# data[].attributes.headline
3 Meitheamh An Ceathrar Ceardaí Oilte agus Scéal Iúr Cinn Trá le Micí Sheáin Néill

# data[].attributes.subject
3 Meitheamh An Ceathrar Ceardaí Oilte agus Scéal Iúr Cinn Trá le Micí Sheáin Néill

# data[].attributes.attachment_link.title
An Ceathrar Ceardaí Oilte agus Scéal Iúr Cinn Trá le Micí Sheáin Néill

# data[].attributes.headline
6 Bealtaine: Leigheas le hOrna Ní Choileáin

# data[].attributes.subject
6 Bealtaine: Leigheas le hOrna Ní Choileáin

# data[].attributes.headline
1 Aibreán: A Chéad Fhaoistin le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.subject
1 Aibreán: A Chéad Fhaoistin le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.headline
20 Bealtaine: Caismirt na gCearc i nDún Chaoin le Peig Sayers

# data[].attributes.subject
20 Bealtaine: Caismirt na gCearc i nDún Chaoin le Peig Sayers

# data[].attributes.attachment_link.title
Caismirt na gCearc i nDún Chaoin le Peig Sayers

# data[].attributes.headline
FÓGRA: Pléifidh muid Scéal i mBarr Bata arís an 4 Márta! 

# data[].attributes.subject
FÓGRA: Pléifidh muid Scéal i mBarr Bata arís an 4 Márta! 

# data[].attributes.headline
FÓGRA 2: Beidh mé in Éirinn an 18 Márta agus ní thig liom freastal ar an chruinniú.  Is féidir libh cruinniú gan mise bheith ann nó thig linn an cruinniú a chur ar athló agus An tOileánach a léamh don 4 Aibreán.  Fúibhse atá sé.

# data[].attributes.subject
FÓGRA 2: Beidh mé in Éirinn an 18 Márta agus ní thig liom freastal ar an chruinniú.  Is féidir libh cruinniú gan mise bheith ann nó thig linn an cruinniú a chur ar athló agus An tOileánach a léamh don 4 Aibreán.  Fúibhse atá sé.

# data[].attributes.headline
15 Aibreán: An Crannchur le hAlan Titley

# data[].attributes.subject
15 Aibreán: An Crannchur le hAlan Titley

# data[].attributes.headline
18 Márta '26: An tOileánach le Brian Mac 'a Bhaird

# data[].attributes.subject
18 Márta '26: An tOileánach le Brian Mac 'a Bhaird

# data[].attributes.headline
18 Feabhra: Scéal i mBarr Bata le hAlan Titley

# data[].attributes.subject
18 Feabhra: Scéal i mBarr Bata le hAlan Titley

# data[].attributes.headline
4 Feabhra: Thug sé a Sheal le Séamus Ó Grianna

# data[].attributes.subject
4 Feabhra: Thug sé a Sheal le Séamus Ó Grianna

# data[].attributes.headline
21 Eanáir: Ag Dul Ar Aghaidh le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.subject
21 Eanáir: Ag Dul Ar Aghaidh le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.attachment_link.title
Ag Dul Ar Aghaidh le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.headline
17 Nollaig: Iníon Rí an Oileáin Dhorcha le hAngela Bourke

# data[].attributes.subject
17 Nollaig: Iníon Rí an Oileáin Dhorcha le hAngela Bourke

# data[].attributes.attachment_link.title
Iníon Rí an Oileáin Dhorcha le hAngela Bourke

# data[].attributes.headline
19 Samhain: Díogras an Ghrá le Brían Mac a' Bhaird

# data[].attributes.subject
19 Samhain: Díogras an Ghrá le Brían Mac a' Bhaird

# data[].attributes.attachment_link.title
Díogras an Ghrá le Brían Mac a’ Bhaird

# data[].attributes.headline
Léite againn cheana féin: Lá ar an bPortach le Seán Mac Mathúna

# data[].attributes.subject
Léite againn cheana féin: Lá ar an bPortach le Seán Mac Mathúna

# data[].attributes.attachment_link.title
Lá ar an bPortach le Seán Mac Mathúna

# data[].attributes.headline
5 Samhain: Lá Dána le Pádraic Breathnach

# data[].attributes.subject
5 Samhain: Lá Dána le Pádraic Breathnach

# data[].attributes.headline
15 Deireadh Fómhair: Fios le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.subject
15 Deireadh Fómhair: Fios le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.headline
2 Aibreán: Eachtraí Mara Phaidí Pheadair as Toraigh (an chéad chuid)

# data[].attributes.subject
2 Aibreán: Eachtraí Mara Phaidí Pheadair as Toraigh (an chéad chuid)

# data[].attributes.attachment_link.title
Eachtraí Mara Mhaidí Pheadair as Toraigh (An Chéad Chuid)

# data[].attributes.headline
5 Feabhra: Ó Inniú go Brách le Pádraic Breathnach

# data[].attributes.subject
5 Feabhra: Ó Inniú go Brách le Pádraic Breathnach

# data[].attributes.attachment_link.title
Ó Inniu go Brách le Pádraig Breathnach

# data[].attributes.headline
19 Feabhra: Doirse le Réaltán Ní Leannáin

# data[].attributes.subject
19 Feabhra: Doirse le Réaltán Ní Leannáin

# data[].attributes.headline
4 Meán Fómhair: Timpeall le Mícheál Ó hUanacháin (scéal gairid #1)

# data[].attributes.subject
4 Meán Fómhair: Timpeall le Mícheál Ó hUanacháin (scéal gairid #1)

# data[].attributes.headline
4 Meán Fómhair: Lorg na Glóire le Mícheál Ó hUanacháin (scéal gairid #2)

# data[].attributes.subject
4 Meán Fómhair: Lorg na Glóire le Mícheál Ó hUanacháin (scéal gairid #2)

# data[].attributes.attachment_link.title
Lorg má Glóire le Mícheál Ó hUanacháin

# data[].attributes.headline
18 Meán Fómhair: Trí Sheans le hAlan Titley

# data[].attributes.subject
18 Meán Fómhair: Trí Sheans le hAlan Titley

# data[].attributes.headline
4 Nollaig: Codladh Sámh le Réaltán Ní Leannáin

# data[].attributes.subject
4 Nollaig: Codladh Sámh le Réaltán Ní Leannáin

# data[].attributes.attachment_link.title
Codladh Sámh le Réaltán Ní Leannáin

# data[].attributes.headline
6 Samhain: Sophie le Brighid Uí Mhonacháin

# data[].attributes.subject
6 Samhain: Sophie le Brighid Uí Mhonacháin

# data[].attributes.headline
Fógra!  Beidh an rang curtha siar go an 9 Deireadh Fómhair: Crios na Cruinne le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.subject
Fógra!  Beidh an rang curtha siar go an 9 Deireadh Fómhair: Crios na Cruinne le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.attachment_link.title
Crios na Cruinne le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.headline
5 Meitheamh: I Used to Be Called Máire le Tomás Ó hOisticín

# data[].attributes.subject
5 Meitheamh: I Used to Be Called Máire le Tomás Ó hOisticín

# data[].attributes.attachment_link.title
I Used To Be Called Máire le Tomás Ó hOisticín

# data[].attributes.headline
19 Meitheamh: Ceo Bruithne le Colin Ryan

# data[].attributes.subject
19 Meitheamh: Ceo Bruithne le Colin Ryan

# data[].attributes.headline
1 Bealtaine: Páirc Mhic Liam le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.subject
1 Bealtaine: Páirc Mhic Liam le hEoghan Mac Giolla Bhríde

# data[].attributes.headline
15 Bealtaine: Grinneas le Mike P. Ó Conaola

# data[].attributes.subject
15 Bealtaine: Grinneas le Mike P. Ó Conaola

# data[].attributes.headline
An Taoille Tuile le Máirtín Ó Cadhain: 3 Aibreán

# data[].attributes.subject
An Taoille Tuile le Máirtín Ó Cadhain: 3 Aibreán

# data[].attributes.attachment_link.title
An Taoille Tuile le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.headline
Seacht gCéad Uaireadóir le Mícheál Ó Conghaile, 20 Márta

# data[].attributes.subject
Seacht gCéad Uaireadóir le Mícheál Ó Conghaile, 20 Márta

# data[].attributes.attachment_link.title
Ocht gCéad Uaireadóir le Mícheál Ó Conghaile

# data[].attributes.headline
Leaca an Tí Mhóir, le Seán Mac Mahúna: 14 Feabhra

# data[].attributes.subject
Leaca an Tí Mhóir, le Seán Mac Mahúna: 14 Feabhra

# data[].attributes.headline
Nuair is Mó an Deifir le Joe Steve Ó Neachtain: 17 Eanáir

# data[].attributes.subject
Nuair is Mó an Deifir le Joe Steve Ó Neachtain: 17 Eanáir

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nuair a d'imigh an tacsaí, ag déanamh a bhealaigh go gasta suas ón ché, nuair nach raibh d'fhuaim ann ach meamhlach na bhfaoileog agus siosarnach na dtonnta ar chloch, nuair nach raibh ann ach mé féin agus é, thiontaigh mé agus d'amharc ar an oileán.

Ba thuras fada a thug ann mé, ó bhaile beag Alascach go Baile Átha Cliath, siar ó thuaidh ansin fríd an oíche ar sheanbhus callánach creathánach. Ba go buíoch a thit mé ar leaba chúng an tí lóistín ach cha dtáinig aon chodladh orm. Luigh mé ann ag éisteacht le briseadh na farraige ar an chladach thíos agus d'áirigh mé é mar a bheadh sé ag feitheamh liom: an t-oileán amuigh sa dorchadas.

Anois, agus é os mo chomhair, shíl mé go raibh an t-oileán ní ba lú ná mar a chuimhnigh mé. Ní ba ghaire don tír. Charbh é an dornán creaga seo a chuir na putóga ag casadh ionam, ach a raibh ag fanacht liom ann. M'athair, a chuir ón bhaile mé. Agus Éamonn, mo dheartháir, a lig dó é a dhéanamh. A bhí marbh.

Thug mé droim leis. Cha raibh an bád farantóireachta le feiceáil go fóill. D'amharc mé ar an halla shnasta úr a bhí tógtha acu ag ceann na cé - oifig díolta ticéad agus caifé beag do na turasóirí. Druidte. Rómhall sa bhliain. D'amharc mé ar mo scáil sna fuinneoga móra, ar an fhear chruachaol ag stánadh ar ais orm, pus ar a raibh le feiceáil dá ghnúis idir an coinleach giobach agus an hata olla. Shíl mé go raibh cuma dhearg ar mo shúile, ba dhoiligh a fheiceáil sa ghloine dhorcha. Sháigh mé mo lámha níos doimhne i mo phócaí, strainc ag méadú orm.

