# data[].attributes.body
Resources for Educators and Parents

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
When tragic events happen, it can be difficult for educators, administrators, and parents to know how to help children understand and cope. How adults manage their own reactions, as well as how they help students deal with their questions and feelings, are important factors in providing children with the support and guidance they will need. Below are some useful, informative, and thoughtful resources for adults to help children through traumatic situations. Some of these resources are relevant to parents as well as educators.

Addressing Trauma and Grief at Home and in the Classroom

Tips for Talking to Kids About Trauma: The Greater Good Science Center produced this resource following the Paris attacks; it includes helpful information for starting a dialogue with children following traumatic events. You'll find tips for helping students express themselves as well as a list of outside resources for helping children respond to grief and trauma.

Resources for Responding to Trauma and Tragedy: This collection from Edutopia features resources in a variety of areas, including trauma's effect on learning, supporting students who have experienced trauma, and more. There are links to Edutopia content and also articles and guides from around the web.

A Teachers' Guide for Managing Emotional Reactions to Traumatic Events: The National Association of School Psychologists produced this guide for responding to traumatic events in the classroom. You'll find strategies and tips for talking with students of all ages, with different guides for various age groups. Teachers will learn how to model coping strategies for students, and there's a wealth of useful information about monitoring students' emotions.

Helping Young Children Cope With Trauma: This downloadable PDF from the American Red Cross features a brief overview of how children of different age levels react to tragic events. A tips list details how families can respond and includes advice for when to seek professional help.

A Comprehensive Guide for Talking With Kids About the News From PBS Parents: There are many useful strategies for discussing tragedy with children in this guide. Parents will find a list of strategies for listening and talking to help young people communicate their feelings and strategies to help soothe and reassure children. There are age-specific strategies and discussion starters.

Resources for Managing Child Traumatic Stress: This is an exhaustive collection of information for helping children through a variety of stressful and traumatic situations. Produced by the National Child Traumatic Stress Network, these resources are arranged by topic with guides, explanations, tips, and advice in each section. Additionally, NCTSN's Parenting in a Challenging World collection features tips relevant to parents.

Resources for Grieving Children and Families: From the New York Life Foundation and various partners, this site has a variety of resources for children, teens, and families responding to tragedy. Included are links to resources from the foundation's partners, including Sesame Street Workshop, Scholastic, and Camp Erin, as well as outside links to useful resources.

Responding to Natural Disaster

Helping Children Cope With Natural Disaster and Catastrophe: Bright Horizons produced this helpful guide, "What Happened to My World," which offers assistance to parents and adults who want to talk to young people about natural disasters and the effects on communities. Bright Horizon's guide provides powerful tips for working with children of any age and strategies for offering honest, reassuring answers to their questions.

Helping Children After a Natural Disaster -- Information for Parents and Teachers: This is a comprehensive resource from the National Association of School Psychologists. It's part preparation guide, part crisis-response resource. This guides features strategies for responding to a variety of disasters and for helping children cope. (Note: This is just one resource from the NASP; the organization hosts a wealth of resources online for many different situations.)

More Resources for Responding to Tragedy From Edutopia

More Resources From Around the Web

# data[].attributes.attachment_link.title
Responding to Tragedy: Resources for Educators and Parents

# data[].attributes.attachment_link.description
When tragic events happen, it can be difficult for educators, administrators, and parents to know how to help children understand and cope. How adults manage their own reactions, as well as how they help students deal with their questions and feelings, are important factors in providing children with the support and guidance they will need.

# data[].attributes.body
Meritum 19/2010

# data[].attributes.headline
Budowanie strategii antykryzysowejna terenie szkoły/placówki oświatowej 

# data[].attributes.subject
Budowanie strategii antykryzysowejna terenie szkoły/placówki oświatowej 

# data[].attributes.body
Katarzyna Koszewska

# data[].attributes.headline
Interwencja kryzysowa w szkole w sytuacji śmierci

# data[].attributes.subject
Interwencja kryzysowa w szkole w sytuacji śmierci

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wprowadzenie

Interwencja kryzysowa ma miejsce w sytuacji kryzysu. Sam zaś kryzys może być spowodowany różnymi czynnikami. W poniższym artykule w centrum uwagi pozostaje sytuacja interwencji kryzysowej w szkole, wywołana sytuacją śmierci. Takie zogniskowanie uwagi podyktowane jest faktem, że do tej pory, ośrodek, w którym pracuję, proszony był o wsparcie działań właśnie w takich sytuacjach. Z konieczności ten krótki tekst, nie jest w stanie objąć wszystkich aspektów tego zagadnienia, stąd podtytuł: informacje podstawowe. Kwestie szczegółowe prezentowane będą w kolejnych artykułach.

Czym jest trauma?

Warto przypomnieć, że słowo trauma pochodzące z języka greckiego, oznacza ranę. Zazwyczaj, w literaturze, mówiąc o traumie, spotyka się charakterystykę grup zdarzeń, które mogą traumę spowodować. Można je grupować w różny sposób, np. jako:

Wypadki komunikacyjne: wypadki drogowe, morskie, lotnicze, kolejowe,

Klęski żywiołowe: lawiny, trąby powietrzne, wybuchy wulkanów, itp.

Inne wypadki: pożary, porażenia prądem, katastrofy ekologiczne (np. Czernobyl), zawalenie się domu,

Przemoc i przestępstwa: strzelanina, zamachy, napady, pobicia, gwałty, maltretowanie fizyczne, molestowanie, prowadzenie wojny [1].

Próbując jednak wyjaśnić, na czym polega "wyjątkowość" zdarzeń wywołujących traumę, warto przyjąć stosunkowo proste ich rozumienie:

"Traumatyzującym może być zdarzenie, które tak silnie oddziaływuje na psychikę, że przekracza możliwości jednostki lub grupy, aby samodzielnie sobie z nim poradzić" Zwykle zdarzenie to jest niespodziewane i nagłe, w dużym stopniu związane z doświadczeniem poczucia bezradności, poczuciem, że dotyka mnie ono osobiście, jak również z poczuciem identyfikacji [2].

