen, ze hebben wel eerbied voor de manier waarop beiden (op geheel eigen wijze) proberen om te gaan met hun leven dat uitzichtloos en nutteloos lijkt, maar door de hele roman heen blijken ze vooral diepe genegenheid voor elkaar te hebben.

Anna is een begaafde illustratrice van kinderboeken, maar haar uitgeefster vindt op een gegeven moment dat het wat gedurfder mag. Die opmerking is ook tekenend voor Anna's leven: het mag soms wel wat gedurfder. Als Anna in situaties terechtkomt waarbij ze haar kwetsbaarheid moet laten zien, zoals tijdens haar lesbische ervaring met kleuterjuf Aisling, dan klapt ze dicht. Des te opvallender is dan ook haar vriendschap met Manu, een extraverte homoseksueel die soms tijden lang kan verdwijnen als hij zich in een nieuw kunstzinnig avontuur stort. Anna blijft dan gedesillusioneerd achter. 'Haar vroegste vriendin' Jane vindt dat ze afstand moet nemen. Anna verbaast zich daarover, maar komt ook tot dezelfde conclusie. Als uitlaatklep stort ze zich op het tekenen.

Schard is van een heel ander kaliber. Uit liefde (en eenzaamheid) reist hij zijn geliefde Padma achterna. Diep in India vindt hij haar, werkzaam in een dorpje met weeskinderen. Wanneer ze even rust nemen en ertussen uit gaan, slaat het noodlot in het dorpje toe. Dat zorgt voor de breuk tussen Padma en Schard. Die laatste keert gedesillusioneerd terug naar Nederland. Daar hangt hij wat rond en aanschouwt hij de afbraak van alles wat hem lief was. Het meest tragisch is het afbreken van het hondenhok in de achtertuin van het ouderlijk huis. Dat hok, de vesting waarin hond Louis woonde, symbool voor de gezinssituatie voor de scheiding, breekt hij samen met de nieuwe vriend van z'n moeder (in het verhaal beter bekend als een gelegenheidslesbienne), Herman af. Dat het niet botert tussen die twee en dat ze werelden van elkaar verschillen, laat Polak impliciet naar voren komen.

Ze werken zwijgend, Herman met beide handen, hij [Schard] met links, totdat alle houtjes van het dak een hoop op de grond vormen.

Even verderop, wanneer Herman Schard met Cees, zijn eigenlijke naam, aanspreekt, maar Schard zegt dat hij liever Schard genoemd wordt:

'Schard.' Hij [Herman] spreekt de naam uit alsof hij er een beetje moeite mee heeft.

De levens van Anna en Schard drijven voorbij als de grote wolkenpakken boven het Hollandse landschap. Ze mogen dan allebei in een existentiële crisis zitten, dat betekent niet dat ze niet weten wat ze willen. Jammer genoeg zijn de idealen die ze willen uitdragen niet gemakkelijk te realiseren. Schard wil een goed mens worden, met Padma samenleven en een fonds oprichten voor een schooltje voor weeskinderen in India. Anna keert zoals gewoonlijk met hangende pootjes terug naar Manu, als hij weer eens opgedoken is. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de relaties die ze met hun moeders onderhouden. Die gaat ook gepaard met toppen en dalen.

Existentiële crises, het is een uitgekauwd en daardoor een gedurfd thema. Helemaal voor een debuutroman. Polak heeft het goed aangepakt. Twee personages die in een niet zo burgerlijk gezin (want twee moeders) zijn opgegroeid, maar die net als ieder ander ervoor moeten zorgen dat ze niet ten onder gaan aan gevoelens van onverschilligheid of uitzichtloosheid. Polak heeft met We zullen niet te pletter slaan een prachtige lappendeken van mooie dialogen, trefzekere beschrijvingen, onuitgesproken pijn, verdriet, liefde, maar ook levenslust, en zinderende zinnen geconstrueerd.
Obe Alkema
Nina Polak - We zullen niet te pletter slaan. Prometheus, Amsterdam, 264 blz. €18,95.

Reacties

# data[].attributes.attachment_link.title
Recensie: Nina Polak - We zullen niet te pletter slaan

# data[].attributes.attachment_link.description
De titel We zullen niet te pletter slaan mag Nina Polak (1986) dan wel geleend hebben van de Engelse, romantische dichters William Wordsworth, al vanaf de eerste zin bewijst Polak dat ze zelf ook mooie zinnen kan formuleren. Haar debuutroman opent namelijk als volgt: 'Hun moeder verliet hun moeder op de dag dat de nieuwe keuken arriveerde.'

# data[].attributes.headline
Recensie Trouw Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.subject
Recensie Trouw Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nina Polak
Gebrek is een groot woordPrometheus; 240 blz.
€ 19,99

Lees verder na de advertentie

Soms wil ik, als ik een mooie voorstelling zie, meedoen: daar staan, in plaats van aan de kant. Iets dergelijks overkwam me bij 'Gebrek is een groot woord', de tweede roman van Nina Polak.

Dat ze een aardig potje kan schrijven bewees ze al met 'We zullen niet te pletter slaan', haar goed ontvangen debuut uit 2014. Maar waar het geheel daar, ondanks het sprankelende proza, nét niet van de grond kwam, neemt ze je in haar tweede roman ook op het niveau van plot, opbouw en thematiek, helemaal mee.

Nynke Nauta, bijnaam Skip, is nergens thuis. Ze schippert tussen drie werelden: die van de zee - Skip zeilt grote jachten voor hun eigenaars van A naar B; die van de gefortuneerde familie Zeno - vader Nicolà is architect, moeder Mascha actrice, zoon Juda briljant maar nu al (hij is 17) ook 'zo veilig, verwend en verveeld dat hij zich van de weeromstuit is gaan interesseren voor waanzin, honger en leegte'; en een wereld in de kleuren van de armoede met 'luifels en de schotelantennes grijs en vuil oranje' aan gene zijde van de 'vicieuze ring', de Amsterdamse A10 dus.

In handen van Polak komt een zoektocht naar asiel met een frisse pen tot leven en is de uitkomst ongewis

Types zoals zijzelf
Mooi is dat, vooral ook omdat Skip een paar pagina's eerder types zoals zijzelf omschrijft als 'zeeclochards die rondjes draaien om de illusie van vooruitgang te behouden.' Daar, in Nieuw-West, is ze opgegroeid, met alleen haar moeder, en toen deze stierf (en lees vooral het boek om te weten hoe dat ging), werd ze opgevangen door de Zeno's.

