# data[].attributes.attachment_link.title
Λαούτο παραδοσιακό

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΧΡΗΣΤΟΣ 5070

# data[].attributes.attachment_link.title
ΡΑΪΚΟ  ΖΟΥΡΝΑ : ΑΡΙΣΤ' ΔΡΑΜΑΛΗΣ - ΝΤΑΟΥΛΙ : ΓΙΑΝΝΗΣ ΔΡΑΜΑΛΗΣ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ ΣΟΛΟ ΜΠΑΓΛΑΜΑΣ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Παραδοσιακά Όργανα

# data[].attributes.attachment_link.title
Νταούλι 40cm

# data[].attributes.headline
Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη 

# data[].attributes.subject
Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη 

# data[].attributes.body
Ο στρατηγός Μακρυγιάννης τραγουδούσε και έπαιζε ταμπουρά. Ιστορική στιγμή θεωρείται εκείνη, όταν ο Μακρυγιάννης αυτοσχεδίασε και τραγούδησε το μοιρολόι "Ο ήλιος εβασίλεψε", συνοδεία του ταμπουρά του.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΕΘΝΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΘΗΝΑ

# data[].attributes.attachment_link.title
Αγγίζουμε την Ιστορία! - Ο ταμπουράς του Μακρυγιάννη

# data[].attributes.attachment_link.title
10 τραγούδια για τους ήρωες του 1821

# data[].attributes.attachment_link.description
Άνθρωποι που έδωσαν την ίδια τους τη ζωή για την ελευθερία της Ελλάδας!

# data[].attributes.headline
Του Μάρκου Μπότσαρη 

# data[].attributes.subject
Του Μάρκου Μπότσαρη 

# data[].attributes.body
(Δημοτικό)

# data[].attributes.attachment_link.title
ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΜΟΥΣΙΚΗ - Του Μάρκου Μπότσαρη [Λάλεζας]

# data[].attributes.body
(Δημοτικό)

# data[].attributes.attachment_link.title
Οδυσσέας Ανδρούτσος - Νταλγκάς

# data[].attributes.headline
Μπουμπουλίνα 

# data[].attributes.subject
Μπουμπουλίνα 

# data[].attributes.body
Στίχοι: Αγγελική Καψάσκη
Μουσική: Σπύρος Λάμπρου

# data[].attributes.attachment_link.title
25Η ΜΑΡΤΙΟΥ-ΜΠΟΥΜΠΟΥΛΙΝΑ-παιδ.χορωδία Σπ.Λάμπρου

# data[].attributes.headline
Αθανάσιος Διάκος (Παραδοσιακό)

# data[].attributes.subject
Αθανάσιος Διάκος (Παραδοσιακό)

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΠΥΡΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΙΑΚΟΣ [κλέφτικο Ρούμελης] ~ Θανάσης Καμπαφλής - κλαρίνο : Γιάννης Κούπας

# data[].attributes.headline
Κολοκοτρώνης (1971)

# data[].attributes.subject
Κολοκοτρώνης (1971)

# data[].attributes.body
Στίχοι: Δημήτρης Ιατρόπουλος
Μουσική: Νίκος Μαμαγκάκης
Ερμηνεία: Λάκης Παππάς

# data[].attributes.attachment_link.title
ΛΑΚΗΣ ΠΑΠΠΑΣ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ ΜΑΜΑΓΚΑΚΗΣ 1971

# data[].attributes.headline
Ο Καραϊσκάκης (1972)

# data[].attributes.subject
Ο Καραϊσκάκης (1972)

# data[].attributes.body
Στίχοι: Πυθαγόρας
Μουσική: Γιώργος Κριμιζάκης
Ερμηνεία: Γιάννης Πουλόπουλος

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ POULOPOULOS  "  Ο ΚΑΡΑΙΣΚΑΚΗΣ "

# data[].attributes.headline
Του Φλέσσα η μάνα κάθεται (Δημοτικό)

# data[].attributes.subject
Του Φλέσσα η μάνα κάθεται (Δημοτικό)

# data[].attributes.attachment_link.title
ΤΟΥ ΦΛΕΣΣΑ Η ΜΑΝΑ ΚΑΘΕΤΑΙ -  ΚΩΣΤΑΣ ΠΑΥΛΟΠΟΥΛΟΣ

# data[].attributes.headline
Μακρυγιάννης - Παλαμάς (1972)

# data[].attributes.subject
Μακρυγιάννης - Παλαμάς (1972)

# data[].attributes.body
Στίχοι: Πυθαγόρας
Μουσική: Γιώργος Κατσαρός
Ερμηνεία: Γρηγόρης Μπιθικώτσης

# data[].attributes.attachment_link.title
ΓΡ.ΜΠΙΘΙΚΩΤΣΗΣ- ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ-ΠΑΛΑΜΑΣ.wmv

# data[].attributes.headline
Κλέφτικη ζωή (Παραδοσιακό)

# data[].attributes.subject
Κλέφτικη ζωή (Παραδοσιακό)

# data[].attributes.body
Ένα τραγούδι για την ζωή των κλεφτών. Μαχητικοί και ανυπότακτοι, ανέβαιναν στα βουνά και πολεμούσαν με κάθε τρόπο τον εχθρό. Στην συνείδηση του κόσμου είχαν καταγραφεί ως λεβέντες και ήρωες. Εδώ, παρατίθεται μια μεταγενέστερη ερμηνεία του τραγουδιού "Κλέφτικη ζωή" από τον Λουκιανό Κηλαηδόνη (1992)

# data[].attributes.attachment_link.title
κλεφτικη ζωη-λουκιανος Κηλαηδονης.wmv

# data[].attributes.headline
Ο ήλιος εβασίλεψε (1975)

# data[].attributes.subject
Ο ήλιος εβασίλεψε (1975)

# data[].attributes.body
Οι στίχοι αυτού του τραγουδιού, φαίνεται πως δημιουργήθηκαν μετά από έναν αυτοσχεδιασμό του στρατηγού Μακρυγιάννη, ο οποίος τραγουδούσε παίζοντας με τον ταμπουρά του.

Στίχοι: Γιάννης Μακρυγιάννης, Μουσική: Χρήστος Λεοντής
Ερμηνεία: Νίκος Ξυλούρης

# data[].attributes.attachment_link.title
Ξυλουρης ο ηλιος εβασιλεψε

# data[].attributes.headline
Παιδιά της Σαμαρίνας (Δημοτικό τραγούδι)

# data[].attributes.subject
Παιδιά της Σαμαρίνας (Δημοτικό τραγούδι)

# data[].attributes.body
Οι Σαμαριναίοι το 1826, συμμετείχαν στην Μακεδονική φρουρά. Κατά την έξοδο του Μεσολογγίου η Μακεδονική φρουρά ήταν στην πρώτη γραμμή της μάχης, με αποτέλεσμα να υποστεί τις σοβαρότερες απώλειες. Από τους 120 Σαμαριναίους, κατάφεραν να επιζήσουν οι 33, ενώ οι υπόλοιποι έπεσαν ηρωικά. Λέγεται, πως ένας από τους βαριά τραυματισμένους πολεμιστές, είπε στους συμπολεμιστές του τους παρακάτω στίχους: «Κι εσείς παιδιά μωρέ κλεφτόπουλα. Παιδιά της Σαμαρίνας, μωρέ παιδιά καημένα. Αν πάτε, πά – μωρ’ πάνω στα βουνά, ψηλά στη Σαμαρίνα μωρέ παιδιά καημένα. Τουφέκια να μωρέ να μη ρίξετε. Τραγούδια να μην πείτε μωρέ παιδιά καημένα. Κι αν σας ρωτήσει μωρέ η μάνα μου, η δόλια η αδερφή μωρέ παιδιά καημένα. Μην πείτε, πεί – μωρέ πως εχάθηκα. Πως είμαι σκοτωμένος μωρέ παιδιά καημένα Μα πείτε πως παντρεύτηκα πήρα καλή γυναίκα…» . Οι στίχοι αυτοί στην συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν ως μοιρολόι και αργότερα αποτέλεσαν τους στίχους του συγκεκριμένου τραγουδιού.