Bliskie jest to sposobowi rozumienia kryzysu, który spośród wielu możliwych sposobów zdefiniowania, można określić, jako sytuacje, w których "dotknięta nią osoba nie zna żadnego sposobu, poradzenia sobie z nią" [3]. I rzeczywiście pojęć tych nie używa się w sposób ściśle rozdzielony, jako że ich zakres znaczeń zachodzi na siebie nawzajem.
Przykładami zdarzeń obciążających, które zmieniają bieg życia szkoły i mogą mieć traumatyczne skutki, są:

nagłe śmierci wśród uczniów, nauczycieli, osób znanych (rodziców, rodzeństwa, przyjaciół),

samobójstwa wśród uczniów, nauczycieli, osób znanych (rodziców, rodzeństwa itp.),

nieszczęśliwe wypadki w szkole (z ciężkimi obrażeniami lub wypadkami śmiertelnymi),

innego rodzaju zdarzenia w szkole (przemoc, uszkodzenia ciała, morderstwo, pożar, katastrofy naturalne, napad...),

zdarzenia z dużą ilością poszkodowanych (zwłaszcza wśród dzieci) mające miejsce także poza szkołą,

zdarzenia, o których informacja "porusza cały świat", mimo dużej odległości terytorialnej od miejsca zdarzeń (np. 11 września 2001 czy wzięcie więźniów na terenie szkoły mocno nagłaśniane przez media).

W przypadku każdego takiego zdarzenia, które z powodu swojej intensywności lub obciążenia może być przeżywane przez uczniów lub nauczycieli jako trauma, konieczne są działania związane z interwencją kryzysową [4].
Czym jest interwencja kryzysowa?
Istnieje kilka modeli interwencji kryzysowej, można jednak powiedzieć, że dwa stwierdzenia mają status wszechobecnych myśli przewodnich:

wszyscy ludzie, tak jak wszystkie kryzysy, są jedyni w swoim rodzaju i niepowtarzalni,

wszyscy ludzie, tak jak wszystkie kryzysy, są do siebie podobni (w ogólnych elementach).

Te dwa, wydawałoby się biegunowe stwierdzenia, w ogóle się nie wykluczają [5]. Warto o nich pamiętać w trakcie konkretnej pracy.

Interwencja kryzysowa nie jest terapią, jest natomiast:

Stabilizowaniem - dobrze jest pamiętać, że bez względu na wszystko, dorośli zawsze mają więcej doświadczeń życiowych niż dzieci i młodzież. Także wówczas, gdy spotykają się z tak trudnym doświadczeniem jak śmierć. To z postawy dorosłych, ich zachowania, sposobu rozmowy o czyjejś śmierci lub sposobu jej unikania, dzieci i młodzież uczą się tego, jak poradzić w tej sytuacji, której doświadczają po raz pierwszy. Odpowiadają sobie na pytania, czy mogę nazywać swoje odczucia, jakiekolwiek by one nie były i czy mogę je wyrażać.
I od dorosłych mogą nauczyć się, że "życie, mimo wszystko, płynie dalej", jak również, że po przeżyciu kryzysu, jakość życia może być dobra.

Informowaniem - udzielanie rzeczowych informacji pomaga w radzeniu sobie z trudnymi doświadczeniami. Tak szybko, jak to możliwe, wyjaśnijcie więc dzieciom i młodzieży, co się stało. Wiele pytań dotyczących prawidłowego reagowania, pojawia się, gdy chodzi o małe dzieci Odpowiedzcie szczerze na wszystkie pytania, także wtedy, gdy np. dziecko stawia je wielokrotnie. Wielokrotne powtarzanie, pomaga mu w "oswojeniu" zagadnienia, doświadczenia, przeżycia i jego zasymilowaniu. Obserwujcie jednak uważnie zachowanie dziecka, jeśli czuje się przeciążone, przesuńcie dalsza rozmowę na bardziej dogodny czas. Zwłaszcza małym dzieciom wyjaśnijcie dokładnie, co to znaczy "być martwym" "nie żyć". Małe dzieci nie rozumieją jeszcze pojęcia śmierci i potrzebują konkretnych wyjaśnień, np. "Jeśli ktoś umarł (jest martwy) wówczas nie oddycha, nie wstaje rano z łóżka, nie śpiewa piosenek, niczego nie je i nie możesz się już z nim spotkać np. na spacerze".

Mobilizowaniem - w sytuacjach traumatycznych powszechnym doświadczeniem jest doświadczenie poczucia bezradności. Stopniowe odzyskiwanie poczucia "zaradności", wpływu na sytuację i poczucia kontroli służy poradzeniu sobie z trudnym przeżyciem. Przykładem takich działań mogą być wszystkie formy pożegnania ze zmarłym, które czasami przybierają formę rytuałów: rozmowy o zmarłym, wspólnej modlitwy, wspomnienia umieszczonego na gazetce ściennej, miejsca, które (np. choćby chwilowo) upamiętnia zmarłego i/lub gdzie można zaświecić symboliczną lampkę lub złożyć kwiaty. Także jakaś forma zaangażowania w ceremonię pogrzebową może mieć taki wymiar. Należy przy tym pamiętać, że udział w pogrzebie powinien być dobrowolny. Szczególne zalecenia dotyczą rytuałów w sytuacji śmierci samobójczej.
Ważnym elementem jest również przekazywanie zarówno uczniom, jak również ich rodzicom informacji o tym, że w sytuacji ekstremalnie obciążającej powinni ze szczególną uważnością troszczyć się o prawidłowe funkcjonowanie. Przejawia się to m.in. w trosce, o aktywności, które zwykle są automatyczne: sen, jedzenie, picie, ulubiona aktywność sportowa, czas na wypoczynek czy hobby itp.. Czasami łączy się to z dylematem natury społecznej czy kulturowej: "czy mogę, czy wypada, abym w sytuacji śmierci czy żałoby utrzymywał te wszystkie aktywności?".
Dorośli powinni przekazać dzieciom i młodzieży dotkniętym zdarzeniem, że w tej sytuacji "powinni pozwolić sobie na troskę o samego siebie". Jest to bowiem element sprzyjający radzeniu sobie z sytuacją kryzysu, jakim może być żałoba.

Normalizowaniem - reakcją na ekstremalnie obciążające zdarzenie mogą być różnorodne symptomy fizyczne, różnorodne emocje, myśli i postawy, jak również zmiany w zachowaniu. Np. uczeń może "źle się poczuć" (boli go głowa czy brzuch), może czuć się zdenerwowany albo reagować zaczepnie w stosunku do innych. Ważnym jest rozumienie, a w zależności od wieku uczniów także przekazanie informacji, że wszystko to jest naturalną, normalną reakcją na ekstremalnie obciążającą sytuację. W tym znaczeniu normalizowanie jest także przekazem, że po ekstremalnie obciążających wydarzeniach reakcje osób, które zetknęły się z faktem śmierci czy zagrożenia życia mogą być różnorodne, niespodziewane i wszystkie one są normalną reakcją, a nie symptomem zaburzeń psychicznych.

