# data[].attributes.headline
Traktat ryski (lub inaczej pokój ryski).

# data[].attributes.subject
Traktat ryski (lub inaczej pokój ryski).

# data[].attributes.body
Traktat pokojowy między Polską a Rosją Sowiecką, podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 r.

Składał się z 26 artykułów i ustalał granice między Polską i ZSRR.

# data[].attributes.body
Marszałek Józef Piłsudski

# data[].attributes.body
Droga Marysiu !

„Godzę się na wszystko co mnie spotka” , „Zadaniem żołnierza jest wykonywanie rozkazów” , „Spełniam obowiązek wobec Ojczyzny”. Tak  Zaczynam każdy list do Ciebie. Pragnę i tym razem nie być oryginalny.

Bałem się 13 sierpnia, mówią, że 13 - to pechowa liczba i w dodatku piątek. Okazuje się, że na przedpolach Warszawy byliśmy niepokonani. Bolszewicy myśleli, że w kilka godzin i po nas. Słyszałaś o Radzyminiu, który walczył przechodząc z tzw. rąk do rąk. Jesteśmy pod wrażeniem „chłopaków” z Radzymina – dzisiaj świętujemy ich zwycięstwo. Z 14 sierpnia też dotarły do nas dobre wieści. Nasz Sikorski pokazał, gdzie raki zimują, szczególnie XV dywizji bolszewików. Po zaciekłej walce pod modlińską twierdzą nasze chłopaki z piechoty gen. Franciszka Krajewskiego, po ciężkich bojach…tu pisanie przerywam…, bo Marszałek przemówił: Podejmujemy rękawicę rzucaną przez bolszewików. Zawsze Wam mówię „Bijcie się żołnierze moi”. Mówiąc inaczej językiem żołnierskim : „jesteśmy potęgą a wyście trupy” – to wykrzyczał, myśląc o Sowietach.

Godziny nasz „Dziadek” spędza nad mapą , dostaliśmy plan naszego ataku. Przesyłam Ci mapę. Dziś piękny ciepły wieczór i święto Matki Boskiej Zielnej. 16 sierpnia ruszamy z Piłsudskim znad rzeki Wieprz. Dowódca jest tylko jeden. Już po Tuchaczewskim.

Zawsze wierzyłem w naszego Wodza, choć wiesz, co działo się 19 lipca 1920 r. na posiedzeniu ROP, kiedy Dmowski zarzucił naszemu przywódcy dezorganizację armii. Niech teraz spojrzą oczy całej Europy , idziemy bić się o wolność całej Europy. Nie potrzeba wotum zaufania… My za Nim wszyscy. Czas wypełnić rozkaz operacyjny nr 8358/III . Rozkaz to rozkaz, choć widać było, że Marszałka trapi choroba.

Pamiętaj, nie boję się. Jestem żołnierzem 14 Dywizji Poznańskiej w składzie 4 Armii Józefa Piłsudskiego, jednym z 27 500 żołnierzy piechoty. Jutro 16 sierpnia zwyciężymy, pamiętaj nasz plan to „tył” – Armii Czerwonej.

Dzisiaj jeszcze msza… Zaniosę modlitwę i złożę zioła na ręce Maryi. Będę błagał, by zdusiła czerwoną zarazę w całej Europie. Prosić będę ją o cud. Może się stanie cud Marysiu, przecież wierzymy w jej moc. Idę Marysiu na mszę. Jutro bitwa.

Twój na zawsze Mikołaj.

PS. Jeśli nie wrócę ochrzcij naszą córeczkę – Jadwiga, wiesz czemu. Będzie nosiła imię małej Marszałkowej, bo rodziły się przecież w tym samym dniu. Do zobaczenia.

# data[].attributes.body
20.08.1920

Droga Heleno!

Piszę do Ciebie, abyś wiedziała, że żyję.  Ledwo co zdążyłem wysłać do Ciebie ten list. Mam nadzieję, że dotrze do Ciebie i będziesz o mnie spokojna. Ostatni czas jest dla mnie bardzo trudny. Nie spałem już sześć nocy i słabo jem. Chciałem też Cię przeprosić, że przez długi czas nie otrzymałaś ode mnie wiadomości, ale ciężko jest coś napisać, gdy wkoło słychać tylko huk armat.

