# data[].attributes.headline
6.2 PinturaPintura erromanikoa helburua eskulturarena bezalaxe erlijioa irakastea eta espiritualtasuna sustatzen zen.Arkitektura menpe zegoen, eta, elizetan, barrualdeko harrizko gainazal guztiak estaltzen zituen :hormak, gangak eta absideak.Adierazkortasuna eta sinbolismoa. giza irudia estatikoa eta espiritualizatuagoa da.Frontaltasuna. Irudiak  eskematezitatzeko.Oso kolore biziak.Irudiak ñabardurarik eta bolumenik gabe margotzen dira.Pantrokatorra. kriston maiestatikoa mandorla izeneko zirkulu edo obalo baten barruan.Ama birjina.Mandorla baten barruan ageri da, Jesus haurra magalean daukala.  Biak monumentuetakoak dira eta arkitekturaren menpean daude, eskultura batez ere, atarietan, kapiteletan gehienetan txaranbelduak izaten dira, erdi puntuko erradioz zentrokidez eraturik. Kapitelen dekorazioa motibo geometrikoa izan daiteke, landare-motiboak, animalia-motiboak edo historikoak.Pinturan, horma pintatzen zuten "fresko" teknikarekin gehienetan. Kokagune inportanteenetan margotzen zuten, hau da, absideetan. Gai erlijiosoak dira eta helburu didaktikoa dute, erlijioa irakasteko gizarte analfabetoari. Gai biblikoak dira,sarri apokaliptikoak eta ebanjeliokoak. Pintura burugaina ere badago, baina ez da oso garrantzitsua.

# data[].attributes.subject
6.2 PinturaPintura erromanikoa helburua eskulturarena bezalaxe erlijioa irakastea eta espiritualtasuna sustatzen zen.Arkitektura menpe zegoen, eta, elizetan, barrualdeko harrizko gainazal guztiak estaltzen zituen :hormak, gangak eta absideak.Adierazkortasuna eta sinbolismoa. giza irudia estatikoa eta espiritualizatuagoa da.Frontaltasuna. Irudiak  eskematezitatzeko.Oso kolore biziak.Irudiak ñabardurarik eta bolumenik gabe margotzen dira.Pantrokatorra. kriston maiestatikoa mandorla izeneko zirkulu edo obalo baten barruan.Ama birjina.Mandorla baten barruan ageri da, Jesus haurra magalean daukala.  Biak monumentuetakoak dira eta arkitekturaren menpean daude, eskultura batez ere, atarietan, kapiteletan gehienetan txaranbelduak izaten dira, erdi puntuko erradioz zentrokidez eraturik. Kapitelen dekorazioa motibo geometrikoa izan daiteke, landare-motiboak, animalia-motiboak edo historikoak.Pinturan, horma pintatzen zuten "fresko" teknikarekin gehienetan. Kokagune inportanteenetan margotzen zuten, hau da, absideetan. Gai erlijiosoak dira eta helburu didaktikoa dute, erlijioa irakasteko gizarte analfabetoari. Gai biblikoak dira,sarri apokaliptikoak eta ebanjeliokoak. Pintura burugaina ere badago, baina ez da oso garrantzitsua.

# data[].attributes.body
Ezaugarriak:

Sendotasun handia. Harrizko horma lodiak dituzte, horma-bularrez indartuak. Leihoak txikiak eta urriak dira.

Gurutze latindarreko oinplanoa. Elizek habearte bat edo gehiago dituzte. Habearteen gainean absideak daude, gehienek zirkuluerdi formakoak eta aldare nagusiaren aldean kokatuak.

Zinborioa (kupula edo dorre oktongonala), besoak gurutzatzen diren lekua(gurutzadura) estaltzen duena.

Sabai gangadunak. Erdi puntuko arkuak eta erromatarren garaiko kanoi gangak dituzte. Barruadea iluna da, sinestunei beren baitara biltzen laguntzeko.

Kanpandorreak dituzte, eta batzuek, gainera, elizari itsatsitako klaustroak.

Elementuak:

Kanpandorreak.

Kanoi-ganga. Erdi-puntuko arku baten luzapena luzetarako ardatz batean.

Zinborioa.

Teilatua.

Horma bularrak. Horma loditzea, gangak sortutako pisuaren zati bati eusteko

Erdiko nabea.

Alboko nabea.

Erdi puntuko arkua.