Innymi słowy tak rozumiana interwencja kryzysowa jest pierwszą pomocą adresowaną do osób, które miały kontakt z ekstremalnie obciążającym zdarzeniem [6]. Pozwala uzyskać równowagę zarówno, gdy chodzi o rozumienie zaistniałej sytuacji, daje możliwość odzyskania umiejętności działania, jak również emocjonalnego przepracowania tego trudnego doświadczenia.
Cel interwencji kryzysowej
Celem interwencji kryzysowej jest więc, tak szybko, jak to możliwe wprowadzić na nowo normalność/ zwyczajność w życie szkoły (zwyczajny przebieg dnia, rutynę) i uruchomić zdrowy proces przepracowania kryzysu (traumy), a więc w przypadku śmierci, proces żałoby [7]. Zauważmy, że cel interwencji rozpięty jest pomiędzy dwiema biegunowo różnymi sytuacjami: rutyny i powszedniości szkolnej a absolutnie niecodzienną i nie rutynową dla życia szkoły, sytuacją żałoby. One obie wyznaczają horyzont działań interwencyjnych. Każdy, kto prowadził działania interwencyjne, wie z doświadczenia, że właśnie utrzymanie w polu widzenia i oddziaływania obu tych perspektyw, stanowi o trudności tej pracy.

Warto pamiętać przy tym, że normalny proces przepracowywania traumy polega na naprzemiennych objawach unikania i odtwarzania zdarzenia. Dzieci i młodzież mogą więc naprzemiennie z jednej strony wracać do np. śmierci kolegi, pytać o nią, mówić o swoich uczuciach z tym związanych, wspominać go czy dziwić się, a potem zajmować się w jakimś stopniu codzienną aktywnością.

Celem interwencji jest zareagować możliwie szybko, kompetentnie i w sposób dostosowany do sytuacji, udzielając wszystkim obciążonym zdarzeniem, adekwatnej pomocy i wsparcia.

Postawa pomagającego

Właściwie chodzi o to, aby pomóc, osobom dotkniętym zdarzeniem znaleźć na nowo kontrolę nad swoimi uczuciami. Jako pomagający powinniśmy być w stanie umieć "wytrzymać" (skontenerować) ekstremalne uczucia, jakie ujawniają osoby dotknięte zdarzeniem i nie próbować zbyt szybko tych emocji tamować.

Pomagający powinien "normalnie funkcjonować" i dawać do dyspozycji, osobie lub osobom, którym pomaga, konieczny spokój i "strukturę" (normalność), których ona/oni potrzebuje, aby powrócić do jakiejś formy swojego codziennego, powszedniego życia.

Pomagający powinien z jednej strony być empatyczny i powinien umieć wczuć się w sytuację, z drugiej strony, nie może jednak pod żadnym pozorem identyfikować się zbyt silnie z osobą, której pomaga. Musi być w stanie zachować dystans (granice). Utrata dystansu może bowiem spowodować niemożliwość fachowego udzielania dalszej pomocy [8].

Sądzę, że w tym sformułowaniu zawarta jest kwintesencja postawy pomagającego. W pewnym sensie daje ona swoisty "azymut" dla podejmowanych działań szczegółowych. Jednocześnie łatwo wówczas zrozumieć, że także sam pomagający potrzebuje wsparcia. Interwencja kryzysowa jest bowiem działaniem niezwykle emocjonalnie obciążającym.

Dzieci i młodzież w sytuacji żałoby

Żałoba może być wyrażana na różne sposoby. Niekoniecznie wiąże się z łzami, poczuciem bycia przybitym, smutnym wyrazem twarzy. Może być tak, że np. dziecko zachowuje w taki sposób, jakby nic się nie stało, nie płacze.
Niekiedy może wynikać to z niechęci dodatkowego obciążania swoich rodziców, których dana śmierć jakoś szczególnie dotknęła. Ale dziecko może być też bardziej agresywne, nawet wściekłe, bardziej pobudzone. Bywa, że pyta o śmierć i konkretne wydarzenie, które ją spowodowało i ciągle te pytania powtarza. Może też nagle stać się bardziej "przylepne" albo wycofywać się z kontaktu z dorosłymi.

Podobnie jest z młodzieżą, z tą różnicą, że w związku z wiekiem i własnym rozwojem młodzież ma większe niż dzieci możliwości, by zrozumieć czym jest śmierć, jak również łatwiej jej nazywać swe uczucia. Nie znaczy to jednak, że w sytuacji zdarzeń szczególnie obciążających będzie umiała skorzystać z tych umiejętności, jak również, że ze wszystkim sama sobie poradzi [9].

Ważne, aby dorośli nie irytowali się np. pozornym brakiem zmartwienia, ale także by rozumieli, że zdania, które w świecie dorosłych brzmią być może absurdalnie: "a ja go nie żałuję, bo mi zawsze dokuczał" albo "po co on tam się pchał", "cieszę się, bo przepadną nam lekcje i klasówka" np. u dzieci mogą być naturalną reakcją na ekstremalnie obciążającą sytuację.

Ważne także, aby dorośli nie przyjęli zbyt szybkiego rozwiązania w kontakcie z młodzieżą: "oni już sobie jakoś z tym poradzili, bo w ogóle nie mówią o tym" I ważne, aby wiedzieli, że reakcja zarówno dzieci, jak i młodzieży w sytuacji kryzysu, może być naprawdę różnorodna.

Możliwe reakcje w szczególnie obciążających sytuacjach:

zawroty głowy,
zmęczenie, osłabienie,
zaburzenia snu, koszmary senne,
moczenie nocne,
napięcie mięśniowe,
poczucie bycia jakby nie w
swoim ciele (poza swoim ciałem),
brak apetytu, objadanie się,

lęk, niepewność,
nerwowość,
reakcje paniki,
poczucie zagrożenia
poczucie winy,
poczucie bezradności,
poczucie wstydu,
poczucie opuszczenia,
napady złości,
apatia,
nieufność

pobudzenie,
nadmierna wrażliwość,
nadmierna czujność,

dysocjacja,
powrót do zachowań typowych dla małych dzieci,
manifestowanie zachowania "jest mi wszystko jedno",
reagowanie śmiechem w sytuacjach, wydawałoby się mało zabawnych

zredukowane spostrzeganie,
trudności w koncentracji,
"wyłączone" logiczne myślenie [10].

