# data[].attributes.attachment_link.description
Help ons in de zoektocht naar nieuwe hedendaagse helden! Bezoek onze website op https://tinyurl.com/searchforheroism of scan de QR-code in het filmpje met je telefoon.

# data[].attributes.body
Kies een persoon uit je eigen omgeving. Omschrijf deze persoon en de reden waarom hij of zij een held is voor jou. Beschrijf minimaal één heldendaad. Welke moraal zit hier achter?

↓

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Nederlandse vlootvoogd Witte de With, bijgenaamd 'Dubbelwit', maakte in de zeventiende eeuw naam als vice-admiraal. Hij stond bekend om zijn moed, maar was ook berucht om zijn onstuimigheid en harde optreden ten opzichte van zijn bemanningsleden. Hij was onder meer betrokken bij de verovering van de Zilvervloot.
Witte Corneliszoon de With werd op 28 maart 1599 geboren in Den Briel, dezelfde stad als waar een jaar eerder zeeheld Maarten Tromp het levenslicht zag. Dat de twee in hun jonge jaren contact hadden lijkt niet waarschijnlijk. De With woonde in een boerderij een paar kilometer buiten de stad, terwijl Tromp in de stad zelf woonachtig was en al op zesjarige leeftijd met zijn ouders verhuisde. Later lagen Tromp en De With geregeld met elkaar overhoop. Dat had onder meer te maken met het feit dat Piet Hein in 1629 De With als vlaggenkapitein aan de kant schoof en verving door Maarten Tromp.

Over Witte de With is relatief weinig gepubliceerd, zeker als het beschikbare materiaal vergeleken wordt met de publicaties over de andere zogenoemde zeehelden. Wat over De With verscheen, was lang niet altijd positief. Zo verscheen in 1825 bijvoorbeeld de op zeventiende-eeuwse bronnen gebaseerde biografie Levensbeschrijving van Witte Corneliszoon de With van J.C. de Jonge. De vice-admiraal werd hierin vooral neergezet als een eerzuchtige, jaloerse, ruziezoekende en harde man. En in de publicaties die volgden werd dat beeld veelal overgenomen. Naar aanleiding van zijn driehonderdvijftigste sterfjaar verscheen in 2008 een moderne biografie van de hand van historicus Anne Doedens.

Jonge jaren

Als kind van wederdopers werd De With niet gedoopt. En omdat zijn ouders zeer vroom en pacifistisch waren, moest De With als kind pesterijen op school gedwee ondergaan. In 1610 besloot de elfjarige De With dat het mooi geweest was. Hij bezocht een calvinistische predikant in Nieuwenhoorn en liet zich alsnog dopen. Nu hoefde hij zich niet meer pacifistisch op te stellen en kon hij terugslaan als dat nodig was...

In zijn jonge jaren had De With talloze baantjes aan de wal. Zo werkte hij bijvoorbeeld als lijndraaier maar ook als knopenmaker, zijdewerker, wantsnijder, zeilmaker, touwslager en kleermaker. Nergens boekte bij echt succes en op zijn zestiende besloot hij voor een carrière op zee te gaan. Net als veel andere latere zeehelden begon hij zijn carrière als scheepsjongen, in dienst van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie ( VOC). Met het schip 'De Gouden Leeuw' reisde hij vervolgens naar Indië, waar hij deelnam aan de verovering van Jacatra (Jakarta), het latere Batavia. Naar eigen zeggen vocht hij in de voorhoede mee. De With werd lijfknecht van Jan Pieterszoon Coen, de gouverneur-generaal over alle bezittingen van de VOC buiten de republiek. Mei 1619 keerde hij terug in Den Briel.

Lang bleef De With hierna niet aan wal. In 1620 nam hij als schipper onder kapitein Gheen Huygen Schapenham deel aan een expeditie van de Admiraliteit van de Maze ter bestrijding van de Barbarijse zeerovers in de Middellandse Zee.

Hongitocht

In 1625 voerde De With in Indië als kapitein voor de VOC een zogenaamde hongitocht uit. Hierbij werden op de Molukken maar liefst 90.000 kruidnagelbomen vernietigd om zo de prijs van de specerijen op te drijven.

Als kapitein was De With niet altijd geliefd bij zijn bemanning. Zijn straffen aan boord waren zo meedogenloos dat er geregeld bemanningsleden deserteerden. Bij nieuwe campagnes had hij hierdoor soms zelfs moeite voldoende bemanning te vinden. Zeelui deden liever dienst bij een wat mildere kapitein.

Zilvervloot

In 1628 volgde een aanstelling tot vlaggenkapitein van Piet Hein op het schip De Amsterdam. Het schip vertrok in mei in opdracht van de West-Indische Compagnie (WIC) richting Cuba voor een aanval op de Spaanse zilvervloot, die de waardevolle koloniale buit bevatte waarmee de Spanjaarden onder meer hun oorlogen op het Europese continent bekostigden. In september bereikten de schepen van Piet Hein de omgeving van Havanna. In afwachting van de komst van de zilvervloot werden ter plekke enkele barken (zeilschepen) onderschept. Belangrijk, omdat de bemanning van die schepen de Spanjaarden kon waarschuwen voor de aanwezigheid van de Hollanders.

Witte de With verklaarde later dat Piet Hein op het punt gestaan had de campagne op te geven, toen hij in augustus een bark onderschepte waarvan de bemanning meldde dat de zilvervloot elk moment kon arriveren. Trots schreef De With daarover:

"In het jaar 1628 heb ik als kapitein van de admiraal Hein de uit Havana komende bark die voor de vijand spioneren moest, bevochten en overmeesterd, met mijn sloep van 21 man. Daardoor hebben wij de zilvervloot gekregen."

Korte tijd later werd de Spaanse zilvervloot inderdaad veroverd. De buit was enorm: 177.000 pond zilver, 66 pond goud, 1.000 parels, 37.375 huiden, 361 kisten suiker en 3.000 zakken indigo en cochenille. De goederen vertegenwoordigden een straatwaarde van ruim 11 miljoen gulden, omgerekend zo'n 120 miljoen euro. Piet Hein was de man die met de eer streek en dat stak Witte de With. Zonder hem, zo meende hij, zou er namelijk helemaal geen zilvervloot veroverd zijn. Dat de WIC Piet Hein beloonde met maar liefst 7.000 gulden zat Witte de With ook dwars. Verbitterd schreef hij:

"Voor het prijsmaken van de genoemde bark, waardoor deze veroveringen konden geschieden, heeft Witte de With nog geen stuiver ontvangen. Neem goede nota van deze dankbaarheid."

Tot ongenoegen van De With werd na de verovering van de zilvervloot ook nog eens Maarten Tromp als kapitein van het vlaggenschip van Piet Hein aangewezen.

Nederlands-Brazilië

In 1648 werd Witte de With door WIC benoemd tot admiraal van een vloot om de door de Portugezen bedreigde kolonie Nederlands-Brazilië te hulp schieten. Zijn vloot bestond uit 12 schepen, 1.200 matrozen en 6.000 soldaten. Eenmaal aangekomen bleek de kolonie al flink te zijn geslonken. Alleen Recife was nog in handen van de Nederlanders, maar die werden daar wel omsingeld.

Anders dan de Hoge Raad in Nederlands-Brazilië wilde De With de Portugezen onmiddellijk op zee aanvallen, om suikerschepen buit te maken en de vijand financieel te ruïneren. Tot zijn ongenoegen moest De With zich schikken naar de Hoge Raad die wilde dat de manschappen ingezet werden voor een operatie op het land. Deze operatie mislukte heimelijk en de kolonie ging definitief verloren.

Slag bij Ter Heijde

Op 10 augustus 1653 nam Witte de With deel aan de Slag bij Ter Heijde. Tijdens deze slag, die onderdeel uitmaakte van de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog, sneuvelde commandant Maarten Tromp. Witte de With kreeg hierna feitelijk het gezag over de vloot en zorgde voor de aftocht naar Texel. Het was mede aan De With te danken dat de slag na de dood van Tromp niet uitdraaide op een complete catastrofe.

Dood

Op 29 oktober 1658 sneuvelde de beroemde zeeman tijdens de Slag in de Sont. De Republiek schoot het door Zweden in het nauw gedreven Denemarken tijdens deze slag te hulp. Uit eigenbelang, want de Sont, de zeestraat tussen de Oostzee en de Noordzee, was voor de Republiek van groot belang. Via de zeestraat werd voordelig handel gedreven met de gebieden rond de Oostzee. Ongeveer de helft van de schepen die door de Sont voeren was afkomstig uit Nederland.

Witte de Wit streed vooraan tijdens de Slag in de Sont. Na een moedige aanval op het vlaggenschip van de Zweden liep hij met zijn schip vast. De With en zijn mannen werden omsingeld en tijdens de gevechten die volgden werd de zeevaarder door drie kogels geraakt. De zeeman overleed ter plekke. Op bevel van koning Karel X van Zweden werd De With's lichaam gebalsemd en tentoongesteld in het stadhuis van Helsingør. Later droegen de Zweden zijn lichaam over aan de Denen die er uiteindelijk voor zorgden dat het stoffelijk overschot terugkeerde naar de Nederlanden. Witte de With werd daarna begraven in de Grote of Laurenskerk in Rotterdam. Op zijn imposante grafmonument is te lezen:

O sterke, trouw With, dit roept de Batavier,
dit schrijve hij op uw graf: hier ligt hij die noch vuur,
noch staal, noch lood duchtte, die liever wilde sneven
met een beklaagde dood. Aan land mocht hij niet leven,
terwijl anderen ver van het vuur en buiten bereik van het lood
de straf verdienen van een eerloze dood.

'Besmette naam'

In Nederland zijn verschillende straatnamen naar Witte de With vernoemd. Een centrum voor hedendaagse kunst in Rotterdam draagt ook de naam van de zeevaarder. Dit centrum liet in 2017 echter weten "een wijziging aan te brengen in het deel van de naam van het instituut dat refereert aan de marineofficier Witte Corneliszoon de With". Kees Weeda, voorzitter van de Raad van toezicht van het centrum, zei hierover:

"Het besluit is een noodzakelijke en belangrijke stap in het onder ogen zien van een blinde vlek in onze geschiedenis als instituut en in ons zelfbewustzijn."

Enkele maanden eerder ontving het centrum een open brief van kunstenaars. De ondertekenaars vroegen of de instelling wel kon opereren onder een "besmette naam" en verweten het centrum "anti-zwartheid".

Ook interessant: Maarten Tromp (1598-1653) - Zeeheld uit de Gouden Eeuw
Boek: Witte de With 1599-1658: wereldwijde strijd op zee in de Gouden Eeuw
Overzicht van boeken over Nederlandse zeehelden en zeevaarders

- Witte de With 1599-1658: wereldwijde strijd op zee in de Gouden Eeuw - A. Doedens
- http://www.maritiemprogramma.nl/magazine/print/MP_01_print_versie_witte_de_With.pdf
- https://www.nrc.nl/nieuws/2009/04/10/witte-de-with-sloeg-er-van-jongs-af-hard-op-los-11711349-a231844
- http://www.wdw.nl/nl/about_us/news/public_announcement

# data[].attributes.attachment_link.title
Witte de With (1599-1658) - Nederlandse zeevaarder

# data[].attributes.attachment_link.description
De Nederlandse vlootvoogd Witte de With, bijgenaamd 'Dubbelwit', maakte in de zeventiende eeuw naam als vice-admiraal. Hij stond bekend om zijn moed, maar was ook berucht om zijn onstuimigheid en harde optreden ten opzichte van zijn bemanningsleden. Hij was onder meer betrokken bij de verovering van de Zilvervloot.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is maandag precies 197 jaar geleden dat de Britse wiskundige Ada Lovelace werd geboren. Google staat bij dat feit stil met een zogenaamde Google Doodle.
Het bekende logo van Google wordt op speciale dagen soms vervangen door zogenaamde Google Doodles, bijzondere Google-logo's. Ter gelegenheid van de 197e geboortedag van Ada Lovelace (1815-1852), is het traditionele logo maandag vervangen door een afbeelding van de wiskundige terwijl ze bezig is met een van haar berekeningen.

Eerste computerprogrammeur

Ada Lovelace wordt ook wel de allereerste computerprogrammeur genoemd. Ze schreef namelijk het eerste computerprogramma voor de zogenaamde Analytical Engine (de eerste digitale computer) van Charles Babbage (1791-1871).

De wiskundige werd op 10 december 1815 geboren als Ada Byron, dochter van de Engelse dichter Lord Byron. Het was haar moeder die haar op het pad zette van de wiskunde. Al op jonge leeftijd kreeg ze les in wis- en natuurkunde en in 1835 trouwde ze met de graaf van Lovelace.

In datzelfde jaar werd Ada Lovelace voorgesteld aan de Britse wiskundige en uitvinder Charles Babbage die op dat moment bzig was met de ontwikkeling van zijn analytische machine. De twee hielden contact en enkele jaren later vroeg Babbage aan Lovelace of ze een artikel over de machine wilde vertalen dat in een Frans blad was verschenen. Lovelace deed dit en plaatste er zelf nog veel aantekeningen bij. Die aantekeningen waren zo interessant dat besloten werd die als zelfstandige bijdrage te publiceren.

Lovelace beschreef onder meer een algoritme waarmee de analytische machine zogenaamde Bernouillegetallen kon berekenen. Omdat deze berekening speciaal voor de computer geschreven werd, wordt dit algoritme ook wel het eerste computerprogramma genoemd.

Eerbetoon aan Ada Lovelace

Google eert de wiskundige vandaag met een Doodle. Het is zeker niet de eerste keer dat de wiskundige in het zonnetje wordt gezet. In Groot-Brittannië wordt ieder jaar in oktober een Ada Lovelace Day gehouden, waarbij speciaal stilgestaan wordt bij de prestaties van vrouwelijke wetenschappers.

In 1979 werd de programmeertaal Ada, ontwikkeld in opdracht van het Amerikaanse Ministerie van Defensie, naar de Britse wiskundige vernoemd.

Great Minds: Ada Lovelace

# data[].attributes.attachment_link.title
Ada Lovelace (1815-1852) - De eerste computerprogrammeur

# data[].attributes.attachment_link.description
Het is maandag precies 197 jaar geleden dat de Britse wiskundige Ada Lovelace werd geboren. Google staat bij dat feit stil met een zogenaamde Google Doodle. Het bekende logo van Google wordt op speciale dagen soms vervangen door zogenaamde Google Doodles, bijzondere Google-logo's.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mahatma Gandhi - cc

Zijn naam staat symbool voor de Indiase onafhankelijkheidsstrijd: Mahatma Gandhi (1869-1948). De Indiase godsdienstige en politieke leider wilde dat zijn land onafhankelijk werd van de Britten. Hij nam hierbij niet de wapens op. Gandhi werd zo ook een icoon van geweldloos verzet. In 1948 werd hij vermoord door een hindoe die vond dat Gandhi zich te tolerant opstelde ten opzichte van moslims.
De politicus werd op 2 oktober 1869 geboren als Mohandas Karamchand Gandhi. Dit in de Indiase provincie Porbandar waar zijn vader een hoge bestuurlijke functie bekleedde. Op zijn dertiende trouwde hij met Kasturba, een meisje dat door haar ouders aan hem uitgehuwelijkt was. Uit dit huwelijk werden vier kinderen geboren. In zijn onafhankelijkheidsstrijd vond Gandhi zijn echtgenote, die met een zwakke gezondheid kampte, steeds aan zijn zijde.

Vegetarisch

Als kind was Gandhi niet altijd even gehoorzaam. Geld voor sigaretten stal hij soms van zijn ouders en hoewel zijn familie strikt vegetarisch was (in het huis van zijn ouders werd nog geen insect gedood), at hij zo nu en dan stiekem vlees. Naar eigen zeggen begon hij hier mee omdat hij net zo sterk wilde worden als de Britten, die in die tijd over vrijwel geheel India heersten. Hoe konden de Britten verdreven worden als Gandhi en zijn landgenoten lichamelijk zoveel zwakker waren?

Gandhi's lichaam was niet gewend aan het vlees, waardoor hij geregeld ziek werd. Toen hij uiteindelijk ook van het vlees kon genieten, was er een ander probleem. Doordat Gandhi in het geheim vlees at had hij eigenlijk weinig trek meer in het voedsel dat zijn moeder hem voorzette. Toen die dat doorkreeg en vroeg of hij stiekem vlees at, besloot Gandhi te liegen. Deze leugen drukte zwaar op het gemoed van de jonge Gandhi, waardoor hij uiteindelijk besloot de waarheid te vertellen. In een brief aan zijn vader, Karamchand Uttamchand Gandhi (1822-1885), bekende hij vlees te hebben genuttigd. Karamchand las de brief en barstte in tranen uit. Boos werd Gandhi's vader niet. De brief werd verscheurd, ten teken dat de zonde was vergeven.

Kort hierna overleed Gandhi's vader. Deze gebeurtenis maakte diepe indruk op de jonge Gandhi, die zich diep schaamde dat hij niet aan zijn vaders zijde had gestaan toen die zijn laatste adem uitblies. In plaats daarvan had hij op dat moment de liefde bedreven met zijn zwangere vrouw. Een dubbele schande, meende Gandhi.

Mahatma Gandhi in Zuid-Afrika

In 1887 vertrok Gandhi naar Europa om een studie rechten te volgen in Londen. Vier jaar later keerde hij terug met een diploma op zak. De tijd in Londen was hem niet erg goed bevallen. Gandhi stoorde zich aan het feit dat er om hem heen zoveel alcohol genuttigd werd en daarnaast had hij moeite om plekken te vinden waar hij normaal vegetarisch kon eten.

Terug in India opende Gandhi een advocatenpraktijk, maar die was weinig succesvol. In 1893 vertrok hij naar de Zuid-Afrikaanse provincie Natal om daar een jaar als advocaat te werken. De tijd die hij in het Afrikaanse land doorbracht was van grote betekenis voor zijn ontwikkeling. Gandhi ontdekte dat de Indiërs in Zuid-Afrika zeer slecht behandeld werden. Terwijl hij in India vaak nog als een lid van de elite was behandeld, ontdekte hij in Zuid-Afrika dat de Britten hem als derderangsburger zagen. Gandhi besloot zich vanaf dat moment in te zetten voor de Indiërs en verlengde zijn verblijf in het land.

Aanvankelijk schreef hij vooral verzoekschriften aan de autoriteiten van Natal en aan het Britse koloniale gouvernement. Ook werkte hij voor een krant, de Indian Opinion (Indiase mening). Later richtte hij een politieke organisatie op die de belangen van de Indiërs moest behartigen, het Indiase Congres van Natal. Gandhi werd uiteindelijk dé voorvechter van de rechten van de Indiase minderheid in Zuid-Afrika.

Burgerlijke ongehoorzaamheid

Gandhi was zijn hele leven tegen gewelddadig verzet. Burgerlijke ongehoorzaamheid vond hij wel een goed middel om te protesteren tegen discriminatie. Toen de Transvaalse overheid in 1909 bepaalde dat alle Indiërs zich moesten inschrijven en hun vingerafdrukken moesten afgeven, riep Gandhi zijn volgelingen op het bevel te negeren. Het werk van Gandhi bleef niet onopgemerkt én had ook enig succes. De Zuid-Afrikaanse leider Jan Christian Smuts zag zich vanwege de grootschalige protesten uiteindelijk gedwongen te onderhandelen met de prominente Indiër en zegde hierbij toe de Indiërs beter te behandelen.

Terugkeer in India

In 1915 keerde Gandhi terug naar India, waar hij inmiddels een bekendheid was geworden. De Eerste Wereldoorlog was op dat moment in volle gang en ook veel Indiërs vochten mee aan de zijde van de Britten. Velen hoopten dat ze hiervoor beloond zouden worden met enige mate van zelfbestuur. De Indiërs kwamen echter bedrogen uit. Na de oorlog namen de Britten zelfs de zogenaamde Rowlatt Wet aan die het mogelijk maakte om Indiërs vanwege politieke activiteiten zonder proces gevangen te zetten. Zelfbestuur leek verder weg dan ooit.

Gandhi besloot hierop ook in India een geweldloze verzetsbeweging op poten te zetten om te protesteren tegen de slechte behandeling van de Indiërs. Dit resulteerde onder meer in verschillende protestmarsen en hongerstakingen. Ook maakte hij zich hard voor een economische boycot van Britse goederen. Verder riep Gandhi zijn volgelingen op zelf te gaan spinnen, stof te weven en kleding te maken. Niet alleen zodat de arme boeren een extra middel hadden om in hun levensonderhoud te voorzien, maar ook om een band te kweken tussen zijn verschillende volgelingen, waaronder islamieten en hindoes. Daarnaast was de actie belangrijk omdat textiel het belangrijkste Britse importproduct was. Door zelf kleding te maken, werden de Indiërs minder afhankelijk.

Eind 1921 werd Gandhi voorzitter van het Nationale Congres, een orgaan dat in 1885 was opgericht als spreekbuis van de Indiase gemeenschap en zich in de loop der tijd hard was gaan maken voor de Indiase onafhankelijkheid. Gandhi wist het Congres te hervormen tot een zeer effectieve politieke organisatie met steunpunten in vrijwel elk dorp in India. In deze jaren kreeg de leider de eretitel mahatma, wat zoveel betekent als 'grote ziel'. Gandhi eiste ook van zijn medebestuurders dat zij maandelijks zelf een bepaald aantal meters garen maakten met hun spinnewielen. Én ze moesten zelfgemaakte kleding dragen.

In de jaren twintig werd Gandhi gearresteerd na een protest dat, tegen de wens van de politiek leider in, toch uitgemond was in geweld. Gandhi werd veroordeeld tot zes jaar cel maar werd in februari 1924 vervroegd vrijgelaten. Winston Churchill was overigens nooit erg gecharmeerd van Gandhi. Die noemde hem ooit schamper een "halfnaakte fakir".

Zoutmars naar Dandi

In 1930 werd een grote actie opgezet om te protesteren tegen het Britse zoutmonopolie. Met duizenden volgelingen liep Gandhi demonstratief van Sabarmati naar de kuststad Dandi, om zelf zout te halen. Gandhi en zijn volgelingen deden 24 dagen over de vierhonderd kilometer lange tocht. Hoewel onderweg duizenden volgelingen werden gearresteerd bleef de opstand groeien. Uiteindelijk werd het ook de Britten duidelijk dat er geen weg terug was en dat de gang naar de onderhandelingstafel onontkoombaar was.

Satyagraha

In de internationale pers werden de acties van Gandhi vaak omschreven als 'passief verzet'. De leider had het liever over satyagraha. Letterlijk betekent dit: 'vasthouden aan God en de waarheid en strijd tegen de haat'. Satyagraha wijst elk geweld in woord en daad radicaal af. Gandhi omschreef het verschil tussen 'passief verzet' en 'satyagraha' ooit als volgt:

"Het eerste wordt beschouwd als een wapen van de zwakken en sluit het gebruik van fysiek geweld of fysieke kracht om het doel te bereiken niet uit. 'Satyagraha' daarentegen is het wapen van de sterksten en sluit geweld in elke vorm uit."

Verenigd India

Mahatma Gandhi streed niet alleen voor de onafhankelijk van India. Hij wilde ook dat alle verschillende culturele en religieuze groeperingen in het nieuwe India vreedzaam naast elkaar zouden leven. Ook maakte hij zich hard voor de rechten van de zogenoemde paria's, de mensen die tot geen enkele kaste behoren en de laagste plaats in de samenleving hebben. Gandhi pleitte voor gelijke berechting van deze paria's.

India en Pakistan

Na de Tweede Wereldoorlog kwam in Groot-Brittannië de Labourpartij aan de macht. Vanuit die partij werd aangedrongen op de onafhankelijkheid van India. Onderhandelingen verliepen echter moeizaam omdat het Indiase Nationale Congres overhoop lag met de Moslim Liga. Het laatste orgaan eiste een eigen staat voor moslims. Gandhi legde zich uiteindelijk neer bij deze eis. Toen de Britten in 1947 de macht overdroegen werd de voormalige kolonie hierdoor gesplitst in twee landen: India (overwegend voor de hindoe-bevolking) en Pakistan (voor de moslims). Deze splitsing had grote gevolgen. Enorme aantallen mensen verhuisden na het uitroepen van de twee staten van het ene naar het andere land en op verschillende plekken braken gevechten uit.

Mahatma Gandhi, die zich altijd hard had gemaakt voor een Verenigd India, was blij met de onafhankelijkheid maar betreurde de opdeling. Op 30 januari 1948 werd hij het slachtoffer van een moordaanslag. Een fanatieke hindoe, Nathuram Godse, die vond dat Gandhi zich te loyaal opstelde jegens de moslims, schoot de leider van dichtbij drie keer in de borst. Gandhi overleed ter plekke. Volgens omstanders waren zijn laatste woorden:

Hai Ram ("O God").

De geboortedag van Gandhi, 2 oktober, is een nationale feestdag in Indië. In 2007 werd deze dag door de Verenigde Naties uitgeroepen tot internationale dag van de geweldloosheid.

Boek: Gandhi - De biografie; de jonge jaren

Documentaire over Mahatma Gandhi

Citaten van Mahatma Gandhi

"Als je doet wat je leuk vindt, hoef je nooit te werken."

"De aarde biedt voldoende om ieders behoefte te bevredigen maar niet ieders hebzucht."

"Wees de verandering die je in de wereld wil zien gebeuren."

"Wie smaak vindt in het lezen van goede boeken, is bij machte om de eenzaamheid te dragen, waar dan ook en met groot gemak."

"Er is een groter gerechtshof dan alle bestaande rechtbanken en dat is het gerechtshof van het geweten."

"Je kan geen hand schudden met een gebalde vuist."

Mahatma Gandhi - The man and his message - Donn Byrne, 1984
Gandhi - De biografie; de jonge jaren - Ramachandra Guha
De profeet van Satyagraha - Wolf Kielich (45-70)
https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/41766/mahatma-gandhi-1869-1948.html

# data[].attributes.attachment_link.title
Mahatma Gandhi - Icoon van geweldloos verzet | Historiek

# data[].attributes.attachment_link.description
De Indiase godsdienstige en politieke leider Mahatma Gandhi wilde dat zijn land onafhankelijk werd van de Britten. Hij nam hierbij echter niet de wapens op.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een land vol vette koeien, bloeiende handel, welvaart en eendracht. Dat ideaalbeeld deed ... het goed bij grote vredesvieringen. Na de Vrede van Munster in 1648, toen de Nederlandse Republiek formeel als soevereine staat werd erkend, klommen tal van...
€ 19,95 | Koop nu
Opofferingsgezindheid

In landen met een martiale traditie zijn het vaak glorieuze nederlagen of vergeefse heldendaden die het meest worden bejubeld. De Britten zijn nog altijd niet uitgepraat over de waanzinnige Charge of the Light Brigade, waarbij tijdens de Krimoorlog honderden cavaleristen het Russische artillerievuur in reden. Het Franse Vreemdelingenlegioen beroemt zich erop nog nooit een slag te hebben gewonnen, maar in plaats daarvan altijd tot het laatst te hebben standgehouden op verloren posten. En onder de Duitse soldaten die in de Eerste Wereldoorlog vochten, bevonden zich veel gymnasiasten die door hun docenten eindeloos waren doorgezaagd over de Spartaanse koning Leonidas, die het bij Thermopylae met driehonderd hoplieten opnam tegen tienduizenden Perzen.