Zo samengevat klinkt dat larmoyant en verschrikkelijk cliché, maar in handen van Polak komt een zoektocht naar asiel met een frisse pen tot leven en is de uitkomst ongewis. Daarbij komt dat haar personages nooit karikaturen worden. Ze zijn gelaagd en vallen, zonder aan geloofwaardigheid in te boeten, nooit helemaal samen met hun afkomst, genen of ideeën. Ze zijn méér dan dat. Skip eist dat recht ook op.

Als ze zichzelf in het zouteloze proza van haar ambitieuze minnaar Borg (hij schrijft) gereduceerd ziet tot een geval, weet ze dat hun wegen zullen, nee moeten, scheiden - ondanks de 'wanhopige poging van Moeder Natuur' om hen 'blijvend te verbinden'. Misschien gaat Polaks roman daar nog wel 't meeste over: de vrijheid tussen de mazen van (ogenschijnlijk) natuur- en sociale wetten te glippen.
Tekst loopt verder onder de foto

Méér dan de gelauwerde actrice
Ook de zelfbewuste Mascha is méér dan de gelauwerde actrice die wel wat weg heeft van Arkadina uit 'De meeuw' van Tsjechov waarin ze speelt. "Haar blik is haar beroep, er gaan landschappen, weersomstandigheden en symfonieën in schuil", en toch heeft ze de warmte die Skip nodig heeft.

Het is Mascha die 'zeeclochard' Skip haar tuinhuisje aanbiedt, gebouwd op de plek waar ooit het toneeltje van zoon Juda stond - een fraai beeld waarin een echo uit diezelfde 'Meeuw' doorklinkt.

Terug aan land (en o, hoe heerlijk hangen we al op de tweede pagina in vogelvlucht even boven Amsterdam, boven de 'hele topografie van een voorbij leven') beginnen we te begrijpen waarom Skip zeven jaar geleden het zeegat koos. Dat had veel, maar zeker niet uitsluitend, te maken met Borg en een uit de hand gelopen vrijpartij. Zij wilde niet. "Maar in zijn hoofd huilen als wolven vermomde ideeën." Een scène die terugkomt in het voornoemde proza van Borg zelf. Vanuit een ander perspectief uiteraard. Waar Skip het nog waardeerde dat hij 'zijn innerlijke wilde onder controle had (dat was de bruikbare helft van de waarheid)' heeft hij haar, pardon Cleo, in zijn novelle op uitzonderlijke wijze klaargeneukt.

Oordeel: polak grossiert in heldere beelden en grappige oneliners

Veel wordt gesuggereerd
Voor wat er verder is gebeurd en welke koers Skip hierna gaat zetten, moet u bij Polak zijn. Veel wordt gesuggereerd en net niet helemaal verteld. Ook dat is mooi; het werkt.

Polak grossiert in heldere beelden, grappige oneliners en krachtige eyeopeners. Het blauwe bolletje van Google-Maps is een 'drijvend planeetje'. De kracht van een gezin is dat er 'altijd wel iemand is om je van je eigen misère af te leiden'. En als de 'volledige vuiligheid' van een situatie plotseling tot Skip doordringt slaan haar gedachten 'plat tegen elkaar'. Ja, precies: zó kan dat voelen. Het is zo'n boek dat je ook had willen schrijven, ware het niet dat dat niet kan. Het is de kracht van een schrijver dat ze doet, wat alleen zíj kan.

Polak doet het.
Lees hier meer boekrecensies van Trouw.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Gebrek is een groot woord' neemt je helemaal mee

# data[].attributes.attachment_link.description
Nina Polak Gebrek is een groot woordPrometheus; 240 blz. € 19,99 Lees verder na de advertentie Soms wil ik, als ik een mooie voorstelling zie, meedoen: daar staan, in plaats van aan de kant. Iets dergelijks overkwam me bij 'Gebrek is een groot woord', de tweede roman van Nina Polak.

# data[].attributes.headline
Recensie NRC Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.subject
Recensie NRC Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nynke is vrij. Vertrokken uit Amsterdam, het ruime sop gekozen, matroos nu op een luxe jacht, en tegenwoordig voelt ze zich thuis als ze op zee is, op drift is. Want de wereld 'is te krap als je het mij vraagt, te vol, te vlug'. Maar als de bijna-dertiger aan wal komt in Cannes en haar verleden in de vorm van de familie Zeno voor haar staat, begint de roman Gebrek is een groot woord. Er blijken rekeningen te vereffenen.

Zo lijkt de tweede roman van Nina Polak (1986) iets meer een noemenswaardige plot te hebben dan haar debuut We zullen niet te pletter slaan (2014), dat niet pretendeerde het van de plot te moeten hebben. Veeleer bood de roman een slice of life, waarbij je als lezer een poos met de personages mocht verkeren, preciezer gezegd: in de woorden waarin die levens neergezet werden. Dat was goed toeven, overigens. In dat debuut was de stijl van Polak al buitengewoon - tegelijk rijkgeschakeerd en uitgesproken, en daardoor genuanceerd - en dat gold evenzeer voor haar vermogen om uit die authentieke zinnen waarachtige, menselijke personages te laten oprijzen.

Nina Polak: Gebrek is een groot woord. Prometheus, 238 blz. € 19,99

●●●●●

Gebrek is een groot woord heeft ook de kwaliteiten van Polaks debuut: het is verleidelijk om de roman langzaam te lezen, om maar zo lang mogelijk in dit universum te kunnen blijven, om haar zinnen te savoureren. Want iedere zin stáát, gemakzuchtige formuleringen vind je hier niet. En Polak waakt er ook voor om haar zinnen té fraai te maken, waardoor ze iets zelfvoldaans zouden krijgen. Het gevoel dat uit de taal oplaait is enorm, maar ze geeft gas zonder uit de bocht te vliegen - zoals wanneer ze huiselijkheid in een globetrottersbestaan beschrijft: 'Thuis is hier en daar en hier, nu, in een Italiaanse jachthaven, waar Lood en ik eieren met ontbijtspek laten sissen in de kajuit, sterke koffie doen pruttelen en een zondagse dinsdag doorbrengen in witte badjassen die we bij een Carrefour kochten.' Zo kan ik er nog wel een paar citeren.

Warme surrogaatfamilie

Nynke Nauta, alias Skip (scheepsverwijzingen alom), beschrijft haar leven zelf, als ik-verteller, met aangename zelfironie: 'In mijn Kleine geschiedenis van slechte ideeën zou dit een eigen hoofdstuk krijgen, 'Het tuinhuis', waarin Skip Nauta zich vrijwillig laat opsluiten om een achtergelaten leven de kans te geven zich weer eens lekker om haar keel te wikkelen.' Daarmee is het verhaal meteen wel samengevat: de 'warme surrogaatfamilie' die ze in Cannes tegen het lijf liep, noodt haar te logeren in Amsterdam Oud-Zuid, wat zeven jaar na haar vertrek niet echt goed uitpakt.