Jak wspomniano, różnorodność możliwych reakcji jest naprawdę ogromna. Warto w tym miejscu dodać, że nagła śmierć ucznia, nauczyciela czy kogoś zatrudnionego w szkole może spowodować kryzys żałoby w całej szkole lub społeczności, prowadzący do wystąpienia przypadków PTSD, spotęgowanego żalu i skomplikowanej żałoby.
Żałoba potrzebuje "ram"
Śmierć jest tematem, który w naszym kręgu kulturowym, najczęściej bywa pomijany. Także kontakt z osobami, które kogoś straciły, może wywoływać u innych lęk. A sytuacja, kiedy z jednej strony wychowawca wspiera uczniów swojej klasy, którzy stracili kolegę lub koleżankę, a z drugiej, sam jest osobą, którą to zdarzenie bezpośrednio emocjonalnie dotyka, jest bardzo trudna. "Czy powinienem coś powiedzieć? Czy nie wywołam przez to u siebie lub u innych zbyt silnych uczuć?"
Żałoba w szkole - jak ją traktować
Także w szkole, żałoba powinna stać się "tematem" i powinno się dla niej znaleźć miejsce.
Może ono się znaleźć w trakcie spotkania w klasach, podczas pojedynczych rozmów lub w trakcie rozmów z kilkoma osobami Może mieć też formę pożegnalnych rytuałów, dnia pamięci/ wspomnień czy miejsca, które upamiętnia zmarłą osobę itp. Szczególne zalecenia ma sytuacja, kiedy śmierć nastąpiła w wypadku samobójstwa. O tym będzie mowa w "Zaleceniach w przypadku śmierci samobójczej" [11].
Pierwsza interwencja po obciążających, kryzysowych wydarzeniach w klasie, szkole - informacje podstawowe

Dać strukturę i oparcie - dawać pewność, poczucie bezpieczeństwa,

"Zebrać, zewrzeć klasę" - nikt nie powinien pozostawać sam,

Zająć się zdarzeniem "Co się wydarzyło?" (rozmowy w klasie; małym dzieciom można pozwolić rysować; słuchać bez zbędnego komentowania),

Umożliwić wyrażenie uczuć (pozwala to na redukcję napięcia) - umieć wytrzymać ujawniane emocje,

Odciążyć "obciążonych" kolegów, równocześnie będąc w stanie zachować emocjonalne granice [12].

Co można zrobić - powtórzenie najważniejszych wskazań:

Powtórzmy raz jeszcze:
spróbuj zapewnić dzieciom i młodzieży poczucie bezpieczeństwa i pewności. Utrzymanie rutyny dnia codziennego odgrywa bardzo ważną rolę, ponieważ pozwala zyskać poczucie panowania nad swoim życiem, tak szybko, jak to możliwe, wyjaśnij dzieciom i młodzieży, co się stało,

Wysłuchaj, zanim powiesz- pozwól osobom opowiedzieć o swoim doświadczaniu tej sytuacji, mówienie może bowiem pomóc im poczuć się lepiej,

Zezwól na przeżycie i wyrażenie uczuć, jakiekolwiek by one nie były i jakkolwiek różniłyby się od tego, co Ty sam czujesz,

Normalizuj reakcje osób - powiedz osobom, którym pomagasz, że to co czują i co się z nimi dzieje jest "Normalną reakcją na ekstremalnie obciążającą sytuację", a jeśli, ze względu na wiek (dzieci) są zbyt małe, aby im to tak bezpośrednio przekazać, przekaż tę informację rodzicom i sam o tym pamiętaj, [13]

Daj dzieciom i młodzieży możliwość pożegnania się ze zmarłą osobą. Jeśli jednak nie potrafią w tym obszarze podjąć decyzji, pomóż im zobaczyć wiele możliwości w jaki mogą pożegnać się ze zmarłą osobą.

Pozwólcie dzieciom i młodzieży uczestniczyć w planowaniu ceremonii pogrzebowej, np. poprzez wybór pieśni, na tę ceremonię albo wybór czy zakup kwiatów albo wspólne napisanie wspomnienia o zmarłym.

Obniżenie osiągnięć szkolnych jest w takiej sytuacji zjawiskiem normalnym - spokojnie daj dzieciom i młodzieży czas, aby z powrotem mogli skoncentrować się na nauce,

Nie wartościuj sposobów, w jaki dzieci i młodzież radzą sobie z żałobą ("ten płacze, a ten świruje"),

Gdy chodzi o proces żałoby, nie tyle chodzi o cezurę czasową, podczas której żałoba powinna być przepracowana, a o to, aby osoby dotknięte tym doświadczeniem, nauczyli się żyć z sytuacją utraty [14],

Bardziej szczegółowy model pomocy psychologicznej, tzw. model NOVA, mający zastosowanie w przypadku pracy ze starszymi uczniami w sytuacji kryzysu wywołanego różnymi zdarzeniami (National Organization for Victim Assistance), zostanie przedstawiony w kolejnym artykule.

Zalecenia w przypadku śmierci samobójczej
(wg Amerykańskiego Stowarzyszenia Suicydologii 1991):

1. Nie zwalniać uczniów ze szkoły i nie zachęcać do uczestnictwa w pogrzebie podczas godzin lekcyjnych.

2. Nie organizować nabożeństwa żałobnego na dużą skalę.

3. Zapewnić terapię indywidualną i grupową.

4. Zweryfikować fakty i traktować śmierć jako samobójstwo.

5. Podkreślać fakt, że samobójstwu nikt nie jest winien.

6. Podkreślać dostępność pomocy oraz fakt, że samobójstwu w ogóle da się zapobiegać i że wszyscy mają tu do odegrania pewną rolę [15].