In deze visie is het niet in de eerste plaats het resultaat dat telt, maar de eer en opofferingsgezindheid waarmee is gestreden. In Nederland, het land van kooplieden en kruideniers, wordt meestal hoofdschuddend gekeken naar dit soort onrendabel heldendom. Het profijt komt hier voor de eer, het mooiste succes is een overwinning die voor een prikkie wordt behaald. In Nederlandse ogen is er geen glorieuzer overwinning dan Piet Heins verovering van de Spaanse Zilvervloot.

De Zilvervloot

Op 9 september 1628 veroverde een vloot van de West-Indische Compagnie (WIC) in de baai van Matanzas (Cuba) een van de twee Spaanse vloten die jaarlijks het in Amerika gewonnen zilver naar het moederland transporteerden. Vlootvoogd Piet Hein trad heel doeltreffend en vastberaden op, maar doordat de Spaanse bevelhebber het lelijk liet afweten, hoefde er nauwelijks gevochten te worden en sneuvelde er geen enkele opvarende van de Nederlandse vloot. De buit bestond onder meer uit 177.000 pond zilver, 37.000 huiden, 3000 balen indigo en cochenille - een uiterst kostbare, uit schildluizen gewonnen rode kleurstof - en 361 kisten suiker. De totale waarde bedroeg 11,5 miljoen gulden, omgerekend naar vandaag een half miljard euro.

Toen het nieuws Nederland bereikte, was de bevolking uitzinnig van vreugde. Overal waar Piet Hein kwam, werd hij ontvangen als 'een groot uytheems Prins' en eindeloos gehuldigd en toegezongen. De succesvolle vlootvoogd was niet erg gecharmeerd van deze massahysterie. Korzelig merkte hij op: 'Siet hoe het volck nu raest, omdat soo grooten schat t'huys brenghe, daar weijnich voor hebbe gedaen; ende te voren als ick der voor hadde ghevochten, ende verre grooter daden ghedaen als dese, en heeft men sich naeuwelijcks aen mij ghekeert.'

De totale waarde bedroeg 11,5 miljoen gulden, omgerekend naar vandaag een half miljard euro.

Vergeleken met zijn eerdere prestaties, waarbij hij zich niet alleen had onderscheiden door kundig zeemanschap maar tevens door uitzonderlijke moed, was de verovering van de Zilvervloot inderdaad weinig meer dan een mazzeltje. Maar omdat het verschil tussen investering en opbrengst zo groot was, werd Piet Hein een superheld. Zijn overige daden daarentegen zijn totaal vergeten.

Kaapvaart

Over de vormende jaren van Piet Pietersz. Hein, die eind 1577 in Delftshaven werd geboren, weten we zo goed als niets. Hoogstwaarschijnlijk heeft hij het vak geleerd op het schip van zijn vader, die als schipper op Danzig en Lissabon voer. Rond 1596 werden vader en zoon Hein door de Spanjaarden gevangengenomen en tewerkgesteld op de in Sluis gestationeerde galeien. Na een jaar of vijf werden ze uitgewisseld tegen een Spaanse admiraal die tijdens de Slag bij Nieuwpoort gevangen was genomen.

De inmiddels vijfentwintigjarige Piet Hein ging hierna als koopvaardijschipper op de West varen, maar in 1603 viel hij opnieuw in handen van de Spanjaarden, waarna hij een jaar of vier gevangenzat in het Castillo del Morro in de Cubaanse hoofdstad Havana. Toen hij vijfentwintig jaar later jacht maakte op de Zilvervloot, kon hij profiteren van zijn kennis van deze omgeving. Na deze tweede periode van gevangenschap, waarover we evenmin details kennen, trad Piet Hein in dienst van de in 1602 opgerichte VOC.

De zee bleef echter trekken en in 1623 trad hij in dienst van de twee jaar tevoren opgerichte WIC

Als onderkoopman maakte hij deel uit van de VOC-vloot die eind 1607 vertrok naar de Molukken. Onderweg werd een mislukte poging ondernomen het Portugese fort in de baai van Mozambique te veroveren, en nadat op Banda een expeditie in de val was gelokt en verschillende VOC-officieren waren gesneuveld, werd Piet Hein benoemd tot schipper van de Hollandia. Zijn omzwervingen in de Oost duurden bijna vier jaar en waren uiteindelijk niet erg succesvol, omdat op de thuisreis zijn kostbare lading kruidnagelen door broei verloren ging.

Hein had wel een schat aan ervaring opgedaan en na thuiskomst vestigde hij zich als schipper in Rotterdam. In de jaren hierna - het Twaalfjarig Bestand was inmiddels van kracht - voer hij geregeld op Spanje, Portugal en Italië. Hij raakte in goeden doen en begin jaren twintig was hij korte tijd een van de schepenen van Rotterdam. De zee bleef echter trekken en in 1623 trad hij in dienst van de twee jaar tevoren opgerichte WIC.

De WIC

Hoewel deze onderneming berucht is geworden wegens de even lucratieve als wrede slavenhandel, hield de WIC zich oorspronkelijk met andere zaken bezig, zoals kolonisatie, koophandel en kaapvaart. Deze laatste activiteit - die zich sinds de beëindiging van het Twaalfjarig Bestand in 1621 vooral tegen Spanje en het door Spanje bezette Portugal richtte - was het meest winstgevend. De slavenhandel, die men aanvankelijk zag als een activiteit die 'den Christen niet geoorloofd en is', kwam pas vanaf 1635 op gang.

Piet Hein maakte als vice-admiraal deel uit van de eerste grote expeditie die de WIC organiseerde. Persoonlijk leidde hij de bestorming van het fort van São Salvador, de hoofdstad van het Portugese Brazilië. Na de verovering van deze stad, die een jaar later weer heroverd zou worden, vertrok een deel van de vloot onder leiding van Piet Hein naar Angola met als doel de havenstad Luanda te veroveren. Dit was een belangrijk centrum voor de slavenhandel; door deze handel te blokkeren, hoopte men het plantagesysteem in Amerika lam te leggen, waardoor de Spaanse economie een gevoelige slag zou worden toegebracht. Deze aanval mislukte echter.

Woest bootsvolk

De Heren Negentien, de bewindhebbers van de WIC, waren niettemin zeer tevreden over Piet Hein en gaven hem de leiding over een tweede expeditie naar de West. Ook deze leverde heel wat op, maar het zou de derde tocht zijn die de admiraal onsterfelijke roem - en de WIC veel geld - bezorgde. Deze expeditie was expliciet bedoeld om de Spaanse Zilvervloot te veroveren, en ondanks flinke tegenslagen - om het orkaanseizoen te ontlopen moest Hein eigenlijk al terug - lukte dit.

De verovering van de Zilvervloot was voor Spanje een dubbele klap

Na aftrek van de kosten bleef er zo'n 7 miljoen gulden over, waarvan stadhouder Frederik Hendrik 10 procent kreeg. Piet Hein zelf verdiende waarschijnlijk niet meer dan 6000 gulden met deze expeditie, maar een groot deel van het scheepsvolk keek hem erop aan dat het zo weinig kreeg. Van tevoren was vastgesteld dat de bemanning zeventien maanden extra gage zou ontvangen; voor de meeste matrozen was dat zo'n 200 gulden. Een voor die tijd aardig bedrag, maar in vergelijking met de totale buit natuurlijk een schijntje. Piet Hein werd bedreigd en kon zich niet zonder lijfwacht vertonen. In Amsterdam leidde de onvrede tot de bestorming van het West-Indisch Huis door ''t woeste bootsvolck [dat] was opgehitst door de kroeghouders en hoeren, die, in grooten getale, hieromtrent woonden, en op een gedeelte van den buit vlamden'.

De verovering van de Zilvervloot was voor Spanje een dubbele klap. De bevolking van Madrid mocht dan aanvankelijk vrolijk reageren op het nieuws - de diplomaat en schilder Peter Paul Rubens meldde dat men het verlies van de vloot zag als een vernedering van de gehate regering -, maar de militaire en economische gevolgen waren aanzienlijk. Het land kampte onmiddellijk met een tekort aan liquide middelen, waardoor de troepen die tegen de Republiek vochten niet konden worden betaald en het land in een economische crisis dreigde te belanden. De bevelhebber van de Zilvervloot werd na een slepend proces dan ook ter dood veroordeeld en onthoofd. Tegelijkertijd beschikte de Republiek nu over behoorlijk wat geld en kon de kostbare belegering van 's-Hertogenbosch ter hand nemen. De inname van die stad betekende een enorme verzwakking van Spanjes greep op de Zuidelijke Nederlanden.

Duinkerker kapers

Het spreekt vanzelf dat de leiding van de WIC Piet Hein graag nog een keer naar het Caribisch gebied stuurde, maar deze had hier geen trek meer in. Hij stelde daarom eisen die zo exorbitant waren dat de Heren Negentien ze wel van de hand moesten wijzen. Op 26 maart 1629 werd Piet Hein beëdigd als luitenant-admiraal van de Hollandse oorlogsvloot. Hij presenteerde een plan tot verbetering van de marine, dat echter door de verschillende admiraliteiten werd afgewezen.

Op 26 maart 1629 werd Piet Hein beëdigd als luitenant-admiraal van de Hollandse oorlogsvloot

Eind mei vertrok Hein met een eskader uit Hellevoetsluis om de Duinkerker kapers te bestrijden. De schepen uit dit beruchte kapersnest lieten zich echter niet zien, in tegenstelling tot drie kaperschepen uit Oostende. Zoals hij meestal deed, voer Hein zijn Groene Draeck tussen twee van de kaperschepen in, zodat hij aan beide zijden zijn kanonnen kon gebruiken. Deze tactiek bleek ook nu succesvol, al kon de luitenant-admiraal dat niet meer navertellen. Een kogel van acht pond trof zijn schouder, waardoor hij op slag dood was. De schipper van zijn vlaggenschip, de latere admiraal Maarten Harpertsz. Tromp, meldde het sneuvelen van de bevelhebber pas nadat de Oostender schepen waren veroverd.

Zieke slaven

Dat Piet Hein een keer zou sneuvelen, lag in de lijn der verwachting. Tijdens gevechten op zee, waarbij de schepen elkaar van korte afstand bestookten, was de kans groot dat ook de bevelhebber werd getroffen door een kanons- of musketkogel of een rondvliegend stuk hout. Ook Tromp en De Ruyter vielen in de strijd. In tegenstelling tot deze twee zeehelden heeft Piet Hein echter nooit deelgenomen aan een grote zeeslag tussen twee oorlogsvloten.

Piet Hein was niet alleen een dapper officier, hij was ook een uiterst kundig zeeman die respect afdwong bij zijn bemanning

In zijn laatste treffen vocht hij tegen kapers, maar meestal opereerde hij zelf als kaper, waarbij hij ook regelmatig landingen op de kust uitvoerde. Bij dergelijke gelegenheden ging hij veelal voorop en betoonde hij grote dapperheid. Bij de bestorming van São Salvador beklom hij als tweede het Portugese zeefort. De trompetter die hem voorging, werd zodra hij boven kwam doodgeschoten. Op zijn tweede tocht naar de West raakte hij gewond. Het is begrijpelijk dat Piet Hein trotser was op dergelijke wapenfeiten dan op de wel erg gemakkelijk veroverde Zilvervloot.

Piet Hein als gezagvoerder

Piet Hein was niet alleen een dapper officier, hij was ook een uiterst kundig zeeman die respect afdwong bij zijn bemanning. Hij wordt beschouwd als degene die de kiellinie - het achter elkaar varen van de schepen - heeft geïntroduceerd, al zou deze formatie in een zeeslag pas voor het eerst worden toegepast door Maarten Tromp. Over de vraag in hoeverre hij de grondlegger van de Nederlandse marine was, is jarenlang getwist. De door hem voorgestelde veranderingen zouden zeker een verbetering zijn geweest, maar omdat hij al na enkele maanden sneuvelde, oefende hij uiteindelijk weinig invloed uit.

Als gezagvoerder had Piet Hein op zijn schepen de wind er stevig onder. Wie verstek liet gaan bij de gebedsdiensten voor het ontbijt en het avondmaal of wie tabak pruimde buiten het gedeelte van het schip dat daarvoor was aangewezen, kon forse straffen krijgen. Tegelijkertijd had hij echter veel aandacht voor het welzijn van zijn bemanning en zorgde hij zoveel mogelijk voor goede proviand.

Wil men de Indianen met straffe en wreede proceduren bejegenen, men sal haer oorsaecke gheven om ons te haeten

Ook ten opzichte van de inheemse volken met wie hij te maken kreeg, was hij zeker niet de wrede, niets en niemand ontziende kolonisator. Volgens zijn eerste biograaf, dominee Dionysius Spranckhuysen, was hij eropuit de inlanders voor zich te winnen. Hij citeert Hein: 'Wil men de Indianen met straffe en wreede proceduren bejegenen, men sal haer oorsaecke gheven om ons te haeten.' Toen hij op zijn tweede tocht naar de West twee schepen met zieke slaven buitmaakte, weigerde hij deze overeenkomstig zijn orders naar het Amazonegebied te brengen en hen daar te verkopen.

Bescheiden zeebonk

Tijdgenoten beschreven Piet Hein als een vrome, oprechte, plichtsgetrouwe en hardwerkende man. Als bij zoveel zeventiende-eeuwers ontbreken voldoende biografische gegevens om dit beeld te verifiëren. Er zijn echter ook geen aanwijzingen van het tegendeel. Hij voldoet daarmee helemaal aan het ideaaltype van de dappere, maar bescheiden zeebonk, het soort man dat van de Republiek der Verenigde Nederlanden een wereldmacht maakte.

Piet Hein was het soort man dat van de Republiek een wereldmacht maakte

De keerzijde van deze medaille werd vertegenwoordigd door de schrieperige Staten-Generaal, die Heins weduwe heel lang lieten wachten op geld dat haar toekwam en die aanvankelijk geen aanstalten maakten het toegezegde grafmonument in de Oude Kerk van Delft te laten vervaardigen. Pas toen de weduwe dreigde dat zelf te bekostigen, kwam er een kostbaar marmeren praalgraf, waarop hij liggend was afgebeeld. Piet Hein was de eerste vlootvoogd wie deze eer te beurt viel.

Ordinaire zeerover

In de collectieve herinnering bleef Piet Hein de man die de Zilvervloot had veroverd en zo mede de materiële basis voor de Gouden Eeuw had gelegd. Vooral toen in de negentiende eeuw het Nederlandse nationalisme zich laafde aan de glorie van diezelfde Gouden Eeuw, werden zeehelden als Piet Hein vereerd als verpersoonlijking van vaderlandse deugden als eenvoud, ondernemingslust, plichtsbesef en koelbloedigheid. In 1844 dichtte Jan Pieter Heye 'Een triomfantelijk lied van de Zilvervloot', met het bekende refrein:

Piet Hein, zijn naam is klein,

Zijn daden bennen groot

Zijn daden bennen groot

Hij heeft gewonnen de Zilvervloot.

Roem

Twaalf jaar later getoonzet door Johannes Josephus Viotta, werd dit een van de populairste nationalistische krakers. In 1870 werd in Heins geboorteplaats Delfshaven een standbeeld onthuld, nadat de initiatiefnemers in de voorafgaande winter de bevolking hadden geënthousiasmeerd door een exemplaar van sneeuw te vervaardigen.

Zeehelden als Piet Hein werden vereerd als verpersoonlijking van vaderlandse deugden

Piet Heins roem hield het, net als die van bijvoorbeeld Michiel de Ruyter, uit tot in de jaren zestig. Vanaf die tijd werd het mode om dergelijke zeehelden te zien als abjecte vertegenwoordigers van het perfide kolonialisme. In het geval van Piet Hein kwam daar nog eens bij dat hij als officieel door de regering aangestelde kaper vaak werd vergeleken met ordinaire zeerovers. Bovendien voer hij in dienst van de WIC, die zich na zijn dood schuldig zou maken aan grootscheepse slavenhandel. Dit beeld van de vlootvoogd, deels gebaseerd op guilt by association, is even ahistorisch als het loflied van J.P. Heye. Gelukkig wordt er daarom de laatste jaren wat onbevangener gekeken naar zeehelden als Piet Hein.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een land vol vette koeien, bloeiende handel, welvaart en eendracht. Dat ideaalbeeld deed ... het goed bij grote vredesvieringen. Na de Vrede van Munster in 1648, toen de Nederlandse Republiek formeel als soevereine staat werd erkend, klommen tal van...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wetenschappelijke revolutie

Copernicus, Over de omwenteling van de hemelse sferen

'Ik begon na te denken over de mogelijkheid dat de aarde beweegt; en hoewel het idee absurd leek, (...) dacht ik dat het mij (...) zou worden toegestaan om na te gaan of het postulaat van de beweging van de aarde misschien meer betrouwbare conclusies zou geven over de omwenteling van de hemelse sferen, dan mijn voorgangers hadden bereikt.'

(voorwoord van Over de omwenteling aan Paus Paul III)

Terwijl alle geleerden vóór hem de aarde als het vaste middelpunt van het heelal zagen, stelde Copernicus (1473 -1543) dat de zon het middelpunt van het heelal is. Deze Copernicaanse revolutie heeft ons wereldbeeld ingrijpend veranderd. Copernicus' theorie werd eerst slechts beschouwd als een buitenissig idee. Pas in de 17e eeuw verwerft het aanhang en wordt het door de kerk veroordeeld.
Copernocus' Planisfeer.
Sterrenkunde

De Pool Nicolaus Copernicus wijdde zich aan het einde van zijn leven als kanunnik aan de studie van de antieke sterrenkundigen. Zijn hoofdwerk, De revolutionibus orbium coelestium, Over de omwentelingen van de hemelse sferen verscheen in 1543, het jaar van zijn dood. Terwijl alle geleerden tot dan toe de aarde als het vaste middelpunt van het heelal hadden gezien waar zon, maan, sterren en planeten omheen draaien, het zogenaamde geocentrische model, stelde Copernicus dat de zon het middelpunt van het heelal is. De aarde en planeten bewegen om de zon. Alleen de maan draait om de aarde. Bovendien wordt de afwisseling van dag en nacht niet veroorzaakt door de omwenteling van de hemel, maar van de aarde zelf. Dit wordt het heliocentrische model genoemd, naar het Griekse woord helios, zon.

Schoonheid en wiskundige harmonie

Copernicus motieven voor deze, achteraf gerechtvaardigde, innovatie zijn niet helemaal duidelijk. Dat de aarde om de zon beweegt was immers in strijd met het gezond verstand en de onmiddellijke waarneming. Zij trad bovendien alle dan geaccepteerde natuurkundige beginselen met voeten. Veel praktisch voordeel had het nieuwe model ook niet. Het tot dan toe geaccepteerde sterrenkundige systeem van Ptolemaios voorspelde de bewegingen van de hemellichamen heel goed en het systeem van Copernicus bracht daarin vooralsnog geen verbetering.

De reden om toch aan zijn heliocentrische model de voorkeur te geven lijkt vooral esthetisch van aard: het is mooier. Het model zit logischer in elkaar dan dat van Ptolemaios en bezit een zekere wiskundige harmonie. Copernicus gaat er van uit dat de werkelijkheid gehoorzaamt aan zulke esthetisch-wiskundige maatstaven.

De aanvankelijke reacties op Copernicus' nieuwe model.

Als werk van technische sterrenkunde kende Copernicus' boek zijn weerga niet en het werd dan ook alom bewonderd. De verbeterde sterrenkundige tabellen werden snel algemeen gebruikt. Maar zijn ideeën over de bouw van het heelal werden door de meeste geleerden aanvankelijk genegeerd. Galileo Galilei was één van de weinigen die Copernicus' ideeën volmondig verdedigden. Er bestond in de tijd van Copernicus een scheidslijn tussen het technische berekenen en voorspellen van de stand van sterren en planeten enerzijds, en een filosofische en natuurkundige visie op het echte heelal anderzijds. Het model van Copernicus wordt als technisch-wiskundig instrument geaccepteerd, maar de filosofisch-natuurkundige kant is veel problematischer. Het is immers in strijd met de leer van de Rooms-katholieke kerk en de klassieke opvattingen. De uitgever van het werk gaf voor de zekerheid in het voorwoord aan dat het om een wiskundige verhandeling ging, níet om een beschrijving van de realiteit.

Late kerkelijke veroordeling

Hoewel al vroeg werd opgemerkt dat het stelsel van Copernicus in strijd is met het wereldbeeld van de bijbel, werd zijn systeem eerst gezien als een buitenissige sterrenkundige theorie. Theologen maken zich er niet echt druk om. Pas in de zeventiende eeuw werd zijn stelsel een boegbeeld voor een nieuwe natuurkunde. Deze nieuwe natuurkunde negeerde de traditionele ondergeschiktheid van de natuurkunde aan het leergezag van de theologen. Toen pas kwamen er kerkelijke veroordelingen.

Populair misverstand

In populair-filosofische verhandelingen wordt nog wel eens beweerd dat de reden voor het verzet tegen het Copernicaanse stelsel was gelegen in het feit dat Copernicus de mens uit zijn centrale positie in het heelal had verwijderd. Dit echter is een later verzinsel en onjuist. Geen enkele veroordeling van het Copernicaanse stelsel geeft dit aan als reden.

De middeleeuwse mens zag de wereld niet in termen van centrum en periferie, maar eerder in termen van hoog-laag. De hemel was het hoogste en ook edelste, letterlijk meest verheven deel van de wereld. De aarde bevond zich in deze visie in de laagste, minst aanzienlijke plaats in het heelal, afgezien van de hel, die zich in het middelpunt van de aarde bevond. Copernicus maakte de aarde tot een hemellichaam en plaatste de mens dus in de hemel, juist een veel aanzienlijker plaats.

De problemen ontstonden toen de nieuwe zeventiende-eeuwse natuurfilosofische theorieën, die mede op het werk van Copernicus gebaseerd waren, als bedreigend werden gezien. De veroordelingen van het Copernicaanse stelsel hadden te maken met het feit dat in de Bijbel duidelijk sprake is van een geocentrisch wereldbeeld. In de nieuwe theorieën was minder ruimte voor wonderen en direct goddelijk ingrijpen. De nieuwe natuurfilosofie stelt bovendien de filosofie niet langer ondergeschikt aan de theologie. De problemen van de kerk hadden hier mee te maken, en niet met het feit dat de mens uit zijn centrale positie in het heelal wordt gestoten.

# data[].attributes.attachment_link.title
Humanistische Canon | Copernicus, Over de omwenteling van de hemelse sferen

# data[].attributes.attachment_link.description
Wetenschappelijke revolutie 'Ik begon na te denken over de mogelijkheid dat de aarde beweegt; en hoewel het idee absurd leek, (...) dacht ik dat het mij (...) zou worden toegestaan om na te gaan of het postulaat van de beweging van de aarde misschien meer betrouwbare conclusies zou geven over de omwenteling van de hemelse sferen, dan mijn voorgangers hadden bereikt.'

# data[].attributes.body
Hoe wordt Napoleon neergezet? Welke beeldelementen versterken dit?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Egyptische koningin Cleopatra VII was het laatste lid van de Ptolemaeïsche dynastie en daarmee de laatste Hellenistische heerseres van Egypte. Minnares van Julius Caesar en Marcus Antonius.
Cleopatra wordt geboren als derde dochter van de Egyptische farao Ptolemaeus XII. Ze heeft een zuiver Macedonische afkomst. In die tijd is het Egyptische rijk één van de grootste en machtigste rijken ter wereld. Als ze op jonge leeftijd met haar vader op bezoek is in Rome, overlijdt haar moeder. Enige tijd daarna, als ze achttien jaar oud is, overlijdt ook haar vader. Omdat haar oudste zussen inmiddels zijn overleden wordt ze troonopvolgster samen met haar twaalfjarige broer, Ptolemaeus XIII. Zoals gebruikelijk in die tijd trouwen ze, maar Cleopatra voelt er weinig voor haar macht met hem te delen.

Als het jonge echtpaar aan de macht komt, gaat het slecht in Egypte. De economie loopt stroef, er is hongersnood, de Nijl stroomt veel over en er zijn politieke conflicten. Door Cleopatra's solistische acties krijgt ze ruzie met haar broer. De jonge koningin ondertekent officiële documenten alleen en verschijnt ook alleen op de nationale munt. Vanwege haar onafhankelijkheid wordt er door een groep vertrouwelingen van Ptolemaeus onder aanvoering van de eunuch Pothinus een samenzwering georganiseerd, waardoor Cleopatra van de troon wordt gestoten. Ze slaat samen met haar jongere zus Arsinoë op de vlucht.

Romeinse dreiging

Terwijl ze in ballingschap in Syrië verblijft, regeert de inmiddels 15-jarige Ptolemaeus over Egypte. Intussen is er in Rome een machtstrijd gaande tussen Julius Caesar en Gnaeus Pompeius Magnus I. Als Caesar de strijd wint in Griekenland, vlucht Pompeius naar Egypte. Daar wordt hij echter door Ptolemaeus onthoofd onder het toeziend oog van zijn vrouw en kinderen. Deze hoopt met de onthoofding van Pompeius bij diens politieke tegenstander, Julius Caesar, in de gunst te komen. Die is echter woest, omdat zijn rivaal tevens de weduwnaar is van zijn gestorven dochter. Egypte lijkt dan makkelijk in handen te komen van de Romeinen.

Cleopatra en Julius Caesar

Vanwege de Romeinse aanwezigheid in Egypte besluit ze weer terug te keren naar haar vaderland om zich bekend te maken aan Julius Caesar. Volgens de overlevering doet ze dit door zich te laten wikkelen in een Perzisch tapijt, een cadeau voor de Romeinse heerser. Als het tapijt wordt ontrold, komt Cleopatra tevoorschijn. Caesar raakt daardoor zo gecharmeerd van haar, dat ze zijn minnares wordt. Negen maanden na hun ontmoeting wordt hun zoon, Ptolemaeus Caesar (Caesarion), geboren. Vanwege haar charmes besluit Caesar Egypte niet te annexeren. Wel start hij een oorlog tegen Ptolemaeus' leger. Een oorlog die hij wint. Ptolemaeus verdrinkt in de Nijl. Cleopatra komt hierdoor weer op de Egyptische troon. Ditmaal samen met haar jongere broer Ptolemaeus XIV.