# data[].attributes.attachment_link.title
Παιδιά της Σαμαρίνας - (η καλύτερη εκτέλεση)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Η Σαμαρίνα είναι χωριό του νομού Γρεβενών της Μακεδονίας και, πριν την ένταξή της στον Δήμο Γρεβενών με το πρόγραμμα Καλλικράτης, αποτελούσε ομώνυμη κοινότητα. Βρίσκεται στη βόρεια Πίνδο στις ανατολικές πλαγιές του Σμόλικα σε υψόμετρο 1.450 μέτρων. Θεωρείται το ψηλότερο χωριό της Ελλάδας αλλά και των Βαλκανίων.

Οι μόνιμοι κάτοικοί της, που τον χειμώνα παραχειμάζουν σε χαμηλότερους τόπους της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, είναι στο μεγαλύτερό τους μέρος Βλάχοι. Κύρια απασχόληση των κατοίκων της είναι η κτηνοτροφία, η υλοτομία και ο τουρισμός. Οι γυναίκες υφαίνουν χοντρά μάλλινα υφάσματα, κουβέρτες και χαλιά.

Ιδρυτές και πρώτοι άποικοι της Σαμαρίνας πρέπει να θεωρηθούν οι κάτοικοι του χωριού Πραιτώρι της Θεσσαλίας: ιστορικοί χάρτες της περιοχής που τοποθετούνται τον 16ο και 17ο αιώνα αναφέρουν τη θέση της Σαμαρίνας ως Santa Maria de Praitoria. H πρώτη μνεία γίνεται σε χάρτη του 1560, οπότε τότε ήδη πρέπει να θεωρηθεί οικισμένη. Στη συνέχεια η πρώτη αναφορά του νεώτερου τύπου ΄΄Σαμαρίνα΄΄, βρίσκεται στα 1819 σε επιγραφή του ναού του Αγίου Σωτήρος στο μοναστήρι της Σαμαρίνας. Η παλαιότερη γραπτή αναφορά του πατριδωνυμικού ΄΄σαμαρνιώτες΄΄ είναι σε ενθύμηση του 1786, σύμφωνα με τη βόρεια ελληνική ιδιωματική προφορά, ΄΄Σαμαρ' νιώτ' ς και με μετάθεση του ΄΄ρ΄΄ ΄΄Σαρμανιώτ' ς΄΄. Οι ετυμολογήσεις της λέξης που έχουν προταθεί είναι, ή από τη λέξη σαμάρι ή από την Αγία Μαρίνα, στα βλάχικα Sta Marina. Η πρώτη είναι αυθαίρετη καθώς προέρχεται από τη φαινομενική εξωτερική-ηχητική συγγένεια των δύο λέξεων. H δεύτερη ετυμολογική εκδοχή είναι πιο πιθανή λόγω του αρχικού τύπου του ονόματος της κωμόπολης Santa Maria και επειδή η κωμόπολη είναι βλάχικη είχαμε την εξής εξέλιξη: sta Maria > Sta Marina (σύγχυση ονομάτων Μaria- Marina καθώς θεωρούνται ισοδύναμα σε ορισμένα μέρη της Ελλάδος και εναλλάσονται) ή Sta Marina έχει την τοπωνυμική κατάληξη -ινα , η οποία επιχωριάζει στα ηπειρώτικα τοπωνύμια, όπως Σαρακίνα, Βοστίνα κ.α.

Τις δεκαετίες 1740 - 1750 έδρασε στην περιοχή ο Σαμαριναίος κλεφταρματολός Ιωάννης Πρίφτης. Στα Ορλωφικά η Σαμαρίνα συμμετέχει με τους οπλαρχηγούς Άκαρμο Χατζημάτη και Ιωάννη Φλώρο. Ο τελευταίος σκοτώθηκε στην Πελοπόννησο.

Κατεξοχήν κτηνοτροφικό χωριό, άκμασε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Σπουδαίος κλεφταρματολός από τη Σαμαρίνα ήταν, επίσης, ο Μίχος Σαρμανιώτης. Σπουδαία φυσιογνωμία της επανάστασης του 1808 ήταν ο νεομάρτυρας Άγιος Δημήτριος ο Σαμαριναίος. Κατά την Ελληνική επανάσταση του 1821, σπουδαίοι Σαμαριναίοι οπλαρχηγοί ήταν ο Βούλης Γιώτσας, ο Μίχας Γκριζιώτης και ο Νίκος Γκριζιώτης (ο μετέπειτα στρατηγός), που πολέμησαν στη Μάχη του Μανιακίου. Κατά την πολιορκία του Μεσολογγίου, οι Σαμαριναίοι συμμετείχαν με σώμα 120 μαχητών υπό τον Μίχο Φλώρο. Κατά την έξοδο του Μεσολογγίου, η Μακεδονική Φρουρά ήταν η εμπροσθοφυλακή των πολιορκημένων με αποτέλεσμα να έχει τα περισσότερα θύματα από τα πυρά των Οθωμανών. Συμμετείχαν επίσης σε αυτήν ο Ζήσης Χατζημάτης και ο Ηλίας Μανάκας, καθώς επίσης και οι Μακρής, Αβραμούλης, Συράκος, Μπούσιας, Γιολδάσης και Τζήμου. Οι επιζήσαντες Σαμαριναίοι της εξόδου ήταν 33 και προς τιμή τους τραγουδιέται ακόμη το γνωστό δημοτικό τραγούδι " Παιδιά της Σαμαρίνας". Κατά τη Μακεδονική επανάσταση του 1878 διακρίθηκε ο Σαμαρινιώτης οπλαρχηγός Λεωνίδας Χατζημπύρος (1855 - 1880). Κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, σημαντική ήταν η προσφορά των Σαμαριναίων. Σπουδαία μορφή της περιόδου ήταν ο οπλαρχηγός Γεώργιος Λεπιντάτος (καπετάν Αρκούδας).

Σήμερα, η Σαμαρίνα είναι ένα παραθεριστικό χωριό, ως επί το πλείστον, με ανοικτή πρόσβαση όλες τις εποχές του χρόνου. Συνδέεται με ασφαλτοστρωμένο δρόμο με τα Γρεβενά (52 χλμ) και με το χιονοδρομικό κέντρο της Βασιλίτσας (περίπου 15χλμ).

Στις 15 Αυγούστου γίνεται 3ήμερο πανηγύρι της Παναγίας.

Ελληνική Στατιστική Αρχή - Απογραφή πληθυσμού-κατοικιών, 18 Μαρτίου 2001, σελ. 393, στο e-demography.gr

Ντίνος Κιούσης (7 Ιανουαρίου 2012). "Σαμαρίνα / Ν. Γρεβενών: Στα ψηλά της Ελλάδας". Εφημ. Καθημερινή. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Ιουλίου 2012.

Συμεωνίδης, σελ. 200, υποσ. 1, αναφορά στην μελέτη του Θ. Κ. Σαράντη, "Η Δυτική Μακεδονία εις τους χάρτας του ΙΕ-ΙΗ αιώνος", Ημερολόγιον Δυτ. Μακεδονίας, Κοζάνη 1961, ΙΙ, σελ. 29.