Ogólną zasadą w trakcie interweniowania po śmierci samobójczej jest nie gloryfikowanie samobójstwa. W tym duchu należy rozumieć powyższe zalecenia. Chodzi tu bowiem o działania mające na celu uniknięcie zjawiska zaraźliwości samobójstw, czyli tzw. efektu Wertera, kiedy to w danym skupisku po jednej śmierci samobójczej może dojść do fali innych samobójstw. Nie znaczy to jednak, że należy ignorować uczucia osób dotkniętych zdarzeniem czy nie odpowiadać na pytania dotyczące zmarłego. Żadnych pytań ani komentarzy nie można z góry odrzucać. Wydaje się, że w tym wypadku, podobnie zresztą, jak w przypadkach śmierci naturalnych pełne empatii zrozumienie niepokoju uczniów i nauczycieli ma zasadnicze znacznie [16]. Cytowani już wcześniej James i Gilliland piszą nawet: "Sesję odreagowania dla nauczycieli i uczniów trzeba przeprowadzić natychmiast. Opieszałość w tym względzie nie jest wskazana z uwagi na możliwość dezorganizowania życia szkoły i niebezpieczeństwo pojawienia się wtórnych urazów psychicznych wśród uczniów i nauczycieli" [17]. Ci sami autorzy w bardzo zdecydowany sposób podkreślają również, że, gdy chodzi o różne rytuały pożegnalne w sytuacjach śmierci samobójczych należy wyraźnie postawić granice z uwagi na zróżnicowane skutki takich działań. "Najogólniej rzecz biorąc, dla szkoły jest chyba najlepiej, kiedy nie zapamiętuje śmierci ani przez zgromadzenie uczniów, ani przez zapisy w annałach szkolnych, sadzenie drzew, nazywanie nazwiskami zmarłych pomieszczeń, boisk itd." [18].

Dodajmy, że w pracy interwencyjnej po śmierci samobójczej należy zachować dużą uważność. James i Gilliland złożoność tego zagadnienia konkludują w następujący sposób: "realizowanie w klasach programów interwencji następczej, których celem jest edukacja i zapobieganie samobójstwom, może być właściwe dla większości młodocianych, które nie są w danej chwili zagrożeni, ale niestosowne dla populacji zagrożonej" [20].

Poza ogólnymi zaleceniami Amerykańskiego Stowarzyszenia Suicydologii dotyczącymi postępowania w wypadku śmierci samobójczej, istnieją programy postwencyjne, których celem jest zapobieganie samobójstwom naśladowczym i paktom samobójczym w szkołach (i innych społecznościach), w których odebrał sobie życie któryś z uczniów. Obejmują one, m.in. dostarczenie personelowi szkoły, uczniom i mediom rzetelnej informacji nt. śmierci samobójczej, opracowanie sposobu przekazywania informacji nt. śmierci w taki sposób, aby uniknąć wspomnianego gloryfikowania tego zjawiska, identyfikację osób najbardziej zagrożonych samobójstwem (m.in. spośród przyjaciół zmarłego, osób, które wiedziały o jego planach lub pomagały w samobójstwie, osób identyfikujące się ze zmarłym, członków paktu samobójczego, osób po próbach samobójczych i innych potencjalnie zagrożonych) i udzielenie im specjalistycznej pomocy, nawiązanie kontaktu z rodzicami zmarłego i ograniczenie dostępu do środków samobójczych [21].

W szczegółowy sposób zagadnienie postwencji zostanie przedstawione w kolejnym artykule.
Po pogrzebie
Jak wspomniano powyżej celem interwencji kryzysowej jest zarówno uruchomienie procesu przepracowywania kryzysu, jak również tak szybko, jak to możliwe, powrót do rutyny, codzienności dnia szkolnego. Co do zaleceń, jak postępować po pogrzebie zmarłego ucznia lub nauczyciela, to niektóre formułowane są w sposób bardziej dyrektywny, inne w sposób bardziej łagodny. Niektórzy zalecają, aby zaraz po pogrzebie zebrać wszystkie pamiątki, epitafia, symbole pożegnania ze zmarłym i oddać je rodzinie, a ławki i krzesła w sali lekcyjnej poustawiać inaczej. Inni autorzy, np. w przypadku młodszych dzieci zalecają z kolei zaczekanie z usunięciem ławki czy przemeblowaniem do momentu, kiedy pozostali uczniowie sami zgłoszą taką chęć [22]. Tak czy inaczej, wydaje się, że chodzi właśnie o przywracanie tradycyjnego, rutynowego rytmu życia szkoły z należytą jednak uwagą skierowaną na uczniów, którzy potrzebować będą czasu, jedni mniej, inni więcej, aby móc poradzić sobie z tym doświadczeniem. Niektórzy, jak już również wspomniano, będą być może potrzebować pomocy specjalistycznej.

Szczególnymi datami mogą być rocznice śmierci, urodzin czy imienin ucznia czy nauczyciela albo inne daty w symboliczny sposób kojarzone ze zmarłym. Czas ten wymaga na pewno uważności z strony nauczycieli i wychowawców, bo osoba zmarłego, jak również sam fakt jego śmierci może powracać w postaci wspomnień, rozmów czy myśli. Warto być wówczas uważnym na treści sygnalizowane przez uczniów i w razie potrzeby poprzez rozmowę czy inne formy aktywności pomóc im w poradzeniu sobie z tym doświadczeniem.
Zakończenie
W sytuacjach, kiedy miało miejsce jakieś traumatyczne wydarzenia i kiedy należy podjąć działania związane z interwencją kryzysową na ogół rodzi się wiele pytań. Czasami niektóre z nich pozostają także po działaniach interwencyjnych.
Bywa też tak, że dopiero po zakończonej pracy, osoby pełniące funkcję interwenta czują cały ciężar przeprowadzonych działań.
Pedagodzy, psychologowie, nauczyciele i wychowawcy, jak również całe zespoły gron pedagogicznych mogą w takich sytuacjach korzystać z konsultacji i wsparcia zespołu osób z naszego ośrodka, zajmujących się problematyką interwencji kryzysowej.
Autor artykułu - kontakt:

Wioleta Baraniak
Konsultant ROM-E Metis
Pracownia Wychowania
tel. 32 209 53 12 lub 14, wew. 102
e-mail:

Literatura:

1. Na podstawie seminarium prowadzonego przez K. Kamińską "Zdrowie psychiczne ucznia wobec szczególnych sytuacji życiowych. Trauma. Jak zetknięcie z sytuacją taką jak wypadek, nadużycie kataklizm, terror czy śmierć zmienia psychikę człowieka", Katowice, 15 X 2008

2. Beatrice. U. Suchalla "Krisenintervention in der Schule", www.schulreferate-online.de/80.html, pobrano: 2009-03-14, 11:23, tłumaczenie: Wioleta Baraniak,