Chciałbym Ci wszystko opowiedzieć, ale nie potrafię opisać tego co przeżyłem przez miniony tydzień. Mój pułk jest w ciągłych przemarszach. Jest bardzo dużo rannych. Na szczęście ja jestem cały. Mam tylko drobne zadrapanie i jestem potwornie wykończony tym co tu się dzieje. Nie potrafię myśleć o niczym poza końcem tej walki. Będąc tutaj zrozumiałem jakim koszmarem jest ta wojna, ponieważ tego co wyprawiają bolszewicy nie da się opisać.

Heleno, co ja tutaj przeżywam! Nie wiem w ogóle jaka jest godzina, a noc potrafi stać się dla mnie dniem, bo i tak nie mogę spać tutaj normalnie. Nieustannie maszerujemy. Marzy mi się, żeby chociaż jakąś dłuższą chwilę zostać w jednym miejscu, ale niestety jak tylko przychodzi rozkaz od Naczelnego Wodza to ruszamy dalej.

Nasza armia odzyskała Radzymin oraz utracone pozycje pierwszej linii obrony przedmościa kiedy zwyciężyliśmy pod Radzyminem właśnie, Wólką Radzymińską i Aleksandrowem. Cztery dni temu, tj. 16 sierpnia rozpoczęliśmy kontrofensywę naszych dywizji, która pozwoliła nam osiągnąć linię Biała Podlaska -Międzyrzec-Siedlce-Kałuszyn-Mińsk Mazowiecki. Sowieci zupełnie nie spodziewali się naszego ataku! Po dwóch dniach przerwana została ich łączność. Armie sowieckie straciły kontakt ze swoim naczelnym dowództwem, które znajdowało się w Mińsku. Mówią, że nasze działania wymusiły na Armii Czerwonej cofanie się na wschód. Wygląda na to, że złamaliśmy ich ofensywę zadając im dotkliwe straty. Jest światełko w tunelu, że pokonamy bolszewików!

Mam nadzieję, że wkrótce się zobaczymy. Tęsknię za Tobą bardzo. Jak u Ciebie? Czy radzisz sobie jakoś? Jak tylko się spotkamy to wtedy postaram Ci się więcej opisać tę wojnę. Front to twarda szkoła, która kształtuje charakter.

Całuję,

Aleksander

# data[].attributes.body
16.08.1920 r.
Drogi obywatelu, obywatelko !

Piszę ten list dla przyszłych pokoleń, by społeczeństwo poznało prawdę o tym, co tak naprawdę się tam stało. Bitwa Warszawska wybuchła 12 sierpnia 1920 r. Bitwa warszawska zwana też cudem nad Wisłą, zwana jest tak, ponieważ w momencie, gdy wojska polskie ponosiły klęskę, Józef Piłsudzki przeprowadził manewr oskrzydlający Armię Czerwoną. Marszałek zgromadził w rejonie rzeki Wieprz sześć dywizji piechoty. Podczas wojny polsko-bolszewickiej Niemcy, Austria i Czechosłowacja zakazały produkcji, wywozu i tranzytu sprzętu wojskowego dla Polski. Zupełnie inną postawę przyjął rząd węgierski. W sierpniu 1920 roku, w krytycznym momencie walk, Węgrzy dostarczyli Polakom 22 mln sztuk amunicji. Władze w Budapeszcie zdawały sobie bowiem sprawę, że klęska polskich wojsk oznaczałaby, że następnym państwem zaatakowanym przez bolszewicką Rosję będą Węgry. Uczestniczyłem w przewozie amunicji z Węgier, okazali oni łaskę dla narodu Polskiego i ich pomoc była bezcenna. Dostawy z Węgier także napotykały na utrudnienia. 13 maja 1920 roku Międzysojusznicza Wojskowa Komisja Kontrolna w Budapeszcie sprzeciwiła się dostawom amunicji dla Polski, tłumacząc, że produkcja amunicji dla obcych państw jest niezgodna z duchem traktatu o zawieszeniu broni. Lecz pomimo tego Węgry uporały się z tym i dowiozły po niedługim czasie amunicję. Była to ciężka wojna polsko- bolszewicka, lecz udało nam się wygrać, zakończyła się 25 sierpnia 1920 roku. Jestem Bogu wdzięczny, że wygraliśmy tą bitwę.
Zasłużony i waleczny
Hubert

# data[].attributes.body
07.09.1920, Budapeszt

Mój kochany Staszku!

Wyczekiwałem twojego listu, przyjacielu. Bałem się o ciebie i twoją rodzinę. Takie walki u was srogie, w Warszawie.