Gurutzadura. Erdiko eta zeharkako nabeen elkargunea

Transeptua. Erdiko nabea gurutzatzen duen zeharkako nabea

Absidea. Elizaren burualdea

Adibideak:

Santiago de Conpostelako katedrala

Jakako katedrala

San Martin de Fromistako katedrala

# data[].attributes.body
Kristauen kultura

Erdi aroan, Europako kultura nabarmenki kristaua zen. Europako kultura-tradizioak Elizaren eta, monasterioaren ahaleginari esker iraun zuen.

Monasterioak hainbat arrazoirengatik nabarmendu ziren:

Kultura-gune handiak ziren. Monasterioetako liburutegietan, jakintza eta pentsamendu klasikoaren obra nagusiak gorde eta zaindu zituzten.

Garrantzi handiko irakuntza-lana egin zuten. Garai hartan, fraideak ziren irakurtzen eta idazten zekiten pertsona bakanekoak. Gainera lurra lnatzeko teknikak hobetu eta nekazarien artean zabaldu zituzten.

Laguntza-eginkizunak bete zituzten. Erromesei laguntza emateko hospizioak eta gaixo nahiz pobreentzako ospitaleak sortu zituzten. Lan hori egin ez balute, bistanle gehienek ez zuten inolako osasun-laguntzarik jaso izango.

Monasterioak kristau fedea zorroztasunez eta otoitzean bizitzeko bizimodu gisa sortu ziren. Behe Inperioaren azken urteetan sortu zen erlijioa bizitzeko modu berri hau.

Ordena monastikoak

Aita santuak onetsitako arau batzuen arabera bizi diren fraide edo moja taldeak dira ordena monastikoak.

Erdi-aroan bizi modu xume eta penitentziakoa izan nahiak sorrarazi zituen ordena monastikoa. Lehen ordenetako bat beneditar ordena izan zen. Fraideek hiru boto egiten zituzten: pobrezia, kastitatea eta obedentzia.

Gero ordena gehiago sortu ziren, ebanjelioetako printzipioak zorrotzago bete-tzeko eta predikaziora zein pobreziara itzultzeko asmoz. Hona emen ordena horietako batzuk: zistertaren ordena,Xl. mendean sortua, zistertar mugimenduaren bidez idealaszetikoak eta mundutik bereizitako bizitza bakartia berreskuratu zuten monasterioek; frantziskotarren ordena, San franzisko Asiskoak Xll. mendean sortua; eta domingotarren ordena, San domingo Guzmángoak sortua.

Monasterioetako bizitza

Monasterioa eliza baten inguruan eraikitako eraikin multzoa zen, fraide edo mojen bizilekua (mojen monasteriaori komentu zeritzon). Abade batek edo abadesa batek gobernatzen zuen, eta jaun feudalaren rol bera jokatzen zuen monasterioaren inguruko lurretan.

Monasterioaren barruan, oso zorrotz araututa zegoen dena. Fraideek otoitz eta lan egiten ematen zuten denbora gehiena; isilik, beti.

Fraideen zereginak gizarte mailaren eta hezkuntzaren arbera sailkatuta zeuden:

Fraide batzuek eskulanak egiten zituzten (soroa landu, etxe-araberak hazi, lanabesak ezkuz egin…).

Beste fraide batzuek osasun-laguntza ematen ziueten monasteriora joaten ziren pobreei.

Beste batzuek lan intelektualak egiten zituzten (nobizioak hezi, obrak klasikoak itzuli, liburuak kopiatu, ikasi…).

Mojek, ordea, ezin zuten lan-intelektualik egin, eta haien zeregin nagusia gaixoak artatzea zen.Monastegiko monjeek ERREGELA bat bete behar izaten zuten, hau da, bere bizimodua goizetik gauera arautzen zuen arau multzoa; zenbat ordu eman behar zituzten otoitz egiten, zenbat ordu testu sakratuak irakurtzem eta zenbat bestelako lanetan ( liburutegian, baratzean, gaixoak zaintzen ...) noiz diren jan orduak, noiz jeiki goizean eta oheratu gauen ...

Monasterioetako eraikin nagusiak

Eliza (Monasterioko lekurik garrantzitsuena zen. Fraideak han biltzen ziren, otoitz egiteko eta meza entzuteko)

Klaustora (Patio arkupedun bat zen, erdian lorategia zeukana. Klaustroan, paseatu, irakurri eta solas egiten zuten fraideek, hitz egitea baimenduta zegoen leku bakaneko bat baitzen.

Errefektorioa ( Jainkoa zen. Isilik jaten zuten, fraide batek erlijio-testuren bat ozenki irakurtzen zuen bitartean.