3. Richard K. James, Burl E. Gilliland "Strategie interwencji kryzysowej", wyd. Parpamedia, Warszawa 2008, s. 33,

4. "Wann ist Krisenintervention notwendig" w zakładce: Krisenmanagement an Schulen, www.bsr- zell.salzburg.at, pobrano: 2009-03-14, 13:45, tłumaczenie: Wioleta Baraniak,

5. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit., s.43,

6. Beatrice. U. Suchalla, op.cit,

7. "Leitfaden Krisenintervention an Schulen. Bildungs- und Kulturdirektion des Kantons Uri", www.ur.ch/dateimanager/leitfaden_krisenintervention.pdf, pobrano: 2009-03-17, 8:42, tłumaczenie: Wioleta Baraniak,

8. "Richtlinien für psychische Erste Hilfe", w zakładce: Krisenmanagement an Schulen, www.bsr-zell.salzburg.at, pobrano: 2009-03-14, 14:17, tłumaczenie: Wioleta Baraniak,

9. "Umgang mit Trauer bei Kinder und Jugendlichen", www.duesseldorf.de/schulpsychologie/krise, pobrano: 2009-03-17, 9:20, tłumaczenie: Wioleta Baraniak,

10. Beatrice. U. Suchalla, op.cit,

11. "Umgang mit Trauer bei Kinder und Jugendlichen", op.cit,

12. "Erstintervention nach belastenden Ereignissen" w zakładce: Krisenmanagement an Schulen, www.bsr-zell.salzburg.at, pobrano: 2009-03-24, 14:05, tłumaczenie: Wioleta Baraniak,

13. "Richtlinien für psychische Erste Hilfe", op.cit.,

14. "Umgang mit Trauer bei Kinder und Jugendlichen", op.cit,

15. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 427,

16. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 427,

17. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 427,

18. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 438,

19. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 173,

20. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 425,

21. Krysińska K. "Prewencja samobójstw w Stanach Zjednoczonych" w: B. Hołyst, M. Staniaszek, M. Anholcer-Binczycka (red.) "Samobójstwo", PTHP, Warszawa 2002,

22. Richard K. James, Burl E. Gilliland, op.cit, s. 438.

Artykuł w wersji do pobrania:
Interwencja kryzysowa w szkole w sytuacji śmierci - informacje podstawowe (240.95 KB)

# data[].attributes.attachment_link.title
Interwencja kryzysowa w szkole w sytuacji śmierci - informacje podstawowe

# data[].attributes.attachment_link.description
Wprowadzenie Interwencja kryzysowa ma miejsce w sytuacji kryzysu. Sam zaś kryzys może być spowodowany różnymi czynnikami. W poniższym artykule w centrum uwagi pozostaje sytuacja interwencji kryzysowej w szkole, wywołana sytuacją śmierci. Takie zogniskowanie uwagi podyktowane jest faktem, że do tej pory, ośrodek, w którym pracuję, proszony był o wsparcie działań właśnie w takich sytuacjach.

# data[].attributes.body
Poradnik dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.title
Śmierć w społeczności szkolnej poradnik dla n-li

# data[].attributes.body
Poradnik dla nauczycieli

# data[].attributes.body
Poradnik dla nauczycieli

# data[].attributes.body
Ppradnik dla dzieci i młodzieży

# data[].attributes.body
Poradnik dla rodziców i opiekunów

# data[].attributes.headline
Poradnik - w sytuacji nagłej, nieoczekiwanej utraty bliskiej osoby

# data[].attributes.subject
Poradnik - w sytuacji nagłej, nieoczekiwanej utraty bliskiej osoby

# data[].attributes.body
Poradnik dla rodziców i opiekunów

# data[].attributes.body
Poradnik dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.title
Zapobieganie samobójstwom - poradnik dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Poradnik powstał w ramach kampanii społecznej Zobacz...ZNIKAM, której celem jest zwrócenie uwagi na problematykę samobójstw wśród dzieci i młodzieży.

Zachowania samobójcze są procesem, na który składają się widoczne i niewidoczne myśli oraz zachowania. Zachowania widoczne mogą być traktowane jako sygnały ostrzegawcze ryzyka podjęcia próby samobójczej lub popełnienia samobójstwa.

Sygnały ostrzegawcze wysyłane przez dziecko, które może zaobserwować dorosły - rodzic lub nauczyciel to m.in.:

izolacja społeczna - wycofywanie się z kontaktów z rodziną i przyjaciółmi, odwracanie się od nich

zainteresowanie lub nawet zaabsorbowanie śmiercią - dziecko przegląda strony internetowe dotyczące śmierci, dużo mówi i interesuje się śmiercią, rysuje śmierć, pisze opowiadania o śmierci, samobójstwie itp.

wyraźne zmiany osobowości - „dziecko nie do poznania"

poważne zmiany nastroju - zwykle znaczne obniżenie nastroju lub znaczne wahania nastroju

trudności w szkole - obniżenie jakości pracy, efektów w nauce, problemy z koncentracją uwagi itp.

brak dbałości o wygląd zewnętrzny

używanie alkoholu i/lub narkotyków

nasilony smutek, rozpacz, rozdrażnienie, złość i irytacja

zwiększona trudność w kontrolowaniu emocji

znacząca zmiana rytmu dobowego - zaburzenia snu i jedzenia

utrata zainteresowań, porzucenie dotychczasowego hobby, niechęć do rozrywek

częste skargi dotyczące złego samopoczucia fizycznego bez wyraźnej przyczyny somatycznej, np. ciągłe zmęczenie, bóle głowy, brzucha, ciągła nuda

rozmawianie o samobójstwie lub jego planowanie

wzrost impulsywności - zachowania impulsywne, stosowanie przemocy, zachowania agresywne

ucieczki z domu, częste wagary, zachowania buntownicze

odrzucanie pomocy - „nikt nie może mi pomóc", „nic już nie da się zrobić"

oskarżanie się, poczucie winy - „zasłużyłem sobie na to", „sama tego chciałam"

komunikaty werbalne dotyczące własnej beznadziejności i bezwartościowości - „wszystko jest bezsensu", „do niczego się nie nadaję", „mogłoby mi się coś przydarzyć", „lepiej by było, gdybym się w ogóle nie urodziła"

odrzucanie komplementów, pochwał i nagród

rozdawanie innym swoich rzeczy, zwierząt - „oddawanie ich w dobre ręce"

ślady po samouszkodzeniach, np. rany, blizny, opatrunki, ukrywanie ciała pod ubraniami

sporządzanie testamentów, listów pożegnalnych.