Βλαχόφωνοι Έλληνες, Οι Βλάχοι της Πίνδου, Απόστολος Παπαδημητρίου

""Ο καπετάν Αρκούδας τιμάται από τους Γιαννιώτες", 25 Νοεμβρίου 2009, Αχχιλέας Γεωργόπουλος". Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Φεβρουαρίου 2011.

# data[].attributes.attachment_link.description
Η Σαμαρίνα είναι χωριό του νομού Γρεβενών της Μακεδονίας και, πριν την ένταξή της στον Δήμο Γρεβενών με το πρόγραμμα Καλλικράτης, αποτελούσε ομώνυμη κοινότητα. Βρίσκεται στη βόρεια Πίνδο στις ανατολικές πλαγιές του Σμόλικα σε υψόμετρο 1.450 μέτρων. Θεωρείται το ψηλότερο χωριό της Ελλάδας αλλά και των Βαλκανίων.

# data[].attributes.headline
Ο χορός του Ζαλόγγου (Δημοτικό τραγούδι)

# data[].attributes.subject
Ο χορός του Ζαλόγγου (Δημοτικό τραγούδι)

# data[].attributes.body
Το τραγούδι αυτό, λέγεται πως γράφτηκε ύστερα από ένα ιστορικό συμβάν που συνέβη το 1803 στο όρος Ζάλογγο, όπου μια ομάδα από Σουλιώτισσες μαζί με τα παιδιά τους εγκλωβίστηκαν. Εκεί, αποφασίζουν να πηδήξουν από τον γκρεμό για να μην πιαστούν αιχμάλωτες από τους εχθρούς.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ο ΧΟΡΟΣ ΤΟΥ ΖΑΛΟΓΓΟΥ (με στίχους)

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ο Δεκέμβριος του 1803 βρήκε τους Σουλιώτες εξαντλημένους από τις κακουχίες. Για αρκετό καιρό αντιστέκονταν σθεναρά στον Αλή Πασά που τους πολιορκούσε.
Η κούραση και η πείνα είχαν καταβάλει τους ανυπότακτους ορεσίβιους Θεσπρωτούς και αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν μαζί του.

Συμφώνησαν να εγκαταλείψουν τα χωριά του Σουλίου και εκείνος να μην τους πειράξει.
Τηρώντας τη συμφωνία, οι Σουλιώτες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες και άρχισαν να εγκαταλείπουν την πατρίδα τους.
Ο Αλή Πασάς όμως, δεν κράτησε τον λόγο του και έστειλε περίπου 3.000 Τουρκαλβανούς να τους καταδιώξουν.

Η μια ομάδα, με αρχηγούς τον Κίτσο Μπότσαρη και τον Κουτσονίκα, κατευθύνθηκε προς την κορυφή του όρους Ζάλογγο, ενώ η άλλη κινήθηκε προς την Πάργα.
Σώμα πολλών Τουρκαλβανών με αρχηγούς τους Μπεκίρ Τζογαδούρο, Άγο Μουχουρδάρη και Μέτζο Μπόνο τους έστησαν ενέδρα, αλλά συνάντησαν αναπάντεχη αντίσταση.
Οι Σουλιώτες αμύνθηκαν με πάθος, αλλά η μάχη ήταν άνιση και δεν κατάφεραν να αντέξουν πολύ. Ανάμεσά τους ήταν και περίπου 60 γυναίκες, πολλές από τις οποίες σε κατάσταση εγκυμοσύνης.
Οι Σουλιώτισσες γνώριζαν καλά ότι μια από τις τακτικές του Αλή Πασά ήταν ο εξευτελισμός των γυναικών, τις οποίες άρπαζε και τις πουλούσε στα σκλαβοπάζαρα τις Τουρκίας.

Για να αποφύγουν τη σκλαβιά και τους αναπόφευκτους βιασμούς, αποφάσισαν να δώσουν τέλος στη ζωή τους, αλλά και στη ζωή των παιδιών τους.
Υπολογίζεται ότι, στις 18 Δεκεμβρίου, μία μία, στέκονταν στην άκρη του γκρεμού. Έριχναν πρώτα τα παιδιά τους και στη συνέχεια έπεφταν και αυτές.
Λέγεται ότι ήταν πιασμένες από το χέρι, δίνοντας την εντύπωση ότι χορεύουν. Τραγουδούσαν το τραγούδι "Έχε γειά, καημένε κόσμε".
Η ιστορική έρευνα για το συγκεκριμένο τραγούδι δείχνει ότι γράφτηκε μετά το περιστατικό.

Η αμφισβήτηση

Ο θάνατος των γυναικών στο Σούλι θεωρείται μια από τις μεγαλύτερες πράξεις αυτοθυσίας της προεπαναστατικής περιόδου.
Η ιστορικός Μαρία Ρεπούση αμφισβήτησε με τον τρόπο της το ιστορικό γεγονός, χαρακτηρίζοντάς το "εθνικό μύθο". Σε ραδιοφωνική συνέντευξή της είπε: "Μέσα στην ιστορία και τη διαδρομή, κάθε λαός που χειρίζεται την ιστορία του και για συγκεκριμένους λόγους, δημιουργεί διάφορους εθνικούς μύθους, οι οποίοι χρειάζονται για εθνικοπατριωτικούς λόγους".

Η δήλωσή της προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων κι εκείνη δεν θέλησε να γίνει πιο σαφής. Πάντως, αρκετές είναι οι αναφορές στο γεγονός από ιστορικούς, αλλά και περιηγητές της εποχής στην περιοχή που κατέγραψαν τις πληροφορίες. Στις αναφορές αυτές, υπάρχουν λεπτομέρειες που διαφέρουν, όπως ο αριθμός των γυναικών και το κατά πόσο υπήρξε χορός πριν από την πτώση. Όμως, το ιστορικό γεγονός της αυτοκτονίας για να μην πέσουν σκλάβες μαζί με τα παιδιά τους στα χέρια των Τούρκων, επιβεβαιώνεται από όλους.

Οι ιστορικές αναφορές

Η μοναδική συγκεκριμένη μαρτυρία για τον Χορό του Ζαλόγγου προέρχεται από τον αξιωματικό του Αλή πασά, Σουλεϊμάν αγά, αυτόπτη μάρτυρα του περιστατικού.
Το αφηγήθηκε στον εξισλαμισμένο γάλλο μισθοφόρο Ιμπραήμ Μανσούρ Εφέντι, ο οποίος τη συμπεριέλαβε σε βιβλίο του που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1828 με τις αναμνήσεις του από την αυλή του Αλή Πασά.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία αυτή, οι γυναίκες "πιάστηκαν από τα χέρια κι άρχισαν ένα χορό, που τα βήματά του τα κινούσε ένας ασυνήθιστος ηρωισμός και οι αγωνία του θανάτου τόνιζε τον ρυθμό του... Στο τέλος των επωδών, οι γυναίκες βγάζουν μία διαπεραστική και μακρόσυρτη κραυγή, που ο αντίλαλός της σβήνει στο βάθος ενός τρομακτικού γκρεμού, όπου ρίχνονται μαζί με όλα τα παιδιά τους".
Ο Πρώσος διπλωμάτης και περιηγητής Γιάκοπ Μπαρτόλντι (1779 - 1825) είναι ο πρώτος που κατέγραψε το γεγονός μεταξύ 1803 και 1804, ενώ βρισκόταν στα Ιωάννινα, χωρίς να αναφέρεται στον χορό.
Ο αγωνιστής του '21 και συγγραφέας απομνημονευμάτων Χριστόφορος Περραιβός (1773 - 1863) είναι ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας που αναφέρεται στον Χορό του Ζαλόγγου στη δεύτερη έκδοση της "Ιστορίας του Σουλίου και της Πάργας" (1815). Στην έκδοση, όμως, του 1857 δεν κάνει αναφορά σε χορό.
Το 1888 ο Συριανός λόγιος και ιστορικός Περικλής Ζερλέντης (1852-1925) διατύπωσε επιφυλάξεις και αμφιβολίες για τον Χορό του Ζαλόγγου, ύστερα από επιτόπια έρευνα, χωρίς να αμφισβητεί το γεγονός της αυτοθυσίας των Σουλιωτισσών.
Χρόνια αργότερα, ο φιλόλογος Αλέξης Πολίτης, καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, υποστήριξε σε άρθρο του στο περιοδικό "Ο Πολίτης" (2005), ότι το τραγούδι που συνόδευε το χορό, το πασίγνωστο "Έχε γειά, καημένε κόσμε", αναφέρεται για πρώτη φορά μόλις το 1908.
Το τραγούδι του Ιωάννη Θ. Σακελλαρίδη το οποίο περιγράφει το ιστορικό γεγονός, διαδόθηκε τα νεώτερα χρόνια και εντάχτηκε στη δημοτική παράδοση.
Ενώ ζούσε ακόμα ο Σακελλαρίδης θεωρήθηκε από πολλούς δημοτικό, και γι΄αυτό όσες φορές τραγουδήθηκε αντιμετωπίστηκε ως τέτοιο.

