# data[].attributes.body
Padlet honetan zuen klasearekin Txikipedia sarrerak partekatuko dituzue zuen Txikipedia sarrerako bukaerako estekak bertan kopiatuz (alegia, Txikipedian argitaratutakoak).

Honetarako talde bakoitzak (egokiro identifikatuz) PADLET bat erabiliko du euren Txikipedia sarrera bakoitzeko.

Beste taldekideek gustoko dituzten Txikipedia sarrerak markatu ditzakezue eta hauen inguruko komentario eraikitzaileak igo

# data[].attributes.body
JAIO taldea.
Hona hemen guk aukeratutakoa, termita. Inurrien antza duten arren, zerikusirik ez duten intsektu sozial isopteroak dira, 4-15 mm-koak.
Sartu eta bota begirada bat!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Termita ( Isoptera) labezomorroekin batera, Blattodea ordenaren barruan sailkatzen da. Inurrien antza izan dezaketen intsektu sozialak dira, eta gehienak kolore zurixka izan hoi dute. Hori dela eta, zenbait tokitan inurri zuriak bezala ere ezagutzen dira.

Nahiz eta termitak inurri zuria bezala ere ezagutu, ez du zerikusirik intsektu horrekin. Inurriak himenopteroak diren bitartean, termitak isopteroak baitira; eta horrek, inurriekin alderatuta termitak primitiboagoak direla esan nahi du.

Termitek 4 eta 15 mm arteko luzera izaten dute. Termitarik handienak Macrotermes bellicosus espezieko erregina da, 10 zentimetro neur ditzake. Espezie gehienetan, termita-langileak eta -soldaduak itsuak dira, begirik ez dutelako. Hala ere, zenbait espeziek, mossambicus Hodotermesek esate baterako, orientatzeko eta eguzkiaren eta ilargiaren argia bereizteko

Ba al dakizu

erabiltzen diren begiak dituzte.

Termiten gorputza ondo bereizitako hiru atalez osatuta dago: burua, toraxa eta sabelaldea.

Buruan pare bat antena dituzte, begiak forma hegodunetan eta aho-aparatu bat, elikatzeko ondo garatutako masailezurrekin.

Toraxa hiru metameroz osatuta dago. Bakoitzak hanka pare bat eta azken bi metameroetan bi hegal pare berdin.

Sabelaldea hamar metameroz osatuta dago eta, bere muturrean, marko pare bat.

Termiten garapenari metamorfosi osatugabea deitzen zaio, hiru etapa besterik ez baitira agertzen. Aitzitik, metamorfosi osoak lau etapa ditu: arrautza, larba, pupa eta heldua.

Hauek dira garapen-etapak: arrautza > ninfa > heldua

Arrautza: denbora horretan, intsektua oskoletik aterako da ninfa izeneko forma batean (hurrengo fasean).

Ninfa: intsektu helduaren bertsio txiki bat da. Ninfek, eskuarki, exoeskeleto mehe bat dute, eta ez dute hegalik. Gurasoek jaten duten janari bera jaten dute, eta haien leku berean bizi dira. Intsektuak hazten direnean, exoeskeletoa oso estu bihurtzen zaie eta ordezkatu egin behar izaten dute (hurrengo etapan gertatzen da).

Heldua: ninfa bere exoeskeletoa baino gehiago hazten da "larruzko mutua" izeneko prozesuaren bitartez, non exoeskeleto zaharra atzean uzten duten. Horrela, "azal" berria gogortu egingo da eta exoeskeleto berria izango dute. Hau hainbat aldiz gertatzen da intsektua heldu bihurtu arte.

Termitak, inurriak eta erleak bezala, intsektu sozialtzat hartzen dira, jarduera guztiak kolektiboak diren komunitateak osatzen dituztelako. Komunitate horretan kasta ezberdinak daude, non lan jakin bat egiteko espezializatuak egoten diren. Kasta horien bereizketa, betetzen duten funtzioaren eta gorputz-itxuraren arabera egiten da. Hiru kasta bereiz ditzakegu: langileak, soldaduak eta ugaltzaileak.

Termita langileak dira gure etxebixitzetako egurrean eragindako kalteen erantzuleak. Zurixkak dira, eta normalean "inurri zuriekin" nahasten dira. Itsuak direnez antenak erabiltzen dituzte eskuratutako janaria mugitzeko, baita termitaria osatzen duten galeriak eta tunelak eraikitzeko ere.

Soldadu-termitek masailezur handi eta bereiziak dituzte, eta hori-laranja kolorekoak dira. Bere funtzio bakarra kolonia beste erasotzaile batzuengandik defendatzea da, bere etsairik handiena inurriak direlarik. Beren buru handi eta masailezur zorrotzek ez diete beren kabuz elikatzen uzten, eta langileen laguntza behar dute horretarako.

Termita ugaltzaileen artean kokatzen dira erregea eta erregina. Ugaltzaileetan, kolore iluneko arrak eta emeak daude, eta hauek hegoak erabat garatuta eta begiak konposatuta dituzte. Hauek dira habia berriak sortzen dituztenak, ugalketaren bitartez. Termitetako erreginak eta erregeak koloniako beste kideak baino luzaroago bizi dira, eta, gainera, erreginak beste guztiak baino handiagoak izaten dira.

NOLA UGALTZEN DIRA?

Termita ugaltzaileek heldutasuna lortzean, hegaldi bat jartzen dute martxan. Hegaldian zehar termita-bikoteak sortzen dira, eta hegaldia amaitu eta lurreratzean termita-bikote horiek hegoak galtzen dituzte. Ondoren, lurrean zulo bat egiten dute lurperatzeko, harraparietatik babes daitezen.

Behin habia sorturik, koloniako errege eta erregina bihurtzen dira. Une horretatik hil arte bitartean termita-erreginak eginkizun bakarra du: arrautzak errutea. Arrautzak erritmo izugarrian erruten dituzte, zenbait espeziek egunero 30.000 arrautza jartzen dituzte.

ZERTAZ ELIKATZEN DIRA?

Janaria bilatu eta kolonia osoan banatzea termita langileen ardura da. Termiten elikagai nagusia zelulosa da, eta zelulosa hori modu guztietan kontsumitzen dute. Horregatik, intsektu horiek ez dira etxeetan eta eraikinetan dagoen egurraz bakarrik elikatzen, baizik eta zelulosaz osatutako beste edozein material kontsumituko dute: papera, alfonbrak, egurra, landareak, belarra...

Termiten kutikula biguna dela eta, ez dago termitarik habitat fresko edo hotzetan kokaturik. Habitataren arabera, hiru termita-multzo bereizten dira: zur hezea, zur lehorra eta lurpeko zura. Zur hezeko termita konifero-basoetan bizi da, zur lehorreko termita baso-hostotsuetan eta lurpeko termitak hainbat eremutan bizi dira.

Termitategia termiten kolonia da; eta bertan, erregina zaintzen dute, larbak jaiotzen dira, hauek hazten dituzte eta soldadu, langile edo etorkizuneko erregin bihurtzen dira. Egurrez eta mastekatutako landare-hondakinez eta listuz nahasitako materialarekin egiten dituzte termitategiak. Material horrek, behin gogortu ondoren, erresistentzia handia du, eta soilik tresna edo atzapar espezializatuak erabiliz suntsi daiteke. Termitategia, ganbera eta korridoreez osaturik dago, eta funtsezko nukleo bat ere badu, non errege eta erregina bizi diren.

# data[].attributes.attachment_link.description
Termita ( Isoptera) labezomorroekin batera, Blattodea ordenaren barruan sailkatzen da. Inurrien antza izan dezaketen intsektu sozialak dira, eta gehienak kolore zurixka izan hoi dute. Hori dela eta, zenbait tokitan inurri zuriak bezala ere ezagutzen dira. Nahiz eta termitak inurri zuria bezala ere ezagutu, ez du zerikusirik intsektu horrekin.

# data[].attributes.body
JAIO taldea.
Hona hemen guk aukeratu dugun izaki biziduna. Kasu honetan onddo mota bat da eta hilik edota bizirik dauden zuhaitzetan hazi egiten dira.
Sartu eta bota begirada bat!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
, hankarik gabeko izaki bizidunak dira eta kasu honetan, Ardagaia ( Fomes fomentarius) onddo mota bat da. Fungi erreinuaren parte da eta gainerako onddo espezieak bezala, espezie honek organismo heterotrofoa du, hau da, beste izaki bizidunengandik jasotzen ditu elikagaiak. Horrek esan nahi du onddoak ez direla landareak eta, beraz, ez dutela fotosintesirik egiten. Domeinuari dagokionez, izaki bizidun hau eukariota da eta bere organismoa, aldiz, zelulanitza. Ugalketarekin jarraituz, hifak, onddoak ugaltzeko egitura luzangak dira eta elkartzean gauzatzen da. Hifak ehun baten antzeko labirintoa (armiarma-sare bezalakoa) osatzen dute, mizelio bezala ezagutzen dena.

Onddoen artean gainerako espezietan bezala, mota ugarietakoak daude tamaina ezberdinetakoak. Txikienetatik hasita, legamia izeneko onddoa dugu eta hau behatzeko ezinbestekoa da mikroskopioa. Legamiaren laguntzaz, zenbait elikagaia sortzeko gai gara: ardoa, sagardoa eta ogia.

Fruta usteletan ageri den onddoak, aldiz, lizun a izena du.

Basoetan edota zuhaitzetatik hazi egiten diren onddo motak, perretxiko ak dira. Hauetako asko jangarriak diren bitartean (esate baterako, txanpiñoiak), baudaude kaltegarriak eta jangaitzak diren perretxiko motak (adibidez, hiltzaile berdea).

Oro har, egur gogorreko zuhaitz-enborretan hazi ohi dira. Honen presentzia Afrika, Europa, Asia eta Ipar Ameriketako hilda edota bizirik dauden zuhaitzetan aurki dezakegu. Iparraldeko zonaldeetan, Urki (Betula) zuhaitz-espezietan aurki dezakegu Ardagaia. Mendebaldean, aldiz, ohikoagoa da hauen agerpena Pagoa (Fagus sylvatica) zuhaitz-enborretan izatea. Hala ere, onddo hau beste hainbat zuhaitzetatik ere hazten da, besteak beste sahats, gerizondo, pekanondo (intxaurrak ematen duen zuhaitza), ezki, makal eta haritzondo zuhaitz-enborretatik, baita konifero zuhaitz-enbor bigunetatik ere.

Ba al dakizu

Gure lorategietan izan dezakegun onddoa izateaz gain, sua pizteko ere erabil daiteke. Hala ere, zuhaitz osasuntsuak infektatzeko parasito ahula izan arren, zura deskonposatzen laguntzeko kemena du. Gainera, espezieak zuhaitz hiletan bizitzen jarraitzen duenez, parasito izatetetik deskonposatzaile izatera igarotzen da. Hau da, onddoek hondakin organikoak deskonposatzen dituzte mineral disolbagarriak askatuz: CO2,nitratoak, fosfatoak, amoniakoa.

Zaldi kasko baten forma dute eta bere kolorea gris argitik ia beltzera aldatzen da, orokorrean, marroiak dira. Hala ere, Pinuen ardagaiak ( Fomitopsis pinicola) kolore biziagoz osatuta egon arren, Fomes fomentarius aragaiarekin nahastea ohikoa da baita ordokitutako Ardagaia ( Ganoderma Lipsiense) espeziarekin ere. Fomes fomentarius Ardagai izenaz ezaguna izateaz gain, baditu ospetsuak diren beste izen batzuk: ardoa, ardai, eska eta ieska.

Onddo ezberdinak modu ugarietan ugaltzen dira. Onddo askoren kasuan, sexualki eta asexualki ugaltzen dira. Hala ere, batzuk sexualki soilik ugaltzen diren bitartean, beste batzuk, aldiz, bakarrik asexualki. Ugalketa asexualak gurasoetako bat baino ez du inplikatzen, eta ugalketa sexualak, ordea, ama eta aita. Ardagaia gainerako onddoak bezala, esporen bidez ugaltzen da.

Onddoen esporak esporangioetan gertatzen dira, asexualki edo ugalketa sexualaren ondorioz. Esporangioa, esporak sortzen eta biltzen dituen egitura da, poltsa bat balitz bezala.

Ugalketa asexuala

Ugalketa asexualaren bidez, sortutako organismo berriak gurasoetako baten antzak soilik izango ditu genetikoki. Hau da, DNA bera dutela. Onddoak asexualki ugaltzen dira hiru metodoren bidez:

Ugalketa sexuala esporen bidez.Onddo batek milioika espora sortzen ditu, baina batzuek bakarrik aurkituko dituzte ernetzeko baldintza baikorrak. Esporen albo batetik egitura luzanga batzuk hasten dira, hifa izenez ezagutzen direnak. Egitura hauetako batek beste batekin topo egiten duenean, kontrako zeinuko espora batekin, micelioak sortzen ditu, armiarma sare baten forma duen labirinto bat osatzen dutenak. Eta beste onddo bat sortzen da bakoitzaren forma bereizgarria hartuz. Garapen osoa lortzen dutenean esporak botako dituzte berriro hil aurretik, zikloa itxiz eta espeziearen biziraupena bermatuz. (Azpiko irudiaren azalpena). Ugalketa sexuala esporen bidez.

Esporak: esporak onddoek sortzen dituzte eta askatu egiten dira onddo berriak sortzeko.Intziria: onddoak gorputzaren zati berri bat garatzen du, apurtzen dena. Zati hau, gero, organismo "berri" bihurtzen da.Zatiketa: metodo honetan, mizelioaren zati bat, onddoaren gorputza, banandu egiten da. Ateratzen den zatiak, batzuetan, onddo-kolonia berri bat eragin dezake.

Intzira: onddoak gorputzaren zati berri bat garatzen du, apurtzen dena. Zati hau, gero, organismo "berri" bihurtzen da.

Zatiketa: metodo honetan, mizelioaren zati bat, onddoaren gorputza, banandu egiten da. Ateratzen den zatiak, batzuetan, onddo-kolonia berri bat eragin dezake.

Ba al dakizu

Ugalketa sexualak

Bi gurasoen ezaugarriak biltzen ditu. Horrek espeziearen dibertsitate genetikoa areagotzen du. Landare eta animalietan, ugalketa sexuala bi gurasoren esperma eta obulua banako berri bat egiteko elkartzen direnean gertatzen da.

Onddoetan, ordea, bi hifa haploide elkartzen dira eta euren nukleoak elkartzen dituzte. Hifa arra edo emea deitu beharrean, aparailu mota desberdinak dituzte, hala nola (+) eta (-). (Irudian bezala).

Ugalketa sexualean, onddoek DNA-ren (material genetikoaren) elkartrukea egiten dute, euren funtzioa izaki bizidun batetik beste batera ugaltzera igarotzen diren ezaugarriak gordetzea da.

Onddo jangarri ugari daude baina kasu honetan, Ardagaiak fruta-usain eta zapore garratza izan arren, mamia lurrakara izateak jangaitz bilakatzen du.

Ura xurgatzeko ahalmen handia du. Euli bidezko arrantzan erabiltzen da, horiek erabiltzean busti diren euliak lehortzeko. Beste erabilera bat feltrozko ehun baten fabrikazioa da, kapelak eta beste artikulu batzuk egiteko erabiltzen dena.