Sygnały ostrzegawcze mogą być niespecyficzne - łatwo je przeoczyć lub zbagatelizować, na przykład przypisując je „wiekowi rozwojowemu". Dla niektórych z nich trudno jednak znaleźć inne wytłumaczenie niż skłonności samobójcze.

Jeśli zmiany u Twojego dziecka/Twojego ucznia są istotne i znaczące oraz budzą Twój niepokój, postaraj się ocenić, czy nastolatek wyraża przez swoje zachowania, myśli i słowa pragnienie śmierci oraz poczucie beznadziei. Pamiętaj, że może to robić mniej lub bardziej świadomie. Ocena ryzyka samobójstwa oraz rozmowa z dzieckiem/uczniem w kryzysie może być trudna i stresująca zarówno dla Ciebie, jak i dla dziecka/ucznia. Zadbaj o otoczenie i czas na rozmowę.

Jak rozpocząć rozmowę?

„Widzę, że było Ci bardzo trudno/ciężko ostatnio..."

„Mogę się tylko domyślić, że miałeś/aś ostatnio trudny czas..."

„Wyobrażam sobie, że musiało Ci być ciężko/trudno ostatnio..."

„Wygląda na to, że to, co dzieje się wokół Ciebie w ostatnim czasie jest bardzo skomplikowane i może Ci być trudno sobie z tym poradzić...."

Jak zakomunikować gotowość do rozmowy i zachęcić do podzielenia się z Tobą myślami/obawami? Jak pytać dziecko o nastrój, emocje i uczucia? Jak pytać dziecko o zachowania samobójcze (plany, zamiary, przekonania, dostępność środków, sposoby radzenia sobie, częstotliwość)?

„Czy mógłbyś/mogłabyś mi opowiedzieć, co się ostatnio działo?"

„Czy mógłbyś/mogłabyś pomóc mi zrozumieć, jak to na Ciebie wpłynęło?"

„Czy możesz się podzielić ze mną swoimi obawami?"

„Czy pozwolisz mi zrozumieć, z jakimi trudnościami/problemami/obawami się zmagasz?"

„Czy czujesz/czułeś/aś, że nie warto żyć?"

„Czy pojawiają się takie myśli, że wolałbyś/wolałabyś się nie urodzić?"

„Czy chciałeś/aś kiedyś zasnąć i nigdy więcej się nie obudzić?"

„Czy myślałeś/aś, że lepiej byłoby nie żyć?"

„Czy ostatnio często myślałeś/aś o śmierci?"

„Czy myślisz ostatnio, że ludziom byłoby bez Ciebie lepiej?"

„Czy zdarzało się, że wyobrażałeś/aś sobie, że uczestniczysz w jakimś wypadku i umierasz?"

„Czy myślałeś/aś o odebraniu sobie życia?"

„Czy czujesz się tak źle, że myślisz o samobójstwie?"

„Jak często pojawiają się te myśli? Ile razy w ciągu dnia/tygodnia? Czy przychodzą Ci do głowy, nawet wtedy, kiedy tego nie chcesz?"

„Czy możesz je od siebie „odpędzić"? Czy masz na to swoje sposoby, aby sobie z nimi poradzić? Czy masz nad nimi kontrolę?"

„Jak oceniasz te myśli? Co o nich myślisz? Czy są dobre, czy złe? Dlaczego?"

„Czy planowałeś/aś, w jaki sposób chcesz odebrać sobie życie?"

„Czy myślisz, że to będzie skuteczna metoda?"

„Czy przygotowałeś/aś potrzebne środki?"

„Czy zastanawiałeś/aś się, kiedy to zrobić?"

„Jak myślisz, na ile prawdopodobne jest to, że spróbujesz odebrać sobie życie?"

„Co by było, gdybyś teraz odebrał/a sobie życie? - jaka byłaby reakcja otoczenia? Byłaby to forma ucieczki? „święty spokój"? reinkarnacja? itp."

„Dlaczego chcesz się zabić? Dlaczego chcesz umrzeć? Co jest powodem: ucieczka przed problemami, bólem, cierpieniem, choroba, brak nadziei, strata, wstyd, poniżenie, chęć wywołania określonych reakcji u innych osób?".

Określenie ryzyka samobójstwa:

Ryzyko nagłe (<48 h) - pojawiają się konkretne myśli i skłonności samobójcze, dziecko chce się zabić, ma plan popełnienia samobójstwa, posiada dostęp do środków letalnych, emocje i uczucia wskazują na ryzyko próby samobójczej:

Nie opuszczaj dziecka. Niezwłocznie powiadom dyrektora placówki. Powiadom rodziców/opiekunów prawnych.

Nigdy nie obiecuj, że zachowasz w tajemnicy informację o planach samobójczych!!!

Jeżeli Twoim zdaniem życie i zdrowie dziecka jest zagrożone, nie wahaj się podjąć działania, zawiadomić policję i/lub pogotowie ratunkowe!!!

Czynniki ryzyka podjęcia zachowań samobójczych u dziecka występujące w rodzinie :
W ten sposób nie zaszkodzisz, a możesz uratować życie dziecka! Nigdy nie ignoruj i nie bagatelizuj sygnałów ostrzegawczych!

Ryzyko bliskie (dni, tygodnie) oraz długoterminowe - myśli samobójcze bez planów, pojawiają się objawy depresyjne:

przewlekła wrogość, brak poczucia bezpieczeństwa

zachowania aspołeczne wśród członków rodziny

trudności ekonomiczne

nadużywanie alkoholu

problemy małżeńskie

aktywne konflikty rodzic-dziecko

izolacja społeczna rodziny

przewlekłe konflikty i kłótnie

częste zmiany miejsca zamieszkania

utrata rodzica, opuszczenie

rozwód, separacja

rzadki kontakt z rodzicem, rodzic okazujący fizyczny i/lub emocjonalny dystans

trudności w komunikacji pomiędzy członkami rodziny - nieefektywne metody, komunikacja nie jest nastawiona na rozwiązywanie problemów

dziecko jest pozostawione samemu sobie przy braku zgody rodziców na ingerencję z zewnątrz

sztywność przekonań dotyczących zmian - „ zależą tylko od siły woli, a nie od przyjęcia pomocy oraz zmiany postaw i zachowań"

dziecko przyjmuję rolę kozła ofiarnego, aby rozwiązać problemy rodziców, co uniemożliwia separację dziecka - zmiany nie są możliwe.