Με πληροφορίες από sansimera και mycomics

# data[].attributes.attachment_link.title
"Έχετε γεια βρυσούλες λόγγοι, βουνά, ραχούλες". Η αυτοκτονία των γυναικών στο Ζάλογγο για να μην οδηγηθούν στα σκαλοβοπάζαρα των Τούρκων. Τι απαντάνε οι ιστορικοί στην αμφισβήτηση του χορού - ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.description
Ο Δεκέμβριος του 1803 βρήκε τους Σουλιώτες εξαντλημένους από τις κακουχίες. Για αρκετό καιρό αντιστέκονταν σθεναρά στον Αλή Πασά που τους πολιορκούσε. Η κούραση και η πείνα είχαν καταβάλει τους ανυπότακτους ορεσίβιους Θεσπρωτούς και αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν μαζί του. Συμφώνησαν να εγκαταλείψουν τα χωριά του Σουλίου και εκείνος να μην τους πειράξει.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Μου ξανάρχονται ένα ένα χρόνια δοξασμένα
Να 'τανε το 21 να 'ρθει μια στιγμή...

Σε στίχους Σώτιας Τσώτου και μουσική Σταύρου Κουγιουμτζή, το τραγούδι "Νά 'τανε το '21" έγινε επιτυχία σε χρόνο ρεκόρ.
Πέρα από τον εύστοχο στίχο και την εξαιρετική μουσική σύνθεση, η χρονική συγκυρία της κυκλοφορίας του συνέβαλε επίσης καθοριστικά στην άμεση επιτυχία του κομματιού.

Ηχογραφήθηκε πρώτη φορά τέλη του 1969 και κυκλοφόρησε αρχές του επόμενου χρόνου. Εκτελεστής ήταν ο πρωτοεμφανιζόμενος τότε Γιώργος Νταλάρας.
Εν μέσω Χούντας, ο έξυπνος στίχος της Τσώτου μπορούσε να λάβει διττή ερμηνεία. Καθώς δεν αναφερόταν ρητά ολόκληρη η χρονιά, το "21" μπορούσε να συσχετιστεί και με την 21η Απριλίου. Έτσι, το καθεστώς του Παπαδόπουλου, που κατά τ' άλλα ασκούσε αυστηρότατη λογοκρισία σε κάθε μορφή τέχνης, επέτρεψε την ελεύθερη κυκλοφορία του.
Ο Κουγιουμτζής διαπίστωσε με έκπληξη ότι οι φίλοι της δικτατορίας των συνταγματαρχών εκλάμβαναν το τραγούδι ως χουντικό, ενώ οι αντιστασιακοί ως επαναστατικό. Όπως χαρακτηριστικά γράφει την αυτοβιογραφία του: "Ένας φίλος μου μουσικός που δούλευε σ' ένα μαγαζί, όπου πήγαινε το επαναστατικό συμβούλιο της δικτατορίας, μου είπε: "Μόλις μπαίνει ο Πατακός μέσα, μας κάνει νόημα με το χέρι κι εμείς καταλαβαίνουμε και παίζουμε το "Να 'τανε το '21".
Εγώ είχα στεναχωρηθεί κι έλεγα: Τι γράψαμε; "Τραγούδι χουντικό;".

Εκείνη την εποχή γύρισε από την εξορία ένας φίλος ποιητής και μου είπε ότι εμείς μόλις ακούσαμε το "'21", είπαμε : "Να το πρώτο αντιστασιακό τραγούδι που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα". Και τα είχα χάσει, ο ένας το πήρε ως αντιστασιακό, ο άλλος το πήρε ως χουντικό. Και παίρνω την Σώτια, που έγραψε τους στίχους, και της λέω : "Τι τραγούδι γράψαμε;", μου λέει, "εδώ η Μερκούρη το τραγουδάει στο Παρίσι και ακούς τι λένε εδώ ορισμένοι". Κι έτσι τελείωσε αυτό. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι όλη η Ελλάδα το είχε τραγουδήσει αυτό το τραγούδι, επομένως δεν μπορούσε να ήταν χουντικό."

Νέος εναντίον παλιού

Μία μέρα, αφού το "Νά 'τανε το 21″ είχε κυκλοφορήσει, ο συνθέτης Σταύρος Κουγιουμτζής εξιστορεί στο βιβλίο του, "Χρόνια σαν βροχή", ότι τον επισκέφθηκε ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης.
"Έβαλα στο πικ-απ το δισκάκι. Όταν τελείωσε το τραγούδι, ρώτησα τον Γρηγόρη πώς του φάνηκε. "Μην το συζητάς" μου είπε, "κανόνι, θα το γυρίσω κι εγώ". Χάρηκα και στην συνέχεια τον ρώτησα πόσο νομίζει ότι θα πουλήσει. Έπρεπε να σπάσω το φράγμα των δέκα χιλιάδων δίσκων, για να με υπολογίζουν οι εταιρείες. Πήρε ο Γρηγόρης το δισκάκι, το κοίταξε από δω, το κοίταξε από κει, το 'βαλε στη δεξιά του παλάμη σαν να το ζύγιζε κι είπε : "Πάνω από 30 χιλιάδες". Πήγε 180. Ακολούθησαν δεκαοκτώ εκτελέσεις ακόμη, μία απ' αυτές και του Γρηγόρη". Διαβάστε ακόμα: "Γέλα κυρία μου". Το τραγούδι που απέρριψε ο Νταλάρας και ο Κόκοτας και έγινε μεγάλη επιτυχία από τον Κώστα Καφάση. Το ερμήνευσε ένα χρόνο μετά το Πολυτεχνείο, ενώ ανθούσε το πολιτικό τραγούδι
Οι εκτελέσεις Νταλάρα και Μπιθικώτση είναι μέχρι σήμερα και οι πιο διάσημες. Μάλιστα, η τεράστια επιτυχία του τραγουδιού την εποχή της κυκλοφορίας του προκάλεσε μια άτυπη κόντρα μεταξύ του νεαρού Νταλάρα και του καταξιωμένου συναδέλφου του. Βάσει των πωλήσεων, το κοινό έδειξε να προτιμά την εκτέλεση του πρώτου. Σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου, ο Νταλάρας είχε πει:

Πουλάω περισσότερους δίσκους εγώ. Αυτή τη γνώμη σχημάτισα από μία επίσκεψή μου σε διάφορα πρατήρια. Ζήτησα δίσκους δικούς μου του "21" και μου απάντησαν: "Πουλήθηκαν. Θέλετε να σας δώσουμε με ερμηνεία Μπιθικώτση;".