Bere erabilera hemostatiko (hemorragiak gelditzeko) eta orbaintzaile bezala ezagutzen da erromatar garaitik. Horretarako, kaltetutako larruazalaren gainean erre egiten zen poliki-poliki. Gaur egun, jakina da bakterioen aurkako propietateak dituela, eta erabilera guztiz zuzena izan zen.

Antzinako herrientzako baliabide baliotsua zen. Su bat hasteko aukera ematen zien sortutako txinpartak harrapatzean, baita sua leku batetik bestera eramateko erabili izan da ere.

Horretaz guztiaz gain, okil arotzek habia egiten dute onddo honek erasotako zuhaitzetan, zura bigunagoa baitago onddoaren eraginez, eta, gainera, izaki horrek beroa ematen dio habiari, egurrean sortzen duen hartziduraren ondorioz.

1. ↑ Mikelplastika. (2014-10-26). "PLASTIKA ETA IKUSIZKOEN HEZKUNTZA: EUSKAL MIKOLOGIA: UDAZKENEKO LOREAK" PLASTIKA ETA IKUSIZKOEN HEZKUNTZA Noiz kontsultatua: 2021-04-22.

2. ↑ "Fichas Micológicas " Fomes fomentarius" www.fichasmicologicas.com Noiz kontsultatua: 2021-04-13.

# data[].attributes.attachment_link.description
hankarik gabeko izaki bizidunak dira eta kasu honetan, Ardagaia ( Fomes fomentarius) onddo mota bat da. Fungi erreinuaren parte da eta gainerako onddo espezieak bezala, espezie honek organismo heterotrofoa du, hau da, beste izaki bizidunengandik jasotzen ditu elikagaiak. Horrek esan nahi du onddoak ez direla landareak eta, beraz, ez dutela fotosintesirik egiten.

# data[].attributes.body
(Magistralak taldea)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ekosistemak sistema biologikoak dira, eta komunitate batean bizi diren organismo guztiek eta faktore abiotiko edo ez-biologiko guztiek ( klima, erliebea, argitasuna) osatzen dituzte. Gure planetan ekosistemen aldagarritasun handia dago, eta ekosistema horiek honela sailkatzen dira: uretako ekosistemak, lehorrekoak eta mistoak edo trantsiziokoak.

Hala ere, ur gezako ekosistemetan, ur-masa nagusia ur gezakoa da eta gatz kontzentrazio txikia du. Aintzirak, zingirak, ibaiak, errekatxoak eta abar dira, eta, bistan denez, ur gezako ekosistemak berebiziko garrantzia du izaki bizidun gehienen biziraupenerako, bai faunari dagokionez, bai florari edo landarediari dagokionez, eta Lurrean dauden bioma motetan zuzeneko inplikazioa dute.

Ur gezako ekosistemak garrantzi handiko sistemak dira, askotariko zerbitzuak ematen dituztenak: elikagaien eta uraren iturri dira, klima erregulatzen dute, biodibertsitatea eta lurzoruak mantentzen dituzte, kutsatzaileak biltegiratu eta ezabatzen dituzte eta mantenugaiak birziklatzeko prozesuan parte hartzen dute.

Ba al dakizu

Oso datu interesgarria da egunero edaten dugun uraren% 65 ibaietatik datorrela.

Ur gezako ekosistema urtarrak honela sailkatzen dira:

Ur gezako ekosistemetako klima oso aldakorra da, kostaldetik gertu edo urrun dagoenaren araberakoa baita, baita zein altueratan dagoen ere. Horrela, ekosistema zenbat eta gorago egon, orduan eta hotzagoa izango da klima.

Non daude ur gezako ekosistemak? Lehen argitu dugun bezala, horien kokapena da haien ezaugarri nagusietako bat. Ur kontinentalen eremuak dira, hau da, lehorrean daude, lurrazalean edo haren azpian.

Ur gezako ekosistemetako faunari dagokionez, uretako animalien artean arrainak, moluskuak, anfibioak, intsektuak eta ugaztunak daude. Hona hemen adibide batzuk: izokina, amuarraina, pirañak, igarabak, kastoreak, manatiak, beltxargak, ahateak, ibiak, aligatoreak, muskerrak, igelak, apoak, izainak, ibai-karramarroak, etab.

Ur gezako ekosistemetako florari dagokionez, ur gezako landareak eta algak dira. Ur hauetan edo bere ertzetan bizi diren landareen artean, ur-jazintoa, nenufareak, kalak, ihiak, kanaberak, ur-letxuga eta abar nabarmendu ditzakegu.

Ibaiak denboran zehar irauten duten ur-korronteak dira, eta jarraitutasunez doaz norabide bakarrean. Ibaiaren arroaren ezaugarriek eta klimak ( tenperatura eta prezipitazioak) zehaztuko dute ibaiertzeko landaredia. Ibaietako biomasaren lehen ekoizle nagusiak algak, goroldioak, likenak eta landare baskularrak dira.

Ibaiak aldatu egiten dira ibilbidean zehar. Ibaien goi-, erdi- eta behe-tarteek ezaugarri desberdinak dituzte, eta, beraz, espezie- eta prozesu-komunitate desberdinak izango dituzte.

Nabarmentzekoa da, halaber, ibai horien egoerak zuzenean eta zeharka eragiten diola ekosistemari. Horren adibide dira lurpeko urak, garrantzi handikoak, haien urak ere erabil baitaitezke, baina ez dira ibaien kontserbazio-egoerarekiko independenteak.

Sistema lentikoak, hala nola aintzirak, urmaelak, zingirak, etab., fluxurik gabeko ur-gorputz itxiak edo denboran irauten duten korronteak dira. Horietan hiru eremu bereiz ditzakegu: epilimnion (ur-zutabearen geruza azalekoagoa), metalimnion (tarteko geruza, ezaugarri fisiko eta kimiko oso aldakorrekin) eta hipolimnion (geruza sakonagoa).

Ur gezako ekosistema urtarretan dauden inguruneak, sistema litikoak deitzen direnak, hiru eremutan sailka daitezke:

Itsasertza: ertzetik gertu, landaretza dago eta argia lakuaren hondoraino iristen da.

Eremu pelagikoa: ur zabaleko eremua, non fitoplanktonak biziraun dezakeen.

Eremu sakona: ezinezkoa da landare-espezieen biziraupena, hala nola fitoplanktona, makrofitoak (begi hutsez ikusten ditugun landareak) edo perifitona, argia aintziraren hondora iristen ez denean.

Sistema horietan bolumena eta sakontasuna oso faktore garrantzitsuak dira. Biak gehitzean, atmosferarekin (oxigeno-iturri nagusia) eta sedimentuekin kontaktuan dagoen ur-bolumena gutxitzen da (mantenugaiak ur-zutabean sartzea zailtzen da), eta ura berritzeko denbora handitzen da (denbora hori igaro behar da sistemako ur guztia ordezteko).

Ba al dakizu

Hezeguneak ekosistema mistoak edo ur kontinentalen ekosistemen eta lehorreko ekosistemen arteko trantsiziokoak dira. Ekosistema geldoen eta lehorreko ekosistemen antzeko ezaugarriak dituzte, gutxienez urtean behin lurzorua urez gainezka dagoen lekuetan gertatzen baitira. Hori gertatzen denean, lurzoruak ez du oxigenorik eta tarteko ekosistema bat sortzen da. Horregatik guztiagatik, ingurune horietako komunitateak ez dira lehorrekoak soilik, ezta uretakoak ere; fauna endemikoa izan ohi da, eta inguruko eremuetatik bereizia, hala nola hegaztien eta narrastien familia handietatik.

Gehiago jakiteko:

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Ur geza - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ekosistemak sistema biologikoak dira, eta komunitate batean bizi diren organismo guztiek eta faktore abiotiko edo ez-biologiko guztiek ( klima, erliebea, argitasuna) osatzen dituzte. Gure planetan ekosistemen aldagarritasun handia dago, eta ekosistema horiek honela sailkatzen dira: uretako ekosistemak, lehorrekoak eta mistoak edo trantsiziokoak. Hala ere, ur gezako ekosistemetan, ur-masa nagusia ur gezakoa da eta gatz kontzentrazio txikia du.

# data[].attributes.body
(Magistralak taldea)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gaztainondoa (Castanea sativa) latinezko castanea hitzetik dator, eta hau grezierazko kastanon hitzetik dator. Gaztainondoa, fruta-arbola eta bizitza luzekoa da. Fagazeo familiakoa eta Castanea generokoa da, haren egurra oso preziatua da eraikuntzan, oso indartsua eta erresistentea delako.

Zuhaitz hauek hostorik gabe geratzen dira udazkenean, hosto erorkorreko zuhaitzak baitira. Gainera, urte askoan bizi den zuhaitza da, ehunka urtez zehazki; eta oso zuhaitz altua da 25-30 metroko altuera izatera irits daiteke.

Udaberrian, itxura bikainekoa da, adar ugariko kopa zabal eta borobil bat du. Gaztea denean, azala arre gorrizta eta leuna izaten da, baina denborarekin, arre grisaxka bihurtzen da, lodi eta sakon asurkatua zahartzen denean.

Landare monoikoa da, hau da, ale bakoitzak bi sexuetako lorea dauka. Lore hori bat du, zeinek bi atal desberdin ditu. Alde batetik lore maskulinoak, kolore horiko eremuetan biltzen dira eta goiko aldean; eta beste aldetik, lore femeninoak, gizonezkoen eremuen oinarrian kokatuta daude.

Udazkenerako lore emeek 3-7 hazi gordetzen dituzte, fruituak hazteko, hau da, gaztainak. Hauek trikua deitzen zaion arantzaz osatutako oskol batez bilduta daude.

Gaztainondoaren hostoak erorkorrak eta handiak dira, 20 cm-ko luzera eta 5 cm-ko zabaleraraino iristen dira. Atzealdean kolore argiagokoak eta sortan berde ilunagokoak dira, berriz, udazkenean, horiak jartzen dira. Hazkundea gutxi gorabehera azkarra da eta 80 edo 90 urtera arte hazten jarrai dezakete erraz. Adin horretatik aurrera, hazkundea eten egiten da.

Gaztainondoa hazien bidez bakarrik ugaltzen den zuhaitza da. Jakina, udazkenean egur samurreko aldaxken bidez saia daiteke, baina oso zaila da: giro hezeari eutsi behar zaio, baina ez gehiegi, bestela onddoak ugaritu eta hondatu egin baitaitezke; gainera, lurrak oso drainatze ona izan behar du, eta, animatzen bazara, bermikulatxoa edo antzeko substratuak erabiltzea gomendatzen dizut.

Horrela, metodorik eraginkorrena haziak dira. Gaztainak udazkenean heltzen dira, baina, ernetzeko, hotz pixka bat pasatu behar dute. Hori kontuan hartuta, izozteak eta/edo elurteak gertatzen diren eremu batean bizi bagara, zuzenean loreontzi batean erein ditzakegu labore unibertsaleko substratuarekin, baina bestela, hozkailuan geruzatu beharko ditugu 3 hilabetez, tupperware batean sartuz, urez apur bat bustitako bermikulatxoarekin.

Gaztainondoak haritzen eta pagoen familia berekoak dira: Fagaceakoak. Hiru talde nagusi daude, normalean gaztainondo europarrak, asiatarra (txinatarrak, japoniarrak) eta amerikarrak bezala ezagutzen direnak.

Hiru espezieak beren fruituengatik landatzen dira beren eremu naturaletan, eta, gainera, barietate ugari daude.

Ba al dakizu

Gaztainondoa leku heze, klima epela edo fresko bat behar du. Urtean 1.000 mm inguruko prezipitazioak behar ditu, eta garrantzitsuak dira garapen begetatibo handieneko garaian.

Nahiz eta gaztainondoa lurzoru askotara nahiko ondo egokitzen den, nahiago ditu lurzoru arinak. Egonkorrago egongo da, buztin-tasa oso handia ez daukaten lurzoruetan, putzuak saihesteko, eta sakonak, hau da, 40-60 cm arteko lurzorua, sustraiek ondo sar daitezen.

Gaztainondoak kaltetzen dituzten gaixotasun eta plaga asko daude, baina hiru hauek nagusienak dira:

Gaixotasun hau "Phytophthora cinnamomi" onddoak sortzen du. Onddo honek lurrean dago eta erro-sistemari erasotzen dio, hau da, sustraiei. Lehenik, beltzez tindatzen ditu eta gero erabat usteltzen ditu gaztainondoa hil arte. Gaixotasuna, hain zuzen ere, erasotako sustraietan uzten duen kolore beltz urdinxkagatik ezagutzen da.

Gaixotasun hau onddo bat da, "Cryphonectria parasitica" deitzen dena. Onddoa ez da gai zauriak egiteko, horregatik zuhaitzak dauzkan zaurietatik sartzen da. Onddo hau zaurietan animalien edo haizearen bidez sartzen da, hau da gaztainondo batek gaixotasun hori badu eta intsekturen bat zuhaitz infektatutik igarotzen bada, eta gero beste zuhaitz baten zaurira joaten bada, kutsatu egiten du.

Onddo honek zuhaitzean sortzen dituen sintoma bereizgarrienak hauek dira: enborraren azala erortzen zaio eta izerdiaren zirkulazioa eragozten du (Izerdia odola bezalakoa da guretzat, beharrezkoa bizitzeko).

Ondorioz, kimuak edo adarrak lesioaren gainetik hiltzen dira, eta eragindako zuhaitzetan punta lehorrak ikus daitezke.

Intsektu honek gaztainondoan kalteak eragiten ditu. Liztorra arrautzak jartzen ditu hostoen erdiko nerbioetan eta adar gazteetan, honen ondorioz konkorrak ateratzen zaizkie eta bere emankortasuna murriztu eta zuhaitzen heriotza eragin dezakete. Liztorrak zauria egiten duenez, zuhaitzak aukera gehiago ditu txankroa izateko.

Ba al dakizu

Gaztainondoa hazien bidez bakarrik ugaltzen den zuhaitza da.

Gehiago jakiteko:

# data[].attributes.attachment_link.description
Gaztainondoa (Castanea sativa) latinezko castanea hitzetik dator, eta hau grezierazko kastanon hitzetik dator. Gaztainondoa, fruta-arbola eta bizitza luzekoa da. Fagazeo familiakoa eta Castanea generokoa da, haren egurra oso preziatua da eraikuntzan, oso indartsua eta erresistentea delako. Zuhaitz hauek hostorik gabe geratzen dira udazkenean, hosto erorkorreko zuhaitzak baitira.

# data[].attributes.attachment_link.description
See all the wonderful things Gorka Basaguren Mulas has made

# data[].attributes.body
Karakolak taldea

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Liztorra edo inurria ez den hegalaria da, artropodoen familiakoa dena (gorputz eta hanka artikulatuak dituzten animalia ). Gaur egun, ehun mila liztor espezie baino gehiago ezagutzen dira mundu osoan, ohikoenak Vespula generokoak direlarik, "Jaka horiak" deituak.

Oro har, erlearen antza dute, izan ere, gehienetan beltzak izaten dira, batzuetan marra horiz apainduta egoten direlarik. Badaude taldean bizirauten duten liztorrak baina badaude bakartiak direnak ere. Gainera, zenbait espezietako emeak ziztada mingarriak egiteko gai dira.

Ezaugarriak

Zein itxura dute?