Cha raibh mé gléasta fá choinne tórraimh. Shíl mé go dtarraingeodh culaith dhubh barraíocht airde orm - strainséir in éide bhróin - nó bhí mé ag súil go fóill nach n-aithneofaí mé. Bhí mé athraithe go mór ó d'fhág mé an baile, chan amháin ag blianta garbha ag iascach Mhuir Bheiring ach d'aon chúis. Ghnóthaigh mé go leor san obair mhaslach údaí le mo cholainn a chur ina cló ceart, cruth a d'fhreagraigh do m'intinn. Bhí a thorthaí sin le feiceáil sa scáil os mo chomhair. Shéan m'athair go raibh an darna mac aige, ach cé nach nglacfadh liomsa anois mar fhear? Dá n-aithneodh siad mé ar chor ar bith.

Maidir le m'athair, dá bhfeicfeadh sé mé, tchífeadh sé mac. Cha gcúlóinn roimhe.

Ach thosaigh an croí ag preabadh ionam nuair a chonaic mé cruth beag an bháid ag teacht isteach ón fharraige.

Bhí corraí san uisce ó stoirm na seachtaine caite agus ba mhall cúramach a tháinig an bád chun tíre. Bhí ceobhrán ann agus bhog an dornán a bhí ag bailiú ar an ché go mífhoighdeach ar a gcosa a fhad agus a bhí fear an bháid ag ceangal na rópaí. Rinne mé mo bhealach go drogallach ina dtreo. Bhí idir dhaoine áitiúla agus turasóirí ar an ché. B'fhaoiseamh é sin domh, cha mbeinnse ar an aon strainséir ag dul isteach.

Ach dar ndóigh, cha mbeinn ar scor ar bith. Chonaic mé é ag seasamh ar leataobh, gléasta i gculaith dhubh agus i gcóta mór a raibh cuma dhaor air. Thug corrdhuine srac-fhéachaint air ach má chonaic sé iad cha dtug sé aird ar bith orthu. Shiúil mé ina threo agus d'amharc sé aníos orm. Leathnaigh na súile ann, an dath ag imeacht dá ghnúis.

'Aodán?'

'Is ea,' a dúirt mé. Chíor a shúile mé, baineadh siar le brath iontu.

'Shíl mé ar feadh bomaite....' Bhí tachtadh ina ghlór. Ghlan sé a sceadamán agus labhair aríst.

'Tá tú chomh cosúil leis....'

Cha raibh aithne agam ar Simon ach ó ghlaoch teileafóin. D'aithin mé a ghlór, an blas tuaisceartach séimh. Cha raibh a fhios agam go raibh fear ag mo dheartháir, go raibh an claonadh sin ann fiú, go dtí gur ghlaoigh an fear céanna orm le scéal a bháis. I measc na mílte smaoineamh a shruthaigh fríd m'intinn ó shin, phill ceist amháin aríst orm. Cad chuige nár inis Éamonn domh? I ndiaidh achan rud a tharla, cad chuige nár thug sé le fios domh nár mise an t-aon lúbadóir sa treibh?

'Mo leithscéal,' arsa Simon agus d'amharc sé ar shiúl. Cha raibh a fhios agam cad é le rá leis. Cha raibh mo dheartháir feicthe agam leis na blianta. Rinne Simon leamhgháire teann agus chlaon a cheann.

Lean mé é i dtreo an bháid.

Cha raibh ann ach bád beag nach n-iompródh isteach ach dháréag ag an am, scipéir agus fear taca san áireamh. Shuigh mé ar haiste ag doras an chábáin, m'aghaidh leis an mhórthír. Shíl mé go rachadh Simon isteach, ach shuigh sé ar an taobh eile, ag tarraingt a chóta thairis. D'ardaigh mé mo bhóna i gcoinne na báistí, scaoil fear ar an ché na rópaí, agus chreach an t-inneall chun beochta fúinn.

Go dtí an bomaite sin, cha raibh ceangal orm nach dtiocfadh liom a bhriseadh. Thóg mé anáil nuair a thosaigh an ché ag sleamhnú ar shiúl uaim, ach thit calm orm, suaimhneas nach raibh súil agam leis. D'ainneoin na cúise, chuir an radharc gliondar orm, sléibhte nach raibh feicthe agam leis na blianta, ach nár athraigh ariamh ó shin. Chuir mé mo cheann le balla an chábáin laistiar díom agus lig don bhád mé a iompar amach ón tír.

Cha raibh a fhios agam gur chodlaigh mé gur fhoscail mé mo shúile.

Bhí an bád ag luascadh ar rollóga móra aniar, na sléibhte i bhfad níos lú anois, níos faide uaim. Chonaic mé scáth ag gluaiseacht thar an uisce, cailleach dhubh ag eitilt go híseal idir na tonnta. Lean mo shúile í gur imigh sí as radharc.

D'áirigh mé Simon do mo choimhéad. Dheargaigh sé agus thiontaigh a cheann.

'Ní thuigim cén dóigh a dtig leat codladh agus í chomh garbh,' ar sé.

'Arú, níl seo garbh ar chor ar bith.'

D'fhiach mé le miongháire a dhéanamh leis, ach bhí strainc ar a bhéal. Thug mé fá deara go raibh an spéir ag éirí trom, an ghaoth aniar ag baint barra bána ón uisce. Thug mé fá deara chomh maith an dóigh a raibh sé ina shuí, droim díreach i gcoinne an bhalla, lámh fáiscthe ar ursain an chábáin.

Bhí an fear bocht scanraithe roimh an fharraige. Chonaic sé an meangadh gáire a rinne mé agus mhéadaigh an strainc air.

'Stad sin, maith an fear.' Ach cha raibh faobhar ar bith sna focla. Bhain a chuma chrosta gáire asam.

'Stad, a deirim! Ní thig linn ar fad a bheith inár bhfir mhóra mhara.' Ach bhí sé féin ag meangadh anois, a ghreim níos scaoilte ar an ursain.

'Nár thug Éamonn isteach riamh thú?' arsa mé, ag iarraidh tuilleadh comhrá a bhaint as. Ach d'imigh an solas óna aghaidh.

'Níor thug.'

Thuig mé go maith is bhí aiféala orm. Char labhair Simon ar feadh bomaite fada. Ansin:

'Chuaigh mé chun an ospidéil. Lá na timpiste. Ach bhí d'athair ann cheana.'

D'amharc sé orm.

'Níor inis Éamonn dó ariamh. Mar gheall ar a tharla - ní bheadh a fhios ag d'athair cé a bhí ionam.'

Thráigh an chaint ann agus d'amharc sé amach thar na tonnta. Shuigh mise gan bhogadh.

Mar gheall ar a tharla ... an leatsa fágtha gan rá, ach thuig mé go maith. Ach cha raibh a fhios agam cé acu a bhí i gceist aige, na blianta nimhiúla teannais nó an réabadh mór deireanach.

Bhí Éamonn sa bhaile an lá sin. Sheas sé ina staic sa chisteanach, dár gcoimhéad, a fhad agus a stróic mé féin agus m'athair achan mhaith as an ghaol eadrainn. Nuair a thug sé iarraidh mo bhualadh ba é Éamonn a léim isteach eadrainn. Do mo chosaint, a shíl mé, go dtí gur thiontaigh sé agus scread orm imeacht.

Líon mé mála agus d'fhág, m'athair ag screadaigh orm gan pilleadh feasta. Ghlac mé lena chomhairle, is char amharc mé i mo dhiaidh go dtí an oíche a dteachaidh Éamonn isteach san uisce, is shlog an fharraige an beo as.

Bhí m'intinn ag snámh - drantán an innill agus boladh an díosail, an tír mór ag foscailt amach os mo chomhair agus na beanna ag teannadh liom: chuir siad uilig Éamonn i gcuimhne domh. Bhuail cumha mhillteanach mé. Bhain sé an anáil díom.

Bhí Simon do mo choimhéad aríst. Shín sé lámh amach agus chuir ar mo lámhsa í. I ndiaidh bomaite, ghlac mé í. Chuimil mé í, thug fáscadh di, agus choinnigh greim uirthi. D'áirigh mé a shúile orm. Thiontaigh mé chuige.

'Tá brón orm,' ar sé. 'Tá sé mar bheadh Éamonn féin ina shuí in aice liom.'

Chlaon mé mo cheann. Shuigh muid mar sin go dtí gur ghearr an t-inneall fúinn. Shleamhnaigh muid isteach chun an oileáin i gciúnas aisteach tobann.

Sheas mé go mífhoighdeach a fhad agus a d'iarr Simon amanna pillte ar fhir an bháid. Ghluais na paisinéirí eile tharainn, na hoileánaigh ag déanamh a mbealaigh i dtreo tithe nó carranna, na turasóirí ag siúl ní ba réidhe, ag déanamh iontais de chlocha nó bothóga bád nó cá bith cén rud é a mheall turasóirí ann.

Bhí an spéir ag glanadh tharainn, na scamallacha ag bogadaigh go gasta anseo i bhfad amach ó thír. Mhothaigh mé imní ag treamhnú i mo bholg ach bhí an baile ciúin. Ba bheag a d'athraigh sé ar chor ar bith - corrtheach athchóirithe, cúpla teach eile ag meath, agus achan rud eile a bheag nó a mhór mar a d'fhág mé é.

Ach bhí rud inteacht ag cur isteach orm. D'amharc mé thart aríst, ar na tithe ag barr na cé, an teach pobail ina shuí ar an ard bheag tharstu. Cha raibh a dhath contráilte. Bhí an áit ciúin.

Ansin thuig mé. D'amharc mé ar m'uaireadóir.

11:02

Cha raibh clog ag bualadh. Cá raibh na daoine i gclós an tí pobail? Cá raibh an t-eileatram? Thug mé coiscéim fhaiteach i dtreo an tí pobail. Ansin coiscéim eile. Ansin bhí mé ag rith, Simon ag scairtigh i mo dhiaidh.

Bhí glas ar an doras. Cha raibh a fhios agam gur cuireadh glas ar an doras sin. Bhrúigh Simon air fosta nuair a tháinig sé. Ansin leag sé clár a éadain ar an adhmad.

'Ní thuigim,' ar sé, tachtadh ina ghlór.

Bhí sé seachtain ón timpiste, trí lá ó thug siad Éamonn 'na bhaile. Ba í faire trí lá nós an oileáin riamh. Sin a dúradh le Simon. Sin a raibh mé féin ag súil leis.

Ach...