Kapitulu-gela (Bilerak egiteko lekua zen. Egunean edo astean behin, komunitateari buruzko gaiak eztabaidatzen zituzten bertan

Scriptoriuma ( eskuizkribuak idazteko eta kopiatzeko eta testuak itzultzeko lekuan zen.

Ostatua ( lo egiteko lekurik ez zeukaten bidariak eta erromesak hartzeko lekua zen).

# data[].attributes.headline
2.MONARKIA FEUDALA ETA NOBLEZIA                                      2.1 MONARKA-Feudalen sisteman erregeak betetzen zuen leku gorena, jaun feudalek primus inter pares. Erregea ere juan feudala zen besteak bezalakoa, eta bere feudoetan soilik erabili zezaken erabat boterea. Agintea indartzeko, monarka beren dinastiaren izaera sakratua nabarmentzen zuten,simboloen(koroatze-zeremonian,batez ere)Monarka estatu edo lurralde bateko estatuburua da. Hereditarioa da, beraz, ezin du edonork kargu hau hartu, bere familiatik baitatorkio. Normalean, monarka bat duten estatuak monarkia parlamentarioa dute, baina badaude salbuespenak.               2.2 JAUN FEUDALAk -Jaun feudalak ziren nobleak (dukeak, markesak, kondeak…), goi-kleroko kideak (apezpikuak eta abadeak) eta nobleen zaldun bailuak. Jaun feudalek gero eta botere haundigoa eskuratu zuten.Zergak biltzea: zergak kobratzen zizkieten nekazariei, errota, labea eta beste erabiltzeagatik.Justitizia administratzailea: beren basailuak epaitzeko auzitegiak zituzten.Besteak beste, zigorrak  edo isunak.Txanponak egitea: Batzuetan erregeak bere txanponak egiten zituzten.                                                                                2.3 GAZTELU FEUDALA                                                                      -Gazteluak gotorleku harresidunak ziren.Gazteluan, jaun feudala bizi zen, bere  familiarekin, mirabe batzuekin, soldatu talde batekin eta mantetzen-lanak egiteko beharrekoak ziren eskulangileekin batera. Erasoak gertzatzen zirenean, feudoko nekazariek gazteluan  babesten zuten beren burua.                         Gazteluak defentsarako eginda zeuden.                   GAZTELUKO LEKUAK                                                                         -Dorreak-Erronda bidea-Kapera-Areto nagusia-Sukaldea-Babes erreten-Zubi altxagarria-Patioa -Putzua-Gezi-lehioa-Ziega-Almenak-Ukuilua-Dorre nagusia.

# data[].attributes.subject
2.MONARKIA FEUDALA ETA NOBLEZIA                                      2.1 MONARKA-Feudalen sisteman erregeak betetzen zuen leku gorena, jaun feudalek primus inter pares. Erregea ere juan feudala zen besteak bezalakoa, eta bere feudoetan soilik erabili zezaken erabat boterea. Agintea indartzeko, monarka beren dinastiaren izaera sakratua nabarmentzen zuten,simboloen(koroatze-zeremonian,batez ere)Monarka estatu edo lurralde bateko estatuburua da. Hereditarioa da, beraz, ezin du edonork kargu hau hartu, bere familiatik baitatorkio. Normalean, monarka bat duten estatuak monarkia parlamentarioa dute, baina badaude salbuespenak.               2.2 JAUN FEUDALAk -Jaun feudalak ziren nobleak (dukeak, markesak, kondeak…), goi-kleroko kideak (apezpikuak eta abadeak) eta nobleen zaldun bailuak. Jaun feudalek gero eta botere haundigoa eskuratu zuten.Zergak biltzea: zergak kobratzen zizkieten nekazariei, errota, labea eta beste erabiltzeagatik.Justitizia administratzailea: beren basailuak epaitzeko auzitegiak zituzten.Besteak beste, zigorrak  edo isunak.Txanponak egitea: Batzuetan erregeak bere txanponak egiten zituzten.                                                                                2.3 GAZTELU FEUDALA                                                                      -Gazteluak gotorleku harresidunak ziren.Gazteluan, jaun feudala bizi zen, bere  familiarekin, mirabe batzuekin, soldatu talde batekin eta mantetzen-lanak egiteko beharrekoak ziren eskulangileekin batera. Erasoak gertzatzen zirenean, feudoko nekazariek gazteluan  babesten zuten beren burua.                         Gazteluak defentsarako eginda zeuden.                   GAZTELUKO LEKUAK                                                                         -Dorreak-Erronda bidea-Kapera-Areto nagusia-Sukaldea-Babes erreten-Zubi altxagarria-Patioa -Putzua-Gezi-lehioa-Ziega-Almenak-Ukuilua-Dorre nagusia.