Liztor bakoitzak bere ezaugarri bereziak dituen arren, euren artean zenbait ezaugarri partekatzen dituzte. Liztor guztiek, burua, toraxa (mesosoma bezala ere ezaguna) eta sabelaldea (metasoma ere deitua) dute, kanpo eskeleto gogor batez babestuak. Orokorrean, liztorrek, 3.8 zentimetroko luzera dute, nahiz eta erregina pixka bat handiagoa izaten den.

Esan bezala, liztor gehienak marroi ilunak edo beltzak dira (espeziearen arabera aldatzen den arren), zerrendaka marra horia dituztelarik. Liztorren begiei dagokienean bada bitxikeria bat; hauek, hainbat begi dituzte, argia eta iluntasuna bereizi ahal izateko.

Animalia hegalari bat den heinean, liztorrek bi hegal pare dituzte, bata handia eta bestea txikixeagoa (atzealdekoa). Hala ere, aipatzekoa da espezie batzuetan liztor emeek hegorik ez dutela.

Bestalde, liztorrek antenak, lantza formako eztenak eta hortzak dituzte, baita gerri estua ere. Mota batzuetan, euren gorputza ilexka lodi batez estalita dago, eta hiru hanka pare, hau da, sei hanka dituzte.

Ba al dakizu

Emeek ezten bat dute, sexu- organo femeninotik sortzen dena, arrek hauen aldean ez dute eztenik beraz ezinezkoa dute ziztatzea.

Beste zenbait ezaugarri

Liztorrak ez dira taldekatzen.

Nahiago dute intsektuez eta azukredun janariz elikatu.

Emeek erraz eta etengabe ziztatzen dute.

Kolonia batek banakako 25.000 liztor izan ditzake.

Liztorrak bi raldetan bereizten dira erakusten duten portaera sozialaren arabera; batetik, liztor bakartiak (gehiengoa); eta bestetik, sozialak daude, azken hauek ezagunenak.

Liztor eta erleen arteko aldeak

Liztorra eta erlea nahastea oso ohiko gertakizuna da baina inolaz ere ez dira gauza berdina.

LIZTORRA

ERLEA

KOLOREA

Beltza edo marroi iluna eta horia da eta espeziearen arabera, liztor asiarraren kasuan bezala

Arre erdi ilun eta urre kolorekoa da, ez horia

GERRIA

Bai

Oso estua

EZTENA

Liztorrarena leuna da eta hainbat alditan jo dezake berarekin, bere bizitza arriskuan jarri gabe

Erleen eztenak pintxo batzuk ditu, eta, horren ondorioz, urdaila urratzen zaie ateratzen saiatzen direnean; beraz, txikitu ondoren, hil egiten dira.

ITXURA

Luzanga, ile gabea eta leuna

Loditxoagoa eta iletsua

Ba al dakizu

Liztorrek beste espezie askoren moduan sexu ezberdinak izan ditzakete, arrak zein emeak izan daitezke eta horren araberako partaidetza dute ugalketa prozesuan.

Liztorretan, erregina baten eta liztor ar baten artean gertatzen da; kasu batzuetan, erreginak zenbait arren espermaz ongarritu daitezke. Arraren esperma zelulak erreginaren barnean dagoen bola estu batean gordetzen dira, espermatozoideak hurrengo udaberrian behar izan arte ezkutuan gordetzen direlarik. Hala ere, nabarmendu behar dugu liztor guztiak ezin direla ugaldu.

Liztorrek urtero koloniak sortzen dituzten arren, hau da, urtero taldean antolatzen diren arren, erregina udaberrian hasten da habiak egiten, arrautzak erruten hasi ahal izateko. Hala ere, erregina gazteak neguan ere habiak sortzeko gai dira.

Langileak (eme antzuak) uda hasieran azaleratzen dira eta habia eraikitzeaz arduratzen dira, bitartean, erreginak arrautzak erruten jarraitzen duelarik. Uda amaieran zenbaki oldarkorrak nabarmentzen hasi eta kolonien gainbehera udazkenean areagotzen da. Gertakari honekin, esan dezakegu habia neguan hil egiten dela ar eta langile guztiak barne. Bitartean, erreginak habitik at hibernatzen du, berriro ere udaberria iritsi eta habiak egiten hasteko itxaroten.

Liztor ar batzuk lortzeko loreetara nektarra izeneko likido gozo baten bila joaten diren arren, oro har, ez dira intsektu polinizatzailetzat hartzen, prozesu honen arduradun nagusiak erleak direlarik. Hala ere, badira salbuespen batzuk zein oso modu aktiboan laguntzen duten landare espezie batzuk polinizatzen, pikuen kasuan gertatzen den bezalaxe. Liztorrak fruitu honen polinizatzaile bakarrak dira, eta beraz, ezinbestekoak dira hauek bizirauteko.

Polinizazio prozesu horretan, liztorrek paketeria zerbitzu gisa funtzionatzen dute, landare batetik bestera garraiatuz. Aldi berean, pikondoak, janari eta babesleku iturri seguru bat emanez erantzuten du. Truke harreman hau bi espezieen biziraupena ziurtatzeko ezin hobea da.

Liztorrek ia mundu osoan dute presentzia, eta goian aipatu bezala bi kategoria nagusi bereizten dira: bakartiak eta sozialak. Lehenak helduak direnean bakarrik bizi eta lan egiten dute, eta gehienek ez dute habiarik egiten Intsektu hauek kolonia ugarietan bizi dira, hau da, espezie bereko animaliak lurralde mugatu batean bizi eta hauen kasuan dira eta habiak eraikitzen dituzte.

Intsektu hauek badituzte bizileku preferentziak, horien artean daude, leku eguzkitsuetan bizitzea nahiago dute, mendixketan pareten ondoan, solairu edo teilatu-hegalen azpian...

Hala ere, orokorrean, liztorrek euren habitatak zuhaitzetan edota zuhaixketan , hormetan, estalpeetan, eraikinetako atarien eta teilatuen azpian sortzen dituzte.

Liztorren ziztadak gizabanakoa ikaratu izan du beti. Intsektu hauek ziztada, eraso edo defentsarako duten mekanismoa gisa erabiltzen dute. Liztoorak bere eztena baliatuz ziztatzean, intsektuak pozoi bat injektatzen du azalean, eta substantzia horrek mina, azkura, gorritasuna eta hantura sortzen ditu. Substantzia edota pozoia espeziearen araberakoa izan ohi da, eta suntsitzea ere eragin dezake.

Nola sendatu dezakegu ziztada bat?

Liztorren ziztadak askotarikoak izan daitezke; esaterako, emeen kasuan, ez dute eztenik uzten azalean eta honi soluzioa pausu sinple hauen bidez eman lekiokegu:

1. Lehenik eta behin garbitu egin behar da kaltetutako eremua urarekin eta xaboiarekin

2. Oihal batekin estalitako izotz bat jarri behar da 10 minutuz, gero kenduz eta berriro jarriz, ordu erdi bete bete arte.

3. Minarentzako analgesikoa ematea eta pertsonarengan erreakzio alergikorik dagoen behatzea funtsezkoa da.

Liztorrak harrapariak edo parasitoak dira, oro har lehorreko beste intsektu batzuenak, eta harrapakin kuttuntzat armiarmak dituzte, hauek, beste animalia araknido batzuekin batera, ugalketa anfitrioi bezala erabiltzen dituztelarik. Larbez elikatzen dira eta helduak direnean loreen nektarrez elikatzen dira.

Urte sasoi batzuetan, liztorrak intsektuez elikatzen dira, beldarrak eta euliak barne. Horrez gain, koloniak handitu ahala, gizakiek kontsumitutako elikagaiak erakargarriak egiten zaizkie liztorrei. Hori dela eta, liztorrak animalia dira, izan ere, animaliez zein landareez elikatzen diren izaki bizidunak dira.

Liztorra elikatzen den gisan, berau bada beste izaki bizidun ugariren jaki, hala, intsektu hauek jateko prest dagoen animaliak badaude. Egoera ezberdinetan intsektu hauek beste intsektu batzuen harrapakin bilakatzen dira, esaterako sitsarena, kakalardoarena eta beste horrenbesterena. Hauekin batera badaude narrasti eta anfibio ugari liztorrak euren elikagai iturri nagusitzat bilatzen ez dituzten arren, aukera izanez gero ez dute birritan pentsatzen esaterako igela eta muskerra. Hegaztietara salto eginda, Liztorrak noizbehinkako ogitarteko bihurtzen dituztenak badaude mika eta zozoa batik bat. Hauez gain badaude beste harrapari ugari, saguak eta arratoiak, azeriak, mapatxeak, erbinudeak eta azkonarrak nahikoa ausartak dira liztor habia bat erasotzeko, barruan dauden larbak jateko. Ondorioz, mota ezberdinetako izaki bizidunen artean elikadura-harreman bat sortzen da, sare trofikoa, eta beraz, espezie ezberdinak bizirautea ahalbidetuz.

Ba al dakizu

# data[].attributes.attachment_link.description
Liztorra edo inurria ez den hegalaria da, artropodoen familiakoa dena (gorputz eta hanka artikulatuak dituzten animalia ). Gaur egun, ehun mila liztor espezie baino gehiago ezagutzen dira mundu osoan, ohikoenak Vespula generokoak direlarik, "Jaka horiak" deituak. Oro har, erlearen antza dute, izan ere, gehienetan beltzak izaten dira, batzuetan marra horiz apainduta egoten direlarik.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Eukaliptoa zuhaitz mota bat da. Jatorriz, Australia eta Ginea Berriakoak izan harren, gaur egun munduko hainbat lekutan aurki dezakegu. Hau,

gizakiaren esku hartzearen ondorio izan da. Haren hazkuntza azkarra dela medio papera, egurra eta bestelako produktu kimikoak ekoizteko landatu ohi da. Basogintzan garrantzi handia duen espezie honek Euskadin ere presentzia nabaria du, bereziki Bizkaian.

Nolako egitura du?

Eukalipto espezie ezberdinak existitzen dira, haietako batzuen enborrak txikiak dira baina beste batzuenak berriz, 60 m-ak gainditzera iristen ahal dira.

Honez gain, eukaliptoen enborren kanpoko azala ( ritidoma) marroi argiko kolorekoa izan ohi da eta zerrendatan zuritu edo erortzen denez, barneko azalean orban grisak agertzen dira.

Eukaliptoen hosto gazteak sesilak, obalatuak, grisaxkak eta higitai-itxurakoak dira. Hauek luzatuz joaten dira eta heltzerakoan kolore berde urdinxka hartzen dute; desinfektatzaile natural boteretsu bat den olioa eduki ohi dute eta honek usain baltsamikoa dauka, oso bereizgarria dena.

Eukaliptoen sustraiak nahiko indartsuak izan ohi dira eta espeziearen arabera luzera ezberdinekoak dira. Adibidez, 20 m-ko eukalipto batek 5 m-ko eukalipto batek baino sutrai sare handiagoa izango du eta honekin batera luzeera handiagokoak.

Egoera naturalean, landare hau, berak sortzen dituen hazi kantitate izugarrietatik ugaltzen da.

Haziak eukaliptoaren fruituaren barruan daude. Hauek, oso diseinu bereziak dituzte: zurezko baia gogorrak dira, kapsulak diruditenak eta kolore ilunekoak. Oso usain bizia daukate.

Landaketa estentsiboetan, hazi bidezko landaketa-metodoa erabiltzen da eta gehienetan abioneten languntzaz egiten da.

Non aurkitu ditzakegu?

Zuhaitz mota honen sorlekua Australia eta Ginea Berria da. Baina gaur egun ia edonon topa ditzakegu. Tenperatura -12 ° C-tik behera jaisten ez den edozein tokitan haz daiteke.

Espainian adibidez oso ugariak dira, Eukalipto zuria (Eucalyptus globulus); Galizian eta Kantauriko itsasertzean eta eukalipto gorria (Eucalyptus camaldulensis); barnealdean gehienbat. Lurralde hauetaz gain, aipatzekoa da Euskadiko lurraldearen %2,6 eukaliptoak okupatzen duela. Okupatutako lurralde edo eremu honen %60 eukalipto zuriak hartzen du eta gelditzen den %40 berriz, eukalipto distiratsuak ( Eucalyptus nitens).

Zertarako erabiltzen da?

Oso azkar hazten denez, produktu ezberdinak sortzeko erabili ohi dira. Haren enborretik, papera, egurra eta produktu kimikoak ateratzen dituztelarik.

Eukalipto-hostoetatik ateratako olioa sudurreko deskongestionatzaile gisa eta arnas infekzioei aurre egiteko erabiltzen da. Gihar eta artikulazioetako minak tratatzeko edo eltxoak uxatzeko ere erabili ohi da.

Ba al dakizu

Lore konposaketan (lore sortak...) oso erabilia da bere kostu baxuagatik, erresistentzia handiagatik eta apaindura balioagatik. Eukalipto espezie ezberdinak erabiltzen dira honetarako, eta, gehienetan, landareak gazteak direnean bakarrik erabiltzen dira, zuhaitza heldu egiten denean forma aldatzen baita.

Sortu ditzakeen arazoak

Ba al dakizu

Eukaliptoek ezaugarri arriskutsu bat dute; sute bat gertatuz gero, hura hedatzen laguntzen duena eta ezaugarri hau eukaliptoaren hostoarekin zerikusia du. Lehen aipatu bezala, eukaliptoen hostoek olio moduko bat daukate eta honek hostoa oso sukoia izatea eragiten du. Horrela bada, eukaliptoak dauden eremu batean sute bat gertatuz gero, suteak berehala hartzen du indarra eta azkar egiten du aurrera.

Inbaditzaileak al dira?

Eukaliptoek hainbat kalte sor ditzake eta hasteko eta edateko (ur asko xurgatzen dute, lurra sikatuz) daukaten gaitasuna dela eta, badaude ikerketak espezie hau inbaditzaile bezala jotzea proposatzen dutenak.

Gaur egun, 2 Eucalyptus espezie daude Espainian: E. camaldulensis eta E. globulus espezieak. 2 espezie hauek inbaditzailetzat jotzen dira mundu mailan baina batez ere Europan eta Amerikan egiten dute kalte gehien. Espezie hauek mehatxu bat dira lurralde bateko ekosistemako anfibioentzat, landarediarentzat eta lurrarentzat. Hala ere, Espainiak ez du inbaditzaile bezala onartzen. Honetarako diotenaren arabera, eukaliptoak onura asko egiten dio ingurumenari, hala nola, eraginkorra dela uraren erabileran eta lurzoru degradatuak edo erabilgaitzak berreskuratzen dituela, bertako paisaia aberastuz.

# data[].attributes.attachment_link.description
Eukaliptoa zuhaitz mota bat da. Jatorriz, Australia eta Ginea Berriakoak izan harren, gaur egun munduko hainbat lekutan aurki dezakegu. Hau, gizakiaren esku hartzearen ondorio izan da. Haren hazkuntza azkarra dela medio papera, egurra eta bestelako produktu kimikoak ekoizteko landatu ohi da. Basogintzan garrantzi handia duen espezie honek Euskadin ere presentzia nabaria du, bereziki Bizkaian.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Suge gorbataduna (Natrix natrix), uretako sugea bezala ere ezaguna, suge ez pozoitsu bat da.

Suge gorbatadunek generoa daukatenez, haien luzera ezberdina izaten da generoaren arabera. Ar helduek metro bateko luzera izatera irits daitezke, emeek berriz, bi metroko luzera lor dezakete.