Διπλωματικό επεισόδιο

Οι πρώτες εκτελέσεις του τραγουδιού, δηλαδή αυτή του Νταλάρα, καθώς και αυτή του Μπιθικώτση, δεν είχαν ακριβώς τους στίχους που γνωρίζουμε σήμερα.
Στο πρώτο ρεφραίν, ο τραγουδιστής ακουγόταν να λέει:

Να πολεμάω τις μέρες στα κάστρα
και το σπαθί μου να πιάνει φωτιά
και να κρατάω τις νύχτες με τ' άστρα
μια Τουρκοπούλα αγκαλιά

Μετά την απρόσμενη απήχηση, το τραγούδι αναπόφευκτα έφτασε μέχρι τα γραφεία του τουρκικού προξενείου. Ο Τούρκος πρέσβης δεν εκτίμησε ιδιαίτερα τους τελευταίους στίχους του ρεφραίν και εξέφρασε την δυσαρέσκειά του ανοιχτά αποστέλλοντας διάβημα διαμαρτυρίας.

Μη θέλοντας να ρισκάρουν το ξέσπασμα διπλωματικού επεισοδίου, τόσο ο Μάτσας της MINOS, όσο και ο Λαμπρόπουλος της His Master's Voice κάλεσαν τους καλλιτέχνες τους -τον Νταλάρα και τον Μπιθικώτση αντίστοιχα- να ξαναηχογραφήσουν το κομμάτι. Σε αυτή τη δεύτερη και ευρέως διαδεδομένη εκδοχή, η "Τουρκοπούλα" έχει αντικατασταθεί από την λέξη "ομορφούλα".

Το παράδοξο είναι ότι λίγα χρόνια αργότερα, η διάσημη τουρκάλα καλλιτέχνιδα Semiramis Pekkan διασκεύασε το τραγούδι στη γλώσσα της. Βέβαια, μόνο η μελωδία έμεινε να θυμίζει τον χαρακτήρα του "Νά 'τανε το '21". Οι τούρκικοι στίχοι δεν έχουν καμία αναφορά σε επαναστάσεις, ήρωες και ιστορικά γεγονότα. Ο τίτλος είναι "Aşkolsun sevgilim sana" (Αγάπη μου σ' αγαπώ) και τα λόγια είναι καθαρά ερωτικά.
Διαβάστε στη "ΜτΧ": Το μυστήριο της πραγματικής ταυτότητας του "Σταμούλη του λοχία". Το τραγούδι που έγινε μεγάλη επιτυχία σε στίχους του Πυθαγόρα, μουσική του Κατσαρού και ερμηνεία του Καλατζή

# data[].attributes.attachment_link.title
"Νά 'τανε το '21". Κι όμως οι Τούρκοι το διασκεύασαν στη γλώσσα τους. Παραλίγο να δημιουργήσει διπλωματικό επεισόδιο με την Τουρκία και η κόντρα Νταλάρα - Μπιθικώτση - ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

# data[].attributes.attachment_link.description
Μου ξανάρχονται ένα ένα χρόνια δοξασμένα Να 'τανε το 21 να 'ρθει μια στιγμή... Σε στίχους Σώτιας Τσώτου και μουσική Σταύρου Κουγιουμτζή, το τραγούδι "Νά 'τανε το '21" έγινε επιτυχία σε χρόνο ρεκόρ. Πέρα από τον εύστοχο στίχο και την εξαιρετική μουσική σύνθεση, η χρονική συγκυρία της κυκλοφορίας του συνέβαλε επίσης καθοριστικά στην άμεση επιτυχία του κομματιού.

# data[].attributes.body
Στίχοι: Σώτια Τσιώτου, Μουσική: Σταύρος Κουγιουμτζής. Ερμηνεία: Γιώργος Νταλάρας. Άλλη ερμηνεία: Γρηγόρης Μπιθικώτσης
Μια σύντομη ιστορία που κρύβεται πίσω από αυτό το τραγούδι, είναι ότι όταν ακούστηκε για πρώτη φορά το 1969, οι χουντικοί θεώρησαν ότι το "21" αναφερόταν στην 21η Απριλίου, ενώ οι αντιστασιακοί είχαν σταθεί στον επαναστατικό χαρακτήρα των στίχων. Ο Σταύρος Κουγιουμτζής που έγραψε την μουσική, δεν μπορούσε να αντιληφθεί οτι κάποιοι μετέφρασαν το τραγούδι τους ως χουντικό.  Ο ίδιος ανέφερε "Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι όλη η Ελλάδα το είχε τραγουδήσει αυτό το τραγούδι, επομένως δεν μπορούσε να ήταν χουντικό.... "

# data[].attributes.attachment_link.title
Να 'τανε το '21 - Γιώργος Νταλάρας - Na 'tane to '21 - George Dalaras

# data[].attributes.headline
Άκρα του τάφου σιωπή (Ελεύθεροι πολιορκημένοι) - Διονύσιος Σολωμός (1834-1847) / Το χάραμα επήρα

# data[].attributes.subject
Άκρα του τάφου σιωπή (Ελεύθεροι πολιορκημένοι) - Διονύσιος Σολωμός (1834-1847) / Το χάραμα επήρα

# data[].attributes.body
"Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ’ έχω εγώ στο χέρι; Οπού ‘σύ μου ‘γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει”.

"Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο τ'αλωνάκι"

# data[].attributes.headline
Άκρα του τάφου σιωπή (1977)

# data[].attributes.subject
Άκρα του τάφου σιωπή (1977)

# data[].attributes.body
Άλλο ένα έργο σε στίχους Διονύσιου Σολωμού. Το συγκεκριμένο προέρχεται από το Β' Σχεδίασμα του έργου "Ελεύθεροι Πολιορκημένοι" και η μουσική ανήκει στον Γιάννη Μαρκόπουλο. Ερμηνεία: Νίκος Ξυλούρης
Σιωπή, εξάντληση, πείνα - μια μεγάλη δοκιμασία για τους Έλληνες που μάχονται να διαφυλάξουν τα ψυχικά τους αποθέματα, σύμφωνα με τους στίχους του Δ. Σολωμού.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Ελλαδα Κρητη

# data[].attributes.attachment_link.title
Νικος Ξυλουρης Ακρα του ταφου σιωπη (στιχοι)

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Συνεισφέροντες στα εγχειρήματα Wikimedia

# data[].attributes.attachment_link.title
Ελεύθεροι Πολιορκημένοι - Βικιπαίδεια

# data[].attributes.attachment_link.description
Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

# data[].attributes.headline
Καντάτα ελευθερίας - Το χάραμα επήρα (1977)

# data[].attributes.subject
Καντάτα ελευθερίας - Το χάραμα επήρα (1977)

# data[].attributes.body
Οι στίχοι ανήκουν στον Διονύσιο Σολωμό. Από το Α' σχεδίασμα του έργου "Ελεύθεροι πολιορκημένοι", στο οποίο ο ποιητής εμπνέεται από την δεύτερη πολιορκία του Μεσολογγίου, υμνώντας τον αγώνα των Ελλήνων, αλλά μιλώντας και για θέματα όπως η ανάγκη του ανθρώπου για εσωτερική ελευθερία. Οι στίχοι επενδύθηκαν με μουσική το 1977 από τον Χρήστο Λεοντή. Η πρώτη ερμηνεία ανήκει στην Ειρήνη Παπά. Άλλες ερμηνείες: Νένα Βενετσάνου, Τάνια Τσανακλίδου.