Als zij en haar zoon samen met Caesar naar Rome vertrekken wordt de affaire Julius Caesar niet in dank afgenomen, aangezien hij al getrouwd is. Ondanks het schandaal laat Caesar een tempel voor zijn minnares bouwen. Als Julius Caesar in 44 v.Chr. wordt vermoord is Cleopatra ook in Rome. Bang dat zij tevens slachtoffer zal worden, vlucht ze naar Egypte. Wanneer haar jongere broer Ptolemaeus sterft door vergiftiging (mogelijk door Cleopatra zelf) wordt ze opnieuw heerser van Egypte, samen met haar zoon Caesarion.

Romeinse burgeroorlog

Na de dood van Julius Caesar breekt er in een Rome een burgeroorlog uit tussen de loyalisten van Caesar onder aanvoering van Marcus Antonius en Octavianus enerzijds en de moordenaars van Caesar, Marcus Junius Brutus en Gaius Cassius Longinus, anderzijds. Cassius trekt naar Egypte, omdat hij aast op de vele schatten daar en hij wil voorkomen dat Cleopatra hulp krijgt van Antonius. Cleopatra probeert zich te verdedigen in Zuid-Griekenland en zet haar volledige vloot in, maar doordat zij ziek wordt worden haar manschappen in de pan gehakt door Cassius.

Cleopatra en Antonius

Antonius nodigt haar uit in Turkije, om haar loyaliteit te testen. De Egyptische koningin arriveert met groot gevolg en weet ook Antonius voor zich te winnen, waardoor hij de winter bij haar doorbrengt in Alexandrië. De heerseres krijgt met hem een tweeling, Alexander Helios en Cleopatra Selene II. Vier jaar later komt Antonius terug in Alexandrië, om daar tot zijn dood te blijven. Hoewel hij in Rome getrouwd is met Octavia, de zus van zijn medestrijder Octavianus, trouwt hij in Egypte met Cleopatra en krijgen ze nog een zoon.

Koningin der Koningen en ondergang

Als Antonius Armenië inneemt, worden Caesarion en Cleopatra gekroond tot heersers van Egypte en Cyprus. Ook krijgen de drie kinderen elk een koninkrijk. Cleopatra zichzelf de titel 'Koningin der Koningen'.

Octavia is in Rome haar echtgenoot Antonius nog niet vergeten en ze besluiten elkaar te ontmoeten in Athene. Cleopatra zit er echter niet op te wachten dat Antonius zijn vrouw ontmoet en doet er alles aan de ontmoeting te voorkomen. Volgens sommige geschiedschrijvers liet zij Antonius sowieso nooit ergens alleen naar toe gaan. Octavia gaat gedesillusioneerd terug naar Rome.

Het gedrag van Antonius wordt in Rome met afgrijzen aangezien en Octavianus overtuigt de Senaat ervan een oorlog met Egypte te beginnen. In 31 voor Christus komen beide legers voor de kust van Griekenland tegenover elkaar te staan. Al snel blijkt dat de vloot van Antonius geen kans maakt, ook omdat een deel is overgelopen naar Octavianus. De twee geliefden vluchten.

Zelfmoord

Over de laatste dagen en de zelfmoord van Cleopatra doen verschillende verhalen de ronde. Een daarvan is de volgende: na een ruzie laat de koningin haar geliefde Antonius weten dat ze dood is, waarop Antonius zich in zijn zwaard stort. Zijn zelfmoord mislukt echter en geen van zijn personeelsleden wil hem uit zijn lijden verlossen. Hij wordt daarop uitgenodigd door zijn geliefde en wanneer Antonius dolgelukkig hoort dat zij toch nog in leven is, gaat hij naar haar mausoleum. Als hij bij haar is, sterft hij alsnog in haar armen. Cleopatra wordt hierna door Octavianus gevangen genomen. Ze probeert hem dan nog voor zich te winnen, maar als dat mislukt, pleegt ze zelfmoord om zich zo de vernederingen in Rome te besparen. Caesarion wordt vermoord, waarmee de lijn van Egyptische farao's eindigt. De andere drie kinderen worden meegenomen naar Rome, waar ze worden grootgebracht door Octavia, de vrouw van Antonius. Egypte wordt onderdeel van het Romeinse rijk.

Aanvankelijk werd aangenomen dat Cleopatra zelfmoord pleegde door zich te laten bijten door een giftige Aspisadder, maar deze slang komt in Egypte helemaal niet voor. Hierdoor wordt vaak gesteld dat het een Egyptische cobra moet zijn geweest. Ook wordt gesuggereerd dat de Egyptische koningin experimenteerde met verschillende soorten zelfmoord op gevangenen of dat ze een gifbeker zou hebben leeggedronken. En andere theorie is dat Octavianus haar ombracht. Onbekend is ook waar Antonius en Cleopatra begraven liggen. Volgens de Supreme Council of Antiquities (SCA) in Egypte liggen ze ergens ten zuidwesten van Alexandrië begraven.

Lees ook: De dood van Cleopatra

Kunst

Het verhaal van Cleopatra heeft al menig toneelschrijver en filmmaker geïnspireerd. In 1609 schrijft William Shakespeare het toneelstuk Anthony and Cleopatra. Ook is het verhaal talloze keren verfilmd, met onder meer Theda Bara (1917), Vivien Leigh (1945), Elizabeth Taylor (1963) en Monica Bellucci (2000) in de hoofdrol. de Egyptische koningin heeft ook een rol in veel Asterix-boeken en er zijn veel schilderijen van haar gemaakt, met name van haar zelfmoord. Hoewel ze vaak wordt afgebeeld als erg mooie vrouw, was ze volgens de munten waarop ze destijds werd afgedrukt helemaal niet zo knap. De machtsbeluste vrouw die de twee grootste mannen uit haar tijd heeft weten te verleiden spreekt echter nog altijd tot de verbeelding.

Film over de Egyptische koningin

# data[].attributes.attachment_link.title
Cleopatra VII (69-30 v.Chr) - Koningin van Egypte

# data[].attributes.attachment_link.description
De Egyptische koningin Cleopatra VII was het laatste lid van de Ptolemaeïsche dynastie en daarmee de laatste Hellenistische heerseres van Egypte. Minnares van Julius Caesar en Marcus Antonius. Cleopatra wordt geboren als derde dochter van de Egyptische farao Ptolemaeus XII. Ze heeft een zuiver Macedonische afkomst.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Of Sint-Nicolaas echt bestaan heeft is niet geheel zeker, maar er is een gerede kans. De historische figuur die model zou hebben gestaan voor de Nederlandse Sinterklaas werd volgens de overlevering ongeveer 270 na Christus geboren in de havenplaats Patara in de Griekse provincie Lycië in Klein-Azië (het huidige Turkije). Zijn Griekse naam Nikolaos betekent zoveel als 'overwinnaar van het volk'. Hij werd bisschop van Myra en zou zijn overleden op 6 december 340.

Tijdens zijn leven zou hij onder meer Jeruzalem bezocht hebben. Over zijn daden als bisschop gingen al snel wonderlijke verhalen rond die pas eeuwen later werden opgeschreven. Hij werd heilig verklaard door de Grieks-katholieke kerk en in 550 werd de eerste kerk aan hem gewijd in Istanbul, dat toen nog Constantinopel heette. De oudste en belangrijkste levensbeschrijving van Sint-Nicolaas, voorzien van een flink aantal wonderen, stamt uit ca 800.

Sint-Nicolaas op de gevel van de Sint-Nicolaaskerk in Amsterdam. Sint-Nicolaas is beschermheilige van zeelieden en prostituees. De Sint-Nicolaaskerk staat dan ook, heel toepasselijk, tussen het IJ en de wallen.

Europa in

De eerste levensbeschrijving van Sint-Nicolaas uit 800 vormt de basis voor latere versies waaronder de zeer populaire legendenverzameling Legenda Aurea (gouden legenden) van Jacobus de Voragine, daterend uit ca. 1300. Het boek werd in heel Europa gebruikt.

Veel van deze verhalen hebben hun sporen nagelaten tot aan de dag van vandaag. In een van de bekendste verhalen redt Nicolaas drie arme meisjes van de prostitutie door anoniem drie beurzen met geld naar binnen te gooien. Zo kunnen ze toch een eerzaam huwelijk sluiten. Op basis van dit verhaal werd Sinterklaas ook gezien als beschermheilige voor jongeren die een goed huwelijk zoeken. Dit leidde later weer tot de zogenaamde 'vrijers' van taai-taai. De beurzen met geld echoën na in de hedendaagse chocolademunten.

In een andere legende kalmeerde de heilige een woedende zee. Dit vormt de bron van zijn patronaat van zeelieden en schipbreukelingen en verklaart waarom vele Nicolaaskerken en kapellen aan zee gelegen zijn. Het verklaart ook waarom hij bij Nederlandse intochten per schip aankomt. Van later datum is het verhaal over een miraculeuze redding van drie geslachte en ingezouten scholieren, waarmee Sint-Nicolaas beschermheilige werd van scholieren.

Veertiende eeuwse schildering van Fra Angelico over het leven van Sint-Nicolaas. Links is Sint-Nicolaas als pasgeborene afgebeeld: het verhaal ging dat hij al direct kon staan en God dankte voor zijn geboorte. In het midden zie je Sint-Nicolaas prediken in Myra. Rechts het verhaal van de drie arme zusjes en het geld dat Sint-Nicolaas hen geeft. Klik op de afbeelding voor een grotere versie.

Kinderfeest

Nicolaas werd een van de meest geliefde katholieke heiligen in de Griekse en Russische kerk maar rukte vanuit Italië op door West-Europa en bereikte zo ook de Nederlanden.

Rond 1200 was zijn verering vrij algemeen onder scholieren, huwbare jongeren, zeelieden, reizigers en kooplieden. Er werden tal van Nicolaaskerken gesticht en veel jongens werden naar hem vernoemd. Als onderdeel van die verering werd zijn sterfdag gevierd, op 6 december. Vaak werd een sterf- of naamdag gevierd vanaf de avond eraan voorafgaand. Zo werd 5 december sinterklaasavond. Met name scholieren vierden het Sint-Nicolaasfeest. Soms kregen ze een dag vrij en geld.

Maar in de Middeleeuwen vonden méér feesten plaats in december. In het kloosteronderwijs ontstond in de dagen na kerstmis de traditie van 'de omgekeerde wereld', waarin kinderen voorrechten kregen die ze anders niet hadden. Een jongen werd gekozen tot jongensbisschop en de kinderen werden getrakteerd. Dit groeide uit tot het feest van de Onnozele (= onschuldige) Kinderen, dat gevierd werd op 28 december.

In de dertiende en veertiende eeuw ging de verkiezing van kinderbisschop samenvallen met de jaarlijkse Nicolaasfeestdag op 6 december, dat zo versmolt met onnozele kinderendag. Het feest had typisch christelijk-middeleeuwse elementen, zoals de wonderbaarlijke verschijning, de combinatie van straffen en belonen, en het toetsen van kennis van de bijbel.

Sint-Nicolaas stond bekend als kindervriend omdat hij drie dode kinderen weer tot leven wekte. Zij waren in stukken gehakt door een kwaadaardige herbergier, die hen daarna in een ton met pekel bewaarde.

Sint duikt onder

In het begin van de zestiende eeuw werd het Nicolaasfeest in grote delen van West-Europa gevierd. De scheuring in de kerk ten tijde van de reformatie in de zestiende eeuw had echter grote gevolgen voor de rol van katholieke heiligen in het algemeen en dus ook voor Sint-Nicolaas. Befaamd is het voorbeeld van de grote hervormer Luther die eerst nog met zijn kinderen Sint-Nicolaas vierde, maar enkele jaren later cadeautjes met de kerstdagen uitdeelde.

In de Nederlanden werd Sint-Nicolaas uit kerk en kunst verbannen en de katholieke gemeente verdween min of meer uit het openbare leven tot in de negentiende eeuw. Maar het Sint-Nicolaasfeest bleef bestaan. Het werd in huiselijke kring gevierd getuige onder meer de schilderijen van (de katholieke) Jan Steen. Kinderen werden getrakteerd en er werden cadeautjes gegeven in schoen en klomp en er werd snoep gestrooid. De roe was er ook al, als opvoedkundig instrument.

In de Nederlanden werd Sint-Nicolaas vanaf de zestiende eeuw uit kerk en kunst verbannen. Maar het Sint-Nicolaasfeest bleef bestaan. Het werd in huiselijke kring gevierd, zoals blijkt uit het schilderij 'Het Sint-Nicolaasfeest' van (de katholieke) Jan Steen.

In de openbaarheid bleven de sinterklaasmarkten bestaan, die van de zestiende tot aan het midden van de negentiende eeuw werden georganiseerd, voornamelijk in Amsterdam, waar Sint-Nicolaas beschermheilige was. Er werden pogingen gedaan ze te verbieden - ze zouden te rumoerig zijn en te rooms - maar voor een verbod waren ze veel te populair. Op de markten was toen ook al het lekkers dat nu nog bij Sinterklaas hoort: banketletters (een overblijfsel van vieringen in kloosterscholen), marsepein, peperkoeken en speculaas.

In de achttiende eeuw werden er prenten gemaakt waarop Sint-Nicolaas stond afgebeeld. Maar de heilige zelf was tot in de negentiende eeuw nooit 'in levende lijve' te zien. De bisschop was een onzichtbare aanwezigheid, die alles zag, goede kinderen beloonde en stoute kinderen strafte, een strenge, abstracte kindervriend, die in zijn eentje door het leven ging.

# data[].attributes.attachment_link.description
Om drie arme zusjes van de prostitutie te redden, gooide Sint-Nicolaas drie beurzen met geld door het raam. Zo konden de meisjes toch nog trouwen. Onze taai-taai poppen en chocolademunten verwijzen naar dit verhaal. De verering van de heilige bisschop Sint-Nicolaas kent een lange traditie.

# data[].attributes.body
Vergelijk de heldendaad van je eigen gekozen held met een heldendaad van een 'heldhaftig' figuur uit het verleden.

Beschrijf in deze vergelijking:
- De heldendaden .
- De achterliggende moraal van deze daden.
- Waarom past deze moraal in de tijd waarin de persoon leeft.
- Hoe kijk jij daar nu tegenaan?

↓

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Amelia Earhart ( Atchison, 24 juli 1897 - Grote Oceaan?, vermist sinds 2 juli 1937, doodverklaard op 5 januari 1939) was een beroemde Amerikaanse vliegenierster.

In januari 1935 werd ze de eerste persoon die solo de Grote Oceaan overvloog, maar ze werd vooral bekend doordat ze als eerste vrouw in 1932 als piloot de Atlantische Oceaan overstak. Die tocht legde ze eveneens solo af. In 1928 was ze die oceaan al als passagier overgestoken. Ook daarin was ze de eerste vrouw. Begin juli 1937 begon ze samen met navigator Fred Noonan aan wat de langste vlucht ter wereld moest worden. De eindbestemming van de 47.000 kilometer lange vlucht werd echter nooit bereikt. Wat er zich precies heeft afgespeeld, is tot op heden onbekend.

Amelia Earhart als kind

Earhart werd geboren als dochter van de jurist Samuel "Edwin" Stanton Earhart (1867-1930) and Amelia "Amy" Otis (1869-1962). Als kind was Amelia een ; ze klom in bomen en joeg met een geweer op ratten. Ook verzamelde ze krantenartikelen over vrouwen in mannenberoepen. In 1915 voltooide ze de middelbare school en vanaf 1917 werkte ze als verpleegster van militairen en als sociaal werkster in Boston. In 1919 begon ze met een studie medicijnen aan de Columbia-universiteit in New York, die ze na een jaar afbrak, waarna ze terugkeerde naar haar ouders in Los Angeles.

Begin van haar carrière

Amelia Earhart met haar Kinner Airster in 1921

In 1920 mocht ze voor het eerst meevliegen in een vliegtuig. Vanaf dat moment wilde ze nog maar één ding: zelf vliegen. Haar vliegcarrière begon in 1921 in Los Angeles, toen ze vlieglessen nam van Neta Snook. Zes maanden later kocht ze met spaargeld en geleend geld haar eerste vliegtuig, een Kinner Airster, waarmee ze een hoogterecord voor vrouwen vestigde. In 1924 scheidden haar ouders. Ze vertrok met haar moeder naar de oostkust en om haar moeder een plezier te doen verkocht ze haar vliegtuig en schafte in plaats daarvan een sportwagen aan. Vier jaar later kocht ze een Avro Avian-vliegtuig en werd ze de eerste vrouw die een intercontinentale soloretourvlucht maakte. Tijdens het openingsdiner van het Stevens Hotel in Chicago op 2 mei 1927 was ze een van de eregasten en werden haar prestaties uitgelicht. Vanaf die tijd bleef ze haar eigen snelheids- en afstandsrecords verbeteren, in wedstrijden en in persoonlijke stunts die werden gepromoot door uitgever en publicist George Palmer Putnam met wie ze in 1931 trouwde.

Ontvangst door president Coolidge

Nadat Charles Lindbergh een solovlucht over de Atlantische Oceaan maakte in 1927 toonde Amy Phipps Guest (1873-1959) belangstelling om als eerste vrouw over de Atlantische Oceaan te vliegen of gevlogen te worden. Nadat ze tot de conclusie was gekomen dat de overtocht voor haar te zwaar zou zijn, bood ze aan de vlucht te sponsoren als die door een andere vrouw ondernomen zou worden. Het was kapitein Hilton H. Railey die in april 1928 Earhart op haar werk belde en vroeg of ze degene wilde zijn.

De projectcoördinatoren, onder wie George Palmer Putnam, vroegen haar om piloot Wilmer Stultz en copiloot/mechanicus Louis Gordon als passagiere te vergezellen. Ze kreeg de taak aan boord het logboek bij te houden. Het trio vertrok op 17 juni 1928 vanaf Trepassey Harbour (aan de zuidkust van Newfoundland) in een Fokker F.VIIb/3m en landde exact 20 uur en 40 minuten later op Burry Port, nabij Llanelli in Wales. Over de vlucht zei ze: "Stulz deed al het vliegwerk, hij moest wel. Ik was slechts bagage, net een zak aardappelen.", en voegde daaraan toe: "... misschien zal ik ooit proberen om het in mijn eentje te vliegen."

In New York kregen Earhart, Stulz en Gordon een ticker-tape parade aangeboden en werden ze ontvangen door president Calvin Coolidge in het Witte Huis.

De Lockheed Vega waarmee Earhart de Atlantische Oceaan overvloog

Haar naam werd meer bekend in 1932, toen ze de eerste vrouw en de tweede persoon was die solo een trans-Atlantische vlucht maakte, precies vijf jaar na Lindbergh. Ze vloog een Lockheed Vega van Harbor Grace in Newfoundland naar Londonderry in Noord-Ierland.

Op 11 januari 1935 werd ze de eerste persoon die solo de Stille Oceaan overvloog, van Honolulu ( Hawaï) naar Oakland ( Californië). Later in hetzelfde jaar vloog ze solo van Los Angeles naar Mexico-Stad en terug naar Newark. In juli 1936 ontving ze een Lockheed 10E 'Electra', gefinancierd door de Purdue-universiteit, en begon ze haar vlucht om de wereld voor te bereiden.

"Begrijp alsjeblieft dat ik me heel goed bewust ben van de risico's. Ik wil het doen omdat ik het wil doen. Vrouwen moeten dingen proberen, zoals mannen dingen hebben geprobeerd. Als ze falen, is hun mislukking alleen maar een uitdaging voor anderen." (Amelia Earhart, 1937)

Earharts vlucht zou niet de eerste vlucht om de wereld zijn, maar wel de langste: 47.000 km, op een route rond de evenaar. Op 17 maart 1937 vloog ze het eerste gedeelte van haar vlucht, van Oakland naar Honolulu. Toen ze haar vlucht drie dagen later wilde vervolgen, kreeg ze tijdens de start een lekke band, waardoor ze een grondzwaai maakte. Het toestel was zwaar beschadigd en moest per schip naar Californië worden gebracht om te worden gerepareerd, zodat de vlucht werd afgelast. Earhart waagde een tweede poging vanuit Miami; ze zou deze keer van west naar oost vliegen. Fred Noonan, een ex- Pan Ampiloot, zou haar navigator en enige gezelschap zijn. Ze vertrokken op 1 juni en na verschillende stops in Zuid-Amerika, Afrika, het Midden-Oosten en Zuidoost-Azië, kwamen ze op 29 juni in Nieuw-Guinea aan. Ze hadden ongeveer 35.000 km afgelegd. De resterende 12.000 km liep geheel over de Grote Oceaan.

Amelia Earhart in 1937 voor haar Lockheed Electra, terwijl Fred Noonan instapt

Op 2 juli 1937 steeg Earhart samen met navigator Fred Noonan op. Hun reisdoel was Howland, een klein eiland met een lengte van enkele kilometers, 6 meter boven de zeespiegel. Speciaal voor de recordvlucht was op dit eiland een landingsbaan aangelegd. Het eiland lag op 4110 km vliegen. Hun laatste positiemelding en visueel contact was na 1300 km, toen ze over de Nikumaroro-eilanden vlogen. Een schip van de Amerikaanse kustwacht, de kotter Itasca, lag vlak bij Howland om Earharts vliegtuig naar het eiland te loodsen.

Het werd al snel duidelijk dat Earhart en Noonan weinig praktijkervaring hadden met het gebruik van radionavigatie. De frequenties die Earhart gebruikte, waren niet zo geschikt voor het bepalen van de juiste richting en de ontvangst van de berichten die ze verzond, was erg slecht. De laagfrequente zend- en ontvangstapparatuur waarmee de Itasca het vliegtuig had kunnen lokaliseren, had Earhart in Nieuw-Guinea achtergelaten. Na zes uur vruchteloze pogingen om een tweezijdige radioverbinding op te zetten, verloor de Itasca alle radiocontact. Een gezamenlijke zoektocht door marine en kustwacht leverde geen spoor van de vliegeniers of hun toestel op. Earharts en Noonans lot is sindsdien het onderwerp van veel geruchten en speculaties.

Uit recent onderzoek blijkt dat Earhart na het passeren van de Nukumanu-eilanden van haar koers is afgeweken en zonder het te beseffen naar een punt op 160 km ten noordnoordwesten van Howland vloog. Onderzoekers veronderstellen over het algemeen dat het toestel door brandstofgebrek in zee is gestort. Een onderzoeksgroep van The International Group for Historic Aircraft Recovery (TIGHAR) stelt echter dat het toestel een noodlanding heeft gemaakt op het eiland Nikumaroro (in het tegenwoordige Kiribati) en dat Earhart en Noonan daar ten slotte zijn omgekomen. Onderzoek op het onbewoonde eiland heeft aanwijzingen opgeleverd die deze theorie ondersteunen.

Een andere theorie stelt dat Earhart en Noonan werden gevangengenomen door de Japanners toen ze op het eiland Saipan, dat deel uitmaakt van de Marianen, een noodlanding maakten. Ze zouden vervolgens op verdenking van spionage zijn geëxecuteerd.

Een nieuwe, kwantitatieve theorie die gebruikmaakt van de theorie en de praktijk van de navigatiewetenschap in de jaren dertig, leidt tot de conclusie dat navigator Noonan op het traject van Gagan op Buka naar de Nukumanu-eilanden zijn positie bepaald heeft op de ondergaande zon en dat hij daarvoor de luchtbelsextant gebruikt heeft in combinatie met voorberekening uit H.O. Pub. no. 208, Navigation Tables for Mariners and Aviators, die hij vanaf het verschijnen van de eerste editie uit 1928 op al zijn reizen meenam. Toen hij in de ochtend van 2 juli 1937 bij zonsopgang in westerlengte wederom positie bepaalde, alvorens Earhart aan de naderingsvlucht voor Howland begon, introduceerde hij met het gebruik van de zeemanssextant waarschijnlijk een verborgen tijdfout; niet van de chronometers en het horloge, maar van plaatselijke uurhoek van de zon. De oorzaak was het verschil in referentielijn. Voor een luchtbelsextant is dat de kunstmatige horizon op het middelpunt van de ware zon; voor een zeemanssextant is het de horizon op de bovenrand [bij zonsopgang] van de zichtbare zon. De afwijking van de geografische lengte die aan de hand van de waarneming werd berekend, bedroeg ten opzichte van de ware lengte 16 km.

De koersverlegging voor de nadering naar de luchthaven had daardoor drie minuten en vijftig seconden te vroeg plaats en toen de bemanning meende Howland recht vooruit in zicht te moeten krijgen, was de ware positie van het eiland 26 km aan bakboord. Daardoor kwam het vliegtuig niet binnen de zichtbaarheidscirkel, en vooral door gebrekkige radiocommunicatie en het mislukken van radiografisch richtingzoeken - doordat de apparatuur aan boord van het vliegtuig en bij en op het eiland niet op elkaar was afgestemd - werd het aan te vliegen doel gemist. Om circa 20.17 uur GMT meldde Earhart dat ze (op een hoogte van 1000 voet) over de positielijn van Howland - 26 km te westelijk - heen en weer vloog. Het aangekondigde vervolg van het radiobericht werd niet ontvangen, zodat moet worden aangenomen dat toen wegens brandstofgebrek op zee geland moest worden. Een overeenkomstig tijdstip volgt uit een onderzoek naar de brandstofvoorraad aan boord en de brandstofhuishouding. Het navigatiemodel dat voor de theorie gebruikt is, levert in combinatie met de opgetekende radioberichtgeving een berekende landingsplaats 203 km noordelijk van de evenaar en 300 km oostelijk van de antimeridiaan van Greenwich ( 1° 49′ NB, 177° 19′ WL ), 137 km noordnoordwestelijk van de ware positie van Howland.

In een artikel in de European Journal of Navigation van december 2011 werd aangetoond dat het vliegbereik maximaal 4410 km was. Het is daardoor onmogelijk dat andere eilanden dan Howland en Baker konden worden bereikt. De laatst naberekende landingszone ligt bij 1° 31′ NB, 177° 10′ WL , 100 km NW van Howland (kompasrichting 323°).

In 2018 beweerde de Amerikaanse antropoloog en emeritus hoogleraar in de VS, Richard Jantz, dat de eerder in 1940 reeds gevonden en onderzochte botten die op Nikumaroro waren aangetroffen, aan de hand van de door hem in de computer ingebrachte gegevens uit de aantekeningen van de arts die destijds de botten had opgemeten en de daaruit volgende uitslag, voor 99% zeker die van Amelia Earhart moesten zijn.

In juli 2019 werd bekend dat Robert Ballard een expeditie zou leiden om het vliegtuig terug te vinden. In augustus van datzelfde jaar begon de zoektocht daadwerkelijk. Er werd niets gevonden.