Suge honen gorputza lodia da, isatsa oso zorrotza dauka eta buruaren alboetan begiak ditu. Kolorea askotarikoa izan daiteke: berde iluna, urdina, grisa, beltza... Behekaldeko kolorea argiagoa izaten da eta alboetan orban beltzak izan ditzake. Suge batzuek, orban beltzaren atzekaldean, lepoko hori edo laranja izaten dute.

Suge gorbataduna Europako edozein lekutan aurki dezakegu, iparraldeko herrialdeetan izan ezik. Beste kontinente batzuetan ere aurki dezakegu, Afrikako ipar-mendebaldean eta Asiako mendebaldean, adibidez.

Penintsulan berriz, ohikoena da ipar-erdialdean aurkitzea, ibaien alboetan, putzu eta laku txikietan, leku lehor eta harritsuetan, kostaldeko dunetan eta basoetan.

Ba al dakizu

Suge hauek, neguan hibernatu egiten dute eta hortik irten eta gutxira, udaberrian, ugaltzen hasten dira. Uda n, arrautzak jartzen dituzte, 8 eta 40 bitarteko kopuruetan. Arrautzak, beroa eta hezetasuna behar dute eta 2 hilabete igaro eta gero, irailan, sugeak jaiotzen dira.

Suge gorbatadunak, gehienbat anfibioak jaten ditu, hala nola, igelak eta arrabioak. Hala ere, ugaztun txikiak, arrainak eta txoritxoak ere ehiza ditzake.

1-2 metroko luzera dute.

Normalean, ur gezetan, hau da, ibai edo erreketan aurki ditzakegu.

Lepoko hori edo naranja izaten dute.

Ez dira pozoitsuak.

Begi gorriak dituzte.

Ba al dakizu

Suge mota honen poblazioa oso txikia ez izan arren, leku zehatz batzuetan oso mehatxatuak daude. Arazo larriena, habitaten suntsitzea da, zehazki, mendi guneko ur-inguruneen aldaketa. Beste aldetik, gure gizartean gainerako sugeek bezala, ospe txarra dute eta askok hil egiten dituzte. Honez gain, kotxearekin ere nahi gabe harrapatzen dira.

Zer egin dezakegu?

1. Mendigune aldeko ibai eta errekak zaindu, kutsadura ekiditeko.

2. Uretako sugeek gure ekosisteman duten garrantziari buruz kontzientziatu.

3. Nekazal guneetan erabiltzen diren pestizida kantitateak kontrolatu.

4. Beldurrarengatik sugeak hil beharrean, bertako lekutik alde egin.

Bi metroko luzera izan dezakeen arren, suge gorbataduna ez da arriskutsua gizaki arentzako, pozoia sortzeko gai ez delako. Beste defentsa-metodo batzuk ditu. Honekin batera, ohikoena uzkitik usain nazkagarria botatzea da edo hilik dagoela antzeztea. Hala ere, inguratuta dagoenean erasotzeko itxura egiten du baina ez da kosk egitera heltzen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Suge gorbatadun - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Suge gorbataduna (Natrix natrix), uretako sugea bezala ere ezaguna, suge ez pozoitsu bat da. Suge gorbatadunek generoa daukatenez, haien luzera ezberdina izaten da generoaren arabera. Ar helduek metro bateko luzera izatera irits daitezke, emeek berriz, bi metroko luzera lor dezakete. Suge honen gorputza lodia da, isatsa oso zorrotza dauka eta buruaren alboetan begiak ditu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ametz arrunta Fagaceae familiako ertain bat da, eta gaztainondoen antzerakoa.

Gazteak direnean adarrak betik ateratzen hasten dira eta hazi ahala jausten hasten zaizkio. Heldu bihurtu baino lehen enbor-azal leuna dute eta gris kolorekoak dira. 25 urte baino gehiago bete bezain laster, azala loditzen zaizkie.

Ohikoena denez zuhaitz mota hau Iberiar penintsulan eta ipar-mendebaldean hasten dira.

Zuhaitz mota hau , 25 metrotara iritzi ahal arren, txikiagoa izaten dira. Demagun gutxi gora behera 13-14 pertsona heldu bata bestearen gainean jarrita beharko liratekeela 25 metrotako ametz arruntaren tontorrera irizteko.

Kimuak ametz arruntaren emborraren inguruan hasten diren loretzoak dira , udaberrian hasten dira gehienbat eta emborra mozten bada, hare gehiago hasten dira.

== Zeintzuk dira bere fruituak eta loreak? ==

Ba al dakizu

Zuhaitz honen fruituak ezkurrak dira. Guretzat janezinak izan harren eta asko gustatzen zaizkion fruituak dira. Loreak beheko irudian ikus dezakezuen forma dute, zuhaitz hostoerorkorra denez gutxienez urtean behin erortzen zaizkio hostoak.

Gehienbat trenbideak egiteko erabili ohi zen , kalitate eskaseko egurra duenez eta gainera kimuak izeneko loreak erreproduzitzeko gaitasuna dutenez, oso erabiliak dira egur ikatza egiteko edo larrua ontzeko. Horretaz gain ezkurrak abereen elikagai gisa balio dute.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Ametz arrunt - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ametz arrunta Fagaceae familiako ertain bat da, eta gaztainondoen antzerakoa. Gazteak direnean adarrak betik ateratzen hasten dira eta hazi ahala jausten hasten zaizkio. Heldu bihurtu baino lehen enbor-azal leuna dute eta gris kolorekoak dira. 25 urte baino gehiago bete bezain laster, azala loditzen zaizkie. Ohikoena denez zuhaitz mota hau Iberiar penintsulan eta ipar-mendebaldean hasten dira.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Arkakusoa txiki bat da, gizakien, txakurren, katuen eta odol beroko beste batzuen odolaz elikatzen dena.

Normalean katuen eta txakurren ilean bizi izaten dira. Gizakietan eta odol beroko beste animalia batzuetan ere aurki daitezke. Intsektu talde hau munduko leku guztietan aurki dezakegu, Antartikan barne.

Intsektu ez-hegodunak dira, 1,5-3,3 milimetroko luzera dute eta kolore ilunekoak dira, eta espezieren arabera gorriak, marroiak eta beltzak izan daitezke. Bere gorputza gogorra da eta ile eta arantza txikiz estalia dago. Hanka luzeak dituzte ilearen artean erraz mugitu ahal izateko, eta salto egiteko.

Arkakusoek lau estadio dituzte beren bizi-zikloan: arrautza, larba, pupa eta heldua. Arkakusoaren bizi-ziklo osoak aste gutxitatik hilabete batzuetara arte iraun dezake, ingurumenaren baldintzen arabera.

Ziztada mingarria izan ohi da eta normalean 3 ziztada edo gehiago ilaran egiten ditu. Horietako ziztada bakoitzean gorriune bat osatzen du, normalean 1 cm baino gutxiagoko tamaina duena, non ziztadaren puntu zehatza ikus daitekeen. Ziztada honek sentsibilizatutako pertsonengan erreakzio alergiko handia eragin dezake.

Zeintzuk dira sintomak?

Ziztadak hanketan eta arropa gorputzari egokitzen zaion lekuetan gertatzen dira gehienbat, hala nola gerrian, ipurmasailetan, izterretan eta sabelean.

Arkakusoen ziztaden sintomak hauek dira:

Ziztada gorri txikiak ikus ditzakegu, askotan hiruko taldeetan eginak, eta azkura handia eragiten dute.

Likidoz beteriko burbuila edo boltsak (anpoilak) eragin ditzake, pertsonak arkakuso-ziztadei alergia badie.

Gizakiontzat kaltegarriak izan daitezke?

Arkakuso baten ziztadak larruazaleko infekzioa ekar dezake. Hauek gizakiengan gaixotasunak eragiten dituzten bakterioak izan ditzakete, hala nola, tifusa eta izurria. Arkakusoen ziztadaren bitartez gizakiei bakterioak transmititu ahal zaizkie.

Ba al dakizu

Nolakoa da tratamendua?

Arkakusoaren ziztadak tratamendurik gabe desagertuko dira. Hala ere, berriro ez ziztatzeko, arkakusoengandik aldendu beharra dago. Beste aldetik, arkakusoen ziztaden sintomak arindu nahiz izanez gero, arazoa kontsultatu ostean, kremak eta sendagaiak erabili ahal izango dira.

Baliteke beti prebenigarria ez izatea. Helburua arkakusoak kentzea da, eta horretarako etxea, maskotak eta kanpoko beste eremu batzuk tratatu daitezke. Prozesu horren bitartean haur txikiek ez dute etxean egon behar, osasunerako kaltegarriak izan ahal direlako. eta babestuta egon behar dute kimikoak botatzean. Askotan, arkakusoen aurkako lepokoak, eskumuturrekoak... ez dute funtzionatzen. Hainbat teknika probatu ostean arazoarekin jarraitzekotan albaitariari laguntza eskatzea gomendagarria izango zen.

Webgune interesgarriak

# data[].attributes.attachment_link.description
Arkakusoa txiki bat da, gizakien, txakurren, katuen eta odol beroko beste batzuen odolaz elikatzen dena. Normalean katuen eta txakurren ilean bizi izaten dira. Gizakietan eta odol beroko beste animalia batzuetan ere aurki daitezke. Intsektu talde hau munduko leku guztietan aurki dezakegu, Antartikan barne.

# data[].attributes.body
(Gure ahotsa taldea)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Akaroak (Acari) artropodo mota bat dira, araknidoen taldean kokatzen direnak. Gaur egun, 50.000 espezie ezagutzen dira, baina zientzialariek 500.000 espezie inguru aurkitu daitezkeela uste dute. Espeziearen arabera, beraien tamaina eta ezaugarriak ezberdinak izango dira. Animali hauek, orain dela 400 milioi urtez lur planetan egon dira eta animali lurtar zaharrenetarikoak direla pentsatzen da. Beraien tamaina txikiaren ondorioz, begi-bistaz ikusezinak diren arren, egunero erabiltzen eta ikusten ditugun bizilekuetan aurkitu daitezke.

Nolakoak dira?

Akaroen tamaina oso txikia da, gehienak 1mm baino txikiagoak izanik. Beraien hazkuntzan zehar, etapa ezberdinak bereiztu daitezke eta hauetan zehar dituzten ezaugarriak ezberdinak izango dira. Hasieran 6 hanka izango dituzte eta, geroago, 2 gehiago hazi eta 8 hanka izango dituzte.

Beraien gorputza 2 zatitan banatzen da. Aurreko zatia (gnatosoma edo proterosoma) txikiagoa da eta elikatzeko behar dituzten gorputz zatiak aurkitzen dira. Atzeko zatia (idiosoma edo histerosoma), berriz, zabalagoa izango da eta hankak edukiko ditu.

Beraien ugalketa prozesua oso azkarra izango da; emeek egunean arrautz bat jartzeko gaitasuna edukiko dute. Gainera, hil aurretik emeen ugalketa handitu eta arrautz kantitatea askoz ere handiagoa izango da.

Non aurkitzen dira?

Akaroak tenperatura ona eta hezetasun apur bat dagoen lekuetan daude. Hauek elikatzeko eta ugaltzeko hainbat habitat natural dituzte; buruko larruazala eta azala esaterako. Pertsona batek egunean gramo bat azal botatzen du, gutxi gorabehera eta botatako azalez elikatzen dira akaroak.

Horrez gain, koltxoi, ohe-arropa, moketa, alfonbra, gortina eta ehunetan jartzen eta hazten dituzte beraien arrautzak. Hainbat materialetan egin eta gero, akaroak ehun naturaletan ugaltzen direla ohartu dira, batez ere artilean, ehun sintetikoetan.

Itsas mailatik 1100 m-tik gorako altueretan, akaroek bizi-baldintza onak izateari uzten diote.

Akaroak ez dira espezie arriskutsuak, baina asma eta hainbat alergia sorrarazten dituzte; hauek hautsean itsasten baitira eta gizakiok hauts hori arnasten baitugu.

Akaroekiko sortzen den alergiaren sintomak hauek izango litzateke: mukiak, domenistiku, begietako azkura edo malkoak, eztula, arnasa hartzean txistua eta azala gorritzea.

Kalkuluen arabera, populazioan %10 eta %20 artean dago akaroekiko sentsibilizazioa, alergiak eta asmak sortuz. Hori ekiditeko eremu menditsuak jotzen dira egokitzat.

Alergia eta asmaz gain, akaroek izurriteak ere osatzen dituzte, akaroen kasuan bi mota daude: eriofidoak eta tetranikidoak (armiarma gorria adibidez).

# data[].attributes.attachment_link.description
Akaroak (Acari) artropodo mota bat dira, araknidoen taldean kokatzen direnak. Gaur egun, 50.000 espezie ezagutzen dira, baina zientzialariek 500.000 espezie inguru aurkitu daitezkeela uste dute. Espeziearen arabera, beraien tamaina eta ezaugarriak ezberdinak izango dira. Animali hauek, orain dela 400 milioi urtez lur planetan egon dira eta animali lurtar zaharrenetarikoak direla pentsatzen da.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Haritz gorria ( Quercus rubra) landareen erreinuaren barruan dagoen zuhaitz mota bat da. Haritz bat hain zuzen. Zuhaitz mota honek Ipar Amerikako hainbat lekutan aurki daiteke berau baita bere jatorrizko banaketa. Dena den, gaur egun, basogintzan erebiltzen den haritz mota da, horregatik, beste lekutan ere egon daiteke; adibidez, Europan.

Haritz gorria zuzen hazten den landare mota da. Asko handitzen dira, eta normalean, 35-43 metrotara ailegatzen dira. Gainera, beraien enborra, oso lodia da.

Mota hauetako landareek, beren ezaugarri diren hostoak dituzte. Haritz gorrien hostoak, bereziki, kolore gorria hartzen dute udazkenean zehar.

Zuhaitz hau, haritz familiarena bada ere, honetatik, zura lortu daiteke; upelak egiteko erabiltzen dena.

Hauetatik, fruituak ateratzen dira; konkretuki, ezkurrak.

Jatorriz Ipar Amerikakoa da; Estatu Batuetako ipar-ekialdean, Kanadako hego-ekialdean eta Mexikoko ipar-ekialdean aurkitu daiteke.

Dena dela, haritz gorria, basogintzan asko erabiltzen den zuhaitz mota da. Hortaz, beste hainbat tokitan ere aurkitu dezakegu; hala nola, Europan. Kasu gehienetan, haritzaren zura aprobetxatu egiten dute; honi, etekina ateraz.

Egoera askotako lurzoruak jasaten baditu ere, erreken inguruan bizitzea nahiago dute. Beraz, erraza izango da, hauek, ibaien ertzetan aurkitzea.

Haritz gorria erraz identifikatu dezakegun landare mota bat da. Hau, enborraren azalagaitik edota testura motagaitik antzematen da; erdian marra distiratsuak diruditen gandorrak baititu. Beste haritz batzuek zuhaitzaren goialdean dute azalera-mota hori, baina enbor osoan marrak dituen zuhaitz bakarrak dira hauek.

Ba al dakizu

Haritz gorriak, izaki autotrofoa da; hau da, bizitzeko behar duten janaria lortzeko ahalmena daukate. Beste modu batean esanda, energia lortzen dute, ura eta CO2tik abiatuta.

Haien janaria lortzeko, hainbat pausu jarraitu behar dituzte:

1. Lurzorituk ura eta gatz-mineralak hartzen dituzke. Mantenugai hauek hartzeko sustraiak erabiltzen ditutzte.

2. Sustraiak mantenugai horiek hartu eta zurtoinatik garraiatzen da hostoetara heldu arte.Zurtoinetatik, ura eta gatz-mineralak (izerdi landugabea), hostoestako garraiatzen dituzte.