Dúirt siad nach raibh Éamonn rófhada san uisce. Dúirt siad gur bhuail sé a cheann ar an bhealach síos, gurbh í sin an dóigh ar bhásaigh sé.

Ach...

Bhí a leithéid cloiste agam in Alasca. B'fhaoiseamh é do mhuintir an mhairbh. Char thuig daoine cé chomh deacair agus a bhí sé fear a thógáil ón fharraige oíche gharbh. Ba dheise bás tobann a shamhlú ná streachailt fhadálach fhuar. Bhí feicthe agam an bhail a bhí ar dhaoine a tarraingíodh as uisce mar sin. Chan minic a bhíodh faire fhada acu.

Thiontaigh mé agus shiúil go drogallach i dtreo na reilige. Chonaic mé a raibh á chuartú agam ó bhinn an tí phobail: cearnóg uaine feilte i measc na n-uaigheanna. Bhí coirnéal di ag clupaideach i síorghaoth an oileáin, ag nochtadh na cré úrthochailte fúithi. Ghlaoigh mé ar Simon. Sheas muid ann ar feadh tamaill, á coimhéad. Ansin shiúil muid go balbh idir na huaigheanna.

Cha raibh leac uirthi go fóill dar ndóigh. Ach bhí cros shnasta adhmaid ina luí ar a mullach, plaic bheag le hainm agus dátaí Éamoinn fáiscthe uirthi.

Bhí bláthfhleasca ann fosta. Chreath na bláthanna plaisteacha sa ghaoth.

Lig Simon é féin go mall ar a ghlúine. Dúirt sé rud inteacht nár chuala mé. D'amharc mé ar na bláthanna bréagacha, ar an chros, ar an uaigh. Mhothaigh mé foilmhe ag foscladh i mo chliabh, meadhrán i mo cheann. Chonaic mé droim Simon ag creathadh le racht goil, ach cha dtáinig aon fhuaim as. Thiontaigh mé uaidh.

Cha raibh trá ná cladach ar thaobh thuaidh an oileáin. Thit an talamh ina bheanna síos díreach chun na farraige. Bhí carraigeacha móra ar bharr na mbeann. D'imríodh muid ann, mé féin agus Éamonn, agus muid inár ngasúir. Dhreap mé an t-ard chucu agus d'amharc síos ar na tonnta ag briseadh i bhfad fúm.

Bhí sé chomh suarach, an dóigh ar chaith muid ár saol. Éamonn cráite ag sleamhnú thart i ngan fhios dár n-athair, glas ar a chroí nach bhfosclódh Simon choíche. M'athair é féin, chomh náireach gur ghlac sé mar ionsaí achan imeacht ón ghnáth.

Agus mise, a rinne rogha ach nár chloígh léi, a d'éalaigh ach a phill agus a bhí anois chomh meallta céanna ag blas an tsalainn ar an ghaoth, ag na blátha garbha creige faoi mo chosa, pléascadh na dtonnta agus iad á scriosadh féin ar na haillte thíos - radharc, fuaim, achan ghné den tsaol a thréig mé - gur fosclaíodh cneá ionam chomh scólta dearg agus a bhí sí an chéad lá riamh.

Thuig mé d'Éamonn, dá rogha. Bhí muid uilig chomh huaigneach, an triúr againn, fáiscthe inár bpríosúin bheaga féin.

Mhothaigh mé coiscéim ar an screablach tharam. Bhí a fhios agam cé a bheadh ann. Thagadh seisean anseo chomh minic agus a thagainn féin. B'fhéidir go raibh mé ag súil leis.

Ach stop an croí ionam nuair a labhair sé.

'Éamonn?'

An chumha ina ghlór. An dóchas gealtach fiáin. Bhrisfinn é chomh luath agus a thiontóinn, chomh luath agus a chonaic sé cén mac a bhí ann.

Coiscéim eile, agus mearbhall ina ghuth.

'Cé atá ansin?'

Agus níos laige, ag impí.

'A Éamoinn...'

Sheas muid ann, idir cheist agus fhreagra: dhá chloch eile de chuid an oileáin.

Scríbhneoir, file, agus drámadóir is ea Sam Ó Fearraigh, as Gort an Choirce i gContae Dhún na nGall. Tá filíocht leis foilsithe in Poblachd nam Bàrd agus in Green Carnations | Glas na Gile agus foilsíodh prós leis in Splonk. In 2020, fuair sé coimisiún chun gearrdhráma Gaeilge a scríobh don chomhdháil Ceangal | Dolen. Tá an saothar sin, Balbháin, mar aon le roinnt ábhar eile leis, le fáil ar líne.

# data[].attributes.attachment_link.description
Scéal corraitheach é seo a ardaíonn ceisteanna agus a ghearrann go domhain isteach i ngnóthaí na sochaí comhaimseartha i gcomhthéacs phobail bhig oileánach. Tá an scéal á léamh anseo go tuisceanach ag Milène Fegan.

# data[].attributes.headline
5 Márta: An Bhearna Mhíl le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.subject
5 Márta: An Bhearna Mhíl le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.attachment_link.title
An Bhearna Mhíl le Máirtín Ó Cadhain

# data[].attributes.attachment_caption
24 Bealtaine: Breithiúnas Aithrí le Róise Ní Bhaoill

# data[].attributes.headline
24 Bealtaine: Breithiúnas Aithrí le Róise Ní Bhaoill

# data[].attributes.subject
24 Bealtaine: Breithiúnas Aithrí le Róise Ní Bhaoill

# data[].attributes.attachment_link.title
Breithiúnas Aithrí le Róise Ní Bhaoill

# data[].attributes.headline
26 Aibreán: Blimey! Peaidí Gaelach Eile! le Síle Ní Chéileachair

# data[].attributes.subject
26 Aibreán: Blimey! Peaidí Gaelach Eile! le Síle Ní Chéileachair

# data[].attributes.attachment_link.title
Blimey! Peaidí Gaelach Eile! le Síle Ní Chéileachair

# data[].attributes.headline
12 Aibreán: Spéirghealach agus Toirneach le Beairtle Ó Conaire

# data[].attributes.subject
12 Aibreán: Spéirghealach agus Toirneach le Beairtle Ó Conaire

# data[].attributes.attachment_link.title
Spéirghealach agus Toirneach le Beairtle Ó Conaire

# data[].attributes.headline
8 Meitheamh: An Cor Nua le Beairtle Ó Conaire

# data[].attributes.subject
8 Meitheamh: An Cor Nua le Beairtle Ó Conaire

# data[].attributes.headline
21 Lúnasa: Geansaithe Móra le Gearóidín Nic Cárthaigh

# data[].attributes.subject
21 Lúnasa: Geansaithe Móra le Gearóidín Nic Cárthaigh

# data[].attributes.headline
19 Márta: Féileacán Fómhair le Brighid Ní Mhonacháin

# data[].attributes.subject
19 Márta: Féileacán Fómhair le Brighid Ní Mhonacháin

# data[].attributes.attachment_link.title
Féileacán Fómhair le Brighid ní Mhonacháin

# data[].attributes.headline
20 Samhain: Úr agus Críon na hAoise le Joe Steve Ó Neachtain

# data[].attributes.subject
20 Samhain: Úr agus Críon na hAoise le Joe Steve Ó Neachtain

# data[].attributes.attachment_link.title
Úr agus Críon na hAoise le Joe Steve Ó Neachtain

# data[].attributes.headline
16 Deireadh Fómhair: An tImleacánach le hIarla Mac Aodha Bhuí

# data[].attributes.subject
16 Deireadh Fómhair: An tImleacánach le hIarla Mac Aodha Bhuí

# data[].attributes.attachment_link.title
An tImleacánach le hIarla Mac Aodha Bhuí

# data[].attributes.headline
14 Meitheamh 23 Quick Pick le hOrna Ní Choileáin

# data[].attributes.subject
14 Meitheamh 23 Quick Pick le hOrna Ní Choileáin

# data[].attributes.body
Quick Pick le hOrna Ní Choileáin

# data[].attributes.headline
16 Aibreán: Ceithre Ghearrscéal le Gearóidín Nic Cárthaigh

# data[].attributes.subject
16 Aibreán: Ceithre Ghearrscéal le Gearóidín Nic Cárthaigh

# data[].attributes.headline
18 Nollaig: An Seabhac Siabhránach  le Seán Ó Cadhain

# data[].attributes.subject
18 Nollaig: An Seabhac Siabhránach  le Seán Ó Cadhain

# data[].attributes.attachment_link.title
An Seabhac Siabhránach le Seán Ó Cadhain

# data[].attributes.headline
Seo cóip eile de leathanach 10-11 den scéal Ceo Bruithne.

# data[].attributes.subject
Seo cóip eile de leathanach 10-11 den scéal Ceo Bruithne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Leathanach 10-11 Ceo bruithne le Colin Ryan

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Thit a raibh sa teach ina dtost de réir a chéile agus thosaigh an tseanbhean ag labhairt ó na scáileanna. Bhí cochall dorcha ar a ceann agus gúna donn ar a colainn, agus ní raibh ach a haghaidh bhán le feiceáil sa mharbhsholas, mar a bheadh a haghaidh ar foluain leis féin sa duibhe. Bhí guth láidir aici agus labhair sí go soiléir, réidh:

'Is minic a chuala mé é ráite gurbh é Breogán Ilcheardach an ceardaí ab oilte dá raibh riamh beo sa tír seo. Is mise Damhnait, iníon Bhreogáin, agus chonaic mise le mo shúile cinn féin neart de na rudaí éachtacha, míorúilteacha dar chruthaigh sé i mbarr a réime.

M'athair, Breogán, a dhathaigh an pictiúr d'Íosa taobh thiar den altóir in Ard Mhacha, an tseoid iontach sin a mbíonn oilithrigh ag tarraingt air ina sluaite go fóill. Chuala mé pearsa eaglaise sa teampall sin a rá gur mhinic a chonaic sé oilithrigh ag caoineadh uisce a gcinn agus iad ag stánadh ar aghaidh an tSlánaitheora. Tá sé mar a bheifeá i do sheasamh ar an Via Dolorosa in Iarúsailéim ag amharc ar an Pháis.

Agus an clog a rinne sé do mhainistir Inis Tuirc, deirtear go bhfuil fuaim an chloig sin chomh binn sin go mbíonn ainmhithe allta na foraoise ag teacht amach as a bpoill agus a bpluaiseanna le héisteacht leis, gan smaoineamh ar chontúirt ná ar chreach agus iad faoi dhraíocht ag a bhinneas.