In september 2023 ging het Amerikaanse bedrijf Deep Sea Vision op zoek naar het toestel. Ze onderzochten een gebied van 5.000 vierkante kilometer in de buurt van het eiland Howland. In januari 2024 publiceerden ze een sonarbeeld genomen op 150 kilometer ten westen van Howland. Hierop zou het vliegtuig te zien moeten zijn. Uit vervolgonderzoek moet nog blijken wat er op de foto staat.

1. Jeffrey Roser, 'The Dissenter', The New York Times, 23 september 2007, pagina 4. Gearchiveerd op 7 augustus 2017.

2. https://www.dailymail.co.uk/news/article-5117527/America-hid-Amelia-Earharts-execution-Japanese.html

3. European Journal of Navigation, Vol. 6 no. 2, juli 2008

4. Robert Ballard found the Titanic. Can he find Amelia Earhart's airplane?. Culture & History (). Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

5. Exclusief: de zoektocht naar het vliegtuig van Amelia Earhart, National Geographic, 16 augustus 2019. Gearchiveerd op 19 april 2021.

6. NWS, VRT, Wrak vliegtuig waarmee luchtvaartpionier Amelia Earhart bijna 90 jaar geleden verdween mogelijk gevonden. vrtnws.be (). Geraadpleegd op .

7. Joni Mitchell ends every verse except the last with 'Amelia it was just a false alarm', JazzBluesNews.Space, 28 februari 2018

Secundaire literatuur (Engelstalig)

Briand, Paul, Daughter of the Sky. New York: Duell, Sloan, Pearce, 1960.

Butler, Susan, East to the Dawn: The Life of Amelia Earhart. Reading MA: Addison-Wesley, 1997.

Devine, Thomas E., Eyewitness: The Amelia Earhart Incident. Frederick, CO: Renaissance House, 1987.

Goerner, Fred, The Search for Amelia Earhart. New York: Doubleday, 1966.

Long, Elgen M., Amelia Earhart: The Mystery Solved. New York: Simon & Schuster, 1999.

Loomis, Vincent V., Amelia Earhart, the Final Story. New York: Random House, 1985.

Lovell, Mary S., The Sound of Wings. New York: St. Martin's Press, 1989.

Rich, Doris L., Amelia Earhart: A Biography. Washington DC: Smithsonian Institution Press, 1989.

Strippel, Dick., Amelia Earhart - The Myth and the Reality. New York: Exposition Press, 1972.

van Asten, H.A.C., "Where to Search for the Earhart Lockheed Electra", European Journal of Navigation, Vol. 6 no. 2, Reed Business, The Netherlands, juli 2008.

# data[].attributes.attachment_link.description
Amelia Earhart ( Atchison, 24 juli 1897 - Grote Oceaan?, vermist sinds 2 juli 1937, doodverklaard op 5 januari 1939) was een beroemde Amerikaanse vliegenierster. In januari 1935 werd ze de eerste persoon die solo de Grote Oceaan overvloog, maar ze werd vooral bekend doordat ze als eerste vrouw in 1932 als piloot de Atlantische Oceaan overstak.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op 11 november is het Sint-Maarten. Dit kinderfeest wordt gevierd in verschillende delen van Nederland, België, Frankrijk en Duitsland. Op de feestdag gaan kinderen met lampionnen langs de deuren. Ze zingen een lied en krijgen, als het meezit, wat snoepgoed als dank.
Sint-Maarten is eigenlijk een katholieke feestdag, maar de binding met het geloof is in de meeste gevallen tegenwoordig maar klein. Kinderen van alle gezindten doen er aan mee.

Het feest wordt op 11 november gevierd omdat dat de feestdag is van de heilige Martinus van Tours (ca. 316-397). Volgens een legende ontmoette hij als lid van een Romeins leger op een dag bij de stadspoort van het Franse Amiens een bedelaar. Het lot van deze man greep Sint Maarten zo aan dat hij besloot zijn kostbare mantel in tweeën te snijden. Hij schonk de bedelaar de helft van zijn mantel, de andere helft was officieel eigendom van Rome.

Volgens de legende stond de arme man symbool voor Christus. 's Nachts zou Christus zelf aan Martinus verschenen zijn en iets gezegd hebben als:

"Ik was naakt en gij hebt Mij gekleed."

Martinus van Tours bekeerde zich hierop tot het christendom en nadat hij het Romeinse leger verlaten had, werd hij leerling van de bisschop van Poitiers. Hierna leefde Martinus enige tijd als kluizenaar. Ook werkte hij als duiveluitdrijver en hij stichtte bij Poitiers het eerste klooster op Franse bodem.

In het jaar 371 werd Sint Maarten bisschop van Tours, ondanks verzet van andere bisschoppen. Een andere legende meldt dat Martinus eigenlijk geen bisschop wilde worden. Hij verstopte zich daarom in een ganzenhok. De bevolking van Tours ontdekte de schuilplaats echter omdat de ganzen een enorm kabaal maakten. Martinus werd zo alsnog bisschop, maar hij bleef zijn monnikenleven voortzetten. Hij overleed op 8 november 397 en werd drie dagen later begraven in de basiliek van Tours. Al snel na de dood van de bisschop kwam de verering op gang. Sint Maarten is onder meer beschermheilige van Groningen en Utrecht. In de Dom van laatstgenoemde stad wordt een stuk armbot bewaard dat van de heilige zou zijn geweest.

In de beeldende kunst wordt Martinus vaak afgebeeld als militair, zittend op zijn paard, terwijl hij zijn mantel in tweeën snijdt. Ook als hij wel eens te zien met een afbeelding van een gans.

Sint-Maartensfeest en ganzenmarkt

Het Sint-Maartensfeest herinnert aan de heilige Martinus. Op de avond van 11 november trekken veel kinderen erop uit met zelfgemaakte lampionnen waarin kaarsjes branden. Op zijn feestdag hoefden kinderen vroeger niet naar school en ook ontstond de gewoonte hen die dag te trakteren op snoep. Tegenwoordig moeten kinderen nog wel wat voor dat snoepgoed doen. Ze maken een lampion en zingen liedjes als Sint Maarten, Sint Maarten, de koeien hebben staarten en Lampionnetje, lampionnetje.

Vroeger at men op de feestdag van de heilige vaak Sint-Maartensganzen. Dit gebeurt tegenwoordig niet meer. Rond 11 november worden er nog wel vaak ganzenmarkten gehouden.

~ Yuri Visser

Boek: Wat de feesten ons vertellen

St. Maartensviering in 1961
Oorspronkelijk gepubliceerd op 11 november 2013

# data[].attributes.attachment_link.title
Sint-Maarten, feestdag van Martinus van Tours

# data[].attributes.attachment_link.description
Sint Maarten wordt op 11 november gevierd omdat dat de feestdag is van de heilige Martinus van Tours (ca. 316-397). Volgens een legende ontmoette hij als lid van een Romeins leger op een dag bij de stadspoort van het Franse Amiens een bedelaar.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Eind negentiende eeuw reisde Buffalo Bill met zijn vermaarde Wild West Show door Amerika. In zijn show trad onder meer de bekende indianenleider Sitting Bull op. Een andere bekend figuur was Annie Oakley, een dame die naam maakte als scherpschutter.
Annie Oakley was pas negen jaar oud toen ze begon met schieten. Aanvankelijk jaagde ze vooral, om genoeg voedsel binnen te halen voor broers, zussen en alleenstaande moeder. Al snel werd duidelijk dat Oakley enorm goed kon mikken. In 1875 werd duidelijk dat de Amerikaanse inderdaad een zeer bekwaam scherpschutter was.

In de lente van dat jaar bracht de bekende scherpschutter en hondentrainer Frank E. Butler, die al jaren naam maakte in allerlei circusshows, een bezoek aan Cincinnati. Voor een bedrag van 100 dollar wedde hij met een hoteleigenaar dat hij iedere lokale schutter zou verslaan. De hoteleigenaar besloot hierop contact op te nemen met de toen nog maar 15-jarige Annie Oakley. Het onderling treffen werd glansrijk gewonnen door de jonge Amerikaanse. De twee begonnen hierna te daten en in 1882 traden ze Oakley en Butler in het huwelijksbootje.

Het echtpaar trad vanaf dat moment vaak gezamenlijk op. Oakley was aanvankelijk de assistent van Frank, maar uiteindelijk werd ze veel beroemder dan haar man, die meer en meer als assistent van zijn vrouw moest optreden. De Amerikaanse trad onder meer op onder de namen Miss Annie Oakley, Little Miss Sure Shot en Watanya Cicilla. In 1885 werd ze samen met haar man toegelaten tot de wereldberoemde Wild West Show van Buffalo Bill. Oakley groeide uit tot een van de absolute sterren van de show. Op Buffalo Bill na was ze ook de best verdienende artiest.

Film die Edison maakte van Annie Oakley (1894)

De sigaret van Wilhelm II

Tijdens shows etaleerde Oakley haar kunnen bijvoorbeeld door kurken van flessen af te schieten of brandende kaarsen met kogels te doven. Ook schoot ze geregeld de askegel van een sigaar die haar man Frank in de mond hield. Tijdens een bezoek aan Europa in 1890 was keizer Wilhelm II getuige van deze gevaarlijke truc. De Duitse keizer, onder de indruk van de schietkunsten van de Amerikaanse, vroeg vervolgens of zij hetzelfde wilde doen met zijn sigaret. Annie ging op dit verzoek in maar bepaalde wel dat de keizer de sigaret in zijn hand moest houden en niet in zijn mond. Hoewel ze extreem goed kon mikken achtte ze dat kennelijk toch net wat veiliger.

In Europa trad ze verder onder meer nog op voor koningin Victoria en koning Umberto I van Italië. Op het moment dat Oakley toetrad tot de Wild West Show was ze 25 jaar en moest ze de competitie aangaan met Lillian Smith, een meisje van nog maar 15 dat eveneens zeer goed kon schieten. Oakley's belevenissen in de show van Buffalo Bill inspireerden Irving Berlin in 1946 tot het schrijven van de musical Annie Get Your Gun.

Vrouwen in het leger

Oakley vond dat meer vrouwen wapens moesten gebruiken. Niet om ook op te treden in circusachtige shows, maar omdat vrouwen zich zo beter konden verdedigen en zelfstandiger werden. Rond de Spaans-Amerikaanse Oorlog (1898) stuurde Oakley een brief naar president William McKinley, waarin ze pleitte voor toelating van vrouwen in de strijdkrachten. Ze bood aan om zelf een compagnie bestaande uit vijftig vrouwelijke scherpschutters op te zetten. President McKinley ging niet op het aanbod in. Naar verluidt leerde Oakley zo'n vijftienduizend vrouwen hoe ze een pistool moesten gebruiken. Een bekende uitspraak van haar luidt:

"I would like to see every woman know how to handle guns as naturally as they know how to handle babies."

In 1901 raakte de artieste zwaargewond bij een treinongeluk. Oakley herstelde na meerdere operaties. Ze verliet kort hierna wel de Wild West Show. Vanaf dat moment was ze nog jaren als actrice te zien in een theaterstuk dat speciaal voor haar was geschreven: The Western Girl. In dit stuk moest Oakley uiteraard ook geregeld pistolen en geweren ter hand nemen, zodat het publiek kon blijven zien hoe goed ze kon mikken.

Annie Oakley overleed op 3 november 1926 aan de gevolgen van een ziekte. Ze werd 66 jaar.
Haar man overleed slechts achttien dagen later, volgens sommige verhalen doordat hij na het overlijden van zijn vrouw stopte met eten.

Meer Amerikaanse geschiedenis
Boek: Life and Legacy of A. Oakley

Documentaire over de Amerikaanse scherpschutster:

http://www.legendsofamerica.com/we-womenlist-o-q.html#Annie%20Oakley%20(1860-1926)
http://www.dorchesterlibrary.org/library/aoakley.html
https://web.archive.org/web/20021201124535/http://www.ormiston.com/annieoakley/tales.html#KAISER

# data[].attributes.attachment_link.title
Annie Oakley (1860-1926) - Little Miss Sure Shot

# data[].attributes.attachment_link.description
Eind negentiende eeuw reisde Buffalo Bill met zijn vermaarde Wild West Show door Amerika. In zijn show trad onder meer de bekende indianenleider Sitting Bull op. Een andere bekend figuur was Annie Oakley, een dame die naam maakte als scherpschutter. Annie Oakley was pas negen jaar oud toen ze begon met schieten.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pas op latere leeftijd ging Leonardo Da Vinci zich intensief met wetenschap bezighouden. Hij was geen wetenschapper in moderne zin, die theorieën bedenkt en experimenten uitvoert. Leonardo probeerde de natuur te begrijpen door deze nauwkeurig te observeren en gedetailleerde tekeningen te maken van wat hij zag. Een aantal schitterende voorbeelden daarvan kennen we van zijn werk op het gebied van de plant- en dierkunde.

Gedetailleerde planten

Leonardo da Vinci maakte in zijn schetsboeken talloze beschrijvingen en tekeningen van planten. Als artiest en vanuit zijn persoonlijke belangstelling voor de natuur wilde hij vastleggen hoe planten en bomen in elkaar zitten, hoe ze precies groeien, en op welke kenmerken ze van elkaar verschillen. Da Vinci deed dat zo gedetailleerd dat je het haast een wetenschappelijke studie zou kunnen noemen.

Zo dacht hij na over de dikte van de takken van een boom ten opzichte van de stam. Volgens Da Vinci was de totale dikte van alle takken die er in een jaar bijgroeiden gelijk aan de dikte van de stam van de boom. Ook bedacht hij dat lage takken aan een boom beter groeien dan hoge takken doordat sappen die de takken moeten voeden vanuit de bodem makkelijker in de onderkant van de boom terecht komen dan in het topje. Daarnaast zag hij dat bladeren altijd met hun bovenkant naar de lucht zijn gericht, en ontdekte hij patronen in de manier waarop bladeren aan de steel van een plant vastzitten.

In twee van zijn beroemde schilderijen is de plantenkennis van Da Vinci terug te vinden. De engel Gabriël houdt in het kunstwerk 'De Annunciatie' een tot in detail uitgewerkte lelie vast die symbool staat voor de maagdelijkheid van Maria. In het schilderij 'Maagd op de rotsen' is Maria zichtbaar met Jezus, Johannes en de aartsengel Uriël. Het landschap rondom hen staat vol met prachtig uitgewerkte planten en bloemen. De details zijn zo duidelijk dat een plantenkundige op basis van het kunstwerk zou kunnen zeggen om welke soorten het gaat.

Op zoek naar de Ziel
Op een even nauwkeurige manier ging Da Vinci te werk met zijn onderzoek naar de anatomie van het menselijk lichaam. Hij deed dat bovendien met een bijzondere reden.
Leonardo droomde van onmogelijke vliegmachines. Maar zijn ware fascinatie lag misschien wel bij de meest ingewikkelde en mysterieuze van alle machines: het menselijk lichaam. Da Vinci was erg geïnteresseerd in de inwendige structuren van ons lichaam en de bijbehorende functies. En door de anatomie te bestuderen, hoopte hij uiteindelijk datgene te vinden wat ons mensen levend maakt: de ziel.

Da Vinci baseerde zich op empirisch onderzoek: hij probeerde een verschijnsel te doorgronden door het te tekenen en te beschrijven, daarbij alleen vertrouwend op zijn eigen waarneming. Om zich meester van de menselijke anatomie te maken, zat er dus maar één ding op: ontleden. En daarvoor moet hij een sterke maag hebben gehad. Vriezers om lijken te conserveren waren er nog niet in de zestiende eeuw, dus de stank van ontbindende lichamen moet ondraaglijk zijn geweest.

Door zijn vindingrijkheid heeft Da Vinci zeer gedetailleerde tekeningen kunnen maken. Hij schetste bijvoorbeeld de schedel vanuit verschillende hoeken, nadat hij het brein vol had laten lopen met hete was om de hersenholten zichtbaar te maken. Ook bond hij draadjes aan skeletten, zoals bij een marionet, om beweging te begrijpen. Zijn aantekeningenboeken zijn prachtig, maar tegelijkertijd ook grotesk. De pagina's zijn gevuld met gevilde lichaamsdelen en ongeboren foetussen. In zijn tekeningen vergeleek hij bovendien de anatomische structuren van de mens met die van varkens, ossen, vogels, kikkers en paarden.

Maar de ziel heeft Da Vinci nooit gevonden. Eveneens is het hem niet gelukt zijn anatomieboek tijdens zijn leven te publiceren; dat gebeurde pas in 1632. Maar zijn begrip van de anatomie heeft veel betekend voor de geneeskunde. Zijn schetsen werden destijds opgenomen in boeken over geneeskunde, zodat de artsen van toen nauwkeurige tekeningen hadden van het mensenlichaam.

Menselijke foutjes
Ook op het gebied van de wiskunde had hij enkele geniale inzichten, hoewel er ook wel eens een foutje insloop.
In een van zijn notitieboeken schreef Leonardo da Vinci: 'De wetenschap van het schilderen begint met de punt, dan komt de lijn, als derde het vlak en nummer vier is het lichaam in zijn bekleding der vlakken.' Dat is duidelijke taal; dat Da Vinci verstand had van (ruimte)meetkunde, is zonneklaar. Toch was ook hij maar een mens, en mensen maken soms fouten. Ook Da Vinci dus. Van zijn wiskundige bijdragen is zijn tekening van een romboëdrische kuboctaëder (een convex veelvlak met 26 vlakken waarvan 8 regelmatige driehoeken en 18 vierkanten, 24 hoekpunten en 48 ribben) met piramiden op de zijvlakken een van de bekendste.

Eeuwenlang werd deze tekening gezien als een sterk staaltje van tekenkunst, totdat de Nederlandse wiskundige en kunstenaar Rinus Roelofs vorig jaar ontdekte dat deze tekening een fout bevat. Is dat erg ? 'Nee', zegt Rinus Roelofs. 'Da Vinci was zonder meer een genie, en wellicht het grootste genie aller tijden. Maar ook hij was een mens, die moest nadenken en redeneren, en die daarbij al eens een foutje beging. En dat maakt hem alleen maar een nog groter genie.'

Aarde, zon en maan
Door scherpe waarnemingen aan de hemellichamen had Da Vinci al inzicht in hoe het licht van de zon (via de aarde) op de maan viel.
De belangrijkste astronomische bijdrage van Leonardo da Vinci staat in zijn zogenoemde Leicester-codex. Een verzameling van 18 dubbelgevouwen papieren vol aantekeningen en schetsen van (onder andere) astronomische waarnemingen die Da Vinci deed.

Hij leefde in een tijd waarin de astronomie nog in de kinderschoenen stond. De telescoop was bijvoorbeeld nog niet uitgevonden en het idee dat de aarde het centrum van het heelal vormde was nog wijdverbreid. Da Vinci geloofde dat laatste zelf ook, maar deze onjuiste aanname weerhield hem niet bijzonder scherpe observaties te doen aan bijvoorbeeld de maan. Vooral de manier waarop dit hemellichaam verlicht is fascineerde Da Vinci.

Leonardo was ervan overtuigd dat de maan zelf geen licht uitstraalt, maar dat het licht van de zon weerkaatst naar de aarde. Dit idee was niet nieuw, maar het ging wel tegen de gangbare opvattingen in. Wat Da Vinci echter ontdekte was dat de aarde zelf ook licht schijnt op de maan. Binnenin de 'sikkel' van de nieuwe maan is dit te zien. Vooral net na zonsondergang is het schijnsel van de gehele maan dan zichtbaar. Dat komt omdat licht van de zon via de aarde de donkere kant van de maan zwak verlicht. Da Vinci was de eerste die dit waarnam en opschreef.

Een ander punt van Da Vinci was dat de oppervlakte van de maan niet glad kan zijn, zoals bij een spiegel. Als dat namelijk het geval zou zijn dan zou het licht van de zon gefocust worden op een klein gebied. Het feit dat de maan toch overal op aarde zichtbaar is verklaarde Da Vinci daarom met een ruw maanoppervlak. Hij had gelijk, maar met het invullen van waar dat oppervlakte dan van gemaakt zou zijn ging Da Vinci de mist in. Hij schreef dat de maan geheel bedekt zou zijn met water. Voor wie de aantekeningen zelf eens wil bekijken: De codex is in handen van Microsoft-oprichter Bill Gates, die hem af en toe tentoon laat stellen.

Schelpen, hoog in de bergen
Misschien wel de meest interessante ideeën van Leonardo vinden we op het gebied van de geologie. In een tijd dat de Bijbel leerde dat de aarde niet ouder dan 4000 jaar was en God onze aarde met fossielen en al geschapen had, volgde Da Vinci zijn eigen denkpatroon.
Wie in Noord-Italië opgroeit, is omgeven door stenen en fossielen. Geen wonder dus dat Da Vinci zichzelf ook op geologisch gebied fundamentele vragen stelde. En ook in dit geval leken zijn verklaringen van vijf eeuwen geleden opmerkelijk veel op de huidige inzichten.

Hoe waren er bijvoorbeeld versteende schelpen en zeedieren in het hooggebergte terecht gekomen? Het was, waar het de geologie betreft, misschien wel de meest knagende vraag waar Da Vinci mee worstelde. 'Onze getuigen zijn objecten, gemaakt in zout water en teruggevonden in de hoge bergen ver van zee...' , schreef Da Vinci. 'We moeten aannemen dat op deze plaatsen ooit de kust was.' Het was een controversieel standpunt.

Het algemene idee in die tijd was dat de schelpen ofwel door de zondvloed op de bergtoppen terecht waren gekomen, ofwel door De Schepper als onderdeel van de bergen gecreëerd waren. De zondvloed kon inderdaad misschien wel een rol gespeeld hebben, dacht Da Vinci, maar hoe konden de schelpen dan alleen in sommige lagen terecht zijn gekomen? Waarom lagen ze dan niet verspreid over het hele gebergte heen?

Voor mensen die de andere optie aanhingen had hij weinig respect: 'Sommige onbenullen denken dat de Natuurlijke of Hemelse krachten deze schelpen in de bergen gecreëerd hebben', schreef hij hierover, 'alsof we niet ook botten van vissen gevonden hebben, die er toch een tijd over doen om te groeien, en alsof we de levensmaanden en -jaren van deze kokkels en schelpen niet kunnen tellen in hun schild.'

Hoe de oceaanbodem op de grote hoogte gekomen was kon Da Vinci zelf eigenlijk ook niet goed verklaren. Alleen dat er water aan te pas was gekomen leek hem evident. De hele aardbol was immers gevuld met water, was zijn overtuiging. En van botsende platen had toen nog niemand ooit gehoord.

Wat Da Vinci al wél begreep was dat rivieren de rivierbodem konden loswoelen, en het sediment met zich mee konden dragen om het een eind verderop weer te deponeren. Hij herkende dat bergen uit lagen van gesteenten bestonden, die kennelijk tijdens opeenvolgende overstromingsperioden van rivieren waren afgezet, en dus verschillende ouderdommen moesten hebben. De onderste laag is de oudste. Dat is één van de huidige basisprincipes waarop de geologie gebaseerd is, maar was destijds geenszins triviaal.

Korte biografie van Leonardo da Vinci

Leonardo werd op 15 april 1452 geboren. Hoewel zijn naam suggereert dat hij 'uit Vinci' komt kunnen toeristen zijn 'geboortehuis' bezoeken in Anchiano, een klein gehuchtje in de buurt van Vinci, op het grondgebied van de stad Florence. Waar zijn wieg precies stond is omstreden. Over de jeugdjaren van Leonardo is niet veel bekend. Waarschijnlijk groeide hij op in Anchiano. Vast staat dat hij een buitenechtelijk kind was, en daardoor nooit een klassieke opleiding heeft kunnen volgen.

Zijn vader Piero bracht hem elementaire kennis van Latijn, wiskunde en meetkunde bij. Toen Leonardo veertien was ging hij in de leer bij de kunstenaar Andrea di Cione, die bekend stond als 'een van de beste leermeesters van Florence'. Di Cione onderwees hem niet alleen in de teken- en schilderkunst, maar bracht hem ook technieken als verf maken, metaal bewerken, houtsnijden en leer bewerken bij.

Rond 1480 - Leonardo was toen al lang volwassen en een volleerd kunstenaar - had hij zijn eerste contact met de invloedrijke Medici-familie. De Medici's waren een steenrijk bankiersgeslacht, dat gedurende lange periodes in de vijftiende en zestiende eeuw de facto het bestuur van de stad Florence voerde.

Lorenzo de Medici, een sluwe politieke vos die zijn macht over het Italische schiereiland wilde veilig stellen, stuurde Leonardo ('een zeer getalenteerde muzikant') in 1482 naar de Hertog van Milaan. Van 1482 tot 1499 bleef Leonardo in Milaan. Hij maakte er enkele van zijn beroemdste schilderijen, zoals de muurschildering Het laatste avondmaal en de Maagd op de rotsen.

In 1502 trad Leonardo in dienst van Cesare Borgia, de zoon van paus Alexander VI en een belangrijk militair strateeg. Leonardo tekende zeer gedetailleerde stafkaarten voor Borgia. Omdat hij steeds verder betrokken raakte bij militaire en politieke zaken, woonde hij gedurende de laatste fase van zijn leven afwisselend in Rome, Milaan en Florence.

In 1515 veroverde koning Francois I van Frankrijk het hertogdom Milaan en trad Leonardo in dienst van het Franse hof. De laatste jaren van zijn leven woonde hij in het kasteel Clos Lucé, waar hij in 1519 overleed.

# data[].attributes.attachment_link.title
Lees: Leonardo da Vinci: een echte alleskunner

# data[].attributes.attachment_link.description
Van over de hele wereld komen mensen op dit moment naar Londen om schilderijen van de wereldberoemde Renaissancekunstenaar Leonardo Da Vinci te zien. De tentoonstelling in de National Gallery is al maanden uitverkocht. Maar Leonardo deed veel meer dan schilderen alleen. Hij belichaamde het Renaissance-ideaal van de 'homo universalis'; een wetenschappelijke alleskunner.

# data[].attributes.body
Kunstenaar presteert dagelijkse bezigheden als heldhaftige daden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Salt Lake UnderGround
Main menu

Some Salt Lakers steer clear of this quaint college town just 45 minutes south of SLC. Personally, I'm drawn to its chaste charm, its cheap food and its kind, conservatively dressed population. Furthermore, the MOA is perhaps my favorite museum in the state, partially because it's free, partially because it boasts a variety of world-class collections of art. Its exhibits are dynamic as they are diverse. Plus, it has the absolute best gift shop of any museum I've ever visited.

I find the Curator of Contemporary Art, Jeff Lambson, waiting for me near the gift shop. I check my coat, and we are on our way. He is giving me a whirlwind tour of the MOA's current exhibit, "We Could Be Heroes." Lambson, a self-proclaimed comic fanboy enthusiastically showed me around the impressive albeit overwhelming exhibit hall. "To the left are monsters. To the right are heroes. Which way should we go?" I respond, saying that we see the Heroes first.