In dat gegeven openbaart zich het prangendst waar de hele roman om draait: vrijheid. Het liefste wat Nynke zou doen is contextloos en ontworteld leven, zo houdt ze zichzelf althans voor. Maar los van Amsterdam blijkt ze nog niet los van wat ze daar achterliet. Op zichzelf geen schokkende vaststelling, maar de manier waarop Polak het vrijheidsvraagstuk in allerlei verhaallijnen in allerlei schakeringen laat terugkeren, maakt een mooie, hecht samenhangende roman.

Haar relatie met ex-geliefde Borg, bijvoorbeeld, zet ze vanuit het tuinhuis weer voort - zogenaamd vanzelfsprekend pikken ze de draad weer op. Zonder moeite wentelt ze zich in de weelde van haar logeeradres - zogenaamd los van haar eigen bakermat, een ringweg en een reeks flats verderop. Ze laaft zich aan de ouderlijke liefde van Nico en Mascha Zeno - zogenaamd zonder gevoelens van voorwaardelijkheid en zonder bijgevoelens over haar eigen, overleden moeder. En ze gedraagt zich half vriendschappelijk, half ouderlijk tegenover hun inmiddels 17-jarige zoon - zonder te beseffen wat het betekent dat zijn millennialleventje, zelfbewust en voorbeeldig woke, inmiddels ver afstaat van het hare.

Gebrek is een groot woord speelt zich af in de zomer van 2014 en hoezeer het géén roman wil zijn die iets zegt over de (buiten)wereld, blijkt wel uit de totale afwezigheid van iets als vlucht MH17. Toch sijpelt er wel kleiner maatschappelijk grut binnen: iets van de sociale context waarin Nynke opgroeide, iets van kwesties als xenofobie en segregatie van Nederlanders met een migratie-achtergrond, of een concreet voorval als besmeuring van een standbeeld van de scheepsjongens van Bontekoe. Dat laatste doet Nynke af als 'een vermoeiende gewetenskwestie', waar ze ook wel 'schaamte' bij voelt. Liever dan zich te engageren is ze onthecht - een standpunt dat ook weer bijdraagt aan haar reliëf en tragiek als personage. Het heeft natuurlijk ook met die dode moeder te maken.

Gepolijste zinnen

Context is er dus wel degelijk. De frictie tussen Nynkes armoedige afkomst en de vanzelfsprekende rijkdom van de familie Zeno geeft de roman ook nog een zweem van een sociaal drama. Maar dat is eerder een motief, iets dat maar een onderdeel vormt van de vorming van Polaks personage. Zoals ook seksisme dat is, voor de hedendaagse vrouw die Nynke is: met haar doorzien we een male gaze van jewelste in een stuk proza dat Borg heeft geschreven over hun verhouding. Nogal een krachttoer trouwens: Polak slaagt erin Borg erbarmelijk proza te laten schrijven, dat niettemin een veelzeggend en boeiend deel van de roman is. Net zo overtuigend vangt ze steeds een persoonlijk idioom in WhatsApp-gesprekken, mails, dialogen: aards en toch bijzonder, bijzonder en toch niet pronkerig. Alleen het uitgangspunt dat Nynke zelf de ik-verteller is en on the spot vertelt (want in de tegenwoordige tijd), en dus dat al die evenwichtige, gepolijste zinnen rauw uit de mond komen van iemand die haar zaakjes nog echt niet op orde heeft, overtuigt niet helemaal.

Maar dat vergeef je die geweldige zinnen gemakkelijk, zeker omdat ze zonder uitzondering in dienst staan van het overkoepelende verhaal. Dat was nou net wat Nynke liever niet wilde weten: hoe alles subtiel met alles samenhangt, omdat juist dat de wereld zo krap en vol maakte. En zo groeit er nog iets anders ongemakkelijks in Nynkes binnenste, een gegeven dat extra dramatiek opwekt. Zo'n soort plot, een verhalende motor, zou Polaks volgende roman nóg wel sterker mogen hebben. Als dat tenminste niet ten koste gaat van de menselijkheid van dit boek, die voortkomt uit de indrukwekkende stijl. Want die zinnen, die maken Gebrek is een groot woord nog het meest tot zo'n rijke en pakkende roman.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nynke is vrij. Vertrokken uit Amsterdam, het ruime sop gekozen, matroos nu op een luxe jacht, en tegenwoordig voelt ze zich thuis als ze op zee is, op drift is. Want de wereld 'is te krap als je het mij vraagt, te vol, te vlug'.

# data[].attributes.headline
Recensie Volkskrant Gebrek is een groot woord

# data[].attributes.subject
Recensie Volkskrant Gebrek is een groot woord

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In zeven jaar kan er veel gebeuren, en zelfs worden voltooid, zoals de Bijbel al wist. Het lijkt om die reden niet willekeurig dat de 30-jarige Nynke ('Skip') Nauta na zeven jaar als matroos zeilen over de zeeën weer in het tuinhuis mag verblijven van de bevriende familie Zeno vlakbij het Vondelpark in Amsterdam. Daar kreeg ze destijds onderdak na de dood van haar moeder, haar enige opvoeder. Bovendien werd Skip te zeer door rouw in beslag genomen om haar vriend Borg tot zich toe te laten.

Zeven jaar later kan een goed moment zijn om een en ander opnieuw te wegen. Op het jacht voelde ze zich thuis, maar terug op het vasteland kun je pas ontdekken of dat bodemloze dobberen niet vooral een vlucht is geweest.

Daarover gaat Gebrek is een groot woord, de tweede roman van Nina Polak (1986), die in 2014 ijzersterk debuteerde met We zullen niet te pletter slaan, waarin twee twintigers na een onconventionele jeugd bemerkten dat het niet vanzelf gaat om je aan iets of iemand te hechten.

Slecht advies

De tweede roman is een bijna logisch vervolg: het meisje Anna en haar halfbroer Schard uit boek 1 krijgen een pendant in boek 2 met de personages Skip en de eindexamenleerling Juda, de zoon van het welgestelde echtpaar Zeno, een magere wijsneus die zo opgaat in zijn virtuele wereld dat zijn ouders hem niet goed meer kunnen bereiken. Skip wel. Die sympathiseert instinctief met eenlingen die afwijken van de norm. Zoals ze op de middelbare school al heimelijk dweepte met het Baudelaire-gedicht over de albatros, ten prooi aan de spot van verveelde zeelieden.