Tak, bracie. Cały kraj mój duchem i ciałem wspiera Polskę. Zawsze bliscy sobie byliśmy.  W1919 doświadczyliśmy komunizmu. Wiemy jak to jest, mieć nad sobą bolszewicki bat.  133 dni prowadził reżim, Beli Kuna. Próbowali wprowadzić sowieckie ideologie.  Węgry nie mogły dopuścić do powtórzenia tej sytuacji.  W gazetach nawet pisali - „Nie wiemy, co uczyni Koalicja, ale my musimy być gotowi, aby stanąć po stronie Polski. Los Polski jest naszym losem”. Węgierskie władze postawiły wówczas wszystko na jedną kartę, rozumiejąc, że upadek Polski pod nawałą bolszewicką będzie równocześnie oznaczał upadek Węgier.

Na początku lipca 1920 r. premier Pál Teleki nakazał przekazać w trybie natychmiastowym cały zapas amunicji armii węgierskiej i zarządził, by przez następne dwa tygodnie fabryka amunicji Manfreda Weissa pracowała wyłącznie na potrzeby Polski. Łącznie Węgrzy wysłali do Polski ponad 100 mln pocisków karabinowych.

Bracie, cieszę się że już po wszystkim. Polska i Węgry już zawsze będą sojusznikami!

PS. Pozdrów żonę z dziećmi.

László

# data[].attributes.body
20.08.1920 r, Warszawa

Mój drogi przyjacielu László,

Wiem że na Węgrzech dzisiaj bytujesz, przyjacielu, tam gdzie ziemia twoja i rodzina twoja. Czyżbyś zapomniał o starym, polskim druhu? Nie, bracie, wiem że nie. Dzisiaj wiem że Węgier o Polaku nigdy nie zapomina. Ah, tylko Bozia wiedziała jakie dziwy się staną u Niego za miedzą, w mojej Polsce. Piszę do Ciebie, László, z pola pod stolycą. Jak tylko oddech mogłem złapać, na pierwszej złapanej, wychechłanej kartce teraz się do Ciebie odzywam. Bitwa sroga za mną i ni chwili wytchnienia.

Bracie drogi, już od połowy sierpnia rozpirzają mi Warszawkę. Bolszewiki cholerne, się zleciały i łupocą o moje ściany! Zaczęły cholerniki od Radzymina. Już wtedy słyszeliśmy, mieszkańcy Warszawy, z okien świst kul! Taki zgiełk to tylko na targu jak świeże kartofle rzucą.  Od razu się Haller z Rozwadowskim wzięli. Jak zmobilizowali się dziady z młodziakami, i 15-latkowie szli! Jak wymarsz był to wesoło żeśmy śpiewali, że artyleria to jest armii kwiat niechaj się dziwi cały świat. To była wielka radość, że myśmy tam szli*. Takiego pospolitego ruszenia tylko w snach Haller się spodziewał!

Potem już tylko pod górkę, przyjacielu. Jak rozbrzmiały się armaty to wigor umknął jak mysz spod miotły. Żeśmy długo walczyli, w kilka dni pierwszych jednak, decydujące wydarzenia się stały. Najgorzej między Radzyminem i Ossowem było. Najwięcej bolszewików, najgorliwsza walka. Polskie trzy dywizje się naparzały! Na przedpolach Warszawy 16 i 3 Armię sowiecką żeśmy rozgromili. 16 sierpnia kontruderzenie przeprowadziliśmy. Ciężko było, bracie, ni żarcia ni broni. Do połowy sierpnia broni miało nam zabraknąć. Wiesz jak to jest, żołnierz bez broni jest tylko chłopem w zieleni. Bida była. W kluczowym momencie walk, miała się skończyć. Czym miałbym do komuchów strzelać? Klęska nieunikniona.  12 sierpnia, przyjacielu. 12 sierpnia wszystkie chłopy jak jeden mąż całowali wagony pociągu. W Skierniewicach na zajezdnię zajechał, z Budapesztu. U Ciebie może, na stacji , go widziałeś! Jak rozładowywali amunicję z Alfreda Waissa*, nadzieja wróciła. Polacy z 22 miliony pocisków przeładowali i rozwieźli, tam gdzie tylko na oparach chłopaki jechały.

I tu bracie Ci powiem, Węgry dozgonnym przyjacielem Polski będą! Bo co jak co to te nasze sąsiady to niezłe cholerniki. Na nich Rzeczypospolita nie miała co liczyć. Austria, Niemcy i na czele Czechosłowacja, to wszystko robiły by nasze starania wojenne storpedować, a najlepiej to puścić z dymem! Ani broni od nich kupić Polska nie mogła, ani nawet przerzucić przez ich ziemie załadunku, czy to broni czy jedzenia dla wojska. Dlatego pociąg od was objazd robił przez Rumunię.