Dá ndéanfadh Breogán éan óir, a deireadh na saoithe, bheadh sé ag eitilt agus ag ceol ar nós éin a bhfuil fuil ina chuislí agus feoil ar a chnámha. Dúirt duine amháin gur athdhéanamh Dhaedalas a bhí ann agus mhaígh duine eile go raibh na scileanna a bhí ag Goibniú agus a bheirt deartháireacha le fáil in aon duine amháin ann i bpearsa m'athar: iarann a theilgeadh, ór buí a mhúnlú agus adhmad agus eabhar agus cnámh a shní agus a ghearradh. Duine cliste, ildánach a bhí ann agus tá bród orm as beagnach gach éacht dá ndearna sé.

Agus an méid sin ráite, b'fhéidir go mbíonn iarracht den bhlaisféim agus den diamhasla ag baint leis an cheardaíocht is fearr agus is oilte dá bhfuil ann i gcónaí, mar a bheadh an duine ag iarraidh aithris a dhéanamh ar éacht an Chruthaitheora féin. Nárbh é Cormac Mac Airt, Rí Éireann, a dhiúltaigh a ghlúin a fheacadh agus lao órga na ndraoithe a adhradh? Agus nár dhúirt sé le duine de na draoithe a bhí ann gur a cheardaí féin a chruthaigh an dia óir, agus nach mbeadh sé lán chomh maith dó an ceardaí sin a adhradh in áit an lámhdhia a chum sé? Deirtear nach mbíonn saoi gan locht ná daoi gan bhua agus níor thaise do m'athair é. Dá mhéad na buanna a bhí aige, ní raibh sé saor ó locht agus an locht ba mhó a bhí airsean ná mórtas agus uabhar, mar a chluinfidh sibh ar ball beag.

Ní raibh mise ach naoi mbliana d'aois nuair a thit na heachtraí atá á ríomh agam anseo amach. Bhí mo mháthair ionúin - beannacht Dé ar a hanam - marbh le dhá bhliain san am sin. I dtús mo shaoil, bhí muid inár gcónaí in aice na farraige, an áit ar rugadh mo mháthair, ach an tráth seo, bhí muid inár gcónaí i gCluain Fíolta i lár na tíre.

Tamall i ndiaidh do mo mháthair bás a fháil, d'iarr mé ar m'athair roinnt dá chuid scileanna a theagasc domhsa ach dúirt seisean nach mbeadh sé ceart ná cóir ceardaíocht an tsaoir a theagasc do ghirseach. Bhí fearg orm ach lig mé orm gur chuma liom.

Is iomaí scéal a insítear faoi na héachtaí a rinne m'athair agus muid inár gcónaí i gCluain Fíolta. Bhí sé mór le file ansin agus rinne sé scian bheag mar bhronntanas dó, seoid a bhí maisithe le liaga lómhara agus le scragall óir. Nuair a bhronn m'athair ar an fhile é, chroith sé a cheann agus iontas ar a aghaidh. An focal a bhí ag na seanGhréagaigh ar fhile ná déantóir, ar seisean. Ach is é fírinne an scéil nach ndéanann mo leithéid ach fuaimeanna a chur le chéile ar dhóigh ghalánta agus imíonn fuaimeanna le gaoth. Dá mbeadh sé ar mo chumas é a dhéanamh, is dán den chineál seo a chumfainn féin, le miotal agus adhmad agus clocha lómhara in áit deilín luaineach focal.

Agus mé ag cuimhneamh ar an lá sin, sílim go raibh an seanfhile giota beag trom ar a cheird féin, ach rith sé liom na blianta ina dhiaidh sin nach mór le duine ar bith na tallanna a thagann go réidh leis agus nach mbíonn ceardaí ar bith, dá fheabhas é, sásta lena chuid iarrachtaí féin.

Tamall i ndiaidh an lae sin, tháinig dream óglach ó áit éigin i dtuaisceart na tíre darbh ainm Dún Luachra. Fear mór feolmhar a bhí i nduine amháin acu, fear garbh aineolach darbh ainm Ualgarg. An fear eile, Nad Froích, bhí aghaidh cineál géar air a thabharfadh luch mhór i do cheann agus bhí gruaig fhada bhealaithe ar crochadh óna bhaithis. An bheirt seo, bhí tairiscint acu do m'athair.

Gheall siad na hoirc is na hairc dó dá dtiocfadh sé lena chuid ceirde a chleachtadh i dtuath Eochaidh ach bhí a fhios agam go maith nárbh é an t-ór a mheall m'athair le glacadh leis an tairiscint, ach an t-iarratas neamhghnách a bhí acu dó. Is dócha gur chuala sibh trácht air. D'iarr siad ar m'athair teacht agus gléas speisialta a dhéanamh a chonaic a dtiarna Eochaidh in aisling, dealbh nó masc a chruthú a bheadh ábalta labhairt ar nós duine.

Dúirt mise leis nach raibh dúil ar bith agam sna teachtairí. Nuair a d'amharc mé ar Ualgarg, ní fhaca mé ach buachaill dalba gan mhúineadh a raibh aithne agam air i gCluain Fíolta, bullaí a bhaineadh sult as daoine eile a chrá. Agus maidir le Nad Froích, dúirt mé le m'athair gan muinín a bheith aige as.

"An bhfaca tú a chuid gruaige?" arsa mise. "Bhí sé cosúil leis an fheamainn a fhásann ar na carraigeacha in aice na farraige."

Rinne m'athair gáire nuair a chuala sé sin agus d'admhaigh sé go raibh an ceart agam. Dúirt mise leis go raibh an saol go maith againn san áit a raibh muid agus gur chóir dúinn fanacht ansin, ach duine cadránta a bhí ann agus ní fhéadfaí ciall a chur air i ndiaidh dó cinneadh a dhéanamh.

Lá san fhómhar, mar sin, thug mise agus m'athair ár n-aghaidh ar an bhóthar ó thuaidh. Bhí m'athair ar a chapall breá donn, mise ar ghearrán riabhach agus bhí seanchapall láidir linn fosta a raibh earraí agus éadaí agus uirlisí ceirde m'athar i málaí leathair ar a dhroim. Cé go raibh sé fuar, lá breá a bhí ann, agus bhí blaosc an aeir chomh gorm le súil babaí.

Mar is iondúil le taistealaithe, níorbh fhada gur thit muid isteach le taistealaithe eile a bhí ag dul go hArd Mhacha.

Ar an dara lá ar an bhóthar dúinn, thosaigh duine de na taistealaithe eile, seanduine, a labhairt le m'athair agus nuair a thuig sé cé a bhí ann agus an fáth a raibh muid ag dul ó thuaidh, chroith sé a cheann go mífhoighdeach.

"Dá mba mise thusa, a dhuine, is ar ais go Cluain Fíolta a rachainn. Sin nó ar aghaidh go hArd Mhacha. Is cinnte go bhfaighfeá go leor oibre ansin agus luach do chuid saothair fosta. Ach maidir leis an bhoc sin Eochaidh, is as a mheabhair atá sé. Duine brúidiúil, droch-chroíoch."

Ach mar a dúirt mé, níor ghlac m'athair aon cheann dá dhea-chomhairlí. Ba é a aisling féin an t-aon réalta eolais a bhí aige agus rinne sé neamhiontas de rud ar bith nach raibh ag teacht leis an aisling sin. Sin an fáth a raibh sé chomh maith sin mar cheardaí, is dócha.

Ar aghaidh linn, mar sin, trí na coillte dlútha. Bhí eagla orm cuid den am, nuair a chluininn uaill na mac tíre i gcéin nó nuair a bhíodh daoine eile ar an bhóthar romhainn. Ach níor tharla a dhath agus i ndiaidh roinnt laethanta, tharla dúinn ag gabhal sa bhóthar. Bhí an bóthar go hArd Mhacha ar thaobh na láimhe deise agus an bóthar go Dún Luachra ar thaobh na láimhe clé. Rinne an seanduine iarracht amháin eile m'athair a thabhairt chun céille ach obair in aisce a bhí ann.

Thiocfadh linn deatach a fheiceáil ó thine i ndúnfort Eochaidh roinnt mílte ar shiúl agus lean muid linn ar an bhóthar i dtreo an cholúin deataigh. Nuair a tháinig muid cóngarach go leor don dúnfort, chuala muid stoc á shéideadh agus ansin, tháinig beirt mharcach amach as an gheata. Ba é Ualgarg duine amháin acu ach níor aithin mé an duine eile.

Chuir Ualgarg agus an fear eile fáilte romhainn agus threoraigh siad muid chuig áit fhoscailte i lár an dúnfoirt. Bhí fear ina shuí ann. Bhí gruaig chatach dhubh air agus bhí rud éigin searbh, cruálach faoin dreach a bhí ar a aghaidh. Chuir sé i gcuimhne domh na scéalta a chuala mé faoi Iorua agus Píoláit, daoine eile nár chás leo ach a gcumhacht féin.

Labhair sé roinnt focal le m'athair. Bhí dhá mhí aige leis an aisling a chur i gcrích agus an cloigeann a thógáil. Níor thug sé aird ar bith ormsa agus den chéad uair riamh, bhí mé sásta a bheith iomlán dofheicthe.

Thug Ualgarg muid chuig imeall an dúnfoirt ansin, mar a raibh seancheardcha i lár na gcrann. Bhí sé foirfe.

"Cá bhfuil do chara?" arsa m'athair leis, ar nós na réidhe. "Nad Froígh?"

Rinne Ualgarg gáire.

"Eisean? Níorbh aon chara domhsa é. Dúirt tú go mbeadh dhá chloigeann de dhíth ort. Nach bhfuil an ceart agam?"

Chlaon m'athair a cheann.

"Ceann amháin agus an fheoil go fóill air agus ceann eile gan ann ach na cnámha loma."

"Ní dóigh liom go mbeidh sé ródheacair sin a fháil duit san áit seo," arsa Ualgarg.

Bhí rud éigin uafásach faoin straois gháire ar a bhéal agus é á rá.

Tháinig sé ar ais tamall ina dhiaidh sin agus an dá chloigeann leis. Ceann amháin acu, ní raibh ann ach na cnámha ach an ceann eile, chuir sé idir uafás agus déistin orm nuair a chonaic mé é. Bhí fuil thart ar na fiacla agus bhí na súile leathdhruidte ach san am chéanna, níor dheacair é a aithint. Bhí an ghruaig fhada bhealaithe níos cosúla le feamainn ná riamh.

"Go raibh rath ar an obair," arsa Ualgarg. "Mura dtig leat é a dhéanamh mar is ceart, beidh tusa agus d'iníon chomh marbh le ... mo chara."

Agus leis sin, rinne sé meangadh gáire agus d'imigh sé.