The exhibit isn't simply about monsters and heroes-it's not just a collection of Supermans and Lex Luthors. It explores how these complex mythologies have been interpreted by artists and culture-makers, politicians, and civilians. Lambson articulates, "As organized religion is waning, as small communities are waning, we increasingly get our values and our information from this broad, global society because of the Internet ... [but] we are still fascinated by the story of good and evil. And, we still want good to win." Moreover, the exhibit showcases the works of local, Utah artists in the context of national and international art. What's being done in the Beehive State is relevant to what's being done in other parts of the country, and the world. Lambson also emphasizes that the museum isn't "taking any stances." It is simply presenting a series of perspectives that the viewer, in turn, can interpret and draw conclusions from.

I notice a speaker overhead and suddenly, a video begins. The artist, Tyrone Davies, is a U of U graduate. Lambson adores this piece and notes that it neatly sums up the whole show. It's titled "Battle Brigades." The footage portrays a fictitious government cloning project gone awry. After a man proves his superhuman athleticism and intellect, the government clones him in order to create a super army modeled after him. They send this army to battle, unprotected because the clones are considered machines, not men. Davies includes CNN footage from the War on Terror in addition to animated clips, giving certain parts of the video a game-like appearance. His oeuvre explores our hyper-dependence on technology and our colonial obsession with expansion. Furthermore, it forces the viewer to think about the status of solider and the militarization of society at large.

We continue walking to the right until we are safely situated in the hero sector of the exhibit hall, where I spot one of my personal favorite pieces: "House Games (Washing, Cooking, Laundry)" by Elzbieta Jablonska, a Polish artist. In the photograph, she sits with her son in their kitchen. They stare blankly out a nearby window. Dressed in a Superman (not Superwoman) outfit, she holds her child tightly. Lambson notes that Jablonska always wears male-superhero outfits in this series, as female superheroes are always in sexualized guises and heels. The piece explores the role of women in modern society. She taps into the tradition of female domesticity, and then perverts it. Zmywanie, gotowanie, pranie. Washing, cooking, laundry. These words appear on her oeuvre, reinforcing the repetitive natural of domestic tasks. Yet, she is Superman, she is an unsung hero of the quotidian struggle, as are all mothers. Today, especially, as women are expected to "do it all," to have careers and be primary caregivers, this piece rings true and offers a profound interpretation of the re-envisioning of the female role.

"The monster is in the eye of the beholder," I thought to myself as Lambson and I approached two images from Dulce Carmen Pinzon Barbosa's series on illegal immigrants. The two photographs: "Bernabe Mendez from the State of Guerrero works as a professional window cleaner in New York. She sends 500 dollars a month," and, "Luis Hernandez from the State of Veracruz works in demolition in New York. He sends 200 a week." These are part of Barbosa's collection in which he asked Mexican immigrant workers to dress up in superhero costumes at their respective jobs. On a basic level, the photographs are comical and absurdist. Spiderman is carefully washing windows, the Hulk is nonchalantly drilling with a jack hammer. The images themselves are photojournalism artified, tapping into the tradition shared with more than a century of other photographers. In these images, we see people who are immigrants at work. The viewer is transformed into a voyeur, secretly observing the lives of the largely unseen. Suddenly, with a simple change in costume, the invisible is rendered visible.

I left the museum feeling enlightened yet troubled. It frightens me to think how profoundly complicated the seemly simply binary of good and evil has become, or perhaps has always been. Just as I struggle to understand religious faith, I struggle to understand faith in national heroes, whether fictitious or actual. I don't believe in Batman or Abraham Lincoln. But for all of the difficult questions this exhibit asked of its viewers, its richness and its depth helped me better understand the necessity of these myths. We, as humans, need to think that there's something/someone out there protecting us. We need to believe that there is a force of pure goodness to combat the pure evil we can see in our world.

The We Could Be Heroes exhibit will be open up through this Saturday, April 6, so make sure you make it to the BYU campus this week to check it out!

Photos:

# data[].attributes.attachment_link.title
We Could Be Heroes: The Mythology of Monsters and Heroes in Contemporary Art @ Brigham Young University Museum of Art 03.11 - SLUG Magazine

# data[].attributes.attachment_link.description
Some Salt Lakers steer clear of this quaint college town, Provo, just 45 minutes south of SLC. Personally, I'm drawn to its chaste charm, its cheap food and its kind, conservatively dressed population. Furthermore, the MOA is perhaps my favorite museum in the state, partially because it's free, partially because it boasts a variety of world-class collections of art.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Koopman en ontdekkingsreiziger uit Venetië die beroemd is geworden door zijn reizen naar het Verre Oosten. Hij was de eerste Europese beschrijver van het Verre Oosten.
Marco Polo wordt op 15 september geboren. Zijn vader Nicolò Polo vertrekt rond 1260 samen met zijn broer Matteo naar China en keert in 1269 terug met het verzoek van de Mongool Koebilai (1214-1294) aan de paus om missionarissen naar het gebied te zenden. In 1271 vertrekken Nicolò en Matteo opnieuw naar China. De nog jonge Marco Polo gaat dit keer mee.

Het gezelschap reist via Bagdad naar de Perzische golf, van Oermoez uit dwars door Perzië naar de Boven-Oxus en over Pamir voorbij het dorp Lom-Nor, naar de stad Cambalig (Peking). Marco Polo valt hier in de gunst van de groot-chan Koebilai en maakt namens de Mongolen-leider verschillende reizen, onder meer naar Tibet, Burma en Tsjamba. Van 1282 tot 1285 is Marco Polo zelfs gouverneur van de grote stad Sangui (Nanking).

Na zeventien jaar krijgt Marco Polo toestemming uit het gebied te vertrekken. In 1295 keert hij, als rijk man, terug in Venetië. De terugreis liep via de Zuidchinese Zee, Sumatra, Java, de Straat van Malakka, Ceylon (Sri-Lanka), naar Ormoez. Hier gingen de Polo's aan land. Via Armenië, Trebizonde en Constantinopel bereikten ze uiteindelijk Venetië.

Van september 1298 tot juli 1299 zit Marco Polo gevangen, nadat Genuezen de Venetianen bij Curzola hebben verslagen. In zijn cel heeft Polo alle tijd. Hij dicteert het verhaal van zijn verre reizen aan celgenoot Rustichello van Pisa, die de verhalen in het Frans opschrijft. Het werk wordt bekend onder de naam Il Milione of 'Boek der miljoenen wonderen'.

De beschrijving van de reizen van Marco Polo waren van grote waarde voor de Europeanen die tot op dat moment nog bijna niets wisten over Azië. Bekend is dat de beroemde ontdekkingsreiziger Columbus zich door het boek liet inspireren.

Sommige geschiedkundigen betwijfelen of Marco Polo de reizen zoals die staan beschreven in het boek wel gemaakt heeft. Sommigen menen dat hij nooit verder is gekomen dan Perzië en de informatie over de verder gelegen streken daar via horen zeggen opdeed.

# data[].attributes.attachment_link.title
Marco Polo en zijn reizen naar het Verre Oosten

# data[].attributes.attachment_link.description
Koopman en ontdekkingsreiziger uit Venetië die beroemd is geworden door zijn reizen naar het Verre Oosten. Hij was de eerste Europese beschrijver van het Verre Oosten. Marco Polo wordt op 15 september geboren.

# data[].attributes.body
Portretteer je gekozen held in een beeldend werk. De vorm van je beeldend werk is vrij. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een video, foto, driedimensionaal of tweedimensionaal werk. Voel je vrij te combineren binnen verschillende media

Kijk of je de vormgeving van je beeldend werk aan kan laten sluiten bij de heldendaden van je eigen gekozen held.

↓

# data[].attributes.body
Plaats je werk op het online platform onder het kopje 'nieuwe helden'. Kijk ook naar andere resultaten en reageer hierop. Kijk naar andermans werk en probeer aan de hand van wat je ziet te achterhalen wat de maker voor heldhaftig gedrag laat zien. Is dit voor jou ook heldhaftig gedrag? Ga het gesprek met elkaar aan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We tend to think of heroes as larger-than-life figures who accomplish physical feats, such as the man who pulled two women trapped in a car from the Colorado floods, or the policeman who rescued a woman and her two children from the mall under fire in Nairobi. And those rescuers are indeed heroic, but we should also be thinking about people like 47-year old Antoinette Tuff. Tuff, in case you haven't heard, is the school clerk in Decatur, GA who talked school shooter Michael Brandon Hill into dropping his AK-47 last month and likely averted a Newtown-scale tragedy. Tuff is actually fairly characteristic of many real-life heroes-she's an ordinary person, but her outlook, beliefs and experiences had prepared her to rise to the challenge of an extraordinary situation.

Like many people who later become heroes or career altruists, Antoinette Tuff has made it through her share of rough times. In 2012, her husband left her after 33 years, and she has struggled to raise a son with multiple disabilities. Heroes are often notable for their determination to lead a meaningful life in the face of challenges. University of Winnipeg psychologist Jeremy Frimer and his colleague Lawrence Walker report that heroes are more likely than others to view their life stories in redemptive terms-if they suffer a loss or defeat, they may draw strength from it instead of just viewing it as a setback.

It was her deep inner conviction that we can persevere in spite of difficulties that prompted Tuff to relate to the school shooter as a fellow human being. "You know, I tried to commit suicide last year after my husband left me," she told Hill, according to the transcript of her 911 call. "But look at me now. I'm still working and everything is okay. It's gonna be all right, sweetheart. I just want you to know that I love you, though, okay?" Convinced Tuff understood what he was facing, Hill was so moved that he laid his weapon down.

As Tuff's heroic feat captivated media all over the world, she used her newfound fame to start raising money for inner-city kids. "Proceeds will be used to provide travel for underprivileged children," she wrote on her fund's website. "If you change their vision, you can change their lives." At press time, the fund had raised more than $110,000. Stanford psychologist Phil Zimbardo's surveys reveal that heroism and generosity often overlap, as in Tuff's case: Altruists like committed volunteers are more likely to be heroes, and conversely, heroes are more likely to take part in social service. While heroes may take unusual risks that altruists do not, the core motivation to improve other people's prospects is the same, which is why Zimbardo believes practicing everyday selfless acts may prepare us for heroic intervention later on.

Finally, Tuff was not a "first responder" per se, but as an employee of the DeKalb County school district, she had gone through emergency training where she had to practice dealing with potential intruders. "The training is so often and extensive they thought [the actual situation] was a drill," district spokesman Quinn Hudson told CNN. Rehearsing how and what to do in certain situations greatly increases your ability to act under stress. In fact, one study found that people who intervened to help others at a moment's notice had often had some type of lifesaving training beforehand.

Our traditional conceptions of heroes (male, muscle-bound, unflappable) are far too narrow. A University of Chicago study reveals that women overall actually tend to perform more heroic acts than their male counterparts, although men receive more heroism awards like the Carnegie Medal. Yes, men are more apt to engage in extreme risk-taking, but women feel compelled to take certain risks to serve others-whether that means donating a kidney, providing medical care in a Third World country, or reaching out to a troubled young man with a gun. The prototypical hero with a Y chromosome is little more than a comic book fantasy; in the real world, people of every gender, background, and temperament are capable of coming through heroically when it counts.

Elizabeth Svoboda is the author of What Makes a Hero?: The Surprising Science of Selflessness, now out from Current.

# data[].attributes.attachment_link.description
We tend to think of heroes as larger-than-life figures who accomplish physical feats, such as the man who pulled two women trapped in a car from the Colorado floods, or the policeman who rescued a woman and her two children from the mall under fire in Nairobi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Here's fail compilation channel full of interesting, exсiting and funny events, fails, faults and car crash. Best fun moments from all over the world in one short video! Thanks for subscribing and liking.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een held (mannelijk) of heldin (vrouwelijk) is een bestaand, fictief of historisch persoon die, wanneer geconfronteerd met gevaar en rampspoed of vanuit een zwakke positie, moed en de bereidheid tot zelfopoffering betoont voor een grotere zaak. Aanvankelijk had dit heldendom vaak te maken met strijd of het uitblinken in iets, maar later werd dit uitgebreid tot een meer algemeen moreel uitblinken.

# data[].attributes.attachment_link.description
IMPORTANT * This video want to be just a tribute to one of my favourite art of marina Abramovich. The entire video is available on this website http://www.li-ma.nl/site/catalogue/art/marina-abramovic/the-hero/7744# Abramovic dedicated 'The Hero' to her father, who was a soldier in World War II.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
UPDATE In het interview hebben we de twee winnende lezersvragen opgenomen van onze prijsvraag Wat vraag je een knappe kop?. Scroll naar het eind van het interview om de vragen - en het antwoord van Albert Einstein hierop - te lezen!

Het is een geweldig script voor een film. Aan het eind van de negentiende eeuw meenden wetenschappers dat de natuur geen grote geheimen meer voor ze had. De belangrijkste fenomenen, zoals elektriciteit en magnetisme, lagen keurig netjes vast in wetten. De natuurkunde was wel zo'n beetje 'af'. Dachten ze.

Maar wat zaten ze er naast. Albert Einstein (1879 - 1955) maakte dat pijnlijk duidelijk. Zijn relativiteitstheorieën schetsten een compleet ander beeld van de natuur dan men gewend was. Geen vaste plaats en tijd, maar een vervormbare 'ruimtetijd', gekromd door zwaartekracht. Zijn theorieën leidden tot moderne natuurkunde, zoals quantummechanica, maar spelen ook een cruciale rol in technologieën die we vandaag de dag gebruiken. Kennislink beeldde zich in hoe het zou zijn om de beroemde geleerde te kunnen interviewen. Hier lees je het resultaat.

Professor Einstein, u weet als geen ander dat dit interview met u wel fictief moet zijn, nietwaar? "Haha, een grapje om mee te beginnen, daar houd ik van. Maar u heeft gelijk, tijdreizen is voor zover ik weet onmogelijk. Je moet dan sneller dan het licht kunnen gaan; het uitgangspunt van mijn relativiteitstheorie is dat dit niet kan."

Daar komen we zo op terug, maar we beginnen bij het begin. Hoe ziet de jeugd van een genie eruit? "Ik denk dat ik weet waarom u dit vraagt, want over mij wordt wel eens gezegd dat mijn jeugd geen voorbode was voor mijn latere succes. Volgens mijn moeder Pauline deed ik er bijvoorbeeld ongewoon lang over om te leren praten en was ik erg in mezelf gekeerd. Dat laatste klopt, dat gold ook voor mijn latere leven, maar dat ik een luie en ongeïnteresseerde student zou zijn - wat ik ook wel eens hoorde - is een fabeltje.

Goed, ik vond het gymnasium in München een verschrikking, met al zijn strenge regels. Maar uiteindelijk had ik alleen slechte cijfers voor Frans en Italiaans. In 1896 begon ik aan de Technische Hogeschool in Zürich, de ETH. Docenten vonden me lui en langzaam, maar in werkelijkheid was dat niet zo. Bij opgaven zocht ik altijd door om nog betere oplossingen te vinden, en dat kostte nu eenmaal meer tijd.

Bovendien waren de colleges ouderwets. Ik was bijvoorbeeld erg geïnteresseerd in de theorieën van Maxwell, Lorentz (elektromagnetisme) of Boltzmann (thermodynamica), maar die werden niet behandeld. Ik ging daarom liever mijn eigen weg en verdiepte me eigenhandig in hun werk. Uiteindelijk haalde ik prima cijfers; voor de meeste onderdelen was ik de beste in mijn jaar."

Vijf jaar na uw afstuderen, in 1905, beleeft u een 'wonderjaar'. U schrijft in korte tijd vier invloedrijke wetenschappelijke artikelen. Beschrijf uw situatie eens op dat moment. "Ik was 26 jaar, en net getrouwd met mijn Hongaarse vrouw Mileva Marić. Mijn eerste zoon Hans Albert was een jaar oud. Na mijn studie kon ik een tijdlang geen fatsoenlijke baan vinden. Uiteindelijk begon ik in 1903 bij het patentbureau in Bern, als 'expert derde klas' (de laagste rang als academicus, red.). Daar vertaalde ik ideeën van uitvinders in octrooien. Leuk werk hoor, maar ik miste een echte uitdaging. Ik was tijdens mijn werk vaak aan het dagdromen over actuele vraagstukken uit de natuurkunde, waar ik me in mijn vrije tijd in verdiepte. In het voorjaar van 1905 kwamen voor mij alle ideeën bij elkaar."

Einsteins 'Annus Mirabilis': het wonderjaar 1905

In 1905 publiceert Albert Einstein in driekwart jaar vier artikelen in het toonaangevende Duitse tijdschrift Annalen der Physik. Ze bevatten stuk voor stuk baanbrekende inzichten. In het eerste artikel laat hij zien dat licht uit deeltjes bestaat, en verklaart hij het foto-elektrisch effect (zie onder). In de tweede bewijst hij dat microscopisch kleine deeltjes in oplossing een ongeordende beweging uitvoeren, bekend als de 'Brownse beweging'. In het derde artikel beschrijft hij zijn beroemde speciale relativiteitstheorie. Het vierde artikel is een aanvulling hierop, waarin ook 's werelds beroemdste formule het levenslicht ziet.

Het bekendste artikel van de vier behandelt uw speciale relativiteitstheorie. Kunt u uitleggen wat de theorie inhoudt en hoe u erop kwam? "Als klein jongetje fantaseerde ik vaak hoe het moest zijn om op de rug van een lichtstraal te bewegen. Hoe zou de wereld er dan uitzien? Ook tijdens mijn werk op het patentbureau dwaalden mijn gedachten vaak af naar deze vraag. Toen ik op een dag in de bus door Bern reed en de kerkklok zag, brak een storm los in mijn gedachten. Als de bus steeds sneller zou rijden, fantaseerde ik, zou het licht van de klok er steeds langer over doen om mij te bereiken. Met andere woorden: ik zou de klok langzamer zien tikken!

De natuurkundige James Clerk Maxwell had in zijn vergelijkingen over elektromagnetisme laten zien dat de lichtsnelheid een eindige waarde heeft. En hierbij speelden waarnemers geen rol. Stel, dacht ik, dat je aanneemt dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is, wat betekent dat voor onze waarnemingen?

In de vergelijkingen die ik vervolgens afleidde, kon ik laten zien dat lengtematen korter lijken voor onderling bewegende waarnemers en klokken langzamer tikken. Daar was Lorentz ook al op uitgekomen, al ging hij daarbij uit van een bewegende ether die eigenschappen van objecten verandert."

Dat is lastig voor te stellen. Kunt u een voorbeeld geven? "Jazeker, in lezingen voor een groot publiek gebruikte ik vaak het voorbeeld van een klok die bestaat uit twee verticale spiegels. Daartussen kaatst een lichtstraal heen en weer. Elke keer als het licht een spiegel raakt, 'tikt' de klok. Dus als de afstand tussen de spiegels een meter is, tikt de klok 300 miljoen keer per seconde (de lichtsnelheid is 300.000 kilometer per seconde, red.). Tenminste, voor iemand die naast de klok staat. Dat is misschien moeilijk voor te stellen, maar het is een gedachte-experiment, onthoud dat!

Stel nu dat de klok zich in een snel bewegende trein bevindt. Wat ziet iemand die op het perron staat en de trein met daarin de klok voorbij ziet rijden? Voor diegene beweegt het licht niet alleen in verticale richting, want in de tijd dat de lichtstraal van de ene spiegel naar de ander beweegt, legt de trein een afstand af. Deze waarnemer ziet het licht dus in een zigzag-vorm heen en weer gaan. Voor hem legt het licht een langere weg af tussen de spiegels dan voor de persoon in de trein. Maar omdat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is, tikt de klok voor de persoon op het perron dus langzamer.

Wat dit voorbeeld, en mijn speciale relativiteitstheorie in zijn algemeen laat zien is dat ruimte en tijd niet een vast raamwerk vormen waarin wij leven, zoals Isaac Newton dacht. Ruimte en tijd vormen één geheel - de ruimtetijd - dat zich vormt naar jouw perspectief. Wat je ziet, waar je dat ziet en hoe snel je dat ziet worden allemaal bepaald door de beweging die je zelf hebt. Met andere woorden: tijd en ruimte zijn relatief."

Een wereldschokkende conclusie. Hoe reageerde de natuurkundige gemeenschap? "Ik was natuurlijk erg benieuwd naar de reactie van natuurkundigen, maar ik hoorde niets. Vier maanden lang! Dus ik werd wel een beetje onzeker, zoals u zich kunt voorstellen. Max Planck, de hoofdredacteur van het tijdschrift waarin het artikel werd gepubliceerd, was de eerste die de waarde er van in zag. Hij gaf er in 1906 een lezing over. Maar mijn idee werd pas aanvaard door de gemeenschap toen Hermann Minkowski, een oud-docent van me aan de ETH in Zürich, een rede gaf voor zo'n tachtig Duitse natuurwetenschappers in 1908."

Intussen was uw vierde artikel ook al gepubliceerd, een aanvulling op de speciale relativiteit met daarin de bekende formule E = mc². Hoe kwam u daarop? "Ik gunde mezelf weinig rust, ook al kostte het werken aan de artikelen - naast mijn werk in het patentbureau - veel energie. Maar ik bleef doordenken over die universele lichtsnelheid. Denk maar eens mee met dit gedachte-experiment: als je een object een duwtje geeft, krijgt het een hogere snelheid. Een volgend duwtje geeft het een hogere snelheid. Logisch, lijkt me. Kun je dat oneindig blijven doen? Nee, want ik had immers het uitgangspunt genomen dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is; sneller dan het licht kun je dus niet gaan.

Dat moet betekenen dat er een soort natuurlijke rem moet komen op het object naarmate je het meer versneld. Het object gaat zich op de een of andere manier verzetten tegen een hogere snelheid. Maar hier komt de crux: dat is hetzelfde als wanneer een object een grotere massa krijgt, want een zwaarder voorwerp breng je ook moeilijker in beweging. Kortom: hoe meer energie je in het object stopt, hoe meer massa het krijgt. Zo zie je - even heel simpel gezegd - dat de massa van een object afhangt van zijn energie. Een interessante conclusie, nietwaar?

De bewegingsvergelijkingen voor deze situatie heb ik uitgewerkt en dat leidde me vervolgens naar de formule die een maat geeft voor het verband tussen massa en energie. De energie (E) van een object staat gelijk aan de massa (m) keer de lichtsnelheid in het kwadraat (c ²)."

Inmiddels is uw formule uitgegroeid tot 's werelds beroemdste formule. Wellicht ook wel omdat het toepassing vond in de atoombom. Had u zoiets voorzien? "Nee, totaal niet. Het splijten van atoomkernen om veel energie te winnen was op het moment dat ik de formule bedacht nog ver weg. We wisten überhaupt heel weinig van atoomkernen. Over het idee dat je door kernen te splitsen veel energie kunt laten vrijkomen ben ik overigens altijd vrij sceptisch geweest. Ik vergeleek het met in het donker schieten op kraaien, waar geen kraaien zijn."

Maar u bent toch betrokken geweest bij het Manhattan-project, het Amerikaanse onderzoek naar een atoombom? "Dat is niet zo, ik ben op geen enkele manier betrokken geweest bij het project en was er nauwelijks van op de hoogte. Dat er bombardementen waren geweest hoorde ik via de radio en was voor mij een verrassing. Wat ik wél heb gedaan, en waar ik later de nodige kritiek op kreeg, is een brief sturen aan president Roosevelt in 1939. Daarin maakte ik kenbaar dat Duitsland aan een superwapen werkte. Ik drong aan om intensief onderzoek te doen naar de mogelijkheid van een atoombom."

U was een uitgesproken pacifist. En toch spoorde u de Amerikanen aan een verschrikkelijk wapen te ontwikkelen? "Ik weet het, ik heb er veel verdriet om gehad. Mijn hele leven heb ik gepleit voor vrede en tegen geweld. Geweld kan nooit een oplossing zijn voor conflicten. Maar wat ik vaak heb uitgelegd is dat je soms een uitzondering moet maken als de vijand dreigt jouw groep te verwoesten. Dat was het geval met het Duitsland onder Hitler. In dit land was ik sinds 1933 niet meer welkom vanwege mijn Joodse achtergrond. Liever dat de Amerikanen een bom maakten, dan het Nazi-regime. Maar toen ik zag wat zo'n bom teweeg bracht, heb ik me intensief ingezet om kernwapens uit te bannen."

Even terug naar de relativiteit. Want daarmee zou u in 1915 uw wereldwijde doorbraak bereiken, toen u de theorie uitbreidde met de zwaartekracht. "Dat klopt. Mijn in 1905 gemaakte artikel beschreef de speciale relativiteitstheorie. Het betrof namelijk alleen constante snelheden. Maar in 1907 begon ik me af te vragen wat er gebeurt als iets versneld beweegt. En bovendien wilde ik de zwaartekracht beschrijven.

Mijn eerste ingeving voor deze algemene relativiteitstheorie kreeg ik tijdens mijn werk in het patentbureau. Ik dacht plots aan de situatie dat een man van het dak valt. De zwaartekracht trekt de man naar beneden, maar de man zelf voelt tijdens de val zijn eigen gewicht niet. Blijkbaar is versnelling hetzelfde als zwaartekracht! Dit noemde ik het 'equivalentieprincipe'.

Het betekende ook dat zwaartekracht de vorm van de ruimtetijd kan veranderen. Met andere woorden: de massa van een object laat de ruimtetijd om zich heen krommen! Maar ook al had ik dit idee vrij snel voor ogen, om het in goede vergelijkingen op te schrijven was een nachtmerrie en heeft me vele jaren gekost. Ik had de grootste moeite om de wiskunde van transformaties van meerdere dimensies te doorgronden.

Gelukkig kreeg ik daar hulp bij van mijn oude studievriend Marcel Grossman. Eind 1915 wist ik dat ik klaar was toen ik het verloop van het perihelium (de kortste afstand tussen de planeet en de zon, red.) van de baan van Mercurius correct kon berekenen. Ik was een paar dagen uitzinnig van vreugde."

U moest alleen uw collega's nog overtuigen. "Ja, want in eerste instantie waren ze sceptisch. Logisch, ze beseften dat ik de ideeën van Isaac Newton terzijde schoof. Hij was een soort God. Ze hadden bewijs nodig. Dat bewijs was te vinden in de sterrenhemel. Volgens mijn theorie kromt een zwaar object de ruimte om zich heen, waardoor ook licht een buiging ondervindt. Het licht van de sterren achter de zon wordt dus iets afgebogen door de zon als het de aarde bereikt.