Wiem, żeście z rodakami sami bolszewickiego pasa zaznali. Jak wam komuniści reżlimowali. Teraz ja Tobie, drogi przyjacielu, jako Węgrowi, w imieniu całej Rzeczypospolitej dziękuję. Żeście nam życie uratowali.

Bądź zdrów, kobitę swoją ucałuj i dzieciaki ode mnie.

Twój druh Staszek

# data[].attributes.headline
Bronisław Wiśniewski, „Ranny żołnierz i syrena (Rok 1920)", 1920

# data[].attributes.subject
Bronisław Wiśniewski, „Ranny żołnierz i syrena (Rok 1920)", 1920

# data[].attributes.body
Warszawa, 28 sierpnia 1920 r.

Kochany Bracie Antoni,

dawno się nie widzieliśmy bo już 2 lata jestem na wojaczce z bolszewikami  a chciałem w końcu Ci napisać co u mnie czyli u Twojego starszego brata. Jestem teraz w szpitalu ale nie martw się rany się zagoją i wrócę do naszego Nowogródka.

Jestem bardzo dumny bo przed kilkoma dniami zakończyła się bitwa warszawska, w której brałem udział.  Pokonaliśmy bolszewicką Armię Czerwoną a byliśmy już na krawędzi klęski. Ja walczyłem w IV Brygadzie Kawalerii pułkownika Feliksa Jaworskiego. Mówię Ci Braciszku, nasze wnuki będą się uczyć o tej bitwie jako tej, którą można zaliczyć do przełomowych bitew świata. Serce rośnie gdy się widzi odwagę, hart ducha naszych żołnierzy i ochotników a i inteligentnych ruchów taktycznych dokonywanych przez naszych dowódców z marszałkiem Piłsudskim, gen. Rozwadowskim, gen. Hallerem czy gen. Sikorskim.

Niestety, na początku nam nie szło, cofaliśmy się i bolszewicy nas bili niemiłosiernie. Nie pomagał nam także fakt, ze mieliśmy tak naprawdę mało i słabe uzbrojenie. Broń pochodziła z zasobów wcześniejszych armii zaborczych, a także ściągnięta była razem z jednostkami formującymi się na obczyźnie oraz zakupiona za granicą.

Wiem, ze interesują Cię takie sprawy więc opisze Ci to bardziej szczegółowo. Broń strzelecka jaką dysponowaliśmy to były przede wszystkim: pistolety i rewolwery, karabiny i karabinki i broń maszynowa.

Broń krótka to głównie niemieckie pistolety P08 Parabellum, Mauser C96, Mauser M1914, Dreyse M1907, Sauer 1913 czy rewolwer Reichsrevolver M1879. Austro-węgierskie pistolety Frommer M1910, Roth-Krnka M.7, Steyr M1912, rewolwer Rast & Gasser M1898 czy rosyjskie Nagant wz. 1895. Mieliśmy także trochę francuskich Mle 1873, Mle 1892 belgijskich Browning M1900 , Browning M1910 czy amerykańskich Coltów M1911.

Jeśli chodzi o karabinki i karabiny to przede wszystkim: niemieckie Mauser wz. 98 (Gewehr 98), Mauser wz.88 (Gewehr 88). Austriackie Mannlicher M1890, Mannlicher M1895 jak i przestarzały karabin Werndl M1867. Rosyjski karabin Mosin wz. 1891 karabinek Mosin wz. 1907 japońskie Arisaki czy chociażby produkowane przez USA dla Rosji Winchester Model 1895. W armii Hallere żołnierze mieli dodatkowo karabiny Lebel Model 1886 i Berthier Model 1907. W pewnym momencie dowództwo kupiło jeszcze trochę od Włochów karabinów Carcano Mod. 91 i od Anglii karabinó ROSS i Lee-Enfield.

Z broni maszynowej mieliśmy  ręczne karabiny maszynowe (RKM) i ciężkie karabiny maszynowe (CKM). RKMy to niemieckie Maximy 08-15, duńskie Madseny M1903, francuski Chauchat Mel15 i brytyjski Lewis. CKMy były reprezentowane przez niemieckie Maximy 08, rosyjskie Maximy wz.1905 i wz.1910 Austro-węgierskie Schwarzlose M.7/12 i francuski Hotchkiss Mle 1914.