# data[].attributes.attachment_link.title
Τάνια Τσανακλίδου.Το χάραμα επήρα του Ήλιου το δρόμο.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Ελευθεροτυπία

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Μια πλευρά του Νίκου Γκάτσου, που συνήθως δεν ταυτίζεται με το έργο του, είναι αυτή ενός δημιουργού με έντονη πολιτική θέαση και θέση, με σαφή κοινωνική συνείδηση, και κυρίως μ' έναν αιχμηρό και καταγγελτικό, σύγχρονο της εποχής του λόγο, που αποσκοπεί κυρίως στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, και εντέλει στην ποιητική/στιχουργική καταγραφή της.

Εχουμε να κάνουμε μ' έναν πολύπλευρο δημιουργό, που δεν πίστεψε ποτέ πως η αποστολή του ποιητή μπορεί να ταυτιστεί με κάποια -οποιαδήποτε- ιδεολογία που αυτός θα υπηρετήσει, και η οποία στοχεύει άμεσα και κραυγαλέα στην αφύπνιση των συνειδήσεων του αναγνώστη/κοινού.

Σ' αυτό το σημείο ταυτίζεται ιδεολογικά με τον Οδυσσέα Ελύτη, και ασφαλώς δεν ήταν ο μόνος που κράτησε μια τέτοια στάση.

Η παρουσία του εξάλλου, όπως παρατηρούμε και από τα λιγοστά βιογραφικά στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας, υπήρξε (ίσως όμως μόνο φαινομενικά) αφοπλιστικά αθόρυβη και σιωπηλή, ειδικά όλες τις ταραγμένες περιόδους της μετακατοχικής περιόδου που ξεκινά το κυρίως στιχουργικό του έργο. Το ενδιαφέρον όμως στην περίπτωση του Γκάτσου αποτελεί το γεγονός, πως, όσο "αφανής" και διακριτικός ήταν σε δημόσιες δηλώσεις, τοποθετήσεις, εμφανίσεις, συνεντεύξεις κ.λπ., τόσο ουσιώδης, καταγγελτικός και περιεκτικός αποδείχτηκε πολλές φορές στους στίχους του της περιόδου 1970-1990, είτε με υπαινικτικό, είτε με διαυγέστατο τρόπο και γραφή. Από την "Αμοργό" που περιείχε σαφείς υπαινιγμούς κατά του ναζιστικού ολοκληρωτισμού έως τα "πολιτικά" "Κατά Μάρκον" που αποτελούν τη στιχουργική/ιδεολογική και πνευματική του παρακαταθήκη, δεν έλειψαν ποτέ στο διάστημα του μισού αιώνα (1940-1990) της συνεχούς παρουσίας του ως ποιητή/ στιχουργού/ μεταφραστή μέσα στο έργο του, νύξεις και σχόλια που καθρεφτίζουν όλη αυτή την ταραγμένη, γεμάτη διαψευσμένα οράματα περίοδο στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο, που ακολούθησε το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Το θέμα είναι βέβαια ανεξάντλητο. Εδώ το ψηλαφίζουμε εντελώς σημειωτικά:

* ΣΤΑΣΗ ΠΡΩΤΗ. Αν επικεντρωθούμε μόνο στα τραγούδια (διότι και στα λιγοστά ποιήματα η διάσταση αυτή είναι καταλυτικά παρούσα), αυτή η θεαματική θεματολογική "στροφή" (ή καλύτερα, διεύρυνση από το λυρικό εγώ, στο πολιτικό εμείς) διακρίνεται δειλά και σχηματοποιείται πολύ νωρίς, ήδη από το 1962, στους στίχους από το "Ματωμένο φεγγάρι" σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη. Εχουν προηγηθεί τα πρώτα τραγούδια του ποιητή, σε ελυτικό αιγαιοπελαγίτικο ύφος, με κυρίαρχα πολλά από τα γνωστά μοτίβα του ονείρου, των ουράνιων περιβολιών, της αγάπης. Εδώ, μπορούμε να θεωρήσουμε ως σύνθημα και διακήρυξη, μια οριακή δηλαδή μετάβαση από το προσωπικό στο συλλογικό (κι ας μην ήταν απαραίτητα αυτή η πρόθεση) τους στίχους:

"Ενας κρατούσε το μαχαίρι/ άλλος κρατούσε το σπαθί /κι εγώ σου κράταγα το χέρι/ στο χέρι μου να ζεσταθεί/.

Αγάπη μου αγάπη μου/ θα σου μιλήσω τώρα/ για της χαράς την ώρα/ και για τη λευτεριά".

Θα χρειαστεί ακόμη μια δεκαετία για να αποκτήσουν οι ποιητικοί στίχοι του Γκάτσου συνειδητά ένα πιο συμπαγές και σταθερό "πολιτικό" ύφος. Διάσπαρτοι σπόροι όμως ανιχνεύονται συχνά στους στίχους που γράφει την περίοδο 1965-1972. Σε μια ρευστή πολιτικά περίοδο στον ελληνικό χώρο, το 1965, το τραγούδι "Πάει ο καιρός" ξεκινούσε με τους προφητικούς στίχους:

"Πάει ο καιρός/ πάει ο καιρός/ που ήταν ο κόσμος δροσερός/

και κάθ' αυγή/ ξεκινούσε μια πηγή/ για να ποτίσει όλη τη γη./

Ηρθανε νύχτες και βροχές/ και χειμωνιάσαν οι ψυχές κλπ".

Στίχοι που μπορούν να λειτουργήσουν διττώς, όπως τα περισσότερα τραγούδια του Γκάτσου. Μπορούν πάντα να ενταχθούν στην κατηγορία των λαϊκών ερωτικών τραγουδιών, που έγραφε εκείνη την περίοδο, ταυτόχρονα όμως περικλείουν και μια κοινωνική διεύρυνση. Αυτός ήταν ίσως και ο λόγος που το συγκεκριμένο τραγούδι λογοκρίθηκε (ήταν από τα ελάχιστα του ποιητή). Με την ίδια μουσική, άλλη ενορχήστρωση και ερμηνεία, το "Πάει ο καιρός" πήρε τον "αθώο" τίτλο "Πρωτομηνιά" το 1971, με στίχους αλλαγμένους, λιγότερο "ενοχλητικούς", προφανώς για να μην υπάρχει πρόβλημα με τη λογοκρισία. Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στους στίχους "Κράτησα δίκοπο μαχαίρι στον πικρό καιρό" από το τραγούδι "Στο Λαύριο γίνεται χορός" που και αυτοί το 1967 (ενώ το τραγούδι κυκλοφόρησε το 1965) τελικά άλλαξαν.

* ΣΤΑΣΗ ΔΕΥΤΕΡΗ: Αρχές δεκαετίας του 1970, στην καρδιά της δικτατορίας, και στο τραγούδι "Ηρθατε σαν κύματα" ακουγόταν μια πρώτη ξεκάθαρη σύνοψη και αποτίμηση της πορείας της γενιάς του ποιητή από τον ίδιο, στίχοι βέβαια που θα μπορούσαν να αναφέρονται ή να ταυτίζονται και με την πορεία της επονομαζόμενης γενιάς της ήττας:

"Σημαδεμένη/ και προδομένη/ έμεινε πάντα η δική μας η γενιά. /

Μας βρήκαν μπόρες/ δύσκολες ώρες/κι ούτε λυχνάρι ούτε φως στη σκοτεινιά./.../

Ξεκληρισμένα/ και πικραμένα/ μείνανε πάντα/ της γενιάς μου τα παιδιά. /

Κάντε κουράγιο/ κι απ' το ναυάγιο/ κάπου θα βρούμε της χαράς την αμμουδιά".