B'fhéidir gur thuig m'athair go raibh drochrogha déanta aige ansin ach fear mór oibre a bhí ann, agus a luaithe agus a fuair sé na cloigne, thosaigh sé ar an obair. Ba ghnách liom sult a bhaint as bheith ag amharc ar m'athair i mbun a chuid oibre ach sa chás seo, bhí eagla orm roimh chloigeann fhear na gruaige fada. Ach ba mhó i bhfad an scanradh a bhí orm roimh an uafás a chruthaigh sé sna míonna sin.

Bhí sé de nós agamsa cuid mhór ama a chaitheamh taobh amuigh, ar shiúl ó m'athair agus na cloigne. Agus mé ag reáchtáil thart in aice le ceardcha m'athar agus teach Eochaidh, thug mé faoi deara cé chomh difriúil is a bhí an áit ghránna sin le háit ar bith eile dá raibh mé riamh ann. Bhí rud éigin fuar, crua faoi Dhún Luachra. Ní raibh focal molta ná focal grá le cluinstin áit ar bith. Ní raibh gáire le cluinstin gan cleas cruálach roimhe. Bhíodh na máithreacha mífhoighdeach brúidiúil lena mbabaithe féin, agus fiú na madaí, bhí siad seachantach, mar a bheadh siad níos cleachta le ciceanna ná le cuimiltí. Chuimhnigh mé ar rud amháin a dúirt an seanduine ar an bhealach ó thuaidh. Bíonn siad ar nós iasc, na ríochtaí. Is ón cheann anuas a bhíonn siad ag lobhadh.

Cé nár thuig mise cad é a bhí ar bun ag m'athair ag an tús, chaith seisean an chéad seachtain i nDún Luachra ag iarraidh staidéar a dhéanamh ar theanga agus scornach agus liopaí an chloiginn fheolmhair. Scrúdaigh sé an dóigh a mbogann na liopaí le fuaimeanna mar b nó m a dhéanamh. Rinne sé staidéar ar ghluaiseacht na teanga sa charball, ar na matáin a thógann na liopaí ar shiúl ó na fiacla. Agus nuair a shíl sé go raibh tuiscint cheart aige ar an dóigh a ndéantar urlabhra, thosaigh sé ar an chloigeann shaorga a thógáil.

Thóg sé muileann beag gaoithe ar an díon le cumhacht agus aer a chur ar fáil. D'oibrigh an muileann beag seo bolga a shéideadh aer isteach trí phíobán. Ansin, thosaigh sé ar theanga a dhéanamh, teanga a lúbfadh agus a chasfadh ar nós theanga an duine. Bhí líon sreang ceangailte de chodanna na teanga saorga seo agus bhí na sreanga ceangailte de chraobhacha na gcrann taobh thiar den cheardcha. Nuair a bhíodh gaoth bhreá ag séideadh, bhíodh na sreanga seo ag tarraingt na teanga anonn agus anall agus gach treo eile, ionas go mbíodh sí ag snaidhmeadh agus ag síorbhogadh. Ach níor thuig mé máistreacht m'athar ar a cheird mar is ceart go bhfaca mé an dóigh ar chruthaigh sé na liopaí as olla agus leathar. Cheangail sé iadsan ar an dóigh chéanna le sreanga a bhí ceangailte de chraobhacha amuigh agus de réir mar a bhogfadh an ghaoth na craobhacha, bhíodh na liopaí agus an teanga ag múnlú an aeir a bhí á bhrú isteach ag na bolga.

"Cad é do mheas ar an chloigeann?" ar seisean liom, nuair a bhí an chéim seo den obair curtha i gcrích aige.

"Tá sé go maith," arsa mise. "Ach tá rud éigin ar iarraidh."

"Nach tú atá cliste? Tá, cinnte," ar seisean. "An difear idir b agus p, nó t agus d. Déantar an fhuaim sin anseo, sa sceadamán. Sin an chéad rud eile."

Bhí eagla orm a rá leis go raibh mé ag labhairt ar chiall agus ar anam. Iad sin a bhí ar iarraidh, dar liom, ní téada an ghutha.

Trí seachtaine a bhí m'athair ag obair ar théada an ghutha a chruthú. Bhain sé triail as a lán ábhar agus sa deireadh, shocraigh sé ar sheanphár a ghearradh ina stiallacha agus a bhealú le blonag. Nuair a bhí sé críochnaithe, bhí sé dochreidte an difear a rinne sé. Bhí aghaidh leathair cruthaithe aige thart timpeall ar an bhlaosc agus bhí súile déanta aige as cnámh agus éabann. Bhí sé cosúil le duine ansin ach ní raibh mé cinnte a thuilleadh nach raibh anam ann. Má bhí, bhí mé cinnte gur drochsprid éigin a bhí i ndiaidh cur faoi sa ghléas sin. Chuir sé cradhscal orm. Ach gan amhras, bhí sé cosúil le duine ag labhairt.

Bhí an obair le bheith curtha i gcrích an lá dár gcionn agus bhí faoiseamh orm go raibh rud éigin chomh hiontach cruthaithe ag m'athair.

Ach an oíche sin féin, tháinig soineann. D'éirigh an ghaoth chomh lag sin nach mbogfadh sé ribe ar ruball capaill, agus de réir a chéile, thit an cloigeann ina thost. Ní raibh gíog as. Is ar éigean a bhog na beola gránna sin.

Bhí m'athair croíbhriste. D'aithin sé gur mar gheall ar a mhórtas féin a tharla an bheirt againn san fhaopach, agus bhí sé cinnte go raibh an lá deiridh ar na saolta seo ag druidim leis an bheirt againn.

"Mura n-éiríonn liom amárach," ar seisean liom go ciúin, "mura bhfuil Eochaidh sásta lena bhfuil déanta agam anseo, beidh deireadh linn. Tá súil agam nach mbeidh an toradh chomh holc lena thuar, ach má-"

Tháinig tocht air agus ar feadh nóiméid, ní raibh sé in ann labhairt.

"Bíodh a fhios agat go bhfuil grá agam duit agus go ngoilleann sé orm gur theip mé ort. Nach raibh mé maith go leor-"

Ní raibh gus ar bith fágtha ann. Ní fhaca mé m'athair i mbun a chuid paidreacha riamh. Ach an oíche sin, chuala mé é ag paidreoireacht gan stad agus an cloigeann gránna sa tseomra ag cogarnaíl go híseal i rith an ama, mar a bheadh sé ag iarraidh na paidreacha sin a chealú agus a chur ó mhaith.

D'fhan mé gan chodladh leathchuid den oíche agus mé ag machnamh ar an dóigh a mbeadh sé an t-iarann fuar a mhothú ag gearradh trí mo scornach. Bhí mé scanraithe. Is iontach an rud é gur thit mé thart ach sa deireadh, dhruid mo shúile. Thit mé a chodladh agus monamar séimh na bpaidreacha ar bhéal m'athar. Bhí deora goirte ag glioscarnach ar a ghrua faoi sholas na tine. Sílim gur mhúscail mé am éigin ar feadh nóiméid, agus gur chuala mé m'athair ag rá liom, "Má thagann muid slán, teagascfaidh mé scileanna mo cheirde duit."Ach nuair a chuimhnigh mé air an lá dár gcionn, shíl mé nach raibh ann ach brionglóid.

Nuair a mhúscail mé i dtrátha na camhaoire, chuala mé clagarnach na fearthainne ar an chlós agus siosarnach an duilliúir i mbilí ársa an doire amuigh, chomh maith le fuaim eile, fuaim aisteach aduain. Bhí an muileann ag obair go dian, bhí na bolga ag obair ar theann a ndíchill, agus iad ag brú an aeir trí scornach agus theanga an chloiginn.

Bhí an fhuaim chomh hard sin gur tháinig giollaí Eochaidh agus d'fhan siad ag éisteacht cóngarach do bhéal an dorais. Níorbh fhada gur nocht Ualgarg agus Eochaidh ina chuideachta fosta.

Bhí droch-chuma ar an tiarna. Bhí a aghaidh chomh bán le cailc agus bhí fáinní dorcha faoina shúile. Ach na súile céanna, bhí siad ag glioscarnach le rud éigin cosúil le saint. Shiúil sé isteach sa cheardcha, an áit a raibh m'athair. Shleamhnaigh mise isteach ina dhiaidh. Bhí eagla mo chraicinn orm ach bhí mé ag iarraidh fáil amach cad é a tharlódh.

Ach a luaithe agus a chonaic sé an cloigeann agus é ag rámhaille agus ag screadach agus ag geabaireacht leis, tháinig straois ar a bhéal agus chlaon sé a cheann go sásta. Bhí a shúile leata le hiontas. "Cad é?"ar seisean, agus chlaon sé a cheann, ag éisteacht go cúramach leis an raiméis a bhí ag teacht ón bhéal leathair. "Tuigim agus ní thuigim ... Nach mór an t-iontas é? Tá éacht déanta agat, a cheardaí."

"Go raibh maith agat, a Shoilse. Tá mé ag déanamh go bhfuil tú sásta, mar sin."

"Tá. Gan amhras, is míorúilt é seo. Míle bliain ó inniu, beidh an scéal seo go fóill i mbéal an phobail."

D'fhan sé faoi dhraíocht, ag éisteacht le rámhaille uafásach an chloiginn. Agus an tráthnóna sin, ligeadh do m'athair a chuid trealaimh a bhailiú le chéile, tugadh mála óir dó, agus d'imigh an bheirt againn i gcuideachta an bhullaí agus roinnt saighdiúirí. Bhí neirbhís ar m'athair agus muid ar an bhealach. Dúirt sé liom nuair a bhí mé mór go raibh eagla air go ndéanfadh siad feall orainn ach ba léir go raibh siad cleachta le horduithe a máistir a chomh-líonadh gan cheist.

"An bealach sin go hArd Mhacha, agus an bealach sin go Cluain Fíolta, ar ndóigh," arsa Ualgarg. "An bhfuil caint ag an uafás sin, go fíor? An teanga cheart atá ann?"

"Shílfeá sin agus tú ag éisteacht leis. Ach ní fíortheanga atá ann."

"Creideann mo mháistir gur teanga atá ann agus go bhfaighidh seisean comhairle a leasa uaidh. Tá dul amú air, mar sin?"

Chlaon m'athair a cheann.

"Á bhal, níl a fhios agam cad é an chomhairle a gheobhaidh sé ón uafás sin, ach ní dóigh liom go mbeidh aon dea-thoradh air dúinne." D'amharc sé ormsa. "Nuair a bhaineann tú Ard Mhacha amach, abair paidir ar son m'anama, a chroí. Beidh sé de dhíth orm."