3. Hostoetara ailegatzean, Eguzkiaren laguntzarekin fotosintesia egiten dute; hau da, ura eta CO2, azukrean bihurtzen dute. Lortutako azukrea haiek behar duten energia ematen die eta haien janaria da.

4. Azkenik, lortutako janaria landare osoan zehar garraituko da; zeula guztietara janaria heltzeko.

Bizi-zikloa, ezinbesteko prozesua da izaki bizidun guztientzako. Iraunpen luzeko prozesua dela diogu, jaiotzen garenetik, hiltzen garenen arte irauten duelako. Prozesu hau etengabea bada ere; faseetan banatzen da.

1.LORAKETA: Haritz gorria dituen loreak ez dituzte intsektuek polinizatzen, baizik eta aireak; hau da, airearen laguntzaz lorean dagoen polena mugitzen da eta polinizazio hori lortzen da. Baina haritz gorriaren loreak ez dira deigarriak, horregatik konfunditu ahal dira.

2.FRUKTIFIKAZIOA: Haritz gorriaren fruta eta hazia ezkurrak dira. Lore emearen barruan polena sartu denean ezkurra garatzen hasiko da. Haritz gorriaren kasuan hazi eta garatuko dira, baina ez dira helduko, eta negu ostean eta hurrengo urtean zehar ernetzeko prest daude.

3.HAZIA SAKABANATZEA: Hazia, edo ezkurra, ez da haizearekin mugituko eta soilik zuhaitzetik eroriko da. Animaliak, bereziki katagorriek, mugituko dituzte lekuz lehen zuhaitzetik distantzia batera hasiz.

4. ERNETZEA: Behin lurzoruko baldintza onak direla kontuan izanda eta etsaien erasoei aurre egitea lortu duten, intsektuen erasoak adibidez, prest daude ezkur horiek haien kabuz ernetzeko eta hazteko.

5. HELDUTASUNA: Haritz gorria urte asko bizirik irauten duen izaki biziduna da. Hala ere, bizirik irauteko arriskuak aurkitzen ditu bizitzan zehar, sute batean erretzeko adibidez. Ezkurra zuhaitzaren fasean zehar haziko da, zuhaitz txiki bat bihartuz, loratzen hasiko dena. zikloa errepikatuz. Zikloa behin eta berriz errepikatuko da.

LANDAREEN BIZI ZIKLOA

( B I D E O A)

https://www.youtube.com/watch?v=VbOzv-Npqfs

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Haritz gorri - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Haritz gorria ( Quercus rubra) landareen erreinuaren barruan dagoen zuhaitz mota bat da. Haritz bat hain zuzen. Zuhaitz mota honek Ipar Amerikako hainbat lekutan aurki daiteke berau baita bere jatorrizko banaketa. Dena den, gaur egun, basogintzan erebiltzen den haritz mota da, horregatik, beste lekutan ere egon daiteke; adibidez, Europan.

# data[].attributes.body
(Gure ahotsa taldea)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wikipedia, Entziklopedia askea

Zer dira?

Alga ( Algae) uretan zein ingurune hezean bizi den izaki biziduna da. Landareen oso antzekoa da baina ez du sustrai, zurtoin ezta hostorik. Asko eta asko urtarrak dira, esaterako, hondartzan uretan ikutu edo ikus ditzakegunak.

Ba al dakizu

10.000 makroalga existitzen dira baina, landareekin alderatuz oso gutxi dira, landareak 230.000 baitira.

Landareen kasuan bezala, algak ere, fotosintesiaren bidez elikatzen dira. Alegia, izaki autotrofoak dira. Alga mota ezberdin asko daude. Hauen artean, batzuk zelulabakarrak dira, beste batzuk, zelulanitzak direlarik. Beraz, oso alga txikietatik hasiz, 50 metro baino gehiago neurtzen duteneraino aurki ditzakegu.

Nolakoak dira?

Algak itsasoko barazki bezela dira ezagutuak. Itsuraz gehienak berdexkak dira, nahiz eta marroiak, gorriak eta antzerako koloretakoak ere aurki ditzakegu. Sarritan, ikutzerakoan desatseginak izan daitezke eta hauen gainetik ibiltzea arriskutsua ere izan daiteke, oso irristakorrak baitira.

Ba al dakizu

Ilunpean dizdira egiten duten algak ere aurki daitezkela. Alga hauek berdeak izaten direla eta oso txikiak. Mota askotakoak aurki ditzakegula baina hauetako hamarrek pertsona baten ilearen tamaina dutela.

Algei dagokienez, alga mota ezberdinen aurrean topatuko gara, denak kolore, tamaina, forma eta onura desberdinak eskaini ditzaketelarik. Hona hemen garrantzitsu batzuk:

Ur epel eta sakonetak bizi direnak dira. Sailkapen honen barnean, Irlandako goroldioa eta Cochayuyo dira ezagunenak. Irlandako goroldioa leku harritsuetan eta era basatian hazten da. Alga freskagarria eta hidratatzailea da, eta oso egokia da biriketan eta bihotzean beroarekin sortzen diren patologiak tratatzeko. Udan entsaladetan laguntzeko erabiltzen da. Bestalde, Cochayuyo, jatorriz Txilekoa da eta tradizio handikoa kultura indigenan, oso baloratua da gibelaren propietate desintoxikatzaileengatik.

Parda gehienak, gune epel eta subpolarretako kostalde harritsuetan bizi dira, marearteko eremua domeinatzen dutelarik. Nori alga, bikaina da larruazaleko eta mukosetako arazoak tratatzeko eta A bitamina n oso aberatsa da. Honekin, arrozez betetako bolak egiten dira sushiarekin elkarbanatzeko. Itsasoko espagetia berriz, itsaso sakonetan eta gune asaldatuetan hazten dena. Tailarinak gogorarazten dituen forma luze eta estua dute.

Espirulina alga berde-urdinxken taldekoa da, eta 1.500 mota baino gehiago ezagutzen dira. Kirolariek, argaltzeko dietak egiten dituzten horiek, haurdun daudenek eta anemia neurtzeko behar dituzten horiek kontsumitzen dute. Bestalde, Chlorela kolore berde urdinxkako klorofila iturririk handiena duen zelula bakarreko alga da.

Algen bizi zikloaren 4 urratsak dira ondorengoak:

1. Diploidea garatua dagonenea, meiosi izeneko prozesu zelularrean banatzen da.

4. Gameto guztiek diploide-zelulak osatzen dituzte, eta prozesua berriro hasten da.

Jangarriak al dira?

Alga asko jangarriak dira, askotan sukaldariek beraien errezetak egiterako orduan alga batzuk erabiltzen dituzte baina, supermerkatu zein dendetan saltzen diren beste hainbat produktu egiterako ere erabiltzen dira, esaterako, haurren janaria, esnekiak, zorroetan datozen zopa, krema eta maskotentzako elikagaia, besteak beste.

Gainera, gure gorputzarentzat onuragarriak direla esaten da; esneak baino kaltzio gehiago eta dilistek baino burdin gehiago dute, kolesterol-mailak erregulatzen dituzte, heste-igarotzea hobetzen dute, hazkunde-garaietan garrantzitsuak dira, oso onuragarriak dira menopausian, nerbio-sistemaren funtzioak hobetzen dituzte eta abar.

Ba al dakizu

Arrantzale askok arraina arrantzatu beharrean algak eraman izan dituzte sareetan itsatsiak.

Kolesterol-maila erregulatzen dute, hesteetako zirkulazioa hobetzen dute, kaltzioa ematen dute, hazkuntzan laguntzen dute, menopausian laguntzen dute, nerbio-sistemaren funtzioak hobetzen dituzte, hauei esker immunitatea handitzen da eta abar.

https://www.conasi.eu/blog/consejos-de-salud/que-son-las-algas/

https://www.webconsultas.com/dieta-y-nutricion/alimentos-saludables/curiosidades-sobre-las-algas#:~:text=Las%20algas%20tambi%C3%A9n%20son%20muy,utilizar%20estas%20plantas%20como%20biocombustible.

https://naturaleza.paradais-sphynx.com/algas/algas-caracteristicas-tipos.htm

# data[].attributes.attachment_link.title
Lankide:Izaro Arregi/Proba orria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wikipedia, Entziklopedia askea Alga ( Algae) uretan zein ingurune hezean bizi den izaki biziduna da. Landareen oso antzekoa da baina ez du sustrai, zurtoin ezta hostorik. Asko eta asko urtarrak dira, esaterako, hondartzan uretan ikutu edo ikus ditzakegunak. Ba al dakizu 10.000 makroalga existitzen dira baina, landareekin alderatuz oso gutxi dira, landareak 230.000 baitira.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Planaria zizare moduko animalia ornogabea da. Ur gozoetan bizi egiten da, eta haragijaleak izaten dira, gehienetan. Honekin batera, Europan espezierik ugariena izaten da.

Planaria Tubellaria klasearen barruan sailkatzen den zizare moduko animalia ornogabea da. Planariak, ur gozoetan (ibaietan, urmaeletan...), itsasoetan, eta leku hezeetan aurkitu ahal ditugu. Europan ugariak diren animaliak dira.

4 eta 15cm bitarteko luzera daukate, eta bi kolore izan ahal dituzte alboetan, grisa edo marroia, eta argiagoak dira sabelalderantz.

Ba al dakizu

Ba al dakizu

Planariak aldebiko simetria dute, hau da, gorputza erditik mozterakoan, eskuinean geratzen den aldea eta ezkerrean geratzen dena berdinak dira; marigorringoekin gertatzen den bezala.

Planariaren gorputz-antolaketa nahiko sinplea da. Animalia honek, gorputzaren goiko aldean hainbat puntu txiki ditu, askotan, begiekin nahastu egiten direnak . Puntu hauei esker, ikusi ezin duten arren, argiaren indarra antzematen dute.

Ba al dakizu

Begiak non dituzten erreparatzen badiogu, gorputzaren goiko partean bi begi dituzte. Ahoa, berriz, gorputzaren erdian daukate.

Planariek bi motako ugalketa egin dezakete, sexuala edo asexuala.

Ohikoena ugalketa sexuala izaten da, eta honetan, planariak hermafroditak direla kontuan hartuta, hau da, genital arrak (barrabilak) eta emeak (obulutegia) dituztela, bikote bat ugaltzeko behar ez dutela esan daiteke. Planaria, esperma eman eta jasotzeko gai da. Arrautzak, gorputzaren barnean hasiko dira, eta kapsulen bitartez, kanporatuak izango dira. Hauek 2-3 aste beharko dituzte ernaltzeko, hau da, planaria txikiak jaiotzeko, eta gero planaria helduak bihurtuko dira.

Bestalde, ugalketa asexualean, hau da, organo sexualak parte hartzen ez duten ugalketa motan, planariak bere buztana leku batean finkatuko du; gorputzaren beste zatiaz bananduz. Bi planaria zati hauek, falta zaien zatia birsortuko dute; bi planaria ezberdin lortuz.

Planariaren harrapariak edo etsaiak, arrainak eta ganbak direla esan dezakegu.

Gehienak, haragijaleak dira; hau da, planariaren tamaina nahiko txikia dela kontuan hartuz, krustazeo txikiak (adb. krillak), harrak eta intsektuak.

Webgune eta bideo interesgarriak

# data[].attributes.attachment_link.description
Planaria zizare moduko animalia ornogabea da. Ur gozoetan bizi egiten da, eta haragijaleak izaten dira, gehienetan. Honekin batera, Europan espezierik ugariena izaten da. Planaria Tubellaria klasearen barruan sailkatzen den zizare moduko animalia ornogabea da. Planariak, ur gozoetan (ibaietan, urmaeletan...), itsasoetan, eta leku hezeetan aurkitu ahal ditugu. Europan ugariak diren animaliak dira.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Karramarroa edo hamarratza (Brachyura), erreinuko bat da, oskol batez babestua baitago aurrekaldean bi matxarda dituelarik. Ondorioz, krustazeoa denez, taldean kokatzen da, horrek esan nahi du ez duela , gizakiok ez bezala.

Krustazeoaz gain, krustazeo dekapodoa da, hau da, bost pare ditu. Dekak hamar esan nahi baitu greziarrez eta podok oina, hamar oin. Hasiera batean ibiltzeko balio badute ere, aurreneko parea moldaturik dauka eta matxardak garatu ditu. Aurreneko pare hori gainerako hankak baino askoz handiagoa da eta hainbat funtzio ditu: hartzea, erasoen aurrean babestea eta gainerako karramarroekiko harreman sozialak eratzea.
Hainbat mota ezberdinetakoak daude, oso txikiak diren batzuetatik hasi eta oso handiak diren batzuetaraino. Gainera, kolore ezberdinetakoak izan daitezke, beltzak, gorriak edota laranjak. Hala eta guztiz ere, denak partekatzen dituzten ezaugarri batzuengatik denak karramarrotzat jotzen ditugu.

Ba al zenekien... Munduan zehar gutxigorabehera 4500 karramarro espezie ezberdin existitzen direla?

, hau da , eta , , bizi diren karramarroak daude. Gainera, itsasoan bertan ere itsaso hondoan bizi direnak eta itsaso kanpoan bizi direnak daude. Itsaso kanpoan bizitzeari dagokionez hondarretan, , etab. bizitzea esan du.
txoko gehienetan aurki ditzakegu karramarroak, nonahi daude. Asko eta erraz bilatzea nahi izanez gero, hondartza ertzetako arroketara edota portuetara joatea gomendatzen dizuegu. osoan ere nonahi daude.

Ba al zenekien... karramarroak orokorrean bizpahiru urtez bizi direla?

Jaterako orduan, beraien bi matxardez baliatzen dira.
Erreproduzitzeko garaian, barne ernalketa erabiltzen dute. Hau da, ren eta espermatozoidearen elkarketa barnekaldean gertatzen da. Hala ere, elkarketa horrek ez du zertan berehala izan behar. Emeak, nahi izanez gero, arraren hazia bere gorde dezake, eta nahi duenean erabili, ernalketa eman dadin.

Ondoren, erruten ditu. Prozesu hau emearen sabelaldean ematen da eta karramarro emeak material itsasgarri bat isurtzen du, arrautzak geldirik egon daitezen.
Gizakiok amaren sabelean 9 hilabete egoten garen bezala, karramarroak 20 egunetatik 4 asteetaraino egon daitezke arrautza barnean, espeziearen arabera.

Ba al zenekien... Ozeanoko jaiotzak, itsasaldiekin sinkronizatzen direla, ama larba txikiak uretara botatzeko gai izan dadin? Eta ugalketa sasoian karramarro bikoteek batera lan egiten dutela janaria bilatzeko orduan eta arrautzak zaintzerakoan?

Ez badirudi ere, etsai hilgarriak dituzte, hain zuzen ere. Txikiak direnean edo oskolez aldatzen ari direnean egon ohi dira arriskuan. Olagarroez gain, arrain, edo beste karramarro handiagoko batzuez janak izan daitezke.

Hala eta guztiz ere, haien etsairik handiena gu gara, , karramarro handi asko baititugu, ondoren guk jateko. "Nasa" izeneko tramankulu batzuen bidez arrantzatzen dira, hauek kaiola moduko baten itxura dutelarik. Hauen barruan, amu bat (arrain hil bat, adibidez) jartzen da eta bertan karramarroak sartzean hildako arrain hori jatera, ezin izaten dira atera.