In 1919 deed een expeditie met onder andere de Britse astronoom Arthur Eddington waarnemingen aan een zonsverduistering. Het licht van de sterren rondom de zon was precies volgens mijn voorspelde berekeningen verschoven. Dat was maar beter ook, want mijn theorie was correct. Dat klinkt misschien arrogant, maar ik wist gewoon dat ik gelijk had."

Het bewijs voor uw theorie was wereldwijd voorpaginanieuws. "Ik herinner me de kop nog van de Amerikaanse krant The New York Times: 'Einstein theory triumphs'. Het was echt gekkenwerk, al die fotografen en verslaggevers! Ze stonden dagenlang voor mijn deur. En iedereen wilde dat ik lezingen of interviews gaf! Ik vond het zeer vermakelijk dat mensen zich zo opwonden over theorieën die ze zelf niet begrepen."

U was niet altijd even gecharmeerd van de fotografen. We herinneren ons de opvallende foto met uw uitstekende tong. "Dat was op mijn 72e verjaardag, in Princeton. We waren een avond uit geweest en ik zat achterin de auto. Fotografen hadden ons opgewacht en wilden maar niet weggaan. In al mijn irritatie heb ik toen mijn tong uitgestoken. Uiteindelijk kon ik erg om de foto lachen. Ik heb de foto nog vaak op ansichtkaarten gebruikt voor vrienden."

Naast uw groei tot superster leidde uw algemene relativiteitstheorie ook tot 'uw grootste blunder'. Licht u dat eens toe. "Uit mijn theorie volgde dat het heelal óf uitdijt óf krimpt. Maar metingen leken aan te tonen dat het heelal statisch moest zijn. Ik voegde daarom een constante toe aan mijn vergelijkingen zodat mijn model een statisch heelal voorspelde en de overige uitkomsten hetzelfde bleven, de kosmologische constante. Maar later zou blijken, dankzij Edwin Hubble in 1929, dat het heelal wél uitdijt. Die kosmologische constante was dus helemaal niet nodig! Dat heb ik inderdaad mijn grootste blunder genoemd."

Het zal u goed doen dat we inmiddels weten dat het heelal versneld uitdijt en een vergelijkbare kosmologische constante dit goed lijkt te kunnen beschrijven. Zo'n blunder was het dus misschien niet. Iets anders: we moeten het nog even hebben over uw theorie van licht. U noemde het zelfs uw meest revolutionaire idee. Waarom? "De speciale relativiteitstheorie hing eigenlijk in de lucht. Dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is volgt uit de beschrijvingen van elektromagnetische golven van Maxwell. De afleiding is zo eenvoudig, dat als ik het niet was, iemand anders het vroeg of laat wel had gedaan. De energie-eigenschappen van licht vond ik pas echt revolutionair.

Ik vond het merkwaardig dat toestanden van gassen en vloeistoffen bepaald worden door afzonderlijke atomen, terwijl elektromagnetische golven zich over alle punten in de ruimte voortplanten. Veel verschijnselen met licht zijn echter beter te begrijpen als je licht óók opgebouwd ziet uit een reeks losse deeltjes. Planck had dat ook gedaan, maar alleen als wiskundig trucje. Ik zag het als de realiteit, ook al ontbrak het bewijs daarvoor."

Het bewijs kwam met het foto-elektrisch effect. "Inderdaad, dat is het effect waarbij licht elektriciteit opwekt als je het richt op een metalen oppervlak. Daarbij was de kleur van het licht bepalend voor het wel of niet ontstaan van elektriciteit en werd de stroom niet groter als de intensiteit van het licht toenam. Dat waren sterke aanwijzingen voor mijn theorie dat licht uit energetische deeltjes bestaat die elektronen losslaan uit het metaal. Het Nobelcomité zag ook de revolutionaire waarde in blijkbaar, want ik heb er in 1922 de Nobelprijs voor gekregen."

Interessanter is misschien wel dat uw lichttheorie aan de basis lag voor de nieuwe theorie van quantummechanica, die later door Niels Bohr en Werner Heisenberg uitgewerkt werd. U voerde jarenlang discussies met Bohr over deze theorie. Vertelt u uw kant van het verhaal. "In de quantumtheorie stond onzekerheid centraal. Eigenschappen van materie en energie konden alleen in kansen uitgedrukt worden. Dat kon ik niet accepteren. Alsof niets zeker is en toeval domineert! Het kan niet zijn dat God dobbelt met de natuur. Voor alles moet een oorzaak gevonden kunnen worden. Er moest dus een soort onderliggende realiteit zijn die we niet konden zien. Dat maakte de theorie naar mijn mening onvolledig."

Wist je dat Albert Einstein...

een wel erg groot hoofd had tijdens de geboorte, aldus een bezorgde moeder?

scheidde van Meliva onder de voorwaarde dat ze het geld zou krijgen van een eventuele Nobelprijs (die hij later ook echt won)?

een aantal affaires met jonge dames heeft gehad, ook al was hij getrouwd met Elsa?

niet alleen als genie, maar ook als 'onruststoker' te boek stond vanwege zijn duidelijke linkse politieke voorkeur?

geld inzamelde om een Hebreeuwse universiteit op te richten in een nieuwe Joodse staat?

in 1952 gevraagd is president te worden van Israël? (waarvoor hij bedankte)

Helaas heeft u ongelijk gekregen. Later is uit experimenten gebleken dat Bohr het bij het rechte eind had. "Daar geloof ik niets van. Het is een theorie waar intuïtie geen plaats heeft. Er moeten diepere processen zijn die we nog niet hebben gevonden."

In 1920 kreeg u een eredoctoraat in Leiden. Wat voor band had u met Nederland? "Nederland speelde een belangrijke rol in mijn leven. Ten eerste zag ik Hendrik Antoon Lorentz als een soort geestelijk vader. Lorentz was een genie. We ontmoetten elkaar voor het eerst tijdens de eerste Solvay-conferentie in Brussel, in 1911. Maar we hebben zeer intensief met elkaar gecorrespondeerd over relativiteit en straling.

Verder hebben Utrecht en Leiden beide geprobeerd mij als hoogleraar aan te stellen. Dat wilde ik niet, maar op aandringen van mijn goede vriend Paul Ehrenfest heb ik een eredoctoraat in Leiden aangenomen. De aanstelling had nog wel wat voeten in de aarde. De Nederlandse overheid ging pas laat akkoord, omdat er geruchten gingen over conflicten met studenten en intieme relaties. Allemaal misverstanden hoor. Uiteindelijk kwam ik geregeld in Leiden en logeerde ik bij Paul. Ik vond hier de rust tussen de hectiek in Berlijn."

Tot slot willen we u twee vragen van lezers stellen, in het kader van onze prijsvraag. De eerste vraag is van Sander Kouwenberg. Hij gaat in op het Einstein-archief van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem dat onlangs online werd gezet. 'Tachtigduizend documenten van u en over u zijn straks beschikbaar voor het grote publiek!', schrijft Sander. Zijn vraag: 'Pleit u voor een postuum recht op privacy?' "Een interessante vraag, maar weet u, het zou wat zijn als ik nog moeilijk ging doen over mijn privacy. Sinds ik in 1919 bekend werd bij het grote publiek is mijn privacy zo goed als verdwenen. Gedurende de rest van mijn leven was de aandacht van de media ongekend groot. Ik kon nergens heen gaan of er waren fotografen of journalisten. Bovendien weet ik dat de FBI mij sinds de jaren dertig in de gaten hield vanwege mijn pacifistische activiteiten. Het dossier dat daaruit volgde zal inmiddels ook wel openbaar zijn gemaakt (dat is inderdaad het geval, red.) En misschien nog wel het belangrijkste: ik vind dat het wetenschappelijk belang boven mijn eigen privacy gaat. Kortom, mijn antwoord is nee."

Dan kregen we nog een leuke vraag van Rabia Doker. Ze verwijst naar het nieuws dat wetenschappers deeltjes leken te meten die sneller reizen dan het licht. Het leidde tot grote ophef, ook al staat de uitslag inmiddels op losse schroeven nu er fouten in het experiment aan het licht kwamen. Indien het resultaat klopt, zou de speciale relativiteitstheorie niet meer kloppen. De vraag van Rabia: 'Wat zou u hiervan vinden? Zou u teleurgesteld zijn of spijt hebben van al de tijd die u in de speciale relativiteitstheorie heeft geïnvesteerd?' "U vraagt mij te speculeren, maar dat is gelukkig niet nodig. Het zal nooit zonde van mijn tijd zijn geweest, want ik ben ervan overtuigd dat ik gelijk had. En ook het experiment waarnaar u verwijst, hoe interessant ook, kan niet kloppen. Dat ze fouten hebben gevonden, bewijst dat nog maar eens. Kijk, in de wetenschap heb je gelijk tot het tegendeel bewezen wordt. Jullie kunnen met je moderne experimenten mijn ongelijk proberen aan te tonen, maar daarom is het voor mij extra leuk als het steeds niet lukt (hij lacht minzaam, red.)."

Bedankt voor het interview. U bent inmiddels door het tijdschrift Time uitgeroepen tot persoonlijkheid van de 20e eeuw. Een mooie erkenning, nietwaar? "Zeker, en toepasselijk gezien de naam van het tijdschrift. Je kunt wel stellen dat ik het begrip van tijd heb veranderd."
Dit artikel maakt onderdeel uit van de serie 'Knappe koppen op de koffie' waarbij acht beroemde natuurkundigen 'fictief geïnterviewd' worden. Bekijk hier de andere artikelen.
Bronnen:

M. van Calmthout, Einstein in een notendop, Uitgeverij Bert Bakker, 2010.

H. de Lang e.a., Canon van de natuurkunde, Veen Magazines, 2009.

# data[].attributes.attachment_link.description
Volgens velen is hij de grootste natuurkundige ooit. Met slechts een pen, papier en zijn gedachte-experimenten ontwierp Albert Einstein een radicaal nieuw beeld van onze wereld. Einstein werd de eerste wetenschappelijke 'superster'. Een briljant en eigenzinnig genie, maar ook een man met humor en een uitgesproken politieke voorkeur.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tijdens een mis in het Vaticaan is Moeder Teresa zondag heilig verklaard. De heiligverklaring vindt precies negentien jaar na het overlijden van de Nobelprijswinnares plaats. In 2003 werd ze door paus Johannes Paulus II zalig verklaard.
De heilige werd in augustus 1910 geboren in Skopje, de huidige hoofdstad van Macedonië. Destijds maakte de stad nog onderdeel uit van het Ottomaanse Rijk. Ze werd geboren als Agnes Gonxha Bojaxhiu. Later zou ze de naam Teresa aannemen.

De Macedonische trok zich het lot van de zieken, stervenden en hongerigen sterk aan. Met de door haar gestichte orde van de Missionarissen van Naastenliefde zette ze zich vanaf haar negentiende in voor de zieken en armen in de Indiase stad Calcutta. Moeder Teresa werd met haar liefdadigheidswerk wereldberoemd.

Kritiek op Moeder Teresa

Toch was er ook kritiek op het werk dat de orde van de katholieke zuster in Calcutta verrichtte. Volgens sommigen werd armoede door de orde verheerlijkt. Moeder Teresa beschouwde het menselijk lijden als het hoogst bereikbare. Wij lijdt, zo meende de heilige, komt namelijk dichterbij Christus. Dit resulteerde er onder meer in dat in haar ziekenhuis in Calcutta niet aan professionele pijnbestrijding werd gedaan. Ook werden injectienaalden niet gesteriliseerd. Een beruchte uitspraak van de non is:

"Ik denk dat de wereld veel geholpen wordt door het lijden van de armen."

Critici wezen er geregeld op dat er hierdoor onnodig veel werd geleden. In haar opvangcentrum zou het ook zeer slecht gesteld zijn met de hygiëne. Het feit dat Moeder Teresa fel tegen echtscheiding, abortus en het gebruik van anticonceptiemiddelen was, werd haar vooral door progressieve gelovigen niet in dank afgenomen. Toen ze in 1979 de Nobelprijs voor de Vrede ontving omschreef ze abortus zelfs als de...

"ergste verstoorder van de wereldvrede"

Dat Moeder Teresa in 1980 geld aannam van de Haïtiaanse dictator Baby Doc Duvalier - een bewering van de Britse onderzoeksjournalist Christopher Hitchens - kwam haar ook op veel kritiek te staan. Onder het bewind van deze dictator kwamen meer dan 30.000 mensen om het leven. Negen jaar later legde Moeder Teresa bloemen op het graf van Enver Hoxha en liet ze zich positief uit over deze Albanese dictator. Ook dat zette bij velen kwaad bloed.

Barmhartigheid

Ondanks deze kritiek werd Moeder Teresa wereldwijd zeer gewaardeerd. Velen beschouwden haar als hét toonbeeld van barmhartigheid en ook de Indiase overheid, die normaal weinig op had met missiewerk, behandelde haar met groot respect.

Tot op zeer hoge leeftijd bleef de non zich inzetten voor de zieken en armen in de achterbuurten van Calcutta.

Zalig- en heiligverklaring

Paus Johannes Paulus II was zeer gesteld op de non en zette al snel na haar overlijden in 1997 het proces zaligverklaring in gang. En in september 2016 werd ze heilig verklaard, waardoor Moeder Teresa nu officieel in de hele wereldkerk mag worden vereerd.

Meer religieuze geschiedenis
Boek: Een hart om lief te hebben - M. Teresa

Heiligverklaring van Moeder Teresa

Bronnen:
http://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000030852
http://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20160904_02452944
http://www.trouw.nl/tr/nl/5091/Religie/article/detail/4369998/2016/09/04/Moeder-Teresa-was-omstreden-bij-leven-maar-heilig-in-de-dood.dhtml

# data[].attributes.attachment_link.title
Moeder Teresa (1910-1997) - Heilig maar ook omstreden

# data[].attributes.attachment_link.description
Tijdens een mis in het Vaticaan is Moeder Teresa zondag heilig verklaard. De heiligverklaring vindt precies negentien jaar na het overlijden van de Nobelprijswinnares plaats. In 2003 werd ze door paus Johannes Paulus II zalig verklaard. De heilige werd in augustus 1910 geboren in Skopje, de huidige hoofdstad van Macedonië.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Amerikaanse burgerrechtenactiviste Rosa Parks werd in 1955 wereldnieuws nadat ze in de bus weigerde haar plek af te staan aan een blanke medepassagier.
Rosa Parks werd op 4 februari 1913 geboren in Tuskegee, een stad in de Amerikaanse staat Alabama. Ze werkte voornamelijk als naaister en raakte in de jaren vijftig van de twintigste eeuw betrokken bij de burgerrechtenbeweging. Parks verzette zich tegen rassenscheiding en de discriminatie van zwarte burgers.

Verzet in de bus

In Amerika is de naam Rosa Parks beroemd. Dat alles vanwege een op het oog klein, maar toch veelbetekenend voorval dat zich voordeed op de avond van 1 december 1955. Na het werk pakte de toen 42-jarige Rosa Parks de bus en ging zitten op een vrije stoel, die echter gereserveerd was voor blanke reizigers. Parks was moe en blij dat ze even kon uitrusten. De bus raakte echter steeds voller en na enige tijd waren alle stoelen bezet. Een medepassagier verzocht haar hierop haar stoel af te staan aan een blanke reiziger. In Montgomery waren zwarten in die tijd verplicht hun plaats af te staan aan blanke medeburgers. Rosa Parks weigerde echter. Ze bleef zitten waar ze zat. Ze was van mening dat ze net zoveel rechten had om op die stoel te zitten als een blanke passagier. Voor de wet lag dat echter anders.

Montgomery-busboycot

Omdat Parks de wet overtrad, werd ze gearresteerd. De naaister werd veroordeeld en moest een boete van tien dollar betalen, plus de proceskosten. De arrestatie en veroordeling van Parks bleven niet onopgemerkt en al gauw besloten andere zwarte burgerrechtenactivisten in Montgomery, onder leiding van de jonge baptistische dominee Martin Luther King, om een grootscheepse boycot-actie te starten. Veel zwarte inwoners van Montgomery besloten geen gebruik meer te maken van het busvervoer, om zo aan te geven dat ze tegen de rassenscheiding in het openbaar vervoer waren. De actievoerders hadden een lange adem. Tot 382 dagen na de veroordeling van Parks weigerden de burgerrechtenactivisten gebruik te maken van de busdiensten in Montgomery. De actie had veel impact. Er werd in de media veel over de actie gesproken en de busmaatschappij werd verliesgevend, zelfs nadat deze de dienstregeling had uitgekleed.

In november 1956 bepaalde het Supreme Court uiteindelijk dat rassenscheiding in het openbaar vervoer in strijd was met de Amerikaanse grondwet. Een maand later reden de bussen in Montgomery weer als voorheen, met één belangrijk verschil: zwarten mochten voortaan zitten waar ze wilden en hoefden geen plaats meer te maken voor hun blanke medereizigers. Het was voor het eerst dat een massale actie van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging een concreet resultaat had opgeleverd. Door deze geschiedenis wordt Rosa Parks vaak gezien als één van de pioniers van de burgerrechtenbeweging.

Lees ook: Martin Luther King (1929-1968) - Een man met een droom
Boek: Van klein tot groots - Rosa Parks
Boek: Rosa Parks, my story

Interview met Rosa Parks (1995)

# data[].attributes.attachment_link.title
Rosa Parks - Amerikaanse burgerrechtenactiviste | Historiek

# data[].attributes.attachment_link.description
De Amerikaanse burgerrechtenactiviste Rosa Parks werd in 1955 wereldnieuws nadat ze in de bus weigerde haar plek af te staan aan een blanke medepassagier. Rosa Parks werd op 4 februari 1913 geboren in Tuskegee, een stad in de Amerikaanse staat Alabama.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is dinsdag precies 115 jaar geleden dat de Amerikaanse vliegenier Amelia Earhart geboren werd. Google staat bij dat feit stil met een speciaal logo.
Het bekende logo van Google wordt op speciale dagen soms vervangen door zogenaamde Google Doodles, bijzondere Google-logo's. Ter gelegenheid van de 115e geboortedag van Amelia Earhart (1897-?) is het traditionele logo dinsdag vervangen door een afbeelding van de vrouwelijke piloot bij haar vliegtuig.

Amelia Earhart werd op 24 juli 1897 geboren in Atchison, een plaats in de Amerikaanse staat Kansas. Al op jonge leeftijd had ze interesse voor vliegtuigen en avontuur. Voordat ze haar sporen verdiende in de lucht werkte ze eerst nog enige tijd als verpleegster in Canada (tijdens de Eerste Wereldoorlog) en daarna ging ze aan de slag als sociaal werkster in Boston.

In 1928 werd Amelia Earhart (1898-1937) al de eerste vrouw die als passagier de Atlantische Oceaan overvloog. Luchtvaartpionier Charles Lindbergh had de oceaan kort daarvoor als eerste piloot solo overgestoken. Earhart werd door haar prestatie ook wel Lady Lindy genoemd, een bijnaam die verwees Lindbergh. Earhart was absoluut niet blij met deze bijnaam. De Amerikaanse maakte haar vlucht in een Fokker F-VII, maar vloog zelf dus niet hoewel ze wel de titel 'gezagvoerder' kreeg.

Solo over de Atlantische Oceaan

Earhart maakte in 1932 definitief naam als luchtvaartpionier door ook solo de Atlantische Oceaan over te vliegen. De vlucht duurde 15 uur en 8 minuten en leverde haar veel roem op. De pilote vloog van Canada naar Ierland en ontving hierna van de Amerikaanse regering het Distinguished Flying Cross.

Laatste vlucht van Amelia Earhart

De Amerikaanse maakte in 1937 haar laatste vlucht. Samen met navigator Fred Noonan wilde ze een vlucht om de aarde maken. Na enkele tussenstops steeg het vliegtuig op 29 juni 1937 voor het laatst op. Dit vanaf Nieuw-Guinea. Vermoedelijk raakte het toestel door een navigatie uit koers en stortte het in zee. De marine zette een grootscheepse zoekactie op touw. Zo stuurde het vliegdekschip Lexington maar liefst zestig vliegtuigen op pad om op de oceaan te zoeken naar Earhart en Noonan.

Ondanks de grootschalige zoekactie werd er nooit iets van het tweetal teruggevonden. Op 5 januari 1939 werd Earhart officieel dood verklaard.

Zoektocht

Er zijn nog mensen op zoek naar de plek waar Earhart om het leven kwam. Volgens sommige lezingen zou de Amerikaanse op het eiland Nikumaroro in Grote Oceaan een noodlanding hebben gemaakt. Op het eiland zouden zowel Earhart als haar navigator Noonan om het leven zijn gekomen. Anderen zijn er weer van overtuigd dat de twee op de Noordelijke Marianen terechtkwamen en daar overleden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Amelia Earhart (1897-?) - Amerikaanse luchtvaartpionier

# data[].attributes.attachment_link.description
Het is dinsdag precies 115 jaar geleden dat de Amerikaanse vliegenier Amelia Earhart geboren werd. Google staat bij dat feit stil met een speciaal logo. Het bekende logo van Google wordt op speciale dagen soms vervangen door zogenaamde Google Doodles, bijzondere Google-logo's. Ter gelegenheid van de 115e geboortedag van Amelia Earhart (1897-?)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Nederlandse arts en feministe Aletta Jacobs is de geschiedenisboeken ingegaan als de eerste Nederlandse vrouw die een universitaire studie succesvol afrondde. Wie was Aletta Jacobs? Een beknopte overzicht.
Aletta Jacobs wordt 9 februari 1854 geboren in de Groningse plaats Sappemeer. De Groningse wil arts worden en schrijft daarom een brief aan de minister van binnenlandse zaken: Johan Rudolf Thorbecke. Ze vraagt toestemming als vrouw academische lessen te gaan volgen. Thorbecke antwoordt binnen een week. In een brief aan Aletta's vader laat de minister weten dat Jacobs naar de universiteit mag. Daarmee is Aletta Jacobs in 1871 de eerste Nederlandse die echt officieel toegelaten wordt aan een universiteit: de Rijksuniversiteit Groningen. Ruim twee eeuwen hiervoor volgde de beroemde Anna Maria van Schurman, enigszins in het geheim, al colleges aan de universiteit van Utrecht.

Aanvankelijk krijgt Jacobs toestemming voor een proefperiode van een jaar. Johan Thorbecke verleent Jacobs op zijn sterfbed echter ook toestemming om examens af te leggen. Jacobs legt in 1877 en 1878 succesvol haar staatsexamen af en is dan de eerste vrouwelijke Nederlandse arts. In 1879 promoveert ze en gaat ze als huisarts aan de slag in Amsterdam. Jacobs blijft zich dan inzetten voor het lot van vrouwen. Ze houdt gratis spreekuren, geeft vrouwen voorbehoedsmiddelen en komt op voor vrouwen die in winkels werken en daar de hele dag moeten staan. De inzet van Jacobs leidt er toe dat er een wet komt die winkels verplicht een 'zitgelegenheid' voor personeel te hebben.

Aletta Jacobs en het Vrouwenkiesrecht

De Groningse feministe strijdt ook voor het vrouwenkiesrecht. In 1894 richt ze samen met Wilhelmina Drucker de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht op en later participeert ze in de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht. Al die inzet heeft succes. In 1919 wordt het vrouwenkiesrecht ingevoerd en drie jaar later kunnen Nederlandse vrouwen voor het eerst naar de stembus. Aletta is dan 68 jaar oud.

In 2005 verscheen er een door Mineke Bosch geschreven biografie over de Nederlandse politica: Een onwrikbaar geloof in rechtvaardigheid. Aletta Jacobs 1854-1929.

'Het Klokhuis' over Aletta Jacobs

# data[].attributes.attachment_link.title
Aletta Jacobs (1854-1929) - Vrouw aan de universiteit

# data[].attributes.attachment_link.description
De Nederlandse arts en feministe Aletta Jacobs is de geschiedenisboeken ingegaan als de eerste Nederlandse vrouw die een universitaire studie succesvol afrondde. Wie was Aletta Jacobs? Een beknopte overzicht. Aletta Jacobs wordt 9 februari 1854 geboren in de Groningse plaats Sappemeer.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wie wel eens Griekse drachmen in zijn handen heeft gehad, zal haar portret ongetwijfeld hebben gezien. Laskarina Bouboulina sierde het biljet van 50 drachme uit 1978 en tussen 1988 en 2001 stond haar profiel op de munt van 1 drachme. Maar wie was ze eigenlijk? Op Internationale Vrouwendag duiken we in de geschiedenis van de heldin, die al haar geld spendeerde aan de strijd voor de Griekse onafhankelijkheid.
De strijdbare Laskarina maakt deel uit van een revolutionair gezin. Haar vader Stavrianos Pinotsis, een kapitein van het eiland Hydra, zit gevangen in Constantinopel vanwege zijn rol bij een mislukte coup tegen het Ottomaanse regime (de Orlof-revolutie). Tijdens één van de gevangenisbezoekjes van zijn vrouw Paraskevo wordt op 11 mei 1771 de kleine Laskarina Pinotsi geboren. Niet veel later overlijdt Stavrianos en Laskarina verhuist met haar moeder terug naar Hydra. Na vier jaar hertrouwt Paraskevo met kapitein Dimitrios Lazarou-Orlof waarna het gezin verhuist naar buureiland Spetses.

De jonge Laskarina heeft een grote liefde voor de zee en schepen. Ze speelt uren aan het strand en luistert naar de verhalen van de zeelieden die praten over een aanstaande revolutie tegen de Turkse bezetters. Laskarina toont al op jonge leeftijd haar sterke - bijna koppige - karakter, moed en daadkracht en is de onbetwiste leider van haar acht halfbroers en -zussen. Als ze zeventien is trouwt ze met Dimitrios Yiannouzas. Samen krijgen ze drie kinderen: Yiannis, Maria en Yiorgos. Negen jaar later wordt Yiannouzas op zee gedood door piraten.

Twee keer weduwe

Op haar dertigste hertrouwt Laskarina met de rijke reder en kapitein Dimitrios Bouboulis, aan wie ze haar beroemde naam Bouboulina te danken heeft. Maar ook hij sneuvelt. In 1811 wordt hij op zee in een hinderlaag gelokt door twee Algerijnse piratenschepen. Laskarina Bouboulina (40 jaar, moeder van zeven kinderen en tweemaal weduwe) vergaart veel geld, schepen en land door de nalatenschap van haar echtgenoten. Ze blijkt een goed zakenvrouw te zijn en slaagt erin haar fortuin verder te vergroten. Laskarina wordt partner in een aantal schepen op Spetses en laat van haar eigen geld vier schepen bouwen. Een daarvan is de beroemde Agamemnon, een enorm schip met 18 kanonnen en het grootste Griekse schip dat in de Onafhankelijkheidsoorlog zal worden gebruikt.