Alles wat haar debuut zo goed maakte - stijl, humor, een eigenwijze blik op haar generatie - keert in Polaks tweede boek terug. En er komt nog iets bij. Het gissen naar de toekomst van haar personages maakt, misschien omdat de auteur zelf de grens van 30 jaar voorbij is, plaats voor een weldoordachte keuze, of liever gezegd: een weldoorvoelde keuze. Immers: 'Er goed over nadenken, zoals de hulplijnen aanraden, is een slecht advies als je erover nadenkt'.

Wat er nog meer bij komt, heeft te maken met de ernst des levens. Zowel in wat Skip om zich heen ziet - vrienden zijn getrouwd en krijgen kinderen, Amsterdam is een 'zinkend museum in zijn voorbije staat van trotse vrijhaven' -, als in wat ze zelf meemaakt. Haar ex Borg terugzien doet haar goed, maar het scheelt weinig of hij trekt haar weer zijn wereld binnen. Dat hij in de tussentijd academicus is geworden en schrijfambities heeft gekregen, blijkt als Skip een novelle van zijn hand onder ogen krijgt, 'De onschuldige', die 25 huiveringwekkend humorloze pagina's van deze roman in beslag neemt.

Dat Polak goed kon schrijven wisten we al, maar nog niet dat ze ook adembenemend goed slecht kan schrijven.

Wanproza

Borg is een ijdele vent die zijn verhaal gebruikt om terug te blikken op zijn relatie met haar, in dit soort pretentieuze zinnen: 'Haar gedrag riep een compulsief analyseren in hem op', en 'Een tijd zwegen ze, keken elkaar alleen glimlachend aan, tot Cleo in de verte staarde en zomaar zei: 'Ik ben buitenechtelijk'.'

Dit tenenkrommende stuk wanproza zou verplicht moeten worden gesteld op schrijfcursussen als de les Valkuilen op het programma staat. Het gaat zo lang door dat deze lezer begon te vrezen dat Skip er wél van onder de indruk was. Gelukkig opent ze haar commentaar met 'Wáár moet ik in Zeus' naam beginnen?', zodat we meteen weer thuis zijn.

Mogelijk wil Polak ook met haar namen iets zeggen - het echtpaar Zeno dat een huwelijkscrisis beleeft en die tegelijk probeert weg te acteren, kan een hommage zijn aan Bekentenissen van Zeno (1923) van Italo Svevo, de meester-ontleder van het opportunisme.

Het groeibriljantje met de rosse krullen dat Nina mag spelen in De meeuw van Tsjechov, zal niet voor niets een speciale vermelding krijgen. En dat een door persoonlijke rampspoed ontspoorde maar niettemin serieus te nemen schilderes Frida heet, kan naar Kahlo verwijzen.

Allemaal leuk en aardig. Als het al klopt. Veel belangrijker is dat de albatros op de laatste pagina terugkeert, in een nog deerniswekkender toestand dan in het beroemde Baudelaire-gedicht. Door dat herinnerde beeld echter is Skip jaren geleden eens te meer gestimuleerd om de zee - nu die nog niet overal voorgoed vervuild is - te verkiezen boven de hoofdstedelijke benauwenis.

Polaks tweede: geen dik boek, wel een groot boek.

# data[].attributes.attachment_link.title
Alles wat haar debuut zo goed maakte - stijl, humor, een eigenwijze blik - keert in Polaks tweede boek terug

# data[].attributes.attachment_link.description
In zeven jaar kan er veel gebeuren, en zelfs worden voltooid, zoals de Bijbel al wist. Het lijkt om die reden niet willekeurig dat de 30-jarige Nynke ('Skip') Nauta na zeven jaar als matroos zeilen over de zeeën weer in het tuinhuis mag verblijven van de bevriende familie Zeno vlakbij het Vondelpark in Amsterdam.

# data[].attributes.headline
Recensie De Morgen Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.subject
Recensie De Morgen Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.attachment_link.description
Deze website maakt net zoals de meeste websites gebruik van cookies. Via deze cookies verzamelen wij informatie over uw bezoek en interesses. Op deze manier is het mogelijk om onze inhoud blijvend gratis aan te bieden en een gepersonaliseerde website en relevante advertenties te tonen. Zo houden we het voor u op elk moment interessant.

# data[].attributes.headline
Recensie Groene Amsterdammer Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.subject
Recensie Groene Amsterdammer Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Van hoeveel van de jonge schrijvers - en 'jong' blijf je in dit vak tot ver na je dertigste - zou je een anoniem fragment onmiddellijk herkennen? Uiteindelijk is dat toch de lakmoesproef van elk beginnend schrijverschap: de onverwisselbare toon, die behalve taal en techniek ook een eigen manier van kijken is. Na twee boeken denk ik dat ik Nina Polak (1986) in zo'n blindproeverij wel zou herkennen.

Alsof Nina Polak zich nog zou moeten bewijzen © Bob Bronshoff

'Je hebt een lijf, mensen gaan daar iets mee willen. Dat zegt Nellie. Haar shagstem is gewild nuchter. Onpartijdige informatie voor dertienjarigen verstrekt ze, alsof ze een folder voorleest. Ze zegt ook: "Het kan zijn dat je binnenkort menstrueert. In de onderste la ligt wat je nodig hebt." Allemaal noodzakelijk kwaad, zo klinkt het.'

Een handjevol zinnen en daar staat het hele drama, de moeizame relatie tussen de vertelster en haar moeder - afstandelijk bij de voornaam genoemd - die we meteen voor ons zien. We zijn dan op één kwart van Gebrek is een groot woord, Polaks tweede roman, en weten dan al dat die moeder een jaar of zeven eerder stierf, en dat de vertelster, Nynke Nauta, daarna als een soort zeilmeisje de hele wereld over is gaan zeilen, en nu terug is bij haar 'warme surrogaatfamilie', een gezin in Oud-Zuid, bij wie ze intrekt in het tuinhuisje, 'om een achtergelaten leven de kans te geven zich weer eens lekker strak om haar keel te wikkelen'.

In De Correspondent, waar zij cultuurredacteur is, schreef Polak in 2014 eens bewonderend over 'zeilmeisje' Laura Dekker, die ook door een betrokken echtpaar onder de hoede werd genomen, en over de aantrekkingskracht van Einzelgänger-verhalen. Dat van Nynke Nauta zal hierdoor beïnvloed zijn. En echoot in haar bijnaam, Skippy, niet die boot van het zeilmeisje, Guppy?