Ba al zenekien... Karramarroek matxarda bat galtzen badute borroka edo istripu batean, galdutako hura berriro haztea eragin dezaketela?

# data[].attributes.attachment_link.title
Lankide:Kostako jendia/Proba orria - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Karramarroa edo hamarratza (Brachyura), erreinuko bat da, oskol batez babestua baitago aurrekaldean bi matxarda dituelarik. Ondorioz, krustazeoa denez, taldean kokatzen da, horrek esan nahi du ez duela , gizakiok ez bezala. Krustazeoaz gain, krustazeo dekapodoa da, hau da, bost pare ditu. Dekak hamar esan nahi baitu greziarrez eta podok oina, hamar oin.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Gorostia (Ilex aquifolium), edo, baita ere, Akifoliazeoen familiako txiki bat da. Hogei metroko altuera izatera irits daiteke eta bostehun urte bizi, baina normalean ez da ehun urtetik pasatzen.

hau funtzionalki dioiko a, hau da, ale batzuk emakumezkoak eta beste batzuk gizonezkoak dira. Normalean 6 edo 15 metroko altuera izaten du, enbor zuzenarekin eta -itxurarekin, gainera, bizitza osoan zehar azala leuna du.

Hasieran kolore berdexkakoa izan ohia da eta bigarren edo hirugarren urtetik aurrera behin betiko tonu gris iluna hartzen du

Berde distiratsua

Iraunkorrak

Oso zurrunak

Sinpleak

Txandakatuak

Obalatuak

Ertz arantzatsu sendoa dute gazteetan eta adar baxuagoetan helduetan

Bost urte inguru irauten dute

9 mm-ko diametroa izan dezakete, emakumezkoek zertxobait gehiago; bakartiak edo tontor trinkoagoetan daude. Femeninoak dialipetalak ( petaloak dituena) dira, eta maskulino errotazeoak (oso hodi motzarekin eta petalo zabalarekin), guztiak edo arrosa kolorekoak eta batzuetan zikinduak. Lauzpabost sepalo eta petalo kopuru berdina dute.

Ale femeninoek fruitu ez oso haragitsua ( drupa), hasieran berde kolorekoa eta gero gorri distiratsua edo hori bizia, oso berandu heltzen dena (urria edo azaroa aldera) eta zuhaitzean luzaroan irauten duena, sarritan negu osoan zehar. Barruan lauzpabost hazi ditu.

Komeni da gorostia hazkuntza garaian ongarritzea eta atseden-garaian biguntzea.

Erraz ugaltzen da izkira, hazi, mentu eta zatiketen bidez, baina ez ditu ongi jasaten transplanteak. Landare dioikoa da, hau da, ale batzuk emakumezkoak eta beste batzuk gizonezkoak dira. Emakumezkoak baia gorrien ezaugarriak dituzte eta, fruitua emateko, gizonek polinizatu egin behar dituzte.

Batzuetan, espezie nagusi gisa sastraka trinko bat osatzen dute. Beti giro heze eta itzaltsuak behar dituenez, barruan edo mendi-hegaletan hazten da. 2000 metrotik gora igotzen da, eta beti zoru fresko eta solteetan, batez ere silizeoetan.

Medikuntza

Medikuntza tradizionalean antzinatik erabili izan da gorostia sendagaile gisa. egosien infusioa gorputza desinflamatzaile gisa erabiliz.

Lorezaintza

Lorezaintzan erabilera garrantzitsua ere du Gorostiak, hostoetan eta fruituetan duen edertasunagaitik. Neguan bere fruituak gorri distiratsuak eta bere hostoak berde ilunak direnez, kontraste xarmangarria eskaintzen du gainontzeko zuhaitz eta zuhaixkek hostorik ez dutenean. Horrek lorezaintzan oso preziatua den landarea bihurtzen du.

Gorostiaren landarea, gabonetan etxeetan apaingarri gisa erabiltzen da, tradizionalki neguan erabil izan da iparraldean eta erdialdean, garai horretan fruituak izaten baititu.

Ebanisteria

Gorostiak egur preziatua du ebanisterian, hau da, gorostiaren egurrarekin altzariak egitea. Honen egurra, oso gogorra eta trinkoa da, ez du uretan flotatzen, baina ez du marrazkirik eta zaila da material honekin lan egitea.

Babestutako espeziea

Gorostia medikuntza, apaindura, eta ebanisteria-erabileretarako biltzeak kalte ugari eragin dizkio, leku askotan galzorian egoteraino.

Gaur egun, Europako hainbat herrialdetako eremu zabaletan babestutako espeziea da. Espainiako lurralde osoan ere babestuta dago.

Fruituak heltzeak balio ekologiko handia ematen dio landare honi, elikagai iturri berezia baita askorentzat, bereziki txorientzako, urtarorik gogorrenean, baliabide urriagatik.

Askotan Mihura gorostiarekin nahasten da antzeko erabilerak dituztelako. Bitxia bada ere, biak erabiltzen dira sendabelarrak direlako, gabonetako apaingarri modun erabiltzen dira eta ehizarako. Hala ere, bi landareek ez dute ezer komunean eta oso ezberdinak dira.

Gorostia (Ilex aquifolium) tamaina handiko zuhaitza da, 10 metroko altuerara iristen dena. Hosto berdeak, iraunkorrak eta drupa gorri formako fruituak ditu.

Mihura (Viscum album) landare bat da, bere , 50 cm inguruko luzera dutenak, bere zuhaitz pupiloen enbor eta adarretatik igotzen dira.

Fruituak, baia formakoak, -ale zurien antzekoak dira, baina txikiagoak eta zeharrargiak.

Esteka interesgarriak

# data[].attributes.attachment_link.description
Gorostia (Ilex aquifolium), edo, baita ere, Akifoliazeoen familiako txiki bat da. Hogei metroko altuera izatera irits daiteke eta bostehun urte bizi, baina normalean ez da ehun urtetik pasatzen. hau funtzionalki dioiko a, hau da, ale batzuk emakumezkoak eta beste batzuk gizonezkoak dira.

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Zebra-muskuilu

# data[].attributes.body
https://eu.wikipedia.org/wiki/Txikipedia:Ahabia

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ephemeroptera , euskaraz efemeropteroak eta maiatz-euliak deituak, Pterygota azpiklasearen barneko ordena dira. Udazkenean zein udaberrian jaiotzen dira larba moduan eta erreketan aurki daitezke. Tamainak 12 eta 30 milimitroen artean alda daiteke. Intsektu hauek betidanik piztu dute jakinmina, Aristoteles filosofoak berak hauei buruz ikertu zuen. Hiru mila espezie inguru existitzen dira.

Intsektu hauek primitiboak dira, hau da, existitu ziren lehen intsektuen ezaugarri batzuk dituzte; buztan luzea eta tolestu ezin diren hegalak. Hegalak tolestu ezin dituztenez palaeopteroen mailan daude. Intsektu hauen gorputzak hiru atal desberdin ditu: burua, torax-a eta abdomena.

Torax-ak hiru atalez osatuta dago; protorax-a (buruari lotuta dago), mesotorax-a (torax-aren hiru zatiak lotzen ditu) eta hirugarrenik metatorax-a (abdomenarekin lotuta dago). Torax-aren atal bakoitzak bi hanka ditu.

Koloreari dagokionez, kolore guztietako ephemeropteroak aurki daitezke.

Ephemeropteraren bizi-zikloak hiru fase ditu: ninfa, subimago eta imago.

Uretan arrautzetatik larba moduan jaiotzen dira. Jaiotzen diren

momentutik uretatik atera eta hegalak garatzen dituzten momenturaino irauten du fase ninfa faseak.

Ba al dakizu

Ninfa etapa bukatzerakoan, hau da, hegalak garatzen dituztenean beste fase bat hasten da: Subimago fasea. Fase honetan intsektu mota honen zangoak eta begiak oraindik ez daude guztiz garatutak eta ez dago ugaltzeko prest. Bigarren fase honek (Subimago) minutu batzuk, egun bat edo bi egun irauten du espeziearen arabera.

Azkenik, ephemeropteroa heldua bihurtzen denean Imago fasea hasten da.

Azken fase honetan, hegalak guztiz garatuta dituzte eta hegan egiteko gai dira.

Gainera, ugaltzeko prest daude.

Ba al dakizu

Intsektu mota hau, bizi ziklo ezberdinak ditu eta horien arabera bizitoki ezberdinak dituze. Ninfa fasean, uretan bizi dira, ur gatzdunean edo ur gezan aurkitu daitezke. Gehien bat arroken azpiko aldean egoten dira.

Imago faseari dagokionez, udaberrian edo udazkenean, bi egunetan, tioki ezberdinetan aurkitu daitezke. Helduak direnean soilik ateratzen dira uretatik, eta erreprodukzioa egiteko izaten da. Beraz, haien bizitzaren denbora gehiena oxigeno asko dagoen uretan igarotzen dute.

Ninfa fasean, ur-azpian daudenean belarjale izaten dira, gehien bat algak jaten dituzte. Haien hurrengo fasean, helduak direnean, ez dute jaten. Hala ere, haien bizi iraupen motza dela eta, hasieran jaten dutenarekin nahikoa izaten da.

Gehiago jakiteko

- Ephemeropterak Ebro Ibaian

- Ephemeropteroen bizi zikloaren inguruan

Erreferentziak

# data[].attributes.attachment_link.description
Ephemeroptera , euskaraz efemeropteroak eta maiatz-euliak deituak, Pterygota azpiklasearen barneko ordena dira. Udazkenean zein udaberrian jaiotzen dira larba moduan eta erreketan aurki daitezke. Tamainak 12 eta 30 milimitroen artean alda daiteke. Intsektu hauek betidanik piztu dute jakinmina, Aristoteles filosofoak berak hauei buruz ikertu zuen. Hiru mila espezie inguru existitzen dira.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Huntz arrunta (Hedera Helix), Araliaceae familiako landare espeziea da. igokaria eta iraunkorra da; azala zartatua eta marroia duena. sinpleak ditu, bi motatakoak direnak: eguzkitakoak, obakuak, eta itzalekoak, gingildunak. berde kolorekoak izaten dira eta sortaka agertzen dira; 4 lore-hosto eta obulu handi bat izanik. Fruituak, berriz, globo itxurakoak eta beltzak izaten dira.

, eta iparraldean bizi da, , enborretara igota, hormetan edo lurrean etzanda. Euskal Herrian arrunta eta ugaria da, leku lehor edo pobreenetan eta mendi garaienetan falta delarik.

Ba al dakizu

30 metro edo gehiago haz daiteke. Ez badu topatzen lekuren bat igotzeko, lurrean zabaldu eta sakabanatzen da. Baina, eskura harkaitz, zuhaitz, horma edo beste euskarriren bat topatzen badu, hari itsasten zaio, harekin kontaktuan dauden adarretan hazten diren sustrai adartsuen bidez; gorenera igoz.

ere fruituak estimatzen dituzte, eta medikuntzan, zauriak orbaintzeko, neuralgiak lasaitzeko eta kailuaen aurka egiteko erabilgarria da; baita katarroak, bronkitisak, eztula eta asma sendatzeko. Gainera, hormak, fatxadak, biribilguneak eta abar estaltzeko eta apaintzeko balio du ere.

Ba al dakizu

Udaren azkenaldean edota udazken hasieran loratzen da. Fruituak, berriz, negu bukaeran edota udaberri hasieran heltzen dira, hegaztientzat oso preziatuak direlarik. Dena den, apirilean, landare honen adar-aldaxka biderkaketa ematen da. Horretarako, moztutako zatia landatu aurretik, beharrezkoa da sustraiak uretan edo arean sartzea.

Huntza a da, bere kabuz elikatzeko gai baita. Horretarako, hazteko eta elikagaiak eskuratzeko, fotosintesia prozesua egiten du.

1. Materia inorganikoa (, gatz mineralak eta karbono dioxidoa ) materia organikoa (glukosa) bihurtzen du.

2. Fotosintesia, hostoetan aurkitzen den izeneko substantzia bati esker burutzen dela, hostoetan egiten du; eta eguzki izpiak beharrezkoak ditu; horregatik, egunez egiten du.

3. Klorofilak eguzkiaren argia xurgatzen du, eta, horrela, materia inorganikoa materia organiko bihurtzen du; hau da, landarearentzako elikagai.

4. Prozesu hau egitean hostoek airean dagoen karbono dioxidoa xurgatzen dute, eta oxigenoa askatzen.

5. Fotosintesi- prozesuan, askatzen da, beraz, landareentzat beharrezkoa den bezala, izaki bizidunentzat beharrezkoa da baita; beharrezkoa dugun oxigenoa kanporatzen baitute.

Huntza arrunta, beste hainbat landare bezala, ugalketa asexualaren bidez ugaltzen da. Hau da, bere kabuz ugaltzeko gai da, beste huntz arrunt baten beharrik gabe. Ugalketa mota honen bidez, huntzaren zurtoina edota adarra zatitu edo erdibitu egiten da eta zati bakoitza bere kabuz garatzen da huntza adar berri bat atera arte.

https://www.youtube.com/watch?v=_TRQlwukKGY

https://www.youtube.com/watch?v=A84McLiAEo4

https://www.youtube.com/watch?v=j5WXwFExRZw

- Aguirre Franco, R. (1971). Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco. Auñamendi.

- Garín, F., Catalán, P., Aizpuru, I. (1990). l. Araliacea (404-405. or.). Guía de Los Árboles y Arbustos de Euskal Herria. Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco.

- Bianchini Francesco, C. (1980). Hiedra (167. or.). Guía de Plantas y Flores. Grijalbo.

- Arenas, X. eta Arenas, I. (2006). Urola bailarako landareak. Azpeitiko Udala.

- Etxebarria Okariz, M. (2020). Gure basoak- Gipuzkoako basoak eta basoetako landareak ezgutzeko gida. Aranzadi zientzia elkartea.

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Huntz arrunt - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Huntz arrunta (Hedera Helix), Araliaceae familiako landare espeziea da. igokaria eta iraunkorra da; azala zartatua eta marroia duena. sinpleak ditu, bi motatakoak direnak: eguzkitakoak, obakuak, eta itzalekoak, gingildunak. berde kolorekoak izaten dira eta sortaka agertzen dira; 4 lore-hosto eta obulu handi bat izanik. Fruituak, berriz, globo itxurakoak eta beltzak izaten dira.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zorriak ( Phthiraptera) hegal gabeko intsektu txikiak dira. Ugaztun eta hegaztien parasitoak dira, beraien ile edo lumaian ezkutatu egiten dira eta bertan jartzen dituzte arrautzak. Zorriaren arrautzari bartz deritzo. Zorri espezie ezberdinak ostalari zehatz bati moldatzen dira, ostalari mota bakoitzak zorri mota bereziak dituelarik. Gainera, zenbait zorri animalia baten zonalde jakin batean bizitzeko moldatuta daude.

Ba al dakizu

Parasitoak beste espezie bateko banako batekin harreman estuan dagoen espeziea da, hartzen duen izaki bizidunatik (hau da, ostalaritik) onura hartu eta kaltea eragiten diona.