- advertentie -

In 1816 proberen de Ottomanen de eigendommen van Bouboulina in beslag te nemen omdat haar tweede echtgenoot had gevochten voor de Russen in de Turks-Russische oorlog. Bouboulina gaat naar Constantinopel om bescherming te vragen aan de Russische ambassadeur, graaf Stroganov. Hij laat haar onderduiken in De Krim. Als ze na drie maanden zeker is dat haar bezittingen met rust zullen worden gelaten door de Ottomaanse sultan, keert Bouboulina weer terug naar Spetses.

Onafhankelijkheidsbeweging

Twee jaar later wordt Bouboulina als enige vrouw lid van Filiki Etaireia, een ondergrondse beweging die zich voorbereidt op de revolutie. Van haar eigen geld koopt ze wapens en munitie en brengt die in het geheim met haar schepen naar Spetses. Ook organiseert ze haar eigen gewapende troepen. Het grootste deel van haar fortuin geeft Bouboulina uit aan voedsel en munitie voor de matrozen en soldaten onder haar commando.

Op 13 maart 1821, twaalf dagen voor de officiële start van de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog, hijst Bouboulina als eerste haar eigen revolutionaire vlag: een adelaar met een anker aan zijn ene poot en een feniks die uit het vuur herrijst aan de andere. Het symboliseert de wedergeboorte van de natie door de hulp van de zeemacht. Bouboulina vertrekt met acht schepen naar Nafplion voor een zeeblokkade tegen de Turken. Ze voert daar het bevel over de Griekse vloot. Later sluit ze zich ook aan bij blokkades bij Monemvasia en Pylos. In de oorlog verliest ze haar oudste zoon Yiannis Yiannouzas.

In september 1821 is Bouboulina getuige van de val van Tripolis (de Turkse hoofdstad op de Peloponnesos) en de oprichting van een nieuwe Griekse staat. Tijdens de daaropvolgende nederlaag van het Ottomaanse garnizoen redt ze het grootste deel van de vrouwelijke leden van het huishouden van de sultan.

Berooid en verbitterd

Bouboulina wordt tijdens de Griekse burgeroorlog in 1824 twee keer gearresteerd vanwege haar familieband met Theodoros Kolokotronis, een generaal en vooraanstaand leider van de Griekse Onafhankelijkheidsoorlog. Bouboulina's dochter Eleni is met zijn zoon Panos getrouwd. Kolokotronis wordt gevangen gezet en haar schoonzoon wordt vermoord. Bouboulina keert terug naar Spetses; berooid omdat al haar geld op is gegaan aan de strijd voor de Griekse onafhankelijkheid en verbitterd omdat de vrijheidsstrijd anders uitpakt dan gehoopt. De eenheid in Griekenland is ver te zoeken.

Op 22 mei 1825 komt Bouboulina op zeer onfortuinlijke manier aan haar eind. Haar zoon Yiorgos Yiannouzas is weggelopen met een dochter van Christodoulos Koutsis. Vader Koutsis gaat met enkele gewapende familieleden naar het huis van Bouboulina om zijn dochter te zoeken. Bouboulina staat op het balkon en maakt ruzie met Koutsis. Een van de familieleden lost een schot en Bouboulina wordt geraakt in haar voorhoofd. Ze is op slag dood.

Postuum eerbetoon

De Russische marine kent Bouboulina als eerste vrouw postuum de rang van admiraal toe. In Griekenland en Cyprus zijn veel straten naar haar vernoemd, als teken van bewondering die de Grieken voor haar voelen.

Het avontuurlijke leven van Bouboulina inspireerde waarschijnlijk de Franse auteur Jules Verne bij het schrijven van zijn boek De archipel in vuur en vlam (1884). Het voormalige woonhuis van Bouboulina en haar tweede echtgenoot op Spetses is sinds 1991 een museum, opgericht door Philip Demertzis-Bouboulis. In de haven van het eiland staat een standbeeld van de Griekse heldin.

~ Natascha Neef - Parakalo

# data[].attributes.attachment_link.description
Wie wel eens Griekse drachmen in zijn handen heeft gehad, zal haar portret ongetwijfeld hebben gezien. Laskarina Bouboulina sierde het biljet van 50 drachme uit 1978 en tussen 1988 en 2001 stond haar profiel op de munt van 1 drachme. Maar wie was ze eigenlijk?

# data[].attributes.attachment_link.description
Website vol geschiedenis, nieuws, historische samenvattingen, verhalen over Romeinen, de Tweede Wereldoorlog en heel veel meer.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Iedere samenleving hanteert haar eigen criteria voor heldendom. Wat helden in verschillende tijden gemeen hebben is dat ze zich positief hebben onderscheiden in iets wat hun tijdgenoten aansprak. Deel 1 uit de serie Heldenmoed: De Griekse en Romeinse uitblinkers.

HELDEN ZIJN VAN ALLE TIJDEN, maar de criteria voor heldendom zijn door de eeuwen heen zo vaak opnieuw gedefinieerd dat het moeilijk is de prestaties van heroïsche figuren uit verschillende tijden langs een en dezelfde meetlat te leggen. Een grootste held aller tijden bestaat derhalve niet, daarvoor lopen de 'werkterreinen' van de diverse helden te zeer uiteen.
Wat al die opvallende personen in verschillende tijden gemeen hebben is dat ze zich positief hebben onderscheiden, dat ze iets opmerkelijks hebben gedaan, iets wat de mensen in hun tijd (en ook daarna) aansprak en hun, de helden, een bijzondere status verleende. De ruime definities van de term 'held' zijn overigens niet iets van de laatste eeuwen, iedere samenleving heeft de oorspronkelijke maatstaven in de loop van de tijd bijgesteld. De oude Grieken vormden op deze regel geen uitzondering, zíj hebben juist de basis gelegd voor de verschillende interpretaties van het begrip 'held'. De ontwikkeling daarvan was een proces van eeuwen, dat heel duidelijk laat zien dat de criteria verschoven en dat er steeds opnieuw helden voorkwamen die jaren, decennia, eeuwen daarvoor zeker niet als zodanig zouden zijn betiteld.
Aanvankelijk was er voor de Grieken maar één heldentype: de krijgsman die uitblinkt in moed en dapperheid, wat niet zo verwonderlijk is in een tijd en cultuur waarin het recht van de sterkste gold. Of we nu kijken naar de tribale samenlevingen in het noorden van Europa of de 'grote' beschavingen van de mediterrane wereld: overal werd heldendom gekoppeld aan het slagveld.
De directe associatie van held met krijger is voor het eerst duidelijk verwoord in de achtste eeuw, en wel door Homerus. De dichter schreef zijn Ilias en Odyssee toen de geordende wereld van de Griekse stadstaten nog in de kinderschoenen stond en het verlangen naar persoonlijke eer en glorie opgang maakte, ten koste van het algemeen belang. Het recht van de sterkste prevaleerde, individuele kwaliteiten waren bepalend voor de loop der gebeurtenissen.
De hele Ilias is van die gedachte doortrokken. Achilles, de grootste van alle homerische helden, is het archetype van dat heldendom. Hij mag dan de grootste en sterkste zijn geweest van alle Grieken die optrokken tegen Troje, Agamemnon was de hoogste baas, zoals blijkt als hij Achilles zijn lievelingsslavin heeft ontnomen, een die de laatste nota bene persoonlijk had buitgemaakt. Mokkend trekt de in zijn eer aangetaste Achilles zich terug in zijn tent. Hij neemt pas weer deel aan de strijd als wraak, een centraal begrip in de Ilias, hem daartoe dwingt. De Trojaan Hector heeft zijn geliefde vriend Patroclus gedood, en die daad mag niet ongewroken blijven. Als een onstuitbare furie snelt Achilles door de Trojaanse gelederen, op zoek naar Hector. Van de strijd die daarop volgt staat de uitslag al bij voorbaat vast. Tegen de woede van Achilles heeft Hector geen verweer. De overwinning van de grootste en sterkste der Griekse helden is tevens de triomf van de eigenzinnige eenling die zijn eer heeft gered.
Hoewel de maatschappij veranderde en gemeenschappelijke belangen een steeds grotere rol gingen spelen, bleef de waardering voor Homerus' helden bestaan. Dat kon ook moeilijk anders, want iedereen die diens interpretatie van heldendom ter discussie had willen stellen zou golven van kritiek over zich heen hebben gekregen. Homerus' epen waren niet zomaar gedichten, ze waren een soort bijbel geworden, vooral voor aristocraten. Zij imiteerden de homerische gedragscodes en deelden de waarden van de door Homerus verbeelde samenleving. Zijn helden waren voor hen een bron van inspiratie, ook al wisten ze heel goed dat zij zich in hun geordende samenleving niet konden gedragen als een gereïncarneerde Achilles of Odysseus.

DE NIEUWE, gereguleerde maatschappij vroeg om een ander heldentype, een die zijn verdiensten in dienst stelde van de staat. De Spartaanse koning Leonidas, die in 480 voor Christus de Pas van Thermopylae tegen de Perzen verdedigde en samen met driehonderd medestrijders zijn leven gaf voor de 'Griekse zaak', werd in alle steden van Griekenland als een held vereerd. Hij werd een cultfiguur, een voorbeeld dat anderen eraan herinnerde altijd de wetten van hun stadstaat te eerbiedigen en de morele waarden van die staat niet te schande te maken. Hoewel hij de opmars van de Perzen niet heeft kunnen stuiten, is zijn roem opmerkelijk genoeg in later tijden luider bezongen dan die van andere strijders die wél hebben gezegevierd.
In de zestiende eeuw beweerde Michel de Montaigne in zijn verhandeling Over de kannibalen zelfs dat de schitterende overwinningen van de Grieken bij Salamis, Plataea, Mycale en op Sicilië verbleekten bij de heldhaftige strijd van de soldaten bij Thermopylae. Montaigne's woorden hebben lang nageklonken, want tot in de moderne tijd hebben velen Leonidas' laatste gevecht geïdealiseerd. In het begin van de negentiende eeuw, toen Griekenland zuchtte onder het juk van de Turken en in Europa velen hoopten op een herleving van de oude Griekse idealen, brachten Lord Byron en zijn geestverwanten de heldhaftige strijd van Leonidas en zijn Spartanen in herinnering om Europa ervan te overtuigen dat de normen en waarden van de Griekse beschaving grote actualiteitswaarde hadden. Leonidas kwam in een geromantiseerde versie opnieuw tot leven.
Het verhaal van de legendarische Spartaanse aanvoerder is de laatste honderd jaar voor uiteenlopende doeleinden gebruikt. Waar Montaigne in de zestiende eeuw vanuit zijn theoretische bespiegelingen en Byron in het begin van de negentiende eeuw vanuit idealistische bevlogenheid de verslagen held ten tonele voerden, stelden anderen om politieke redenen Leonidas en de andere helden van Thermopylae aan hun aanhangers ten voorbeeld, in de hoop dat zij zich door hun heroïsche daden zouden laten inspireren. Zo ook Hitler, die in het begin van 1943, toen de slag om Stalingrad in volle gang was, Leonidas en zijn driehonderd getrouwen vergeleek met de soldaten van het Duitse Zesde Leger. Hij kwam er echter al snel achter dat die vergelijking mank ging. De generaal van dienst gaf zich over aan het sovjetleger, tot grote ergernis van Hitler, die vervolgens herhaaldelijk liet weten dat de Duitsers behoefte hadden aan leiders als Leonidas, niet aan karakterloze slappelingen.
Hitler is niet de laatste geweest die zich lovend over Leonidas heeft uitgelaten. Gebruik en misbruik van Leonidas voor de meest uiteenlopende filosofieën en politieke stromingen zijn na hem schering en inslag geweest. En het einde is nog niet in zicht, want Leonidas zal mensen blijven intrigeren, zolang een heldendood voor het vaderland tot de verbeelding blijft spreken.

IN DE ILIAS noemt Homerus enkele malen de Trojaan Aeneas als een van de grote helden die met hun dapperheid de strijd om Troje kleur hebben gegeven. Zijn grote faam dankt Aeneas echter aan zijn daden ná de val van zijn vaderstad. De Romeinse dichter Vergilius heeft die in zijn heldendicht Aeneis zodanig beschreven dat Aeneas kon uitgroeien tot een rolmodel voor de Romeinen, en wel omdat hij zijn eigen verlangens ondergeschikt had gemaakt aan het algemeen belang. Dat is niet los te zien van de tijd waarin de Aeneis is geschreven. Homerus schreef zijn Ilias en Odyssee toen de geordende wereld van de Griekse stadstaten nog moest ontstaan, toen het recht van de sterkste nog gold en individuele kwaliteiten bepalend waren voor de loop der gebeurtenissen.
Vergilius deed zijn heldendicht het licht zien tijdens de regeerperiode van keizer Augustus (27 voor Christus-14 na Christus). De burgeroorlogen waren nog maar net verleden tijd, en orde en rust waren in het Romeinse Rijk teruggekeerd. Zelfs wanneer hij dat had gewild, had Vergilius niet een Aeneas met de karaktertrekken van Achilles kúnnen neerzetten. Diens ongecontroleerde woestheid, eigenzinnigheid en ontembare kracht, eigenschappen die hem tot de absolute held van de Ilias maken, zouden in het nieuwe Rome van Augustus niet zijn geaccepteerd. De nieuwe, gereguleerde maatschappij vroeg om een andere held: een toonbeeld van de deugden die de oude Romeinse bevelhebbers en soldaten in dienst van de staat hadden getoond. Zo werd Aeneas een 'geconstrueerde' held, met eigenschappen die de Romeinen in de voorgaande eeuwen als typisch Romeins waren gaan betitelen. Zijn belangrijkste deugd werd pietas, eerbied voor de goden, gehoorzaamheid aan hun opdrachten, en ook zijn vasthoudendheid en gematigdheid pasten in het beeld dat de Romeinen als ideaal waren gaan beschouwen. Aeneas werd zo een man aan wie de Romeinen zich konden spiegelen. Omdat hij zich in de strijd om de heerschappij in Italië zeer dapper betoonde en er hoogstpersoonlijk voor zorgde dat zijn belangrijkste tegenstanders werden uitgeschakeld, kon hij uitgroeien tot de ideale stamvader van de Romeinen.
Deze Aeneas sloot aan bij de Romeinse geschiedenis van de voorgaande eeuwen. De Romeinen waren er altijd prat op gegaan dat ze hun rijk hadden opgebouwd met steun van de goden. Zij hadden hun dan ook altijd de eer bewezen die hun toekwam, en de goden hadden hen daarvoor beloond met de heerschappij in de mediterrane wereld. Vergilius modelleerde hun stamvader met terugwerkende kracht naar het geïdealiseerde beeld dat de Romeinen van zichzelf hadden gevormd.
Ten tijde van de opkomst van dit typisch Romeinse heldendom van Aeneas vervaagde de homerische oerheld, zoals duidelijk blijkt wanneer Vergilius' Aeneas net als de homerische Achilles moet kiezen tussen persoonlijke en collectieve belangen. Ook nu gaat het om een vrouw. In Carthago wordt Aeneas verliefd op Dido, de koningin van Carthago. De twee delen het bed, en het ziet ernaar uit dat Aeneas zijn opdracht zal vergeten en zich definitief aan de zijde van Dido zal scharen. Maar de goden hebben anders beschikt: zij hebben besloten dat Aeneas naar Italië moet reizen om daar een nieuw rijk te stichten. Op die missie is er geen plaats voor Dido. Aeneas gehoorzaamt aan de wil van de goden en vertrekt. Als Dido zijn vloot de haven uit ziet varen stort zij zich in haar zwaard.
De zo tragisch verlopen liefdesaffaire met Dido leende zich uitstekend om Aeneas' plichtsgetrouwheid aan de goden uit te leggen aan de Romeinen, te meer daar het ging om zijn liefde voor een voorouder van het zo gehate volk van de Carthagers. In Rome herinnerde men zich de Carthagers als aartsvijanden. In het begin van de Tweede Punische Oorlog (218-201 voor Christus) hadden ze de stad aan de rand van de afgrond gebracht, maar uiteindelijk waren ze toch verslagen. Zij waren trouweloos en leugenachtig, en een verbond tussen een vertegenwoordiger van het nieuwe Troje en een representante van Carthago was ondenkbaar. Vergilius realiseerde zich dat als geen ander, en hij gebruikte de historische vijandschap tussen de twee steden om de tragische liefde tussen Aeneas en Dido in een bredere context te plaatsen. Hij bedacht dat zijn hoofdpersoon de Romeinen de weg naar de toekomst moest wijzen door op het moeilijkste moment van zijn leven niet te kiezen voor de vrouw van wie hij hield maar de opdracht uit te voeren die de goden hem hadden gegeven. Die keuze maakte hem voor de Romeinen tot een held, omdat hij met zijn optreden de basis legde voor hun imperium.
Vergilius' Aeneas is de meest spraakmakende held van de Romeinen; zijn geschiedenis speelt zich af in het mythologische verleden van Rome. Maar ook in de meer tastbare geschiedenis van de stad verwoordden de Romeinen hun bewondering voor alom bejubelde personen in opvallende mythen en verhalen, bedoeld om het karakter van de hoofdpersoon extra glans te geven en toehoorders en lezers te inspireren en ertoe aan te zetten in hun voetsporen te treden.
Het succesverhaal van de Romeinse opgang naar wereldheerschappij is bezaaid met anekdotes over en kleine geschiedenissen van dappere mannen die hun leven offerden voor de staat of met schitterende overwinningen voor zichzelf en hun vaderland grote faam verwierven. Illustratief voor die daadkracht is Publius Decius Mus. In een veldslag die voor de Romeinen slecht dreigde af te lopen koos hij vrijwillig de dood. Vanwege die daad is hij door latere generaties aan het grote publiek voorgehouden als toonbeeld van uitmuntend gedrag in dienst van de staat.

DE POLITIEKE en sociale ontwikkelingen in de Griekse wereld na Homerus hebben hun weerslag gehad op de interpretaties van 'held' en 'heldendom'. Nieuwe normen en waarden werden maatgevend. Een heldenstatus kende men geleidelijk óók toe op grond van uiteenlopende verdiensten voor de samenleving. Het aanzien van de onderscheiden personen was weliswaar anders dan dat van krijgshelden, maar deed er vaak niet voor onder.
De concurrentie die de militaire held ondervond van andersoortige helden was in de vijfde eeuw voor Christus al goed te zien. Korte tijd nadat Leonidas met zijn heldhaftige dood onsterfelijke roem had verworven, verdienden anderen een heldenstatus op heel andere gronden. De staatsman Pericles, bijvoorbeeld, werd door de Atheners op handen gedragen vanwege zijn vele verdiensten voor de stad. Hij kon uitgroeien tot een 'held van de democratie'. Zijn medeburger Socrates werd daarentegen juist bekend als criticus van de macht van het volk. Dat hij zijn opstelling uiteindelijk met de dood moest bekopen, leverde hem een minstens zo grote naamsbekendheid op. Voor velen was ook hij een held, zij het om heel andere redenen.
Politici, en dan vooral degenen onder hen die met sociale maatregelen de grote tegenstellingen in de Romeinse maatschappij probeerden te verkleinen, moesten afwachten hoe hun medeburgers op hun hervormingen zouden reageren. Zouden ze hen als helden bejubelen of riepen hun goedbedoelde daden zo veel verzet op dat verguizing hun deel zou zijn? De Athener Solon werd in het begin van de zesde eeuw voor Christus geprezen omdat hij de tegenstellingen tussen elite en volk verkleinde; de broers Tiberius en Gaius Gracchus ondervonden in het Rome van de late tweede eeuw voor Christus dat hun sociale politiek niet op ieders waardering kon rekenen. Hoewel hun landbouwpolitiek gematigd was - ze hadden voor hun landverdelingen hun oog laten vallen op het door de leden van de bestuurlijke elite in bezit genomen staatsland - werden ze door veel senatoren afgeschilderd als oproerkraaiers die de eenheid van de staat in gevaar brachten.
Eveneens op de rand van het heldendom, althans in zijn eigen tijd, bevond zich de slavenleider Spartacus. In 73 voor Christus ontsnapte hij met tachtig anderen uit een gladiatorenschool in Capua. Hij verwierf in korte tijd een enorme aanhang van gevluchte slaven, en al snel stond hij aan het hoofd van een leger van honderdduizend man. Zij verwoestten de landerijen van de Romeinse senatoren en ontwrichtten de economie. Het kostte de Romeinen de grootste moeite om het slavenleger te verslaan. Spartacus en vele van zijn medestanders vonden de dood, de gevangen slaven werden gekruisigd langs de Via Appia, als een afschrikwekkend voorbeeld aan anderen om niet tot dezelfde soort acties over te gaan. Veel goede woorden hebben latere Romeinse schrijvers niet voor de slavenleider over. De meeste vonden dat Spartacus tornde aan de grondslagen van de Romeinse samenleving, waarin slavenarbeid een economisch belangrijke rol speelde. Wellicht had hij in een andere samenleving dan de Romeinse onmiddellijk een heldenstatus verworven, maar in Rome werd hij beschouwd als een minderwaardige slaaf die het had gewaagd de traditionele indeling van de maatschappij omver te werpen.
Oprechte bewondering is Spartacus pas vele eeuwen later ten deel gevallen. De verhalen over zijn rol in de woelige geschiedenis van de late Romeinse republiek werden vanaf de achttiende eeuw kritisch gelezen, en de vooringenomenheid van sommige auteurs werd aan de kaak gesteld. Spartacus werd nu op grond van moderne criteria beoordeeld en betiteld als een van de eerste voorvechters van de mensenrechten. Hij kwam op een voetstuk te staan, werd een voorbeeld voor mensen die zich niet bij ongelijkheid en onrechtvaardigheid wilden neerleggen. Enkelen hebben zelfs onder het pseudoniem 'Spartacus' politieke manifesten geschreven.
De herwaardering van de slavenleider kwam pas in de negentiende eeuw écht op gang. Karl Marx noemde hem der famoseste Kerl, de kampioen van het antieke proletariaat, de enige die had gewaagd het op onderdrukking gebaseerde Romeinse productiesysteem te bestrijden. Hij en zijn volgelingen prezen Spartacus bovendien omdat hij de Romeinen niet tegemoet was getreden als een autoritaire aanvoerder, maar als een democratische leider die openstond voor de ideeën van zijn aanhangers. Rosa Luxemburg en Karl Liebknecht noemden in 1915 hun communistische strijdgroepen naar Spartacus en hielden zo zijn naam levend.
De bewondering voor Spartacus is in de loop der jaren tot ver buiten marxistische kringen doorgedrongen. Hij is een begrip geworden, zijn naam is synoniem met gelijkheid en rechtvaardigheid. De oude Romeinse schrijvers zouden zich omdraaien in hun graf als zij zouden lezen hoe Spartacus heden ten dage telkens opnieuw wordt geportretteerd als een van de eersten die zich met kracht, en tijdelijk met succes, hebben verzet tegen onderdrukking en uitbuiting. Spartacus is zodoende een uitstekend voorbeeld voor de stelling dat iedere samenleving haar eigen criteria voor heldendom hanteert.

Bovenstaande lezing sprak Fik Meijer uit in de lezingenreeks Heldenmoed. De volgende sprekers zijn Jan van Hooff (Heldhaftige dieren) op zondag 6 september en Maarten Doorman (The Byronic Hero) op zondag 20 september, beide om 11.00 uur in Paradiso te Amsterdam

# data[].attributes.attachment_link.description
Iedere samenleving hanteert haar eigen criteria voor heldendom. Wat helden in verschillende tijden gemeen hebben is dat ze zich positief hebben onderscheiden in iets wat hun tijdgenoten aansprak. Deel 1 uit de serie Heldenmoed: De Griekse en Romeinse uitblinkers.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Teenagers get a bad rap. They're pigeonholed as being rude, having poor hygiene, and only thinking about themselves. But not all high schoolers fall into the stereotype. Through their selfless actions, facing circumstances that could make even Superman cower, these teens rise above the riffraff to become heroes. Here, a rundown of their incredible tales:

1. The prom-bound teens who came to the aid of car-crash victims
Wearing three-piece suits and floor-sweeping gowns, 20 seniors from Western High in Davie, Fla., were heading to their prom in a white stretch limo on May 11. In front of them on a highway, a Honda Odyssey van started swerving wildly, nearly driving on two wheels, until it hit a side barrier and flipped over. The limo screeched to a halt, narrowly missing the van, whose passengers were already in a panic, yelling, crying and trying to free themselves from the broken glass and crumpled metal. The limo driver and the students scrambled out to help. The limo driver reportedly kicked one door open to get access to the passengers inside. A student climbed on top of the van, forced the sliding door open, and reached inside to free some of the passengers. There were young kids in the van, including a small child who was stuck under one of the seats. The limo driver was able to pull the child out and handed the kid over to one of the gown-clad students. The group continued to help the bloodied and petrified passengers until firefighters and police arrived. All told, seven injured passengers were taken to nearby hospitals. And the students? They were shaken but continued on. "I went on to prom and a lot of girls were helping me get the blood out of my dress, so it was good," one student told the Sun Sentinel.

2. The high school baseball team that lifted a car to save a life
On May 8, in the parking lot of Sacramento's Valley High School, a student's mom was picking her daughter up when she hit a car in front of her. Panicked, she quickly reversed, not realizing her daughter was directly behind the car. The girl was hit and became trapped under the car. Meanwhile, Valley's varsity and junior varsity baseball teams were having their last practice of the season nearby. They heard desperate screams for help. The team sprinted toward the parking lot, jumping over fences to get there. About a dozen of the players surrounded the car, lifting the four-door sedan off of the girl. The teams' assistant coach pulled the girl out and she was sent to a hospital, where she was reportedly expected to recover. Co-head coach Brett Sawyer said he was proud of the boys' brave actions. "To be honest, we might not have the best baseball team around, but we sure do have a great group of guys."

3. The 14-year-old who protected a rape victim from her assailant
James Persyn III was home alone on Jan. 16 watching his two younger siblings when he heard frantic banging at the door of his house in a small Michigan town. Though frightened, James unlocked the door to an alarming sight - a woman, a senior at Central Michigan University, who was wrapped in clear packing tape, with bruises on her face, and cradling one arm. She said she'd been raped by a man who held her at gunpoint and was transporting her in a car when she escaped. James could see headlights coming up his long, winding driveway. The 14-year-old wasted no time. He locked all the house doors, herded everyone into the bathroom, turned off the lights, grabbed his hunting knife and waited. The alleged rapist, Eric Ramsey, came pounding at the door, reportedly screaming, "Let me in or I'll kill you!" James called his dad and the victim called 911, so help was on the way. But Ramsey, unable to break in, had moved onto another plan, pouring gasoline on the house and setting it ablaze. Luckily, James' father came home in time to put the fire out before it could spread. Police and an ambulance soon followed. The attacker escaped the scene but was later shot and killed, the Detroit Free Press reports.