Skippy, of Skip, is een jaar of tien ouder dan Laura als ze vertrekt, en de bevreemdende toestand van thuiskomst, in die cocon van het tuinhuis, wordt steengoed neergezet. Vertrouwdheid en vervreemding inéén, die zich vertalen in betrokkenheid en onverschilligheid inéén, tegenover de vroegere personages uit haar leven: de zoon des huizes, Juda, die zich in allerlei virtuele werelden en schimmige subculturen begeeft. De moeder Mascha, actrice. En Skips ex-vriend Borg, historicus en socioloog, die je ook na één enkel zinnetje kunt uittekenen: 'Hij koketteert met politieke incorrectheden over moslims zodat hij zich de avant-garde kan wanen.'

Zo zwenkt de vertelster langs allerlei sociale milieus, waar Polak goed moet hebben gekeken, en vooral geluisterd. Vooral het pedante gewauwel in toneelkringen vertolkt ze zeer overtuigend.

'De man kijkt op me neer en plaatst me tegelijkertijd op een voetstuk. Wat een trieste combinatie'

Dat aftastende springen weerspiegelt zich in de vorm. Soms lijkt Polak er een sport van te maken om bij elk van de vrij korte hoofdstukken een andere vorm te testen. Whatsapp-gesprekken, pure dialoog, e-mail, een journalistieke documentairevorm, de interviewvorm, een ingesproken voicemail, tot aan een complete geïncorporeerde novelle (over Skip natuurlijk), door Borg geschreven, met moedwillig aangebrachte beginnersfouten. Na lezing concludeert ze scherp: 'De man kijkt op me neer en plaatst me tegelijkertijd op een voetstuk. Wat een trieste combinatie.'

Dat alles gebracht op een losse toon, waarin scènes laconiek kunnen beginnen met: 'Aanschouw mijn gebrek aan ruggengraat', 'Terzijde, of niet zo terzijde: (...)' of: 'Dan is het nu tijd om stil te staan en te reflecteren op een aantal willekeurige kleuren uit mijn verleden.'

Het is de vraag wanneer al dat sprezzatura omslaat in opzichtig vertoon, in acrobatiek. Ook dat breeduit rondstrooien met allerlei stijlen, vormen en registers heeft iets van een beginnerstrekje: kijk eens wat ik allemaal kan! Alsof ze zich nog zou moeten bewijzen. Pas halverwege het boek - net als je denkt: ja, ik wéét dat je heel goed kunt schrijven! - wordt het stilistisch wat rustiger, en niet toevallig is dit ook het moment dat het verhaal je echt in de greep krijgt.

Haar geheime vrijages met Borg blijven niet zonder gevolg - Skip raakt zwanger - en dan pas is er het echte conflict dat al iets eerder had mogen komen. Die zwangerschap dwingt haar het leven van haar moeder te overdenken, en ook haar eigen bestaan. Dit alles blijkt al mooi aangekondigd te zijn in het fragment over haar eerste menstruatie, maar nu pas staat alles op scherp en krijgt het boek alsnog die diepgang en lading die ik in de eerste helft wat miste.

Vooral het portret van die moeder wordt dan krachtig. 'Ook als ze lachte, loerde het gevoel dat de wereld zou barsten.' En als ze haar tussen baas-in-eigen-buik-demonstranten ziet: 'Alle vrouwen om haar heen lijken bozer dan zij; haar gezicht verraadt dat ze vooral blij is deel uit te maken van deze collectieve verontwaardiging.'

Dit is echt goed, en hoe verder we in de roman komen, hoe meer zulke uiterst subtiele psychologische waarnemingen de overhand krijgen. De virtuositeit van de eerste helft van het boek is dan bedaard en geïntegreerd in het geheel. Als het centrale conflict - dat draait rond de meest fundamentele levenszaken: abortus, geboorte, dood, moeder - er eerder was gekomen had het de nog verdere uitwerking gekregen waarvan je voelt dat die mogelijk zou zijn.

O, en terzijde, of niet zo terzijde: hierbij mijn nominatie voor de Tzum-prijs, die voor de beste romanzin van het jaar: 'Buiten klinkt de haven, vertrouwd, als elke haven, vals klingelend in de wind, allerlei maten tikkend, een stemmend orkest.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat een lenigheid - Nina Polak hoeft zich niet meer te bewijzen

# data[].attributes.attachment_link.description
Van hoeveel van de jonge schrijvers - en 'jong' blijf je in dit vak tot ver na je dertigste - zou je een anoniem fragment onmiddellijk herkennen? Uiteindelijk is dat toch de lakmoesproef van elk beginnend schrijverschap: de onverwisselbare toon, die behalve taal en techniek ook een eigen manier van kijken is.

# data[].attributes.headline
Recensie Parool Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.subject
Recensie Parool Gebrek is een groot woord Polak

# data[].attributes.attachment_link.title
Een kakofonie van stemmen en nog wat whatsappjes

# data[].attributes.attachment_link.description
Een kakofonie van stemmen en nog wat whatsappjes - fictie nina polak gebrek is een groot woord Prometheus, €19,99. 240 blz. / DIEUWERTJE MERTENS

# data[].attributes.headline
Recensie We zullen niet te pletter slaan. Groene

# data[].attributes.subject
Recensie We zullen niet te pletter slaan. Groene

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
...altijd meer dan ze kan of wil bespreken. Op de website van De Groene doet ze verslag van haar bevindingen en overwegingen bij de boeken die ze leest.

Nina Polak, We zullen niet te pletter slaan. Prometheus 2014, € 18,95

Aan haar zusjes draagt debutante Nina Polak (1986) haar roman Wij zullen niet te pletter slaan op, hoe gepast voor een roman die gaat over nestgevoel en apenliefde. Het motto ontleend aan Wordsworth zet de toon: 'Ik draag mijn kindje en zolang/ Kan niets ter wereld me nog deren;/ Lief kind wees jij maar net zo blij,/ Mijn schat zou sterven zonder mij.'

In een indrukwekkend eigen stijl, zwierig en uitgebeend tegelijkertijd, schetst Polak de contouren van een ongewoon gezin, zoals ieder gezin ongewoon is op eigen wijze. Dit gezin wordt bestierd door twee moeders, Benya en Marie. Het verhaal begint bij de ontbinding, de moeders gaan uit elkaar.

'"Echt gepraat wordt er niet meer, nee," had Anna haar moeder Marie die avond tegen een gast horen fluisteren, terwijl Benya staand aan het gezelschap uitlegde hoe je op z'n Pools gevolgelte moest aanpakken. Er werd plotseling een onderscheid gemaakt tussen echt en onecht praten.'