# data[].attributes.headline
ARTE ERROMANIKOA                                             Eskultura-Eslultura erromanikoa pintura bezalaxe, arkitekturaren menpe zegoen erabat eta beraz, hartar egokitu beharra zegoen.-Bi eginkizun nagusi zituen : irakaslea eta fededunengan debozioa piztea. Eskultura lanak harrizko bibliak ziren, salbamenaren bidea irakasten zutenak.-Hona hemen esulturaren ezaugaarri nagusiak:-Sinbolismoa. Eskulturaren helburua ez zen errealitatea bere horretan jasotzea baizik eta behatzaileen espiritua mugiaraztea.Hori nabarmentzeko irudiak trinkoak ziren eta eta proportzio deformatuak zituzten.-Irudien zurrutasuna konpozizioen frontaltasunak areagoatua.-Eskultura erromaniko gehienak erliebedunak ziren.Bi kokaleku nagusi zituzten: portada eta kapitelak.-Estatua bakartuzko eskutura erromanikoa urria zen gurtzarako tailuak besterik ez ziren egiten.PortadaElizetako sarreran eskultura konposizio erliebedunak daude, oso landuak. Gehienetan erligio gaiak ageri dira.Irudirik handienak tinpanoan daude, eta txikienak arkibolteetan, atezangoetan, ateburuan, ategurutzean.Tailuakeskultura erliebedunaz gain, erromanikoak estatua bakartuzko oso eskultura mota berezi bat sortu zuen: tailua.Tailuen material nagusia zur polikromatua da eta guztietan ageri d motibo hauetakoren bat: -kristo gurutziltzatua. Jesus gurutzean beti jantzirik.-amabirgina. Eserita ageri da, haurra magalean darama.Tailuak gurutza-elementu gisa erabilrzen ziren eta aldareen gainean egoten ziren.

# data[].attributes.subject
ARTE ERROMANIKOA                                             Eskultura-Eslultura erromanikoa pintura bezalaxe, arkitekturaren menpe zegoen erabat eta beraz, hartar egokitu beharra zegoen.-Bi eginkizun nagusi zituen : irakaslea eta fededunengan debozioa piztea. Eskultura lanak harrizko bibliak ziren, salbamenaren bidea irakasten zutenak.-Hona hemen esulturaren ezaugaarri nagusiak:-Sinbolismoa. Eskulturaren helburua ez zen errealitatea bere horretan jasotzea baizik eta behatzaileen espiritua mugiaraztea.Hori nabarmentzeko irudiak trinkoak ziren eta eta proportzio deformatuak zituzten.-Irudien zurrutasuna konpozizioen frontaltasunak areagoatua.-Eskultura erromaniko gehienak erliebedunak ziren.Bi kokaleku nagusi zituzten: portada eta kapitelak.-Estatua bakartuzko eskutura erromanikoa urria zen gurtzarako tailuak besterik ez ziren egiten.PortadaElizetako sarreran eskultura konposizio erliebedunak daude, oso landuak. Gehienetan erligio gaiak ageri dira.Irudirik handienak tinpanoan daude, eta txikienak arkibolteetan, atezangoetan, ateburuan, ategurutzean.Tailuakeskultura erliebedunaz gain, erromanikoak estatua bakartuzko oso eskultura mota berezi bat sortu zuen: tailua.Tailuen material nagusia zur polikromatua da eta guztietan ageri d motibo hauetakoren bat: -kristo gurutziltzatua. Jesus gurutzean beti jantzirik.-amabirgina. Eserita ageri da, haurra magalean darama.Tailuak gurutza-elementu gisa erabilrzen ziren eta aldareen gainean egoten ziren.

# data[].attributes.body
Erromatar Inperioaren amaieran Erdi Aroa hasten da, non ekonomia feudala dago.

Ekonomia feudala, krisiak sortutako ruralizazio prozesuaren bidez bultzatu zuen.

Zer dira feudoak?
Feudoek edo jaurerriak jaun feudal laiko nahiz eliztarren lursail handiak ziren.Feudoan bizi ziren lurra lantzen zuten nekazariek.

-Ekonomia feudalaren oinarri nagusia nekazaritza zen horregatik lurrak aberastasun handia zuen.-Feudoak autartikoak ziren, beraiek sortzen zutena jaten zuten.