Kogo warto pytać o myśli samobójcze?

Dzieci i młodzież:

Kiedy konieczna jest hospitalizacja dziecka z myślami i tendencjami samobójczymi?

Hospitalizacja jest wskazana, gdy w ocenie ryzyka samobójstwa u dziecka stwierdza się:

Hospitalizację można rozważać w następujących przypadkach:

obecność myśli samobójczych i brak wsparcia społecznego, rodziny lub brak stabilnej sytuacji życiowej

obecność myśli samobójczych i brak współpracy ze strony dziecka

obecność myśli samobójczych i zły stan zdrowia (ostre choroby neurologiczne, choroby nowotworowe itp.)

zaprzeczanie przez dziecko myślom i skłonnościom samobójczym, podczas gdy dokonana ocena ryzyka wskazuje na wysokie ryzyko próby samobójczej.

Działania interwencyjne polegają na:
Interwencja w przypadku samobójczej śmierci dziecka

Nagła śmierć dziecka w wyniku samobójstwa jest jednym z najtrudniejszych wydarzeń, z którymi styka się otoczenie.
Podczas pracy z klasą ważne, aby:

Identyfikowaniu grup ryzyka oraz zapobieganiu dalszym samobójstwom. Ryzyko naśladownictwa zachowań samobójczych w populacji dzieci i młodzieży jest najwyższe w ciągu 3 tygodni bezpośrednio po samobójstwie!

Pomocy młodym ludziom w efektywnym radzeniu sobie z uczuciem straty po samobójstwie rówieśnika Wśród dzieci i młodzieży - świadków samobójstwa, istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń lękowych niż u dzieci niezwiązanych z tym wydarzeniem. U przyjaciół i znajomych - rówieśników samobójcy - istnieje większe prawdopodobieństwo wystąpienia epizodu depresji i dłuższego jej przebiegu.

Jakie pytania można zadać uczniom w klasie?
Praca z klasą po śmierci samobójczej kolegi/koleżanki ma na celu:
Jak uczniowie mogą wyrazić swoje emocje?

pracować w małych grupach

każdy mógł zabrać głos

akceptować zarówno pozytywne, jak i negatywne komentarze

nazywać „rzeczy po imieniu" - unikać eufemizmów, niejednoznacznych określeń

Autorem tekstu jest Zespół Fundacji Zobacz...JESTEM

„Co czułeś, kiedy dowiedziałeś się o samobójstwie?", „Co czujesz teraz?", „Czy to zdarzenie wpłynęło jakoś na Twoje życie?", „Czy zmienia Twoje myślenie?"

„Co możesz zrobić w podobnej sytuacji?", „Gdzie możesz szukać pomocy?", „Czy umiesz zauważyć, że ktoś z Twojego otoczenia nie potrafi radzić sobie ze swoimi problemami?"

„Jest mi smutno, bo....", „Jest mi przykro, bo...", „Lubiłem Cię za....", „Jestem na Ciebie zły, bo..." itp.

źródło: link

# data[].attributes.attachment_link.title
Samobójstwa dzieci i młodzieży - informacje dla nauczycieli oraz osób pracujących z dziećmi i młodzieżą - Porcelanowe Aniołki

# data[].attributes.attachment_link.description
Poradnik powstał w ramach kampanii społecznej Zobacz...ZNIKAM, której celem jest zwrócenie uwagi na problematykę samobójstw wśród dzieci i młodzieży. Zachowania samobójcze są procesem, na który składają się widoczne i niewidoczne myśli oraz zachowania. Zachowania widoczne mogą być traktowane jako sygnały ostrzegawcze ryzyka podjęcia próby samobójczej lub popełnienia samobójstwa.

# data[].attributes.body
Poradnik dla nauczyciela

# data[].attributes.attachment_link.title
Poradnik dla nauczyciela - jak pomóc dziecku - ofierze przemocy - Autorki: Joanna Węgrzynowska, Agnieszka Milczarek

# data[].attributes.attachment_link.description
Strona dotyczy problemu agresji i przemocy wœród dzieci w szkole, jest poradnikiem dla nauczycieli, rodziców i uczniów.

# data[].attributes.body
Poradnik dla nauczyciela

# data[].attributes.attachment_link.title
Poradnik dla nauczyciela - jak pomóc sprawcy - ofierze przemocy - Autorki: Joanna Węgrzynowska, Agnieszka Milczarek

# data[].attributes.attachment_link.description
Strona dotyczy problemu agresji i przemocy wœród dzieci w szkole, jest poradnikiem dla nauczycieli, rodziców i uczniów.

# data[].attributes.headline
Jak rozmawiać z ofiarą przemocy w rodzinie

# data[].attributes.subject
Jak rozmawiać z ofiarą przemocy w rodzinie

# data[].attributes.headline
Przemoc w rodzinie wobec dziecka. Procedury interwencyjne w szkole

# data[].attributes.subject
Przemoc w rodzinie wobec dziecka. Procedury interwencyjne w szkole

# data[].attributes.headline
Jak radzić sobie w sytuacji doświadczenia przez ucznia hejtu

# data[].attributes.subject
Jak radzić sobie w sytuacji doświadczenia przez ucznia hejtu

# data[].attributes.body
poradnik dla nauczyciela

# data[].attributes.attachment_link.title
Global Dignity Poland HEJT NAUCZYCIEL_materiał edukacyjny

# data[].attributes.headline
Jak radzić sobie w sytuacji doświadczenia przez dziecko hejtu

# data[].attributes.subject
Jak radzić sobie w sytuacji doświadczenia przez dziecko hejtu

# data[].attributes.body
poradnik dla rodziców

# data[].attributes.attachment_link.title
Global Dignity Poland HEJT RODZIC_materiał edukacyjny

# data[].attributes.body
Poradnik dla pedagogów, nauczycieli i opiekunów

# data[].attributes.headline
Jak chronić dzieci przed wykorzystywaniem seksualnym

# data[].attributes.subject
Jak chronić dzieci przed wykorzystywaniem seksualnym

# data[].attributes.body
Poradnik dla rodziców i profesjonalistów

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak chronic dzieci przed wykorzystywaniem seksualnym