Broer en zus zijn groot genoeg om hun eigen weg te gaan, voor zover je daar ooit groot genoeg voor bent. Anna, kinderboekenillustratrice, laat zich afleiden door het kunstproject van dierbaarste ongrijpbare vriend Manu, en raakt verward van alle billen, benen en borsten om haar heen. Broer Schard volgt zijn grote liefde tevens hartsvriendin Padma naar India. 'Ja, hij zou haar volgen naar waar zij wilde zijn, ver van zijn verzopen thuis.' Met mededogen en zachte spot volgt Polak haar personages in hun ononderdrukbare verlangen iemands favoriete mens te zijn.

We zullen niet te pletter slaan is een ernstige, slimme, grappige, wijze roman over grote levensvragen en kleine irritaties. Polak blaast de klassieke rite de passage nieuw leven in, en zet een wereld neer die er gisteren nog niet was. Een wereld bevolkt door personages die half geobsedeerd en half verveeld zijn. Door mensen met een levend hart. Waarin de een zich ergert aan de ademhaling van de ander. Waarin iemand het liefst zijn stoel achterover zou zetten om te gaan slapen tot hij veertig is. Waarin een ander personage ervaart dat het elastische kant van een onderbroek de laatste grens kan vormen tussen vandaag en de rest van haar leven. Anna, Schard, Benya en Marie. Oftewel Knoop, Kuif, Ben, Kip. Ik kende ze nog niet, maar ik weet nu zelfs waar hun hond het liefst slaapt.

'Mensen zijn niet op de wereld gekomen om te doen wat hun vader en moeder ook al gedaan hebben,' houdt Benya haar dochter voor.

Ik moest denken aan andere gedenkwaardige debuten, van grote schrijfsters vermomd als meisje. Bonjour tristesse. The heart is a lonely hunter. De stijl zelfverzekerd, in een bijzondere mengeling van rationeel en sensitief, de stem helder.

Polak's roman gaat over het pijnlijk besef van ouderlijke feilbaarheid en het er niet minder op wordende verlangen naar geborgenheid. Het gaat over goede liefde, sterke liefde, de beste liefde. Liefde zoals die zich in een onvoorziene gestalte aandient, buiten huisje en beestje om. Hoofse liefde. De liefde tussen broer en zus, die verrukkelijk vertrouwde mengeling van affectie en irritatie.

'Is het ongeloofwaardig romantisch?' vraagt Anna die niet genoeg kan krijgen van het verhaal van de ontmoeting tussen haar moeders.

Ja, het is ongeloofwaardig romantisch, precies zoals we het het liefst hebben. Wat een prachtdebuut.

# data[].attributes.attachment_link.description
altijd meer dan ze kan of wil bespreken. Op de website van De Groene doet ze verslag van haar bevindingen en overwegingen bij de boeken die ze leest. Nina Polak, We zullen niet te pletter slaan.

# data[].attributes.headline
Recensie We zullen niet te pletter slaan NRC

# data[].attributes.subject
Recensie We zullen niet te pletter slaan NRC

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We zullen niet te pletter slaan heet Nina Polaks debuutroman, over broer Schard en zus Anna die na een zorgeloze jeugd het liefdesgeluk van hun twee moeders uit elkaar zien spatten. Zelf maken ze ook brokken. Anna is uitzichtloos verliefd op een extraverte kunstenaar die van mannen houdt. Schard is zijn geliefde achterna gereisd naar India, maar keert gedesillusioneerd terug. De hang naar een gesetteld, conventioneel leven versus vrijheid en autonomie vechten in elk personage om voorrang.

Zelf heeft ze geen talent om te settelen, zegt Nina Polak. Ze heeft huis noch vaste relatie. Een baan, dat wel; ze schrijft over films en boeken voor De Groene Amsterdammer en voor De Correspondent. De afgelopen jaren trok ze als een stadsnomade rond. Huidig onderkomen is een appartementje in Amsterdam-West, van een vriend van haar ex-vriendin, die in het buitenland zit. Licht is het binnen, veel hout, retro maar strak. Het zijn niet haar spullen; die staan in een box op een industrieterrein.

Op tafel liggen de kranten en bladen waarin recensies over haar boek verschenen. Vier sterren kreeg ze van de Volkskrant, drie van NRC. „Dit boek is een caleidoscoop van mensen ... die zich staande proberen te houden in het 'moderne leven'", schreef De Groene Amsterdammer. Lesbisch ouderschap was in elke bespreking een thema.

Nina Polak vindt „dat lesbische" niet de hoofdzaak. „Het is meer hart dan hoofd, dit boek", zegt ze. „Het is geen pamflet, ik doe geen moraliserende uitspraken over homoseksualiteit of gendernormen. De emancipatoire waarde zit 'm hooguit in het tonen van de subtiele grenzen van tolerantie."

Waar liggen die grenzen?

„Neem Schard, zoon van twee moeders, die in een onvoorzien moment de relatie van zijn moeders onnatuurlijk noemt. Het is een keurige, ruimdenkende jongen en toch... Dat is een voorbeeld van bedekte intolerantie onder tolerante mensen."

„Thuis bestreed hij alles wat afweek van modaal; buiten gebruikte hij dezelfde eigenaardigheden als wapenfeiten", schrijf je over Schard.

„Hij is aangetrokken tot normaliteit, tot een conventioneel bestaan. Maar hij reist achter zijn geliefde aan naar India, om haar te helpen met een schooltje voor gehandicapte kinderen en de goede man uit te hangen. Dat spanningsveld tussen conventie en een alternatief, vrij leven vind ik interessant. Ook Anna zit daar middenin, met haar obsessieve verliefdheid op een ongrijpbare man met een totaal fluïde identiteit. Eigenlijk zoekt ze de voorspelbare geborgenheid die haar moeders ooit samen hadden."

Is dat spanningsveld typisch voor de generatie twintigers van nu?

„Ik zie het om me heen ja. Mensen die snel gaan samenwonen, jong trouwen. Het zal wel met de hang naar puur en eerlijk leven te maken hebben. Voor onze ouders is het vreemd. Ga nog lekker tien jaar los, denken zij, neuk met iedereen zoals wij dat deden. Maar hun kinderen streven huisje-boompje-beestje na. Dat is de norm. Ik merk het aan de reacties als ik zeg dat ik misschien geen kinderen wil. We zijn zo liberaal, maar toch is dat taboe."

De moeders in het boek waren voor hun scheiding ook huisje-boompje-beestje. Een idyllisch huis, twee kinderen en een hond.