-Feudoaren erdigunean gaztelua  edo monasterioa zegoen.

-Nekazarien etxolak elkartuz sortzen dira errixkak.

-Feudoen 2 sailak jaunaren erreserba eta masiak.

Jaunaren erreserba: jaunak lurrik onenen jabego zuzena zuen eta jopuek lantzen zuen lur horiek.

Masiak: Jaunak nekazariei utzitako lursailak ziren, eta jaunak erabilera-jabegoa zuen.Urtero, nekazariek errenta otdaindi behar zioten jaunari uztaren parte bat emanez eta  urteko egun batzuetan erreserba lan eginez.

-Feudoko basoak jaunarenak ziren eta berak erabakitzen zuen zer egin beraiekin.

---------------

Nekazarien lana.

-Nekazaritzan familia guztiak parte hartu behar zuen oso gogorra zelako eta lan baldintzak oso txarrak ziren.Egunsentitik ilunabarrera arte lan egiten zuten, lanabes zaharkituak erabiltzen zituzten.

-Aurtarkikoak ziren, bere familiari jaten emateko egiten zuten lan, nekazaritzak ez baitzuen batere indarrik.

-Labore nagusiak zerealak eta lekaleak ziren.Mahatsondoak barazkiak eta frutk ere ahazten zituzten.

-----------------

Bizi baldintzak.

-Nekazaritzan 2 talde zeuden:

Jopuak: ez ziren libreak, jaiotzen zirenetik jaunarenak ziren.Ezkontzeko edo bidaiatzeko jaunaren baimena zuten.

Bilauak:Lurra lantzearen truke uztaren parte bat emanez jaun feudalari ordaindu behar zioten nekazariak ziren.Uzta txarraren ondorioz ordainzten ez bazuten jopu bihurtzen ziren.

-Nekazarien elikadura urria eta txarra zen.

-Etxebizitzak oso kaskarrak ziren.

---------------------------------------

# data[].attributes.body
Noblezia: Borroka egiten dutenak. Nobleak eta zaldunak ziren. Gerra garaian borrokatzeaz eta biztanleak defendatzeaz arduratzen ziren.

Noblezia gehienetan jaraunspen bidez lortzen den maila pribilegioduna da. Gainerako gizarte multzoentzat eredua ezartzen zuen

Kleroa: Otoitz egiten dutenak. Apezpikuak, fraideak eta apaizak ziren. Estamentu horretako kideek otoitz egiten zuten, eta beste estamentuako kideen alde erregu egiten zioten Jainkoari.

Dena den, nobleziakoa edo goi-klerokoa izateak ez zuen bizibidea bermatzen, azken finean, gizarte-antolam

endua askoz ere sinpleagoa baitzen.

Noblezia eta Kleroa: pribilegiodunak ziren: ez zuten eskulanik egiten, ez zuten zergarik ordaintzen, justizia administratzen zuten, eta beren estamentuako kideek soilik epaitu zitzeketen

Nekazariak: Lan egiten dutenak. Bilauak eta jopuak ziren. Bilau gehienak libreak ziren, eta jopu guztiak, aldiz, askatasunik gabeak. Beharrezko ziren elikagaiak eta produktuak ekoizteaz arduratzen ziren.

Nekazariek nobleen babesa bilatu zuten. Babes truke, nekazariek jaunarentzat lan egin behar izaten zuten. Horrela sortu zen gizarte feudala.

Nekazariak: pribilegiorik gabeak ziren. Lan egin eta zergak ordaindu behar zituzten.

Omenaldiaren Zeremonia: Leialtasun-ituna edo basailtza-ituna jendaurreko zeremonia batean egiten zen. Basailuak, jaunaren aurrean belaunikaturik, emandako feudoaren ikurra jasotzen zuen haren eskuetatik, eta leial izango zitzaiola zin egiten zuen.

Harreman feudalak: Erdi aroko erregeek nobleen artean banatu zituzten lurraldeak, erresumak gobernatzeko. Lursail handi haiek feudoak ziren.

Feudoa ematean, leialtasun-ituna egiten zuten erregeak eta nobleak: erregeak feudoa eta babesa eskaintzen zituen; noblea basailu bihurtzen zen, eta obedentzia, errespetua, aholkularitza eta laguntza militarra agintzen zizkion erregeari.
Nobleen leialtasuna mantentzeko leialtasun ituna zin egiten zen errege eta noblearen artean. Itun honek errege eta goi mailako noble eta elizgizon bakoitzaren arteko harreman berria finkatzen dute, hau da, Harreman Feudala