Parasitoa: Lakasta; Ostalaria: Txakurra

Esan bezala, ia ugaztun eta hegazti espezie guztiei eraso egiten diete zorriek, baita gizakiei ere: buru-zorria ( Pediculus humanus capiti), gorputz-zorria ( P. humanus corporis) eta pubis-zorria ( Phthirus pubis) kasu, gizakiaren parasito dira. Ez dute gaixotasunik transmititzen, baina pedikulosis izeneko gaixotasuna sortzen dute gizakietan, zeinak azkurea eragiten duen.

Ikusi!

Phthirapterak intsektu mota batzuk dira; hexapodoen (sei hankako animaliak) barruan kokatzen dira, eta horiek guztiak artropodoen (hanka artikulatuak dituzten animaliak) barruan. Espezie horiek guztiak animalien erreinuan daude.

Parasitismorako egokitzapenak heldu tamainan islatzen dira (0,5 mm-tik 8 mm-ra), eta subordena aurreratuenetan ile, azal eta lumei sendo heltzeko atzapar sendoetan amaitzen diren hankak.

Espeziearen arabera, zorrien elikagaia ostalariaren azala, lumak, gantz-glandulak edo odola izan daiteke. Esate baterako gizakien buruko zorrien kasuan, odolaz elikatzen dira. Arkakusoek ez bezala, zorriak ostalarian egiten du bere bizi-ziklo osoa: bertan jaio, elikatu eta ugaltzen da. Ez du hegan edo jauzi egiteko gaitasunik eta bere mugitzeko gaitasuna mugatu xamarra da. Hala ere, ostalaritik ostalarira mugi daiteke, eta zenbait denbora biziraun dezake ostalaririk gabe, beste bat topatu arte.

Zorria intsektuaren bizi zikloak hiru fase ditu: arrautza, ninfa eta heldua.

Arrautzak edo bartzak ile edo lumari itsatsirik izaten dira, eta txikiak badira ere normalki ikusteko modukoak izan ohi dira (1).

Ninfak zorri heldugabeak dira. Helduen oso antzekoak dira, tamaina txikiagokoak izan arren. Elikadura ohitura berak dituzte baina oraindik ez dira ugaltzeko gai. Heldu bihurtzeko metamorfosia burutzen dute (2, 3, 4).

Helduaroa da zorrien azken fasea. Fase honetan ugaltzeko gaitasuna dute. Emea handiagoa izan ohi da, arraultzak jartzen baititu (5, 6).

Zorriak 3.250 espezie inguru dituen intsektu bat dira. Sailkapena, tradizioz, bi taldeetan banatu izan da, elikadurari dagokienez: zorri zurrupatzaileak eta zorri murtxikatzaileak.

Zorri murtxikatzaileak ostalariaren azalaz edota lumetaz elikatzen dira.

Zorri zurrupatzaileak aldiz ostalariaren odola xurgatu egiten dute elikatzeko.

Buruko gizakien zorriak (Pediculus humanus capitis)

Ba al dakizu

Buruko gizakien zorriak ( Pediculus humanus capitis) arrastaka mugitzen dira, ezin baitute jauzi egin edo hegan egin. Pertsonatik pertsonarako hurbileko kontaktuaren bidez kutsatzen da.

Oso gutxitan kutsatzen dira gauza pertsonalak partekatzean, hala nola kapelak edo ilerako eskuilak.

Zorrien sintomen artean daude:

Buruko kilima-sentsazioa.

Azkura maiz izatea, ziztadekiko erreakzio alergiko batek eragiten duena.

Lo egiteko arazoak, zorriak aktiboagoak baitira iluntasunean.

Ba al dakizu

Nola jakin zorriak baditut?

Oro har, zorrien diagnostikoa egiten da zorriak edo bartzak ikustean. Oso txikiak direnez eta azkar mugitzen direnez, litekeena da lupa eta hortz fineko orrazia erabili behar izatea bartzak eta zorriak aurkitzeko.

Ilea beti garbia eramaten.

Egunero ilea orrazten, etxetik ateratzean eta ohean sartu aurretik.

Aldian behin ilea aztertzen.

Beste pertsona batzuek kutsatzea saihesten.

Norberak erabiltzen dituen ileko gauzak ez partekatzen.

Izarak, arropa eta orraziak aldian behin desinfektatzen.

Zorriak eta haien arrautzak (bartzak) kentzeko, orrazi berezi bat erabiltzen da: "lendrera". Orrazi hauek oso arantza itxiak dituzte, eta horiekin ilea kontu handiz orrazten da, zorriak eta bartzak arrastaka eramateko. Gainera, zorriak hiltzen dituzten hainbat produktu erosi ahal daitezke, buruan eta ilean jartzen direnak.

AEBko pedikulosiaren urteko estimazioa 6-12 milioi kasukoa da urtean. Espainian, eskola-populazioaren %5 eta %15 artean dago. Gehien kutsatzen direnak 5 eta 12 urte bitarteko haurrak dira. Ikus daitekeenez, oso ohikoa da bizitzan zehar behin baino gehiagotan pedikulosi kasuren bat bizitzea.

Gehiago jakiteko

# data[].attributes.attachment_link.description
Zorriak ( Phthiraptera) hegal gabeko intsektu txikiak dira. Ugaztun eta hegaztien parasitoak dira, beraien ile edo lumaian ezkutatu egiten dira eta bertan jartzen dituzte arrautzak. Zorriaren arrautzari bartz deritzo. Zorri espezie ezberdinak ostalari zehatz bati moldatzen dira, ostalari mota bakoitzak zorri mota bereziak dituelarik. Gainera, zenbait zorri animalia baten zonalde jakin batean bizitzeko moldatuta daude.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Floridako apoarmatua edo dortoka pintoa ( Trachemys scripta) ur gezatako dortoka bat da.

Ba al dakizu

Asia ekialdean, Australian eta Europan bereziki Trachemys scripta elegans subespezie estatubatuarra sartu da, maskota gisa duen ospeagatik. Debekatu egin da espezie hori Europan sartzea, Europako leku askotan plagak eman zirelako, maskotatzat erositako dortokak kontrolik gabe askatzearen ondorioz. Floridako apoarmatuek kalteak eragin dituzte tokiko ekosistemetan, espezie inbaditzailea baita. Debeku hori gauzatu duen herrialdeetako bat Espainia da, Espezie Exotiko Inbaditzaileen Espainiako Katalogoan sartuta baitago, eta debekaturik dago Espainian (eta ondorioz, Euskadin) espezie hauek salerostea eta garraiatzea.

Floridako apoarmatuek 20-30 cm luze izan ditzakete, baina ez da ohikoa 25 cm baino gehiago izatea. Arrak txikiagoak dira, baina azazkalak eta isatsa luzeagoak dituzte. Emeak, arrak baino handiagoak dira; baina isatsa eta azazkalak askoz ere motzagoak dituzte.

Zingiretan eta bestelako ur gezatan bizi dira.

Dortoka hauen berezko banaketa Estatu Batuetako ekialdean eta Mexikoko ipar-ekialdean da; baina, aurretik esan bezala, Asian, Australian eta Europan espezie inbaditzaile moduan topa ditzakegu.

Espezie orojalea da, beraz, animaliaz zein landarez elikatzen dira. Hostoak, haziak edo zurtoinak kontsumi ditzake, baita algak ere. Animalien artean, gehien bat moluskuak, karramarroak eta intsektuak jaten dituzte. Ornodunen hondakinak ere kontsumi ditzakete.

Dortoketan ugal dadin, arrak hagaxka bat egiten du, hau da, aurreko hankak emeen aurpegian bibrarazten ditu, laztan moduko bat balitz bezala. Gainera, hozka txikiak eman diezazkiekete lepoan edo hanketan, baina hori menpekotasun taktika bat baino gehiago da, haiek kopularen kontrako jarrera dutenean. Kopulatzera doazenean, emeak ibaiaren edo urmaelaren hondoraino igeri egiten dute, eta ur medo batean ernaltzen dira.

Kolpula egin ondoren, dortokek 2-8 arrautza kanporatzen dituzte. Horretarako, zulo bat egiten dute uretatik kanpo, landaredi gutxiko eremu batean. Han, arrautzak heltzen dira, amak zaindu gabe, 800 egun barru, eta une horretan eklosionatu egiten dira.

Etapak honela defini daitezke:

Sexu-heldutasunera iristen direnean, ugalketa urtero, bi urtean behin edo hiru urtean behin errepikatzen da.

Hondartza hareharri tropikalak edo subtropikalak dira, oro har, habia egiten duten tokiak. Batzuek, ordea, arrautzak uretan edo lokatzetan jartzen dituzte.

Habiaren tamaina eta sakonera animaliaren bolumenaren araberakoak dira. Emearen gorputza hartzen duen eremu obalatua eta arrautzak uzteko aitzakia jartzen duen zulo sakonagoa ditu. Habia bakoitzean, arrautza-kopurua 70-100 bitartekoa da, eta 6-8 aste behar izaten dituzte irekitzeko.

Ama ez da arrautzen ondoan egoten, kumeek hortz bat erabiltzen dute arrautzak apurtzeko. Inkubazio-aldiaren ondoren, kumeak oskola malgua hausten du, eta, ondorioz, bizpahiru egun behar izaten ditu.

Ateratzeko unean, elkar estimulatzen dute hondeaketa-lana errazteko. Kumeek aldi berean egiten duten mugimenduari esker, hondar-sabaia hautsi egiten da, eta lurrazalera ateratzen laguntzen du.

Handik gutxira, ozeanora doaz.' Han igeri egin eta etapa berri bati ekin diote.' Aldi horretan, beste lurralde batzuk esploratu eta milaka kilometro egiten dituzte.

Dortoken bizi-zikloaren barruan, etapa horretan lortzen ditu animaliak behin betiko ezaugarri morfologikoak. Heldutasun sexuala ere iristen da, hamar eta berrogeita hamar urte bitartekoa. Hondartzetara joaten da habia egitera. Eta, oro har, jaio ziren leku bera bilatzen dute.

Arrak emearen hankak hozka ditzake edo maskorra harekin talka egin dezake ugaltzen denean. Aldi bakoitzean, emeak habia bat edo zortzi jar ditzake. Arrautza kopurua handia izan arren, mila dortokatik bat bakarrik iristen da helduarora.

Subespezieak

Gaur egun hiru azpiespezie bereizten dira:

Ba al dakizu

Hibridoek bi izakien arteko nahasketaren ondorio dira. Nahasten diren bi arrazak, espezieak edo azpiespezieak, konparatuz gero, ezaugarri edo karaktere batzuk partekatzen dituzte.

Zebrastoa. Zebra eta astoaren arteko hibridoa.

Trachemys scripta elegans: Munduko dortoka espezie ezagunenetariko bat da. Munduko herrialde askotara asko inportatu zen, jendeak askatzeagatik izurriteak eman ziren. Oskol berdea du, denborarekin marroi bihurtzen dena, orban hori batzuekin. Plastrona (dortoken oskolaren behekaldea osatzen duen egitura zapala) horia da, orban beltzekin. Ezaugarri bereizgarriena orban gorri handi bat da, belarrien atzean. Subespezie honek, 28 cm bitarteko tamaina izan ohi du.

Trachemys scripta scripta: Oskol beltza du, marra bertikal marroiekin. Plastrona horia da, orbanik gabea edo beltz gutxi batzukin. Burua iluna dute, orban handi eta horiekin. Subespezie honek, 30 cm bitarteko tamaina izan ohi du.

Trachemys scripta troostii: Oskol berdea du, orban argi batzuekin. Plastroi horia du, orban beltzak dituena. Buruan orban hori argia du. Litekeena da Trachemys scripta elegans eta Trachemys scripta scripta arteko hibridoen bilakaera izatea; bi espezieen karaktereak eta ezaugarriak dituztelako. Subespezie honek, 21 cm bitarteko tamaina izan ohi du.

Lehen, hamabost subespezie antzematen ziren; orain espezie independentetzat hartzen dira.

Gehiago jakiteko

# data[].attributes.attachment_link.description
Floridako apoarmatua edo dortoka pintoa ( Trachemys scripta) ur gezatako dortoka bat da. Ba al dakizu Asia ekialdean, Australian eta Europan bereziki Trachemys scripta elegans subespezie estatubatuarra sartu da, maskota gisa duen ospeagatik. Debekatu egin da espezie hori Europan sartzea, Europako leku askotan plagak eman zirelako, maskotatzat erositako dortokak kontrolik gabe askatzearen ondorioz.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ibai-karramarro arrunta ( austropotamobius pallipes), edo hanka zuriko karramarroa, hamar hanka dituen krustazeo bat da, astazidoen familiakoa. Balkanetako penintsulatik (Eslovenia, Bosnia-Herzegovina, Kroazia,...) Iberiar penintsulara (Espainia, Portugal, Gibraaltar,...) hedatzen eta Britania Handiko uharteetara iristen da. Sakonera txikiko ibai, erreka (non harri eta enborren azpian ezkutatzen da) eta lakuetan bizi da.

Artropodo dekapodo bat denez, oskol (exoeskeleto) gogor batez estalitako gorputza du. Haren gorputza bi zatitan banatu daiteke: zefalotoraxa izeneko lehenagoko eremu bat eta sabelaldea izeneko atzeragoko bat.

Ba al dakizu

Zefalotoraxean burua eta toraxa kokatzen dira. Oskolaren aurreko aldeak aurpegira ematen du, non begiak zein ahoa dauden, hankaz inguraturik. Azken hauek, aho-zulotik irentsi beharko dituen elikagaiak gidatzen eta bereizten laguntzen diote.

Gure ibaietako karramarro autoktonoak 5 hanka pare ditu, hau da, guztira 10 (pereiopodoak), zefalotoraxaren sabelaldean alboetan txertatuta. Lehen hanka pareak pintza oso garatuak ditu, eta elikagaiak harrapatzeko erabiltzen dira.

Hurrengo bi hanka pareek ere pintza batzuk dituzte, baina askoz txikiagoak, eta azken bi hanka pareek azazkal bakarra dute. Lehenengo parea izan ezik, gainerako hanka guztiak mugitzeko erabiltzen dituzte, batez ere.

Aurpegiaren amaieran, aurreko aldean, luzeagoak diren antenak eta laburragoak diren antenulak kokatzen dira, karramarroen oreka ahalbidetzen dituztenak.

Arnas sistemari dagokionez, zefalotoraxaren barnealdearen bi alboetan dauden bi ganberatan dauden brankietan oinarrituta dago. Beste aldetik, digestio-aparatua sabelalde atzekaldean dagoen uzki batean amaitzen da.

Sexu-zuloen kokapenak, arren eta emeen arteko aldea markatzen du. Lokomozio-hanken eremu basalean daude arren kasuan, eta lokomozio-hanken hirugarren pare batean emeen kasuan. Tamainak ere, sexu bereizketa egiten laguntzen du, arrak emeak baino handiagoak baitira.

Kontinente guztietako ur gezetan bizi dira, baldin eta neguan hondotik hurbil izozten ez badira. Karramarroen presentzia uraren kalitatearen adierazle ona da, nahiz eta ez diren oso zorrotzak alderdi horretan. Korronte azkarretatik ihes egiten dute eta gaueko ohituretako animaliak dira. Beste era batera esanda, argitik ihes egiten duen animalia da, eta, beraz, ibaiertzeko landarediaren artean ezkutatzen da, ibaiertzetako paretetan eta harrien azpian zulatutako zuloetan. Horren ondorioz, jarduerarik handiena gauez izaten da, eta udaberritik udazkenera arte egoten da aktibo, urteko gainerako orduetan hibernatuz.