Bhain sé smeach as a theanga agus d'imigh siad leo.

Chuaigh mise agus m'athair go hArd Mhacha agus d'fhan muid ansin roinnt blianta. Sa chéad chúpla mí ansin, rinne m'athair an pictiúr de Chríost atá ar chúl na haltóra san ardeaglais. Is minic a shíl mé gur d'aon turas a rinne sé rud éigin mar sin, rud éigin a spreagfadh gach duine dá bhfaca é le haithreachas a dhéanamh agus le dea-ghníomhartha a dhéanamh. Sílim go raibh sé ag déanamh cúitimh as an chloigeann, as an uafás a chruthaigh sé mar gheall ar a chuid mórtais.

Ach sula raibh an pictiúr sin críochnaithe aige, tháinig scéal go hArd Mhacha faoi bhás Eochaidh. De réir an tseanchais a chuala muid ina dhiaidh, chaith Eochaidh corradh le seachtain ina shuí in aice an chloiginn, ag éisteacht lena chuid rámhaille. Níor ith sé agus níor chodail sé néal an t-am sin ar fad. Bhí ráfla ann gur chaill sé a chiall ar fad ach bhí a oiread sin eagla ar gach duine roimhe nár thug duine ar bith a dhúshlán. Sa deireadh, tháinig sé amach as an cheardcha a raibh an cloigeann ann agus scairt sé ar a chuid fear. Labhair an cloigeann leis, ar seisean, agus d'inis dó go raibh Cenél Urtraighe lag, réidh lena threascairt. Ní raibh le déanamh acu ach ionsaí tobann a dhéanamh agus bheadh a raibh de chreach sa ríocht eile ina seilbh.

Rinne siad ionsaí ar Chenél Urtraighe an lá dár gcionn. Bhí a fhios ag a chuid fear nach raibh sé ag dul a bheith chomh furasta agus a shíl a máistir ach níor shamhlaigh siad riamh cé chomh deacair agus a bheadh sé. Bhí clú agus cáil ar thiarna Chenél Urtraighe as a chríonnacht agus a chaolchúis. D'aithin seisean an chontúirt ó Eochaidh agus a chuid uaillmhianta agus bhí sé ullmhaithe go maith lena theorainneacha féin a chosaint. Deargár a bhí ann. Cé go raibh cuid d'óglaigh Eochaidh dílis dó go fóill, agus cé gur sheas siadsan an fód go cróga lena chosaint, bhí cuid mhór acu a bhí bréan dá máistir agus d'imigh siadsan go gasta a luaithe agus a chonaic siad a ghéire a bheadh an troid acu. Thit an bullaí sa ghleo ansin agus cuireadh a chloigeann ar spíce ar an bhealach mhór.

D'éirigh le hEochaidh imeacht ó pháirc an chatha agus d'fhill sé ar Dhún Luachra. Bhí a raibh de sheirbhísigh san áit imithe. Chuaigh Eochaidh chuig an cheardcha. Nuair a tháinig na hóglaigh ó Chenél Urtraighe, chonaic siad Eochaidh ag argóint leis an chloigeann. Dúirt na fir sin go raibh sé mar a bheadh seisean ag labhairt agus an cloigeann ag freagairt, mar a bheadh comhrá ceart ag dul ar aghaidh. Bhí Eochaidh ar buile leis an chloigeann. Dúirt sé go raibh feall déanta aige air, gur imir sé cleas air. Shiúil tiarna Chenél Urtraighe a fhad le hEochaidh agus bhain sé an cloigeann de le haon bhuille amháin den chlaíomh. Bhí eagla ar a chuid fear roimh an chloigeann ach is minic a bhíonn críonnacht agus crógacht le fáil le chéile san aon chroí amháin. Shiúil sé a fhad leis an chloigeann agus rinne sé smidiríní de.

Ní dhearna m'athair iarracht rud ar bith mar sin a dhéanamh arís. Mhair mise agus eisean na blianta fada in Ard Mhacha. Le linn domh bheith ag teacht in aois ansin, d'fhoghlaim mé gach scil agus cleas dá raibh le teagasc ag m'athair. Mise a rinne cuid de na gléasanna ceoil is tábhachtaí agus is luachmhaire sa tír seo. Anois, tá cuid mhór cainte ag an chloigeann seo sa chúinne, nach bhfuil? Barraíocht, b'fhéidir! B'fhéidir, lá éigin amach anseo, go dtiocfaidh ceardaí a sháróidh iarrachtaí m'athar agus a dhéanfaidh cloigeann a mbeidh caint cheart, intuigthe aige. B'fhéidir go mbeidh cloigeann dá leithéid i ngach teach, ina shuí sa chúinne, ag bronnadh dea-chomhairle agus cuideachta den scoth agus scéalaíocht oilte ar lucht an tí. Cá bhfios cén sórt míorúiltí a bheas ann san am atá le teacht, i ndiaidh domhsa gach duine eile sa scéal seo a leanúint ar shlí na fírinne.'
Rugadh Seán Ó Dúrois i ndeisceart Shasana sa bhliain 1960. Chaith sé tréimhse sa tSeapáin agus d'aistrigh sé roinnt gearrscéalta le hAkutagawa Ryūnosuke go Gaeilge. Tá roinnt duaiseanna liteartha bainte aige as a chuid scríbhneoireachta, go háirithe as na scéinséirí stairiúla, Crann Smola (2001) agus Rí na gCearrbhach (2003), agus as na húrscéalta agus dánta a chum sé do pháistí. Is aistritheoir gairmiúil é. Tá cónaí air i mBéal Feirste.

# data[].attributes.attachment_link.description
Meafar fada é scéal Sheáin Uí Dhúrois a bhaineann, shílfeá, le ceardaíocht agus le healaín ón Mheánaois agus sciar fial den fhoréigean ina orlaí fríd. Chuirfeadh an stíl an tsraith rathúil teilifíse Game of Thrones i gcuimhne dúinn b'fhéidir. Ach ina dhiaidh sin, tá tairngreacht Dhamhnata, iníon Bhreogáin Ceardaí, ag críoch an scéil leis an nasc lenár linn féin a dhéanamh.

# data[].attributes.headline
Cúléisteacht le Beairtle Ó Conaire: 27 Aibreán

# data[].attributes.subject
Cúléisteacht le Beairtle Ó Conaire: 27 Aibreán

# data[].attributes.headline
 11 Bealtaine: Aimsir le Seán Mac Mathúna

# data[].attributes.subject
 11 Bealtaine: Aimsir le Seán Mac Mathúna

# data[].attributes.attachment_caption
An Turas Traenach le Dáithí Ó hÓgáin

# data[].attributes.headline
25 Bealtaine: An Turas Traenach le Dáithí Ó hÓgáin

# data[].attributes.subject
25 Bealtaine: An Turas Traenach le Dáithí Ó hÓgáin

# data[].attributes.attachment_link.title
An Turas Traenach le D áithí Ó hÓgáin

# data[].attributes.headline
22 Meitheamh: Camchuairt le Déirdre Ní Grianna

# data[].attributes.subject
22 Meitheamh: Camchuairt le Déirdre Ní Grianna

# data[].attributes.attachment_link.title
Camchuairt á léamh ag Mairéad Dinny Ní Ghallchóir

# data[].attributes.attachment_link.description
Scéal mistéireach faoi thuras trí dhúichí deoranta, áit a gcastar le duine de sheans a thugann oscailt súl agus ábhar machnaimh don phríomhcharachtar. Tá an scéal fíorspéisiúil seo le Déirdre Ní Grianna á léamh ag an aisteoir Conallach Mairéad Dinny Ní Ghallchóir, agus ina dhiaidh, tá comhrá bríomha…

# data[].attributes.headline
Comhad fuaime: An Turas Traenach, léite ag Hilary Mhic Suibhne

# data[].attributes.subject
Comhad fuaime: An Turas Traenach, léite ag Hilary Mhic Suibhne

# data[].attributes.attachment_link.title
An Turas Traenach le D. Ó h Ógáin - HMhicS

# data[].attributes.attachment_link.metadata.title
An Turas Traenach le D. Ó h Ógáin - HMhicS

# data[].attributes.attachment_link.title
Camchuairt á léamh ag Mairéad Dinny Ní Ghallchóir

# data[].attributes.attachment_link.description
Scéal mistéireach faoi thuras trí dhúichí deoranta, áit a gcastar le duine de sheans a thugann oscailt súl agus ábhar machnaimh don phríomhcharachtar. Tá an scéal fíorspéisiúil seo le Déirdre Ní Grianna á léamh ag an aisteoir Conallach Mairéad Dinny Ní Ghallchóir, agus ina dhiaidh, tá comhrá bríomha…

# data[].attributes.headline
Beidh muid ag cruinniú 25 Eanáir.  Seo an scéal: "Maeirí." Tá an scéal agus an podchraoladh ar fáil anseo.

# data[].attributes.subject
Beidh muid ag cruinniú 25 Eanáir.  Seo an scéal: "Maeirí." Tá an scéal agus an podchraoladh ar fáil anseo.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
'Bhí sibh ag súil le mo scairt, a Ghardaí?'

Stán an Sáirsint de Brún san oifig phoiblí i Stáisiún Garda Bhaile na gCoimhthíoch ar an duine néata ar an scáileán. Léine, carbhat agus seaicéad a chaitheamh aige.

'Erich Kimmel, ó Interpol? Chuir mé scéal go mbeinn i dteagmháil. Mar gheall ar líomhaintí ó Hans Fleischer sa Ghearmáin go dtearn Maeirí Fleischer bagairt air.'

'Cé?' arsa an Sáirsint de Brún.

'Maeirí Fleischer. A iarbhean chéile. Ina cónaí ar an bhaile s'agaibh.'

'Sin Maeirí Pháidí Eoin,' a dúirt garda eile ón taobh eile den oifig. 'Tá sí ina cónaí in Áras na Seandaoine, cúpla doras síos ó mo mham féin.'

'Á. Bhal, a Erich Kimmel, caidé go díreach atá curtha i leith Mhaeirí Pháid-Maeirí Fleischer?'

'Maíonn Hans Fleischer, a hiarfhear céile, go dtearn sí bagairt air. Tá siad scartha le dhá scór bliain. Cónaíonn seisean in Áras do Sheandaoine chomh maith, ar imeall München.'

Tháinig an garda eile trasna chucu, ag croitheadh a cinn.

'Maeirí? Ach tá sí beagnach naocha. Caidé faoi Dhia a rinne sí?'

'Naocha a dó. Chuir sí cónair chuige. Glacann seisean leis gur bagairt atá ann.'