„Ja, in die zin zijn ze stereotiep, ze voegen zich naar heteroconventies. Maar het blijven twee vrouwen. Het interessantst in die relatie vind ik de rol van Benya, de stoerste van de twee. Zij is biologisch gezien kinderloos en dat maakt haar positie soms tragisch. Want wie is zij nog na de scheiding? Tegenwoordig is dat bij wet geregeld, maar de onzekerheid blijft. Benya is de buitenstaander."

Volgens de NRC-recensent ontbreekt in je boek een werkelijk probleem.

„Ik zocht ook niet naar een kernprobleem. Ik wilde mijn personages psychologisch uitdiepen. Ik zie romans liever als geschiedenissen van individuen, niet als schematische abstracties. Als je diep genoeg graaft, kom je altijd pijn en problemen tegen. Minor problems, dat zal vast; dit is geen Tolstoj-roman. Schard en Anna komen uit een warm nest en hebben geen grote trauma's. Maar ze zijn wel verstrikt in tegenstrijdigheden."

Uit wat voor nest kom jij?

„Een fijn gezin. Mijn vader is psychiater, mijn moeder kunstenaar. Ze waren goed met elkaar. Ze scheidden toen ik vijftien was, dat was nogal een verrassing. Een zekere gedesillusioneerdheid over liefde bracht dat me. En dat is in het boek terechtgekomen."

Het verlangen naar een puur en authentiek liefdesleven is niets voor jou.

„Ach, het idee van authenticiteit is ook maar een dwangbuis. Je ziet het bij Schard, zijn idee van wat een goede man is, een nature boy die in India arme kindjes helpt. Gelukkig wordt hij er niet van. Durven inauthentiek te zijn, dat is pas vrijheid."

Het lukt Schard en Anna niet om een veilig thuis te vinden. Waarom leef jij als een nomade?

„Ik weet nog niet wat ik wil. Misschien wil ik blijven, misschien wil ik weg. 'Blijf toch, je hebt hier zoveel', zeggen vrienden. Twee jaar geleden heb ik door India gereisd, ik wilde over de Himalaya naar China trekken. Ik voel weerstand bij het idee van vastigheid."

Dit is Nina Polak

1986 Geboren in Haarlem

2009 Bachelor Nederlands, UvA

2010 Minor literatuurwetenschap aan The New School, New York City

2012 Master Cultural Analysis, UvA

2012-2013 Redacteur bij De Groene Amsterdammer

2013-heden Redacteur bij De Correspondent

2014 Publicatie debuutroman We zullen niet te pletter slaan, Prometheus, 272 p., €18,95

# data[].attributes.attachment_link.title
Durven inauthentiek te zijn, dat is pas vrijheid

# data[].attributes.attachment_link.description
We zullen niet te pletter slaan heet Nina Polaks debuutroman, over broer Schard en zus Anna die na een zorgeloze jeugd het liefdesgeluk van hun twee moeders uit elkaar zien spatten. Zelf maken ze ook brokken. Anna is uitzichtloos verliefd op een extraverte kunstenaar die van mannen houdt.

# data[].attributes.headline
Nina Polak over doorslaggevende mensen op haar levensweg

# data[].attributes.subject
Nina Polak over doorslaggevende mensen op haar levensweg

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de rubriek Springplank vertellen bekende en minder bekende Nederlanders wie de bepalende persoon in hun carrière of leven is geweest. Wie ze tot grote hoogte stuwde, of lanceerde uit een dal. Ditmaal: De Correspondent-redacteur en romancier Nina Polak (1986), wier tweede boek Gebrek is een groot woord onlangs verscheen.

"Inmiddels ben ik 31 en verdien ik mijn brood met schrijven, maar dat was niet gelukt zonder de imposante reeks mentoren die ik heb gehad. Goede zielen die me hielpen, en tegen wie ik opkeek."

"Als puber van veertien was ik een tikje onhandelbaar. Ik zat met opvallende regelmaat stoned in de klas - blowde elke dag, zelfs tussen lessen door. Tijdens die lessen verveelde ik me dan ook kapot. Achteraf was ik een pretentieus en pedant meisje."

"Mevrouw Kamerbeek, mijn docent Nederlands, speelde daar slim op in. Ik haalde toch altijd een acht, dus ze begreep dat ze me op een andere manier moest prikkelen. Mevrouw Kamerbeek zei daarom: 'Als je je écht verveelt, mag je naar de bieb om een boek te halen en dat achterin de klas gaan lezen, zolang je verder niemand lastigvalt.' Dan haalde ik De Ontdekking van de hemel van Harry Mulisch op en waande ik me een echte intellectueel. Ik zei toch dat ik pretentieus was, haha."

"Toen was al wel duidelijk dat ik wilde schrijven. Ik vond het leuk, en ook niet geheel onbelangrijk: het was een van de weinige dingen waar ik talent voor had. Daar zit dus evenveel plezier en ambitie achter als vrees en noodzaak."

Mijn partyperiode duurde vrij lang. Voor daadwerkelijk studeren had ik amper motivatie

"Mede daarom koos ik na de middelbare voor Literatuurwetenschappen aan de UvA. En mede daarom meldde ik me bij Propria Cures [het oudste studentenblad van Nederland, dat voor menig schrijver dankbaar dienst deed als springplank, red]. Vind je dat niet bij me passen, nee? Ik snap wel wat je bedoelt, dat blad bestaat bij de gratie van het afkraken en kleineren van mensen. Ik had leuke collega's, maar onder de streep waren we een soort welbespraakte middelbare scholieren, die zich vooral bezighielden met pesten. Propria Cures pretendeert een soort GeenStijl te zijn, maar dan met stijl. Soms lukt dat; vaker niet. Ik ging er overigens in mee, schreef dan ineens tamelijk homofobe dingen over iemand als Arthur Japin, terwijl ik zelf nota bene op vrouwen val. Mijn smaak was in die tijd op z'n zachtst gezegd onderontwikkeld. Ik was meer bezig met andere dingen."

"Zo duurde mijn partyperiode vrij lang. Voor daadwerkelijk studeren had ik intussen amper motivatie. Ik hield van de nacht, werkte in de keuken, bij Pacific Parc, dat toen een bolwerk was van getalenteerde mensen die veel te lang in de horeca waren blijven hangen. Eerlijk gezegd sprak dat me wel aan. Ik moest maar kok worden, besloot ik."

"Tot een van mijn docenten van de UvA bij Pacific naar binnenwandelde toen ik aan het werk was. Hij knikte naar mijn schort, keek streng en vroeg: 'Moet jij niet eens teruggaan naar de collegezaal? Dit is zonde, je bent het aan het vergooien.' Dat heb ik ter harte genomen."