Jednak dużym problemem było to, że nasi żołnierze wyposażeni byli w różne rodzaje karabinów, zatem potrzebna była różnego rodzaju amunicja. I to, że mogliśmy walczyć to była ogromna zasługa służb kwatermistrzowskich.

W samej bitwie warszawskiej mieliśmy  500 dział, ponad 1780 karabinów maszynowych, 2 eskadry samolotów, kilkadziesiąt czołgów i samochodów pancernych i kilka pociągów pancernych. O samolotach mówiło się, że są to stare maszyny i tak naprawdę złom ale nasi lotnicy i tak mocno wspierali z góry piechotę tym bardziej, że sowieci praktycznie nie mieli lotnictwa.

No i oczywiście walczyliśmy także szablami – były to szable pruskie, niemieckie, rosyjskie, austriackie i francuskie, ale jednym z symboli wojny polsko-bolszewickiej została szabla polska wz. 1917, pierwsza broń biała wyprodukowana przez fabryki w Warszawie, Lwowie i Krakowie dla tzw. Polskiej Siły Zbrojnej, formowanej za zgodą Niemiec.

Chciałbym Ci jeszcze napisać, o pomocy jakiej nam udzieliły Węgry. Naprawdę możemy o nich mówić Bracia. Sami byli w trudnej sytuacji gospodarczej i politycznej ale rozumieli nas doskonale. Wiedzieli z czym się wiąże zaraza bolszewicka i że teraz od Polaków zależy czy ona się rozniesie dalej. Decyzje podjął premier Węgier Pál Teleki i rząd węgierski postanowił nas wspomóc. Całą bron którą mieli lub wyprodukowali w ciągu ostatnich 2 tygodni nam przekazali. Droga okrężną przez Rumunię bo Czechosłowacja się nie zgodziła. Tam amunicja z Węgier była jak złoto. Mówiło się, że żołnierz polski miał 7 nabojów na głowę jeszcze w dzień przed bitwą warszawską. Wyobrażasz sobie więc jaka dramatyczna była to sytuacja.

Węgrzy nam przysłali 35 mln nabojów do Masuer, 13 mln pocisków artyleryjskich do Mauser, 10 mln nabojów Mannlicher, 600 tys łódek nabojowych Mannlicher i 40 mln tłoków nabojowych Mannlicher. A gen. Rozwadowski powiedział wtedy - Polacy nigdy nie zapomną tego co Węgrzy dla nas zrobili.

Będę już kończył i z niecierpliwością czekał aż się zobaczymy Kochany Braciszku – powiem Ci jeszcze tylko, że obok mnie leży oficer ze Sztabu Generalnego WP i kazał mi dopisać w liście do Ciebie, że zwycięstwo, które odnieśliśmy ma ogromne znaczenie moralne – jest to pierwsze od zmierzchu I Rzeczypospolitej wielkie zwycięstwo odniesione samodzielnie przez nasze  Wojsko Polsko nad siłami zbrojnymi potężnego do niedawna zaborcy, który krwawo stłumił trzy powstania narodowe. Możesz być z dumny ze starszego Brata.

Twój starszy Brat Józef

# data[].attributes.body
Ciechanów, 15 sierpień 1920

Generale

Melduje się jeden z żołnierzy kaliskiego 203. Ochotniczego Pułku Ułanów. Udało się nam przejąć Ciechanów.                        Jest to efekt przemyślanej strategii. Zaatakowaliśmy z najmniej spodziewanego kierunku, bowiem obeszliśmy miasto nocą od północy i stamtąd ruszyliśmy wczesnym rankiem. Z zaskoczenia wpadliśmy do miasta, w koszarach nastąpiła krótka walka, gdzie zostawiliśmy jeden szwadron. Z trzema kolejnymi przeszliśmy przez miasto i zajęliśmy dworzec i cukrownie, gdzie trafiliśmy na sztab armii. Przejęliśmy całą kancelarię 4. Armii sowieckiej i jedną z dwóch radiostacji, utrzymujących łączność z dowództwem w Mińsku. Zaraz po przejęciu radiostacji w Ciechanowie, podjęliśmy decyzje o przestrojeniu polskiego nadajnika na częstotliwość sowiecką i zagłuszania przez 36 godzin bez przerwy nadajników wroga za pomocą tekstów z Pisma Świętego. Pewnie teraz generał się zastanawia, dlaczego akurat Pismo Święte? Po prostu pod ręką nie było żadnej innej książki z tak obszernym tekstem...                                               Czekamy na dalsze rozkazy Panie Generale.
Żołnierz 203. Pułku Ułanów