D'amharc an bheirt ghardaí ar an Ghearmánach dháiríre chneasta seo agus rinne siad beirt iarracht an gáire a choinneáil siar.

'Cónair.'

'Cónair.' Thall sa Ghearmáin, roinn Erich nótaí faoin chás ar an scáileán. 'Cónair saileoige, dea-fhite, dea-chumtha agus é mór go leor agus in oiriúint don éilitheoir. Le líneáil cadáis. De dhearadh inbhuanaithe agus de dhéantús atá cineálta don timpeallacht ó acmhainní in-athnuaite. Cuireadh an chónair ó theach saoire folamh i mbaile fearainn i Liatroim ar an tríú lá de Mheitheamh. Comhlacht príobháideach cúiréara a d'iompair an chónair chuig an Ghearmáin. Ghlac siad le hairgead tirim, agus níl aon chuimhne acu ar an duine a thug an chónair daofa sa tír seo, mar bhí sé folaithe i mbosca cairtchláir. Dúirt an fógra iompórtála gur táirge ceardaíochta a bhí ann.'

D'amharc an Gearmánach ar na Gardaí agus lean sé leis an tuairisc de ghlanmheabhair.

'Bhí bláthanna fite trí na slata nuair a seoladh é, is cosúil, ach bhí siad feoite críon faoin am ar fosclaíodh an beart sa Ghearmáin. Nóiníní. Bhain an chónair an tÁras i München amach ar an tséú lá déag de mhí Iúil.' Dhruid sé a leabhar nótaí agus ar sé de thuin leithscéalach: 'Cuireadh moill ar an phost de dheasca Cóibhide. Tá pictiúr againn den chónair.'

Stán an bheirt ghardaí i dTír Chonaill ar an scáileán.

'Glacann an tUasal Fleischer leis gur ag guí a bháis air a bhí sí leis an chónair seo. Mar gheall ar a naimhdeas don fhorbairt thionsclaíoch a bhí ag titim amach sa Ghearmáin, chinn an tUasal Fleischer saol eile a bhaint amach dó féin taobh amuigh de chríocha na Gearmáine sna naoi déag seascaidí. Bhog an tUasal Fleischer go hÉirinn corradh is seasca bliain ó shin le saol nua, nádúrtha a chruthú dó féin faoin tuath, tuath nach raibh millte ag ceimicí ná ag an tionsclaíocht. Phós sé Maeirí Ní Ghallchóir. Scar siad óna chéile, áfach, daichead bliain ó shin go hachrannach, díospóideach. Ní raibh clann ar bith acu. Bhog sé ar ais chuig a cheantar dúchais sa Ghearmáin agus tá sé ansin ó shin. Deir sé nach raibh aon teagmháil aige lena iarbhean chéile ó d'fhág sé an tír sin.'

'Beidh orainn labhairt léi, mar sin. Ach, a dhuine uasail, Maeirí Pháidí Eoin? Ag bagairt ar dhuine eile?'

'Is cuma cén aois í, tá ceisteanna le cur.'

Lig an Sáirsint de Brún osna. Ansin, ar sí:

'Tá Gaeilge mhaith agat.'

'Bhain mé céim amach sa Ghaeilge ar an ollscoil-Ludwig-Ruprecht-Universität in München. D'fhreastail mé ar choláiste samhraidh do mhic léinn fásta i nDún na nGall ar feadh roinnt blianta.'

'Bullaí fir thú féin. Chuir tú obair mhór isteach ann,' a dúirt an Garda de Brún.

Mhúch sí an ceangal ar an scáileán agus d'amharc anonn ar a comrádaí, an Garda Sproule.

'Naocha a dó?'

'Déarfainn go bhfuil sin ceart. Ach ní thiocfadh le rud ar bith a bheith san amaidí seo faoi bhagairt, do bharúil?'

'Diomaite de go bhfuil sí ag iarraidh taom croí a thabhairt dó.'

Bhuail an Garda de Brún isteach chuig Áras na Seandaoine an mhaidin dár gcionn.

Thiomáin sí suas an cabhsa chuig Áras Bhrídín. Chonaic an sáirsint go leor cuirtíní ag bogadh sna fuinneoga. Roinnt eile a d'fhan dorcha, gan borradh. Oidhreacht na Cóibhide, a chuimhnigh sí. Fágadh gan chuairteoirí, gan chairde na daoine a chónaigh ann le linn dianghlasála. Bhí an t-ádh leo sa cheantar seo - níor chaill siad oiread is duine amháin mar gheall ar Chóibhid. Ach d'fhág sé a rian orthu. Iad siúd a tháinig tríd le hintinn shlán bhí siad anois sa tóir ar achan uile dhuine a leag cos thar an tairseach, ag éileamh craic is cuideachta. Iad siúd a chaill dóchas, d'fhan siad ina seomraí.

Mhínigh an Sáirsint de Brún fáth a cuairte leis an stiúrthóir ina hoifig, gan mórán eolais a sceitheadh léi. Fiosrú faoi bheart a chuir sí chun na mór-roinne, a dúirt sí léi. Ní raibh, ní raibh fadhb ar bith ann, díreach go raibh ceist ag an Áras Seandaoine thall sa Ghearmáin faoi cad chuige ar cuireadh an chónair.

Bhain an focal sin geit bheag as an stiúrthóir. Ach níor dhúirt an Sáirsint de Brún ach: 'Cúpla ceist le cur, sin an méid. Ba mhór liom an seans labhairt léi. Ní bheidh mé i bhfad.'

'Cinnte, ach beidh orm a bheith i gcuideachta leat. Níor mhaith liom go gcuirfeá scanradh uirthi.'

Lámha glanta, masc ar a haghaidh, lean sí an stiúrthóir síos an pasáiste glas leis an lino glas chuig an Zón Glas. Bhí dath éagsúil ar na ballaí ag achan sé sheomra leapa. Bhí na Zóin daite le dathanna ar leith le cuidiú leo siúd nach raibh an chuimhne rómhaith acu, glas, buí, dearg, gorm, corcra agus oráiste. Bhí Maeirí i Seomra Glas-3.

'Fan istigh ansin, sa tseomra suite glas,' a dúirt an stiúrthóir léi. 'Tógfaidh mé Maeirí amach chugat.'

Bhí boladh bídh san aer - bheadh lón ar fáil roimh i bhfad. Tháinig Maeirí isteach chuici i gcuideachta an Stiúrthóra, seanbhean agus mála mór de chadáis breacáin ar rothaí -tralaí siopadóireachta-á tharraingt ina diaidh aici.

'Ná habair rud ar bith léi fán tralaí,' arsa an Stiúrthóir de ghuth íseal. 'Bíonn sé léi achan áit le bliain anuas. Níl istigh ann ach cúpla pluid.'

Os ard, dúirt an Stiúrthóir:

'A Mhaeirí, tá an Garda seo ag iarraidh labhairt leat fá bheart. Deir sí gur chuir tú rud inteacht chuig Hans sa Ghearmáin. An cuimhin leat Hans?'

Thosaigh súile na seanmhná ag faiteadh go gasta ar feadh cúpla soicind.

'Hans? An bhfuil sé marbh?'

'Níl, a Mhaeirí. Ach fuair sé bronntanas agus deir sé gur tusa a chur chuige é.'

'An chónair? Chuir, cinnte. Bhí Hans riamh tugtha don dúlra a chaomhnú, bhí sé glas sula raibh an focal sin ann, fiú, agus a fhad is a bhí an t-am agam le linn dianghlasála shíl mé go ndéanfadh sé bronntanas deas dó. Beidh sé in innimh é a úsáid nuair a thiocfas an t-am. Níl muid ag gabháil in óige, a Gharda.'

Bhí a guth bog séimh, agus bhí a haghaidh, frámaithe ag gruaig thanaí liath, ag preabadaigh ó Gharda go Stiúrthóir agus ar ais mar a bheadh éan ag cuartú bídh.

'Caidé mar a fuair tú sonraí an chúiréara, a bhean uasal?'

Thosaigh lámha na seanmhná ag filleadh ar a chéile. Thóg sí loicéad a bhí thart ar a muineál ina dhá lámh agus thosaigh sí á chuimilt arís is arís eile. Bhris a guth agus í ag freagairt.

'Níl a fhios - sé sin, ní cuimhin liom-'

Bhris an Stiúrthóir isteach nuair a chonaic sí chomh corraithe leis an tseanbhean.

'A Gharda, fágfaimid mar sin é. Tá sé in am ag Maeirí a ghabháil síos chuig a dinnéar. Fágaimis í.'

Shiúil an Garda amach as an Áras gan toradh, gan freagra. Shuigh sí ar ais isteach sa charr.

Bhí an Garda Sproule ag fanacht uirthi sa stáisiún.

'Bhal? An raibh ciall ar bith le baint as Maeirí? Bíonn a hintinn thuas seal, thíos seal, bíodh a fhios agat. Buailim isteach chuici nuair atá mé ag tabhairt cuairte ar mo mháthair féin. Bíonn sí go breá, in amannaí, ach in amannaí eile-'

D'aontaigh an Sáirsint nach raibh mórán eile a bhí siad ag gabháil a fháil amach as an tseanbhean.

'Deir an Stiúrthóir nach raibh ann ach caitheamh aimsire le linn na dianghlasála. A leithéid de chaitheamh aimsire!' arsa an Garda de Brún. 'Cé a mhúin na scileanna sin di?'

'An múinteoir ceardaíochta. Áine Ní Bhaoill. Déanann mo mháthair féin crosóga Bhríde léi achan bhliain.'

Bhuail an Garda de Brún amach chuig na cnoic i ndiaidh lóin le cuairt a thabhairt ar an chaoladóir. Bhí teach Áine Ní Bhaoill neadaithe go hard i measc na gcrann ar thaobh malacha, ag amharc síos ar an bhaile mhór. Bhuail sí an cloigín lámhdhéanta práis a bhí ar crochadh taobh leis an doras.

Ealaíontóir a bhí in Áine. Thug sí ceardlanna do na seandaoine, ranganna ealaíne do pháistí an cheantair, agus dhíol sí a cuid táirgí ceardaíochta féin leis an ionad turasóireachta ar an bhaile mhór.

'An ligeann tú do na seandaoine a rogha táirge a dhéanamh leis na slata saileoige?' a d'iarr an Garda.

'Iarraim orthu tarraingt ar a bhfuinneamh inmheánach,' a d'fhreagair an t-ealaíontóir, mearbhall uirthi go raibh garda ag a doras ag fiafraí fána ceardlanna san Áras. Ach bhí sí breá sásta muga tae a thabhairt don chuairteoir, agus comhrá a dhéanamh léi. Is beag cuairteoir a tháinig chun tí le tamall anuas, ó thús na paindéime.