"Daarna ging ik naar New York, om Amerikaanse literatuur te studeren. Toen werd mijn ambitie wakker - eindelijk wakker, als ik zo vrij mag zijn. De toelatingsprocedure was streng, ik moest een knalgoede brief schrijven. Om me heen werkten studenten harder dan ik in Amsterdam gewend was. Je betaalt je helemaal scheel voor zo'n opleiding, dan ga je vanzelf meer ploeteren en bikkelen. Je kunt redetwisten over hoe wenselijk dat model is, maar voor mij was het op dat moment goed."

Een redacteur van Uitgeverij Prometheus vroeg me of ik een roman had. Ja, zei ik toen. Dat was pure bluf

"In New York liep ik drie maanden stage bij Mars van Grunsven, die daar toen als correspondent werkte voor De Groene Amsterdammer. Bronnen zoeken, tot diep in de nacht, zijn interviews uittikken aan de keukentafel; buitengewoon leerzaam voor een jonge journalist. Mars heeft me later getipt bij de Groene, waarna ik ook daar stage heb gelopen, en uiteindelijk ook als kunstredacteur aan de slag kon. Bij dat blad heb ik veel geleerd, er lopen daar zulke goede schrijvers rond."

"Op een borrel, volgens mij van de Groene, sprak ik een redacteur van Uitgeverij Prometheus. Die vroeg of ik een roman had. Ja, zei ik toen, ik ben al best ver. Dat was pure bluf; ik had een kort verhaal, verder niets. In de drie weken daarna heb ik als een bezetene geschreven en het maar gewoon opgestuurd. Dat resulteerde in een contract en werd mijn debuutroman, het in 2014 verschenen We zullen niet te pletter slaan. "

"Inmiddels werk ik vast bij De Correspondent, als ik niet bezig ben met een boek. Daar zeggen ze als ik een stuk inlever nog wel eens: 'Wat is je punt precies?' Ik voel zelden de drang stelling te nemen, zoek meer de nuance op. Gelukkig is daar bij De Correspondent ruimte voor, al kan ik het in fictie nog beter kwijt. Ja, het is eigenlijk best leuk, dat schrijven."

Nina Polak (Haarlem, 1986) is redacteur bij De Correspondent, waar ze schrijft over boeken, cultuur, entertainment en liefde. In 2014 verscheen bij Prometheus Nina's debuutroman We zullen niet te pletter slaan, waarmee ze genomineerd werd voor de Anton Wachterprijs, de ANV Debutantenprijs en de Opzij Literatuurprijs. Sinds kort ligt opvolger Gebrek is een groot woord in de winkels. Onze Jeroen las het boek en vond 'm prachtig. Meer over Gebrek is een groot woord lees je hierrr.

# data[].attributes.attachment_link.description
In de rubriek Springplank vertellen bekende en minder bekende Nederlanders wie de bepalende persoon in hun carrière of leven is geweest. Wie ze tot grote hoogte stuwde, of lanceerde uit een dal. Ditmaal: De Correspondent-redacteur en romancier Nina Polak (1986), wier tweede boek Gebrek is een groot woord onlangs verscheen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nina Polak in De tekst van mijn leven, Writers Unlimited Winternachten festival, 17-01-2015

# data[].attributes.headline
Interview over We zullen niet te pletter slaan

# data[].attributes.subject
Interview over We zullen niet te pletter slaan

# data[].attributes.attachment_link.title
Nina Polak: We zullen niet te pletter slaan

# data[].attributes.attachment_link.title
Dubbelinterview in De Morgen - Niña Weijers

# data[].attributes.attachment_link.description
Niña Weijers is schrijver. In mei 2014 verscheen haar debuutroman De consequenties (Atlas Contact)

# data[].attributes.attachment_link.title
Het boek van mijn leven: Marieke Rijneveld - Writers Unlimited - Winternachten 2017

# data[].attributes.headline
Rijneveld leest gedicht voor tussen de koeien

# data[].attributes.subject
Rijneveld leest gedicht voor tussen de koeien

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Boekenbal met Heleen van Royen en debutanten

# data[].attributes.attachment_link.title
Boekenbal met Heleen van Royen en debutanten

# data[].attributes.attachment_link.description
Voorafgaand aan de Boekenweek, is er vanavond het 83e Boekenbal. Het literaire feestje wordt inmiddels traditioneel afgetrapt bij ons in de uitzending. Aan tafel enkele Belles van het Bal: veteraan Heleen van Royen en debutanten Marieke Lucas Rijneveld, Laura van der Haar en Herien Wensink. Meer gesprekken? Ga naar de rubriekspagina.

# data[].attributes.headline
Rijneveld in VPRO boeken over de dood (vanaf ongeveer de helft van het programma)

# data[].attributes.subject
Rijneveld in VPRO boeken over de dood (vanaf ongeveer de helft van het programma)

# data[].attributes.attachment_link.title
Uitzending gemist van VPRO Boeken op Nederland 3. Bekijk deze uitzending van "VPRO Boeken" dan nogmaals op Uitzendinggemist.net

# data[].attributes.attachment_link.description
Uitzending gemist van VPRO Boeken op Nederland 3. Bekijk deze uitzending van "VPRO Boeken" dan nogmaals op Uitzendinggemist.net

# data[].attributes.attachment_link.title
Uitzending gemist van VPRO Boeken op Nederland 3. Bekijk deze uitzending van "VPRO Boeken" dan nogmaals op Uitzendinggemist.net

# data[].attributes.attachment_link.description
Uitzending gemist van VPRO Boeken op Nederland 3. Bekijk deze uitzending van "VPRO Boeken" dan nogmaals op Uitzendinggemist.net

# data[].attributes.headline
Nina Polak: gender: aseksualiteit? Anna, Manu/Cecilia in We zullen niet te pletter slaan. Ook te rangschikken onder 'Buitenbeentje, zoeken naar identiteit'.

# data[].attributes.subject
Nina Polak: gender: aseksualiteit? Anna, Manu/Cecilia in We zullen niet te pletter slaan. Ook te rangschikken onder 'Buitenbeentje, zoeken naar identiteit'.

# data[].attributes.headline
Ook duidelijk in beide boeken Polak. Zie ook onder sexualiteit, maar ook achtergrond gezin.

# data[].attributes.subject
Ook duidelijk in beide boeken Polak. Zie ook onder sexualiteit, maar ook achtergrond gezin.

# data[].attributes.headline
Eigen biografische achtergrond als inspiratie voor werk. 

# data[].attributes.subject
Eigen biografische achtergrond als inspiratie voor werk. 