Aske bizi badira, gure inguruko edozein ibaitan, animaliez eta landarez elikatuko dira (makroornogabeak, anfibioen larbak, arrain txikiak, uretako landareak, algak), baita sarraskiz ere. Aldiz, maskota izanez gero, ganba edo barazki bolatxoak erosi ahal ditzazkegu, baina pintzekin harrapatu ditzaketen arrain janaria eta algak ere onartzen dituzte.

Ba al dakizu

Sexu harremanen aurretik arra eta emearen arteko borroka bat dago, batzuetan zauri hilgarriekin. Arrak emea etzatea lortzen duenean, hazia sabelaldeko hanka faltsuen (pleopodoak) oinarritik kanporatzen du. Ugalketa prozesua 15 minutura arte iraun dezake eta 60 egun (hilabete bat) igaro ondoren, emeak 900 arrautza inguru jarriko ditu.

Karramarro berrien eklosioak (jaiotzak) hiru astera arte irauten du. Amarekin 15 egunez egoten dira, eta gero harengandik urruntzen dira, haien garapen osoa 3 urterekin osatuz.

Espezie aloktonoen sarrera

Mendebaldeko Europan jatorria ez duten karramarroak sartzea ibai-karramarroaren mehatxu nagusia da, karramarro horiek bertako espeziearentzat hilgarriak izan daitezkeen gaixotasunak dakartzatelako.

Habitataren aldaketa

Hondakin-urek edo abeltzaintzako ustiategietako isurketek ibaiak eta putzuak kutsatzeak uren kalitatea kaltetzen dute. Era berean, muturreko lehorteek (naturalak edo erreken kanalizazioen ondoriozkoak) eta landaredia kentzeak habitataren harrera-ahalmena ere murrizten dute.

Isileko arrantza

Harrapaketaren inpaktuaz gain, afanomikosia (karramarroaren izuria) duten uretan aldez aurretik erabilitako materialen erabilpenak gaixotasuna eragin ditzake, hainbat kasutan heriotza masiboak eraginez.

Gehiago jakiteko...

# data[].attributes.attachment_link.description
Ibai-karramarro arrunta ( austropotamobius pallipes), edo hanka zuriko karramarroa, hamar hanka dituen krustazeo bat da, astazidoen familiakoa. Balkanetako penintsulatik (Eslovenia, Bosnia-Herzegovina, Kroazia,...) Iberiar penintsulara (Espainia, Portugal, Gibraaltar,...) hedatzen eta Britania Handiko uharteetara iristen da. Sakonera txikiko ibai, erreka (non harri eta enborren azpian ezkutatzen da) eta lakuetan bizi da.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ba al dakizu

Planktona munduko ozeano eta itsasoetan flotatzen duten izaki bizidun ñimiño askoren multzoa da. Haren barnean bi mota bereizten dira, alde batetik fitoplanktona (landarez edo antzeko organismoez osatuta dagoena) eta beste aldetik zooplanktona (animaliaz edo antzeko organismoez osatutako plaktona).

Fitoplanktonari dagokionez, landare antzeko organismo oso txikiak dira, munduko itsaso eta ozeanoetan flotatzen dutenak. Beste landareen antzera, karbono dioxidoa eta ura xurgatzen dute eguzki-argiaren bitartez, energia sortzeko. Fotosintesia deritzon prozesu honetan, oxigenoa ere lortzen da, baina haren funtzio nagusia nutrizio prozesua betetzea da. Gaur egun, organismo hauek bakterio (zianobakterioak) edo protista gisa sailkatuta daude. Adibidez, fitoplanktonaren ohiko forma bat diatomeoak dira, zelula bakarreko alga mota bat.

Ezaugarriak

Soilik mikroskopioaren laguntzarekin ikus daitezkeen organismo ñimiñoez osatuta dago fitoplanktona. Fitoplanktonaren algak oso txikiak dira, mikra bat baino gutxiago neur dezaketenak (1 metro = 1.000.000 mikra).

Fitoplanktonaren algek forma ugari dituzte, eta hori ezaugarri garrantzitsua da euren artean bereizteko. Organismo hauek uretan bizi ahal izateko egokitzapenak egin dituzte; esate baterako, batzuek apendizeak, gasezko bakuoloak edo flageloak dituzte, hondoratzea eragozten duten beste egitura batzuen artean.

Fitoplanktonaren algak kolore ezberdinetakoak (berde-urdinxkak, urre-kolorekoak, arreak, berdeak edo gorriak) izan daitezke, dituzten pigmentuen arabera. Pigmentu fotosintetiko nagusiena klorofila da, alga zein landare guztietan dago eta kolore berde bereizgarri bat ematen die.

Uretako organismoak dira, eta Lur planetako ozeano eta itsaso guztietako uretan sakabanatuta bizi dira. Zehazki, fotosintesia gauzatzeko eguzki-energia ezinbestekoa denez, fitoplanktona ozeanoetako azaleko geruzan bizi da, ozeanoetako sakonera handitu ahala, tenperatura eta argitasuna jaitsi egiten batira.

Bi ugalketa mota egiten dituzte, sexuala eta asexuala.

Ba al dakizu

Fitoplanktona ur ekosistemaren elikatze-katearen oinarria da, gainerako organismoentzat (batik bat uretako animalientzat) elikagai gisa balio baitu. Lurreko ingurunean belarra eta barazkiak ekosistemako elikagai primarioak diren bezala, fitoplanktonak funtzio bera betetzen du.

Horrez gain, fitoplanktonak atmosferan dagoen oxigeno (O ₂) eta karbono dioxido (CO ₂) kantitatean eragin zuzena du; izan ere, fotosintesia egiten duenez, karbono dioxidoa xurgatzen eta oxigenoa kanporatzen du. Hori dela eta, ozeanoetako fitoplanktona atmosferan oxigenoa egotearen jatorrizko eragilea da eta kalkuluen arabera, atmosferako oxigenoaren %50 inguru ekoiztu du.

Hala ere, fitoplanktona azkarregi ugalduz gero, arazo ekologiko batzuen erantzule ere izan daiteke: mantenugai gehiegi eta tenperatura egokia dagoenean, mikroorganismo horiek erraz eta bizkor ugal daitezke. Honenbestez, floramendua edo marea gorri burutzen da. Egoera horretan, urak kolore berdexka hartzen du, baina egun baten edo biren buruan (tenperaturaren arabera) marroixka bilakatzen da. Hori planktonak elikagaiak agortu eta hiltzen hasten denean gertatzen da.

Momentu horretan, hildako organismoen deskonposizioa urpeko oxigenoa agortzea eragin dezake eta, ondorioz, arrainen eta beste organismo batzuen heriotza masiboa.

Beroketa globalak eta azidifikazio ozeanikoak Mediterraneoko fitoplanktona mehatxatzen dute. Era berean, tenperaturaren eta pH aldaketen eraginpean daude, hortaz, fitoplaktonaren desagerpenak aipatutako arazoak bizkortu ditzake.

Gehiago jakiteko...

# data[].attributes.attachment_link.description
Ba al dakizu Planktona munduko ozeano eta itsasoetan flotatzen duten izaki bizidun ñimiño askoren multzoa da. Haren barnean bi mota bereizten dira, alde batetik fitoplanktona (landarez edo antzeko organismoez osatuta dagoena) eta beste aldetik zooplanktona (animaliaz edo antzeko organismoez osatutako plaktona). Fitoplanktonari dagokionez, landare antzeko organismo oso txikiak dira, munduko itsaso eta ozeanoetan flotatzen dutenak.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Genista, 150 zuhaixka espezie biltzen dituen landare genero bat da. Genista generokoek zurtoin berdeak, hosto oso txikiak eta lore horiak dituzte. Lehorteetara egokitutako espeziea da. Udaberrian eta 25 ºC-ko tenperaturetan loratzen ikus ditzakegu.

Bere izen komuna Genista den arren, izen zientifikoa Genista Lydian du.

Ba al dakizu

Genista eguzki argi asko eta euri gutxi dagoen zonaldeetan aurkitu daiteke, beraz, landare genero honek Europa hegoaldean dauka jatorria, mediterraneo inguruan, eta zehatzago esanda Iberiar penintsulan eta Frantzia hegoaldean.

Genista, Europan, eta konkretuki, mediterraneo aldean aurki daitekeen espezie askoren multzoa da. Genero honen 150 espezie aurki daitezke gutxi gora behera iberiar penintsulan. Zuhaixkak eta sastrakak eratzen dituzte, leunak edo pintxodunak izan daitezke.

Genistak dituen adarrak zuzenak, luzeak eta leunak dira. Hostoek, trifolio itxura sinplea dute, trebolen antzekoak hain zuzen ere. Gehienetan hostoerorkorrak dira, baina badira hostoerorkorrak ez diren espezieak, baita hostorik ez dutenak ere. Loreari dagokionez, tximeleta forma du eta bost petaloz eta hamar estaminez osatuta dagoen tubotxoa da. Genistek ere badituzte haien fruituak, lekaleak eta hazianitzak dira. Tamainari dagokionez, edozein tamainako genistak aurki ditzakegu, hiru metro izatetik zentimetro gutxi batzuk izatera heldu daitezke, esaterako, Retama monosperma, 3 metroko tamaina dutela, edo, Sanabriako genista, zentimetro batzuk izatera heltzen dena.

Bere ugalketa, hazi bidez egiten da, eta harizti, pagadi eta koskojareen espazio irekietan gertatzen da, 1000 eta 1500 metroko altueren artean, kareharrizko substratuen gainean.

Artifizialki egiten badugu landare hau hedatzeko modurik sinpleena eta errazena genista-hazien bidez da. Gainera ereintzak ez du inolako sekreturik eta ez du zaintza berezirik behar, udaberri hasieran egin ohi da. Bestalde ez da behar zabaltzailerik edo plastikozko poltsarik beroa eta hezetasuna areagotzeko. Hala ere, nahiago izanez gero, uda-aldaxkak landatuz ugaldu daiteke, bai zabaltzaile batean bai eta loreontzietan ere; aldaxka horiek erroak botatzen dituzte, zailtasun handirik gabe.

Erdi aroan, bere lore hori ugariengatik bere erabilera hedatu zen eta horren ondoroz bere laborantza, tindaketan erabiltzeko. Beste alde batetik, tindaketaz gain, medikuntzan erabilia izan zen, hainbat propietate zituela uste baitzuten, hala ere gaur egun bere toxikotasuna aski ezaguna da eta ez da gomendatzen medikuntza arlorako, izan ere, propietateak kardiotonikoak, diuretikoak, basokonstrikatzaileak, purgatzaileak, arazleak eta oka eginarazten dutenak dira. Beraz, zuhurtziaz erabili behar dira.

Animalien aldetik elikadura gisa erabiltzen dute, bereziki untxiek.

Landareak bizi zikloan parte hartu eta animalia zein ingurunearekin harremantzen dira. Landareak elikagai gisa harremantzen dira animaliekin, eta animaliek landareen ugaltze prozesua bultzatzen dute, adibidez erleek.

Ba al dakizu

BITXIKERIAK

Lehen aipatu bezala, tinte gisa erabiltzen den landarea da genista. Erregai gisa ere erabili izan da labeetan beroari indarra emateko. Gaur egun gehienetan basalandarea den arren hesi bezara erabiltzen da hainbat etxeetan. Inbaditzailea da eta Australiak du genistaren plaga handiena, bertan arazo larria izanik.

GEHIAGO JAKITEKO

https://blog.gardencenterejea.com/genista/

https://www.riomoros.com/2017/05/genista-genista-hispanica.html

http://www.cfnavarra.es/agricultura/informacion_agraria/mapacultivos/htm/sp_genista_hispanica_occidentalis.htm

https://www.hogarmania.com› arbustos

https://herbariobotanicaornamental.com/2011/11/01/genista-scorpius/

https://plantasyflores.pro/genista/

https://es.wikipedia.org/wiki/Genista

https://www.hogarmania.com/jardineria/fichas/arbustos/genista-4918.html

# data[].attributes.attachment_link.description
Genista, 150 zuhaixka espezie biltzen dituen landare genero bat da. Genista generokoek zurtoin berdeak, hosto oso txikiak eta lore horiak dituzte. Lehorteetara egokitutako espeziea da. Udaberrian eta 25 ºC-ko tenperaturetan loratzen ikus ditzakegu. Bere izen komuna Genista den arren, izen zientifikoa Genista Lydian du.

# data[].attributes.body
Hauxe da gure txikipedia sarrera:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Haltz beltz edo haltz arrunta ( alnus glutinosa) bat da. , eta iparraldean hazten da, handien ertzetan. Zuhaitz honen egitura eta bizi-zikloa beste zuhaitzen antzekoa da. Baina bere erabilpena oso bitxia da eta espezie ezberdinekin elkartzen da.

Nolakoak dira haltz beltzak?

Enborra: metro bateko zabalera izan ahal du, azala nahiko hauskorra da. Azal horretan asko bizi dira.

Hostoak: hostogalkorrak dira, hau da, zuhaitz honi udazkenean hostoak erortzen zaizkio. 4-10 cm luze dituzte hostoek. Berde ilunak dira goiko aldetik eta behealdean ile txiki batzuk dituzte, distira handiagoa ematen diotenek.

Loreak: hostoak agertu baino lehen sortzen dira, neguaren amaieran eta udaberri hasieran. Sexuaren arabera banatuta daude, lore emeak (txikiagoak, marroiak eta pinaburu formakoa) eta arrak (argalak eta gorri kolorekoak).

Fruituak: udazkenean ateratzen dira, lorea atera denean. Pinaburu txikien itxura hartzen dute.

Ba al dakizu

Zuhaitz hauen bizi-zikloan hainbat fase daude:

1. Hazia lur azpian hazten da eta sustraiak ateratzen zaizkio.

2. Zuhaitz itxura hartzen doa.

3. Loraketa fasea dago, fase honetan lore arrak emeen gainean jartzen dira eta fruituak sortzen dituzte. Fase hau urtarrila eta maiatza bitartean ematen da, hostoak agertu baino lehenago.

4. Fruituak (hasieran berdeak direnak) lehortzen dira eta haziak askatzen dituzte.

5. Hazi hauek hegodun haziak bihurtzen dira eta lurran erortzen dira.

Zertarako erabiltzen dira?

Zuhaitz honen egurrak urte asko iraun dezake ur azpian. Horregatik, uretan dauden etxeak eta beste eraikuntzak eraikitzeko erabiltzen da.

Ba al dakizu

Horretaz gain, zuhaitz hauek gaixotasun batzuk sendatzeko balio dute, taninoak kolesterola murrizteko eta azala eztarriko minak lasaitzeko bidez.

Hala ere, jendeak apaingarri gisa ere erabiltzen ditu.

Neguan, zuhaitz hauen haziak jaten dituzte. Ibaiak eta errekak itzalez estaltzen dituzte, uraren tenperatura motelduz. Gainera, prozesu hau segurtasuna ematen die , daudenean, sustraietan geratu ahal direlako.

Gehiago jakiteko

# data[].attributes.attachment_link.title
Txikipedia:Haltz beltz - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Haltz beltz edo haltz arrunta ( alnus glutinosa) bat da. , eta iparraldean hazten da, handien ertzetan. Zuhaitz honen egitura eta bizi-zikloa beste zuhaitzen antzekoa da. Baina bere erabilpena oso bitxia da eta espezie ezberdinekin elkartzen da. Enborra: metro bateko zabalera izan ahal du, azala nahiko hauskorra da.