'Tá cuid de na seandaoine gur breá leo bascóidí beaga a dhéanamh dá gcuid garpháistí. Tá cuid eile a bhfuil an-suim go deo acu i gcultúr dúchasach s'againn féin, agus déanann siad táirgí a bhí sna tithe nuair a bhí siad óg ach nach bhfuil rian orthu anois - cléibh, bascóidí, crosóga Bhríde agus a leithéid.'

'Agus cónracha?'

Leath béal an ealaíontóra. Chroith sí a ceann nuair a chuala sí go raibh cónair déanta ag Maeirí Pháidí Eoin agus curtha anonn chun na Gearmáine aici.

'Ach, bascóidí is mó a rinne mise leo. Níor iarr duine ar bith orm fán dóigh le cónair a dhéanamh as slata saileoige. Ní bheadh sé ar eolas agam, fiú, gan a ghabháil i mbun taighde ar an idirlíon fá choinne treoracha le ceann a dhéanamh.'

Thaispeáin an Garda grianghrafanna den chónair don ealaíontóir.

'Obair an-néata ar fad atá ansin. An bhfeiceann tú na coirnéil? Tá na slata lúbtha go maith. Chreidfinn gurb í Maeirí a rinne é sin. Tá dea-lámh aici don chineál sin oibre.'

'Ach cé a chuidigh léi? Tusa?'

'Nach raibh mé faoi dhianghlasáil cosúil le achan mhac máthara eile sa tír? Ní raibh cead agamsa ná ag duine ar bith eile cos a chur thar an tairseach sin ar feadh trí mhí. Lá amháin, bhí mé istigh leo ag stiúrú caoladóireachta. An chéad lá eile, bhí mé amuigh, i mo theach féin don tréimhse sin. Chuala mé ó chairde liom ann, cúramóirí, go raibh na seandaoine ag gabháil ar daoraí. Bhí an áit ar mire glan craiceáilte go dtí go raibh cead againn a theacht isteach arís, agus fiú anois tá a lorg le feiceáil. Tá seanfhear amháin san áit sin a bhí go breá roimh an dianghlasáil. Anois tá sé ag déanamh plátaí breithlae sa rang potadóireachta dá chuid páistí.'

'Níl a dhath cearr leis sin.'

'Níl páistí ar bith aige.'

D'amharc an t-ealaíontóir ar na grianghrafanna arís.

'Chuir sí go leor ama isteach sa táirge seo. Agus bhí go leor slat de dhíth lena dhéanamh. Shíl mé gur chaith siad na slata breise amach, ní raibh ceann ar bith fágtha i mo sheomra stoic san Áras nuair a bhuail mé isteach i rith an tsamhraidh le seiceáil. Rinne siad go leor a chaitheamh amach ar mhaithe le sláinte agus sábháilteacht. Shíl mé féin ag an am gur mhór an trua iad ag gabháil amú, tá lúcháir orm gur bhain duine inteacht leas astu.'

'An mbeadh sé de chumas ag Maeirí a leithéid a dhéanamh gan treoracha?'

'Caithfidh mé a admháil, tá lámh an-mhaith aici ar an chaoladóireacht, ach ... cónair. Níl a fhios agam.'

Shuigh sí ansin go ciúin, ag machnamh, a muga ina láimh aici.

'D'imigh na slata saileoige an-ghasta, caithfidh mé a rá. Ach bhí an tÁras ag íoc astu agus ní raibh siadsan róbhuartha fán chostas.'

D'fhág an Sáirsint de Brún slán ag an ealaíontóir agus phill sí ar an stáisiún.

'Níl a fhios agam faoi Dhia cén dóigh a bhfuair an tseanbhean sin an chónair anonn chun na Gearmáine,' ar sise leis an Gharda Sproule.

'Nach cuma cén dóigh a bhfuair sí an diabhal rud trasna chuige. An cheist lárnach ná, an dóigh leat go raibh sí ag guí a bháis?'

'A leithéid d'amaidí. Ní raibh ann ach rud inteacht le déanamh le linn dhianghlasáil na Cóibhide. Sin sin. Cás druidte. Cuirfidh mé ríomhphost anonn chun na Gearmáine. T ticeáilte agus I poncaithe daofa siúd anois.'

Bhí an Garda Sproule ag bualadh isteach chuig a máthair i Seomra Glas-6 an Domhnach dár gcionn. D'fhág sí barra seacláide ar an tábla cois leapa di. Chíor sí a cuid gruaige di, mar a dhéantaí agus an tseanbhean óg. Labhair sí léi go séimh, ag inse nuaíocht na clainne di, bíodh is nár chuimhin leis an tseanbhean cérbh iad na daoine a raibh sí ag caint orthu. Chuimil sí lámha a máthara le cumhrán deas a thaitin léi.

Ar a bealach amach, thug sí spléachadh isteach i Seomra Glas-3.

'A Mhaeirí, tá tú leat féin. Mór an trua é sin.'

'Ní thagann duine ar bith 'mo chóir fán aimsir seo ach tú féin, a Mhairéad. Duine ná deoraí.'

'Bhal, tá mé anseo leat anois. Seo dhuit, tá bronntanas agam duit.'

D'fhág sí mála liocrais ar an tábla cois leapa.

'Nach maith mar is cuimhin leat na milseáin is fearr liom. Maith an ghirseach.'

'Maith an bhean thú féin, a Mhaeirí. Choinnigh tú rún s'againn ón gharda eile sin a tháinig anseo níos luaithe an tseachtain seo. Bhí tú as pabhar maith. Níor lig tú a dhath ort.'

'Nár inis tú domh a ligint orm go raibh mé dúlálaí? Bíonn an saol istigh anseo níos fusa má ligim orm anois is arís. Thig liom mo rogha rud a rá le daoine. Tá sé iontach.'

'Shíl an garda eile sin gurbh amhlaidh a bhí d'intinn ar strae, cinnte. Ní thiocfaidh sí a chur ceisteanna ort fá Hans arís.'

'Fuair sé an chónair?'

'Fuair. Bhí a chroí amuigh ar a bhéal leis an eagla nuair a fuair sé an chónair, a dúirt siad sa tuairisc oifigiúil.'

Rinne Maeirí scolgháire íseal.

'Míle buíochas as an chónair a chur chuige ar mo shon, a Mhairéad. Fuair mé an lámh in uachtar air sa deireadh. É féin is a shaol glan, simplí. Chuir mé an oiread sin ama amú leis an leibide sin. Eisean an duine atá dúlálaí. Eisean ag ní a chuid drárs sa doirteal mar nach ligfeadh sé leictreachas sa teach, ag iarraidh ormsa amhlaidh a dhéanamh. Gan teilí, gan chuisneoir, gan rud ar bith. Fuair mé mo sháith de, sa deireadh, agus chiceáil mé amach é. Bhal, beidh sé curtha sa chré sa chónair dheas ghlas sin anois, más mian leis é. A luaithe agus is féidir.'

'Fáilte romhat, a Mhaeirí. Tháinig mé ar an chomhlacht cúiréara sin ar an idirlíon. An-áisiúil ar fad. Seoladh mícheart ó theach folamh thíos faoin tír, agus gan ar an bhille luchta ach gur slata saileoige ceardaíochta a bhí sa bhosca. Rud a bhí fíor, ar bhealach.'

Thóg Maeirí an loicéad a bhí thart fána muineál agus d'fhoscail sí é, ag tógáil amach eochair bheag bhídeach a bhí istigh ann.

'Agus nach maith mar a d'aimsigh tú an both sin ar chúl an tí lena chur i bhfolach ann, a Mhairéad. Is breá liom an ciúnas istigh ansin. Is rud luachmhar é ciúnas in áit mar seo. Thiocfadh liom mo shaol ar fad a chaitheamh ann.'

'Bí cúramach gan barraíocht ama a chaitheamh ann, a Mhaeirí, nó tuigfidh siad go bhfuil tú i bhfolach áit inteacht.'

'Cinnte, cinnte. Ná bí buartha.'

Chrom an garda óg síos chuig cluas na seanmhná.

'A Mhaeirí, an bhfuil an ceann eile réidh go fóill? An ceann do mo ex féin?'

Is as Béal Feirste ó dhúchas do Réaltán Ní Leannáin. Tá ceithre leabhar foilsithe aici, Turas Ailse (2011), Dílis (2015), Cití na gCártaí (2019) agus Inní (2021). Tá dráma raidió léi léirithe ag Raidió na Life, An Cor Nach gCastar. Tá sí ina cónaí i mBaile Átha Cliath anois.

# data[].attributes.attachment_link.title
Maeirí le Réaltán Ní Leannáin á léamh ag Joe Ó Dónaill

# data[].attributes.attachment_link.description
Bíonn mistéir neamhghnách le fuascailt ag na gardaí i mBaile na gCoimhthíoch nuair a fhaigheann siad glaoch ó bhall d'Interpol faoi chás amhrasach a táthar a fhiosrú sa Ghearmáin a bhaineann le seanbhean ón cheantar.

# data[].attributes.headline
Tearmann le Róise Ní Bhaoill (22 Feabhra)

# data[].attributes.subject
Tearmann le Róise Ní Bhaoill (22 Feabhra)

# data[].attributes.headline
8 Márta--Sa Teach Seo Anocht le Mícheál Ó Chonghaile

# data[].attributes.subject
8 Márta--Sa Teach Seo Anocht le Mícheál Ó Chonghaile

# data[].attributes.attachment_link.title
Sa Teach Seo Anocht le Micheál Ó Conghaile

# data[].attributes.headline
22 Márta: An Capall Rua le Micí Sheáin Néill

# data[].attributes.subject
22 Márta: An Capall Rua le Micí Sheáin Néill

# data[].attributes.attachment_link.title
An Capall Rua le Mici S heáin Néill Ó Baoill

# data[].attributes.headline
17 Iúil: Na Líonta le Tomás Ó Flaithearta

# data[].attributes.subject
17 Iúil: Na Líonta le Tomás Ó Flaithearta

# data[].attributes.headline
Léite againn cheana féin: Paráid Lá Fhéile Pádraig le Séamas MacManus (tiontaithe go Gaeilge ag Mícheál Mac Giolla Easpaig)

# data[].attributes.subject
Léite againn cheana féin: Paráid Lá Fhéile Pádraig le Séamas MacManus (tiontaithe go Gaeilge ag Mícheál Mac Giolla Easpaig)

# data[].attributes.attachment_link.title
Paráid Lá Fhéile Pádraig le Séamas Mac Manus (tiontaithe go Gaeilge ag Mícheál Mac Giolla Easpaig)