Στο "Ολα τα τραγούδια", την επίτομη έκδοση του μελοποιημένου Γκάτσου, σημειώνεται ότι "Το ρεφρέν, προτού λογοκριθεί προφανώς, ήταν: Μαύρη μέρα χάραξε/ μες στον ουρανό/ η καρδιά μου σπάραξε/ και γι' αυτό θρηνώ".

Ο Γκάτσος "τραγουδούσε" τότε στους στίχους του τα λόγια του Γ. Θεοτοκά στο σημείωμά του στον επίλογο του Λεωνή: "Πρώτα- πρώτα , αισθάνθηκα πως είμαστε μια γενεά σημαδεμένη από κάποια μοίρα, πως δεν χρησιμεύει σε τίποτα να παραπονιέται κανείς ή να διαμαρτύρεται ή να προσπαθεί να ξεχάσει, αλλά πως είναι προτιμότερο να το πάρει απόφαση ότι έτσι είναι τα πράματα, ότι είμαστε παιδιά μιας μεγάλης ιστορικής κρίσης που ορίζει όλη τη ζωή μας, ότι τα ονειροπολήματά μας, οι πράξεις μας και τα έργα μας δεν θα είτανε φυσικό να ξεφύγουν ποτέ εντελώς από τον ίσκιο που μας σκεπάζει".

Σκέψεις που ασφαλώς αντιπροσωπεύουν πλήρως την ιδεολογική, κοινωνικοπολιτική θέση και του ίδιου του Γκάτσου, όπως τουλάχιστον αυτή εμφανίζεται στους στίχους του. Τα τραγούδια του είναι σε μεγάλο μέρος γεμάτα "προδοσία", "όνειρο", "μοίρα", και "παιδιά", λέξεις οριακές στο κείμενο του Θεοτοκά, λέξεις οριακές και στους στίχους του ποιητή με δεκάδες αναφορές.

* ΣΤΑΣΗ ΤΡΙΤΗ: Το "Νυν και αεί", που κυκλοφορεί το 1974, αποτελεί με την ισορροπημένη σύζευξη μιας επικής μουσικής του Σταύρου Ξαρχάκου και των στίχων του ποιητή μια ευτυχή συνάντηση των δύο σπουδαίων δημιουργών. Αρχικά -έχει τη σημασία του- τα τραγούδια είχαν γραφτεί για την "πολιτική" επιθεώρηση "Για μια χούντα δολάρια" του Φρέντυ Γερμανού και του Κυρ. Τα κείμενα του "Νυν και αεί" θα μπορούσαμε να τα χαρακτηρίζαμε και να τα ορίζαμε ως "θρηνητικά της ελευθερίας". Διατηρούν όλα έναν απόηχο μανιάτικου μοιρολογιού. Θα μπορούσαμε δε, με μια συγκεκριμένη λογική και οπτική, να τα θεωρήσουμε επίσης ως αντιπροσωπευτικά δείγματα στη νεοελληνική ποίηση του 20ού αιώνα, μερικών από τα τελευταία ποιητικά κείμενα που συνταιριάζουν τόσο εύστοχα τη λιτότητα και περιεκτικότητα του δημοτικού τραγουδιού σε επίπεδο λεκτικό, μορφολογικό και ποιητικό. Ποιος άλλος θα χρησιμοποιούσε άλλωστε και μάλιστα σ' ένα τραγούδι -εν έτει 1974- με απόλυτη φυσικότητα, λειτουργικότητα και πειστικότητα λέξεις και φράσεις όπως οι: βόλι, Διγενής, φασκιές, αγρίμι, δυόσμο κι αγιοκέρι, σκουτιά, σαράντα ρέματα, σήμαντρα, ριζικό, προσκυνητάρι;

Με την είσοδο της ορχήστρας και προτού ακουστούν οι πρώτες λέξεις, η δραματική και αγωνιώδης σαν αγκομαχητό ένταση της μουσικής οδηγεί στο πρώτο στίγμα που σε μεταφέρει χρονικά στα σκοτεινά χρόνια της Κατοχής:

"Πρωτομαγιά /με το σουγιά/ χαράξαν το φεγγίτη/

και μια βραδιά /σαν τα θεριά/ σε πήραν απ' το σπίτι".

Ο Γκάτσος διαλέγει όπως και στο συγγενές θεματολογικά "Πού το πάνε το παιδί", την ίδια χαρακτηριστική εικόνα του βίαιου "εκτοπισμού" από την εστία του σπιτιού, χρησιμοποιώντας όμως αυτή τη φορά μια γραφή απελέκητη, η οποία είναι πρόσφορη στο θέμα του, με λέξεις διόλου λυρικής και "μουσικής" υφής, ή και υπερρεαλιστικής, όπως στα παλιότερα τραγούδια του, αλλά ωμές, σκληρές και τραχιές, απανωτά, χωρίς αναπνοή την μια μετά την άλλη, για να εντείνει και να υποστηρίξει έτσι αποτελεσματικότερα και πειστικότερα το ανάλογο κλίμα που διαπραγματεύεται. Ο σουγιάς, τα θεριά, ο μπόγιας, ο φονιάς, ο χάρος, η μαύρη γη, το σώριασμα στη γη, ο ληστής, η καταλυτική παρομοίωση στην τελευταία στροφή του δωσίλογου προδότη που θα πληρώσει ("του 'χανε δέσει στο λαιμό του μια τριχιά/ και του πατάγαν το κεφάλι σαν οχιά"), όλα διαμορφώνουν -και μόνο σε καθαρά λεκτικό επίπεδο- με την ασθματική παράθεσή τους μια εικόνα που μένει χαραγμένη στη μνήμη και αδυνατείς να προσπεράσεις. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε αυτό το έργο του Γκάτσου, σε επίπεδο στιχουργικής ωριμότητας και κυρίως ιδεολογικής και κοινωνικοπολιτικής συνειδητοποίησης, αντίστοιχο με το "Αξιον Εστί" του Ελύτη, που αποτέλεσε και για κείνον ένα οριακό σημείο καμπής στο έργο του.

* ΣΤΑΣΗ ΤΕΤΑΡΤΗ: Το τραγούδι "Τσάμικος" από την ιστορική "Αθανασία" (1976), έργο σταθμό για τους Χατζιδάκι - Γκάτσο με πολλούς στίχους ποιητικής κοινωνικοπολιτικής υφής. Αποτελεί με τον συμπυκνωμένο και ουσιώδη λόγο του ένα συνοπτικό μάθημα Ιστορίας, για όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (υπάρχει πλέον στα βιβλία του Δημοτικού). Ο "Τσάμικος", στους λιγοστούς του στίχους, περιλαμβάνει όλη την ελληνική πορεία προς την απελευθέρωση του '21, αναφορές-αιχμές στις υπερδυνάμεις του ψυχρού πολέμου με το τσακάλι και την αρκούδα και κυρίως έναν οριακό στίχο -"το πανηγύρι κρατάει χρόνια"- που μετεωρίζει και μεταθέτει όλο το ποίημα από το χθες στο σήμερα.

Τραγούδια που περιγράφουν με συγκλονιστικά λιτό και ποιητικό τρόπο την ιστορική διαδρομή της Ελλάδας θα γράψει πολλά ο Γκάτσος τα επόμενα χρόνια.

* ΣΤΑΣΗ ΠΕΜΠΤΗ: Ελλαδογραφία: Ενα κείμενο ποταμός, το επιλογικό του έργου, συμπυκνώνει θαυμαστά σε ειρωνική καθαρεύουσα όλο το πολύχρωμο ψηφιδωτό που είναι "Τα Παράλογα". Θα συναντήσουμε κι εδώ μεταξύ άλλων: Ειρωνεία, χιούμορ, κοινωνικό και πολιτικό σχόλιο, ιστορική αναδρομή του γενέθλιου τόπου μέσα από ιστορικά φορτισμένες στιγμές, κριτική στα κακώς κείμενα. Ενα από τα πρώτα, ουσιαστικότερα, και κυρίως ποιητικότερα οικολογικά σχόλια σε τραγούδι γίνεται στο εισαγωγικό "Ο Εφιάλτης της Περσεφόνης" από τον ίδιο κύκλο, ενώ παρελαύνουν επίσης μορφές ήθους αντιηρωικές και καταλυτικές (Μάγδα), σχόλια για την Παλαιστίνη, ο Μακρυγιάννης και ο Ομέρ Βρυώνης, η Σίβυλλα και οι εκτελεσμένοι Διστομίτες με τους Καλαβρυτινούς μέσα από εξαίσιες ποιητικές εικόνες:

"Επίσκοποι και προεστοί/κατακτητές και στρατηλάτες/

επαναστάτες και αστοί/της ιστορίας οι πελάτες".

Την τελευταία δημιουργική δεκαπενταετία του Γκάτσου θα ακολουθήσουν και στους επόμενους κύκλους τραγουδιών πολλά ανάλογα κείμενα-σχόλια ενός ευρύτερου κοινωνικού σχολιασμού, στίχοι και στροφές -μεταξύ άλλων- για την αλόγιστη καταστροφή του περιβάλλοντος, τον νεοπλουτισμό, την αστυφιλία, το χάσμα των γενεών, την τσιμεντοποίηση που εισβάλλει στη μεγαλούπολη, την επέλαση του τεχνικού πολιτισμού και των μηχανών με όλα τα δεινά που επιφέρει η υπερβολικά αλόγιστη χρήση τους.

* ΣΤΑΣΗ ΕΚΤΗ: "Μάνα μου Ελλάς". Πρόκειται για ένα από τα πιο γνωστά και αγαπημένα τραγούδια του ποιητή, που, όπως ο Κεμάλ, συγκεντρώνει στις λίγες συμπαγείς στροφές του πολλά από τα προτερήματά του. Από το κλασικό "Ρεμπέτικο", κορυφογραμμή της συνεργασίας με τον Στ. Ξαρχάκο. Κι εδώ θα συναντήσουμε την ανηλεή κριτική που ξεκίνησε με τα "Παράλογα", σε άλλο ύφος όμως και στόχευση, με κυρίαρχο το παράπονο, την πίκρα, τη διάψευση, η οποία θα κορυφωθεί μια δεκαετία σχεδόν μετά στα "Κατά Μάρκον". Η προσφυγιά, η εξορία, ο πόλεμος, όλες οι αιματοβαμμένες στιγμές της νεώτερης ελληνικής ιστορίας, από την καταστροφή της Σμύρνης ώς τη μεταπολίτευση σε τραγούδια-ποιήματα όπως τα "Στης πίκρας τα ξερόνησα", "Στη Σαλαμίνα" εκτός από το ομώνυμο, περνούν από μπροστά σου μέσα από δραματικές εικόνες του ποιητή που τραγουδιούνται -σαν να γράφτηκαν χθες- τριάντα χρόνια μετά. Δεκάδες "πολιτικοκοινωνικοί" στίχοι του ποιητή, όπως π.χ. ο χαρακτηριστικός "τα ψεύτικα τα λόγια τα μεγάλα" από το "Μάνα μου Ελλάς" έχουν περάσει στο συλλογικό υποσυνείδητο κι αυτή είναι η μεγαλύτερη καταξίωση. 7

* Ο Σταύρος Καρτσωνάκης είναι διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δάσκαλος και μελετητής του έργου του Νίκου Γκάτσου. Για το ίδιο θέμα θα μιλήσει απόψε στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου που πραγματοποιείται στο κτίριο της οδού Πειραιώς του Μουσείου Μπενάκη, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννηση του ποιητή.

# data[].attributes.attachment_link.title
Απέναντι στα ψεύτικα τα λόγια, τα μεγάλα

# data[].attributes.attachment_link.description
Μια πλευρά του Νίκου Γκάτσου, που συνήθως δεν ταυτίζεται με το έργο του, είναι αυτή ενός δημιουργού με έντονη πολιτική θέαση και θέση, με σαφή κοινωνική συνείδηση, και κυρίως μ' έναν αιχμηρό και καταγγελτικό, σύγχρονο της εποχής του λόγο, που αποσκοπεί κυρίως στη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, και εντέλει στην ποιητική/στιχουργική καταγραφή της.

# data[].attributes.body
Στίχοι: Νίκος Γκάτσος, Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις.Ερμηνεία: Μανώλης Μητσιάς.
Ένα τραγούδι που συμπυκνώνει στους στίχους του την πορεία της Ελλάδας προς την απελευθέρωση.

# data[].attributes.attachment_link.title
Τσάμικος, Μάνος Χατζιδάκις, Νίκος Γκάτσος

# data[].attributes.headline
Τσάμικος - Νίκος Γκάτσος (1976)

# data[].attributes.subject
Τσάμικος - Νίκος Γκάτσος (1976)

# data[].attributes.body
"Το πανηγύρι κρατάει χρόνια..."

# data[].attributes.headline
Ας κρατήσουν οι χοροί

# data[].attributes.subject
Ας κρατήσουν οι χοροί

# data[].attributes.body
200 χρόνια από την Επανάσταση

# data[].attributes.attachment_link.title
«Ας κρατήσουν οι χοροί» - Tο βιντεοκλίπ της επετείου των 200 χρόνων μετά την Επανάσταση

# data[].attributes.headline
Θούριος του Ρήγα - Ρήγας Βελεστινλής (1797)

# data[].attributes.subject
Θούριος του Ρήγα - Ρήγας Βελεστινλής (1797)

# data[].attributes.body
"Καλύτερα μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνια σκλαβιά και φυλακή"

# data[].attributes.headline
Ο Θούριος του Ρήγα (1975)

# data[].attributes.subject
Ο Θούριος του Ρήγα (1975)

# data[].attributes.body
Θούριος, που σημαίνει ορμητικός, μαινόμενος. Πρόκειται για έναν πατριωτικό ύμνο που είχε γραφτεί από τον Ρήγα Βελεστινλή (Ρήγας Φεραίος) το 1797. Οι στίχοι επενδύθηκαν με μουσική το 1975 από τον Χρήστο Λεοντή. Ερμηνεία: Νίκος Ξυλούρης.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ο Θούριος του Ρήγα Φερραίου - Νίκος Ξυλούρης

# data[].attributes.headline
Μπαρμπαγιάννη - Μακρυγιάννη (1974)

# data[].attributes.subject
Μπαρμπαγιάννη - Μακρυγιάννη (1974)

# data[].attributes.body
Το συγκεκριμένο τραγούδι γράφεται το 1974 σε στίχους Νίκου Γκάτσου και μουσική Σταύρου Ξαρχάκου. Πρώτη ερμηνεία: Νίκος Ξυλούρης.
Στο τραγούδι αυτό, ο στιχουργός, Νίκος Γκάτσος, απευθύνεται στον Μακρυγιάννη, μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της Επανάστασης, που είχε πει "Είμαστε στο εμείς και όχι στο εγώ", λέγοντάς του ότι τελικά στην μεταγενέστερη Ελλάδα η εντιμότητα και η συλλογικότητα νικήθηκαν από το προσωπικό συμφέρον.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΓΕΩΡΓΙΑ ΦΟΥΣΚΑΝΔΡΑΚΗ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΜΠΑΡΜΠΑ ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗ.wmv