4. The 14-year-old who saved a young boy from a burning building
One evening last September, Marcos Ugarte was doing homework with his dad when the two saw an orange-red hue down their street. They ran to their neighbor's home in Troutdale, Ore., to find the house aflame and four of the five family members safe outside. The father who lived in the burning home, You "Alex" Ma, said his 8-year-old son Cody was trapped in a room on the second floor. Marcos offered to run inside, but his father, Eduardo, told him to stay put while he attempted to retrieve Cody. The heat and smoke forced the elder Ugarte out, but Marcos was already on the move. He got ahold of a ladder and placed it under the second-story window. With his father holding the ladder in place, Marcos knocked the window screen out and guided the boy out the window and down the ladder. Cody was taken to the hospital, but was unharmed. While the Ugarte family is proud of their son, Marcos himself remains humble: "I can't say I really consider myself a hero," . "I think anyone would have done what I did."

5. The 16-year-old who braved thin ice to save a boy from drowning
In the winter of 2011, Kole Devisscher was driving by a stretch of the Red River in Winnipeg, Manitoba, when he noticed a blue jacket floating in the freezing waters. Curious, he backed up his truck for another look to find that a young boy was struggling to get out of a crack in the ice. The 16-year-old used his truck's tow strap to pull the 10-year-old out, but the boy wasn't able to grab the rope because his hands were already turning blue. Devisscher made a loop out of the rope and threw it back into the river, telling the boy to put it around his shoulders. It worked. Devisscher was honored with an award for bravery, which he said was " pretty awesome." When asked about his heroic act he said only that "I hope someone else would do that for me if I was in the same situation."

6. The 16-year-old who saved his fellow campers during a bear attack
In July 2011, a group of teenagers ranging in age from 16 to 18 were attacked by a mother grizzly bear while on a survival-skills course in Alaska. The teens were on day 24 of a 30-day trek and traveling, at that point, without adults. All seven of the teens survived, including two who suffered life-threatening wounds, largely thanks to 16-year-old Samuel Boas, who was reportedly not injured. For nine hours the group waited for emergency workers to reach them, and all the while Boas, who had been trained by his Connecticut hometown EMS group, administered first aid with improvised materials while staying calm. When medics arrived on the scene, the industrious young man even refused to be evacuated with the first lot, staying on with the remaining injured to do what he could.

7. The 18-year-old who pulled the driver out of a truck hanging off a cliff
Peter Hanne was in his New Zealand home late one night in 2008 when a panicked knock came at the door. A passerby said a truck was on the brink of falling into the Waioeka Gorge, a riverway just a few hundred yards from Hanne's house. The 18-year-old didn't even think to grab his shoes; he just just told his family to call the cops and rushed to the scene himself. He found the 23-ton truck had jackknifed over the side of the road and was teetering on the edge, with the cab - and the driver inside - dangling underneath it. "I knew the normal thing to do was call the fire brigade and wait, but I heard it creaking and I knew we needed to get him out pretty quick," Hanne said. The young man climbed down the steep bank and into the space between the trailer and the cab. He broke the rear window with a wheel brace and helped the injured driver climb out. Hanne's bold rescue left even the police in awe. "We're always complaining about our young people... but here is one young man who has really laid his life on the line for another. He is a real hero," the police constable said.

8. The teen who saved his South Dakota school from a Columbine-like tragedy
Before Sandy Hook, Virginia Tech, and Columbine, there almost could have been Rapid City, had it not been for the swift acts of senior Chris Ericks. On Sept. 11, 1991, 17-year-old Ryan Harris entered Stevens High School in Rapid City, S.D., walked into a math class, demanded that the teacher leave, and held 22 of his fellow students, including Ericks, hostage with a 12-gauge sawed-off shotgun. For four hours, the students cowered, while the young man blared demands for pizza, cigarettes, $1 million, and a helicopter getaway over the public address system, accenting each order by firing his weapon into the classroom. He shot at the chalkboard, the ceiling, and the window, making it clear that he had plenty of ammo and that he would leave no survivors. But then, for one moment, Harris put his gun down and Ericks lunged for it. Harris, realizing his mistake, jumped at the shotgun too, and the pair struggled for control. Ericks, however, won the tug-of-war, and the gunman was overpowered. "To this day, I'm so proud of Chris Ericks for having the courage to do what he did to bring the situation to a close," police Capt. Christopher Grant told the Rapid City Journal in 2011.

9. The 14-year-old who saved two men from drowning
Gordon Arnette's inner alarm went off when he heard Jimmy Dowd and Thomas McGarry loudly announce one June day in 1989 that they were going for a swim in the Norwalk River. The Connecticut teen said it was clear the two men, who he had chatted with at a neighborhood pharmacy, had been drinking, so he followed them down to the banks of the river and even asked them not to go in. But they refused and jumped into the swirling river, where they were quickly swept away by the heavy current, their heads bobbing in and out of the water. Arnette sprang into action, jumping into a nearby inflatable raft and paddling some 130 feet with his hands to reach the drowning men. Arnette grabbed Dowd with one hand and then paddled another 30 feet to McGarry who had begun to have a seizure. The teen left Dowd hanging on the raft and dove into the water to retrieve McGarry. "It was hard, but I grabbed him by his chin like they taught me in school, and I got his arm and put it over the other side of the raft," he said. By the time police arrived, Arnette had already safely paddled the two men to shore, where they had collapsed, semi-conscious. "If [Arnette] had not take action, McGarry would have perished," the official police report said. Ironically, the high school sophomore, who dreamed of becoming a lifeguard, had been told by his P.E. teacher just a few weeks prior that he wasn't a strong enough swimmer for the job.
The article was originally published on Jan. 23, 2013, and last updated on May 15, 2013. Sources: Detroit Free Press, The Hour, Huffington Post, New Canaan Patch, The Oregonian, Rapid City Journal, The Right Side, The Stir, Stuff.co.nz, Sun Sentinel, Winnipeg Free Press

# data[].attributes.attachment_link.title
9 heroic teens and their incredible acts of bravery [Updated]

# data[].attributes.attachment_link.description
Teenagers get a bad rap. They're pigeonholed as being rude, having poor hygiene, and only thinking about themselves. But not all high schoolers fall into the stereotype. Through their selfless actions, facing circumstances that could make even Superman cower, these teens rise above the riffraff to become heroes.

# data[].attributes.attachment_link.title
bol.com | Morele helderheid, Susan Neiman | 9789026322952 | Boeken

# data[].attributes.attachment_link.description
Morele helderheid Paperback. In een tijd waarin morele oordelen als achterhaald worden beschouwd of grote morele dilemma's gereduceerd worden tot de constatering 'wie niet voor ons is, is tegen ons', pleit de Amerikaans-Duitse filosofe S...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een monument voor de 99%

Draag Prima Mensen aan!

Het Monument voor Prima Mensen is gelegen op een dijk in de Flevopolder op het exacte geografische middelpunt van Nederland. Het betonnen beeld van vijf meter hoog heeft de vorm van een pentagram en steekt zijn twee duimen omhoog. De sculptuur is gemaakt om bijzondere, onbekende en meestal levende mensen en hun verhalen te herdenken en zo een alternatieve geschiedenis te schrijven: één die eigentijds en relevant is en één waar het publiek aan kan bijdragen.

In het kader van de tentoonstelling Silent Majority in T etem kunnen prima mensen worden voorgedragen die in de vorm van een tegel kunnen worden vereeuwigd bij het monument. Dit kan een mentor, inspirator, vriend of muze zijn; een persoon die een bijzonder en inspirerend verhaal met zich meedraagt of die een bijzondere betekenis heeft.

Draag de naam aan via onderstaand formulier, motiveer je keuze, verzamel 10 motivaties en handtekeningen van mensen die deze keuze ondersteunen en doneer samen €50 om de tegel bij het monument te kunnen realiseren.
Prima Mens aanmeldformulier
Persbericht:

BIDDINGHUIZEN - Het Monument voor Prima Mensen, een betonnen pentagram van vijf meter hoog, met twee opgestoken duimen als hommage aan"de prima mens", is deze week geopend op de dijk aan het Veluwemeer. Dit kunstwerk is gemaakt door sociaal kunstenaar Domenique Himmelsbach de Vries uit Amsterdam. Het monument maakt deel uit van kunstroute Flevoku(n)stboulevard.

"In het digitale domein heerst een vrijblijvend engagement van 'liken'". Himmelsbach stelt dat deze vrijblijvendheid verbroken moet worden en vertaald ​moet ​worden naar lof-serenades in de publieke ruimte. Een betonnen hommage voor de prima mens; een gedenkplek voor inspirerende vuilnismannen, kunstenaars, schrijvers, goeroes en vrienden. Het monument moet Nederland tot vers optimisme inspireren en dienst doen als verbindend verhaal tussen prima mensen.

Onder het kunstwerk zullen prima mensen, in naamtegels, worden vereeuwigd. Mocht Nederland in de toekomst overstromen dan hoopt Himmelsbach dat dit beeld van 8000 kilo beton, als een laatste overblijfsel van onze beschaving, boven het water uit steekt. Dit zodat het beeld overlevende generaties van inspiratie voorziet. De ambitie is om het monument uit te laten groeien tot bedevaartsoord voor prima mensen.

Jaarlijks zullen er nieuwe namen toegevoegd worden, te beginnen de prima mensen van bewoners uit de omgeving. In de toekomst kan een prima mens worden aangedragen via www.monumentvoorprimamensen.nl. Een voorwaarde is dat tien andere personen de voordracht moeten steunen. Een prima mens wordt dan geëerd met zijn of haar naam op een tegel die bij het kunstwerk wordt gelegd.Het kunstwerk is te bezichtigen op de dijk naast kruising Bremerbergweg Spijkweg bij Biddinghuizen. Meer informatie over de gehele kunstroute is te vinden op www.flevokunstboulevard.nl.

OTHER PROJECTS
There are no related portfolio found!

# data[].attributes.attachment_link.description
Een monument voor de 99% Draag Prima Mensen aan! Het Monument voor Prima Mensen is gelegen op een dijk in de Flevopolder op het exacte geografische middelpunt van Nederland. Het betonnen beeld van vijf meter hoog heeft de vorm van een pentagram en steekt zijn twee duimen omhoog.

# data[].attributes.body
Staat media-aandacht gelijk aan het verdienen van een heldenstatus?

# data[].attributes.attachment_link.title
These Are The 100 Most Influential People In The World

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De helden is een expressieve voorstelling die de balans vindt tussen door wanhoop gedicteerde introspectie en de muzikale verklanking daarvan.

Een man voert een verloren gevecht met zijn herinneringen, die blijven steken bij de dood van een meisje. Zijn gedachten zweven monomaan rond het ongelukkige moment dat hij haar spelend aantrof aan de waterkant, zij danig schrok en in het kanaal viel. Zij verdronk, want zwemmen kon hij niet.

Zij heeft zich voorgoed in zijn hoofd genesteld als het paradijsvogeltje met de gebroken vederslag. Hij vreet zich op van spijt, vindt rust noch troost, allerminst in de metafysica. Voor de filosoof Schopenhauer die stelt dat wij als individu een zijn met alle leven, is hij tekortgeschoten. Dat impliceert immers dat wij als individu in staat zijn ons leven te wagen om dat van een ander te redden.

Gelaagd in vele opzichten

De muziek van Dominique Pauwels en de live remix van Brecht Beuselinck concerteren met de ik-verteller. De muziek is de echokamer van wat zich in het tollende hoofd van de man afspeelt. Het zelfverwijt wordt verklankt in schallend decibelprotest.

Meer is minder

De helden is een vleesgeworden hartenkreet die voortspruit uit onmacht en gelatenheid, en die zich tegelijk intimistisch en schreeuwend ontrolt. Bij momenten is het een poëtisch stilleven, soms explodeert het gevoelspalet. Aan afwisseling, slagkracht en impact ontbreekt het niet, tenzij naar het einde toe, wanneer amechtig doorgegaan wordt nadat alles al gezegd is. Bombast en overdaad verslappen het effect.
Tot 24 februari in KVS, daarna op reis door Vlaanderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Josse De Pauw heeft genoeg van het heldendom

# data[].attributes.attachment_link.description
De helden is een expressieve voorstelling die de balans vindt tussen door wanhoop gedicteerde introspectie en de muzikale verklanking daarvan. Een man voert een verloren gevecht met zijn herinneringen, die blijven steken bij de dood van een meisje. Zijn gedachten zweven monomaan rond het ongelukkige moment dat hij haar spelend aantrof aan de waterkant, zij danig schrok en in het kanaal viel.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De discussie rond onze controversiële, koloniale 'helden' is weer volop actueel sinds de verwijdering van een standbeeld van generaal Robert E. Lee aanleiding werd voor geweld in Charlottesville. Moeten we Jan Pieterszoon Coen, Piet Hein, Peter Stuyvesant en enkele anderen wel willen eren met pleinen, standbeelden, straten en tunnels? En als we dat niet willen, hoe moeten die pleinen, straten en tunnels dan gaan heten, zonder dat we aan zelfcensuur gaan doen?
In alle eeuwen van ons overzeese verleden zijn voorbeelden te vinden van mensen zich hebben uitgesproken tegen onderdrukking, slavernij, moord en racisme. Soms werd er naar ze geluisterd, meestal niet. Hun klokkenluidersgedrag kwam hun carrière meestal niet ten goede. Het gevolg was dat ze de geschiedenisboekjes nooit hebben gehaald (met uitzondering van o.m. Multatuli). Door deze mannen en vrouwen te eren met een straat, plein of monument worden hun daden weer bekend bij het publiek. Straatnamen kunnen dan weer een verhaal vertellen waaraan we ons kunnen spiegelen, van levens die als voorbeeld kunnen dienen.

Daarom ging ik op zoek naar de nieuwe helden van onze koloniale geschiedenis. Zie het als een suggestie voor beeldenstormers en straatnamencommissies. Een omschrijving van een zevental inspirerende figuren uit onze koloniale geschiedenis die veel te lang in de schaduw hebben gestaan van de zeerovers, profiteurs en bloedjassen die onze geschiedenisboekjes en straatnaambordjes bevolken.

Naast het Realeneiland, één van de Westelijke eilanden in Amsterdam, zijn alleen in Utrecht, Haarlem en Den Haag straten naar Laurens Reael (1583-1637) vernoemd, terwijl zijn collega J.P. Coen wordt geëerd met een veelvoud aan vermeldingen en monumenten in heel Nederland.

Laurens Reael kunnen we beschouwen als de eerste koloniale dissident. Als gouverneur-generaal lag hij voortdurend overhoop met Coen over de te volgen strategie in Oost-Indië. Binnen de VOC ontstonden zelfs twee stromingen met Reael enerzijds en Coen anderzijds. Coen was de havik die terreur, moord en geweld geoorloofd vond in het bereiken van zijn doelen, terwijl Reael van mening was dat bij handel drijven toch vooral beide partijen moesten profiteren. Laurens protesteerde tegen de strafexpedities van de VOC tegen muskaat- en kruidnagelkwekers die het waagden met de Engelsen handel te drijven. Hij schreef herhaaldelijk aan de VOC-directie in Amsterdam over het gewetenloze optreden jegens de Molukse bevolking. Zo schreef hij:

"Wil men alle handelswaar in Indië hebben, waarvan zouden de indianen dan leven? Wil men ze doodsmijten en van honger laten sterven; daarmee is men ook niet geholpen, want in een ledige zee, op ledige landen en met dode mensen is gans geen profijt te doen."

Vaak wordt gezegd dat het harde optreden van Coen paste bij de tijdgeest. Maar Laurens laat zien dat er ook weerstand was en dat een alternatieve benadering mogelijk was. Helaas bleek de directie in Amsterdam minder vatbaar voor gewetensbezwaren dan Reael. De Heeren XVII vonden hem te zwak en toegevend tegenover Engelsen en inlanders. Toen hij per brief in 1616 om zijn ontslag vroeg, werd dit hem direct verleend.

Reael werd opgevolgd door Coen als de hoogste bevelhebber van de VOC in Batavia. Coen liet later zien dat zelfs dode mensen profijt niet in de weg hoefden te staan. Hij liet de vermoorde bevolking van de Banda-eilanden eenvoudig vervangen door dwangarbeiders die geroofd werden uit andere delen van Azië.

Als de Coentunnel van naam moet veranderen dan is de Reaeltunnel misschien geen slechte suggestie.

Zijn dochter Saartje Specx mocht, omdat ze half-Japans was, volgens de VOC-wetten niet mee naar Nederland. Zij bleef achter in Batavia als onderdeel van het huishouden van gouverneur J.P. Coen en zijn vrouw. Tijdens de afwezigheid van Jacques Specx werd Saartje betrapt tijdens het liefdesspel met vaandrig Pieter Cortenhoeff in de gouverneursresidentie. Coen was woedend dat zoiets verschrikkelijks in zijn huis plaats kon vinden en wilde ze allebei ter dood laten brengen. De rechter legde uiteindelijk een doodstraf op aan Pieter (onthoofding), terwijl Saartje werd veroordeeld tot openbare geseling.

Toen Jacques Specx in 1629 met zijn kersverse vrouw in Batavia terugkeerde was J.P. Coen juist twee dagen daarvoor overleden. Specx was woedend over wat er tijdens zijn afwezigheid met zijn dochter was gebeurd. Door de dood van Coen werd hij, als hoogste VOC-ambtenaar ter plaatse, tot 'interim' gouverneur van Oost-Indië benoemd. De rechtbank van Coen die het oordeel had uitgesproken kreeg het onder gouverneur Specx zwaar te verduren. Hij liet voortdurend weten dat hij de betrokkenen nooit zou vergeven. Door zijn invloed ontzegde de kerkenraad te Batavia de rechters deelname aan het Heilig Avondmaal, het toppunt van publieke schande. In tegenstelling tot Coen en de heersende moraal beschouwde Specx zijn buitenechtelijke, halfbloed dochter als een volwaardig gezinslid en een kalverliefde van pubers was voor hem geen reden voor doodvonnissen. Door zijn wrok kreeg Jacques Specx binnen de VOC-top veel vijanden. De Heeren XVII hebben hem nooit tot gouverneur-generaal benoemd en zijn carrière belandde op een zijspoor. Op latere leeftijd werd hij kunstverzamelaar in Amsterdam.

Het verhaal van Saartje Specx (1617-1636) is al deels hierboven verteld. Zij trouwde in 1632 met dominee Georgius Candidius en vertrok naar Formosa (Taiwan). Candidius was de eerste dominee op Formosa en een van de zeldzame voorstanders van huwelijken tussen Europeanen en Aziaten. Met zijn huwelijk gaf hij zelf het goede voorbeeld. Het dramatische verhaal van Saartje gaat over interculturele relaties en de aanvankelijke weerstand daartegen. J.J. Slauerhoff schreef in 1930 een toneelstuk over Saartje en Coen waarvan de uitvoeringen tot in de jaren zestig door de overheid werden verboden. Het zou teveel het blazoen van de nationale held Coen bezoedelen.

Er zijn basisscholen in multiculturele buurten die naar J.P. Coen zijn vernoemd. Is de Saartje Specx school niet een betere naam?

In schoolboeken en straatnamen komt Jacob Godfried Haafner (1754-1809), een van Nederlands grootste schrijvers van reisverhalen, niet voor. In 1766 vertrok hij als twaalfjarige met zijn vader naar de oost. Zijn vader stierf al voor Kaap de Goede Hoop en Jacob kreeg onderdak in Zuid-Afrika in het gezin van een voorname VOC-ambtenaar. In dienst van de VOC kwam hij in India terecht waar hij Bengali, Tamil en Sanskriet leerde spreken. Hij was getuige van de Engelse veroveringen in India en de ellende en honger voor de bevolking die dat met zich mee bracht. Na verschillende omzwervingen door India en Zuid-Afrika was hij eind 1787 terug in Holland. Zijn spaargeld en beleggingen bleken niets waard en hij raakte zoals velen verwikkeld in een slepend financieel geschil met de VOC. Hij ondernam van alles en begon te schrijven. Van de gangbare, minachtende kijk op niet-Europeanen moest Haafner niets hebben:

"Ik acht alle menschen, ongeacht hun afkomst, als mijn medemenschen en broeders."

In 1807 verscheen Verhandelingen over het nut der zendelingen en zendelings-genootschappen, waarschijnlijk het felste antikoloniale boek van Nederland.

Volgens Haafner faalde de zending in de koloniën omdat vrijwel alle Europeanen overzee een levende antireclame voor het christendom vormden. Over Europeanen in Azië schreef hij:

"Alle boeven, misdadigers en deugnieten, gevoegd bij luiaards, vagebonden en avonturiers ijlen zich derwaarts, vervuld met de brandende begeerte om zich te verrijken. Niets is hun heilig, voor niets staan zij, alles zullen zij ondernemen om maar hun zakken te kunnen vullen."

Voor Multatuli was Haafner een belangrijke inspiratiebron. Meer dan een eeuw was Haafner een vrijwel vergeten figuur, tot rond 1995 zijn werken opnieuw werden uitgebracht. Zijn huis op de Hoogte Kadijk in Amsterdam staat er nog, maar informatie of een vermelding op de gevel over deze inspirerende bewoner ontbreekt.

In Limburg zijn enkele straten vernoemd naar telgen uit het adellijke geslacht van de Van Hövells, maar geen enkele straat werd tot nu toe genoemd naar Wolter Robert baron van Hoëvell (1812-1879), tijdgenoot en geestverwant van Multatuli.

Wolter Robert kwam uit de protestantse tak van de familie en studeerde theologie in Groningen. In 1836 vertrok hij als predikant naar Indië. Hij gaf daar een tijdschrift uit, waarin regelmatig kritieke stukken verschenen. Daardoor kwam hij in botsing met de koloniale autoriteiten. Na de cholera-epidemie van 1846 op Java schreef hij:

"Volk van Nederland, hebt gij gedaan wat gij kondt om de Javanen de zegeningen der Christelijke beschaving te brengen? Dat was uw plicht en uw roeping. Twee eeuwen lang zijn miljoenen en miljoenen van de handarbeid der inboorlingen in uw schatkist gevloeid en niets hebt gij teruggegeven. Gij hebt een natie van tien miljoen zielen onder uw juk doen bukken. Nu zijn er tienduizenden van ziekte en ellende gestorven en niemand heeft er notie van genomen..."

Veruit de meeste Nederlanders wisten niets over de gebeurtenissen in de koloniën. Zij dronken hun koffie met suiker zonder enig besef van de prijs die voor die koffie en die suiker werden betaald. De gangbare geschiedschrijving en berichtgeving over de koloniën stond vol met verdraaiingen en verzwijgingen. Het is dus aan mensen als Hoëvell en Multatuli te danken dat er iets over de waarheid aan het licht kwam.

Hoëvell werd in 1849 uit Oost-Indië gezet. Terug in Nederland werd hij tot zijn verrassing gekozen tot Tweede Kamerlid. Hij bleef zich inzetten om de behandeling van de bevolking in de koloniale gebieden in de publieke aandacht te houden. Ook Nederlands West-Indië had zijn belangstelling. Met het boek: Slaven en vrijen onder de Nederlandse wet uit 1854 viel hij de slavenhouders op de Antillen en in Suriname aan. Over de slavernij schrijft hij:

"Wij zijn een rijk land. Wandel langs de Keizersgracht en aanschouw de prachtige gebouwen. Elke woning is een paleis, maar de schatten, waardoor die paleizen werden opgetrokken, zijn voor een deel de uitgeperste levenssappen, het zweet en bloed van onder knellende geselslagen zich krommende slaven..."

Deze ruchtbaarheid, die een kleine groep publicisten gaf aan de rauwe werkelijkheid van de slavernij, maakte in het midden van de negentiende eeuw langzaam de publieke opinie rijp voor de opheffing ervan.

In Den Haag en Middelburg is een Anton de Komstraat. Amsterdam Zuid-Oost, waar veel Surinamers wonen, kreeg een Anton de Komplein met een standbeeld onthuld in 2006. Hij wordt er afgebeeld met een ontbloot bovenlichaam. Enkele boze Surinamers bedekten het beeld na de onthulling met een Surinaamse vlag. 'Anton de Kom moet op een waardige manier herdacht worden. We willen een aangekleed beeld, we zijn geen slaven meer,' vonden zij.

Het originele ontwerp van het beeld werd door het Rijksmuseum aangekocht. Het heeft in 2015 een tijdje in de aankomsthal gestaan en is daarna in het depot verdwenen.

Anton de Kom krijgt dus al wat aandacht en erkenning. Toch kent bijna niemand buiten Surinaamse kringen zijn levensverhaal. Wordt het geen tijd voor een aangekleed beeld op een prominente locatie in Den Haag?

Als Nederlands dienstplichtige weigerde hij in 1947 dienst te nemen in het KNIL. Hij werd gearresteerd en voor de keus gesteld: gevangenisstraf of direct op de boot naar Nederlands-Indië. Hij koos optie twee. Nadat hij zag hoe de Nederlanders tijdens de politionele acties in Indonesië optraden raakte hij er steeds meer van overtuigd dat hij aan de verkeerde kant van het conflict stond. In 1948 deserteerde hij en sloot zich aan bij de tegenstander, de Indonesische strijdkrachten.

Hij keerde terug naar het front, overviel wapendepots en probeerde zoveel mogelijk uit handen van de Nederlanders te blijven die een prijs van 50.000 gulden op zijn hoofd hadden gezet. Een dag voor de wapenstilstand werd zijn Indonesische vrouw door Nederlandse troepen gedood bij een overval, waarbij Princen ternauwernood wist te ontkomen. Wegens zijn verdiensten voor de kersverse republiek verleende president Soekarno hem de Guerrilla Star, een hoge onderscheiding.

"Waarom noemen we onze pleinen, straten en tunnels niet naar de 'good guys' van onze koloniale geschiedenis? Die zijn er namelijk ook."

Princen werd Indonesisch staatsburger en werd in 1956 zelfs parlementslid. Door zijn rebelse aard en kritische opvattingen werd hij de luis in de pels van de jonge republiek en het duurde niet lang of Soekarno liet hem arresteren. Hij protesteerde voortdurend tegen mensenrechtenschendingen en corruptie. Hij zat gevangen in 1957-1958 en opnieuw onder Soeharto van 1962-1966.

Talloze dissidenten werden in Indonesië gevangen gezet en velen zijn zelfs volledig verdwenen, maar Poncke Princen was dankzij zijn status en Nederlandse afkomst bijna onaantastbaar. Hij werd voorzitter van een Indonesisch instituut voor de verdediging van mensenrechten, richtte een vakbond op en ijverde voor democratie.

In Nederland beschouwden sommigen hem als een moedig mens vanwege zijn principiële keuzes. Anderen, vooral oud-strijders, bleven hem in de eerste plaats zien als een verrader. In 1993 ging Hans van Mierlo in het geheim bij Poncke op bezoek. Op voorwaarde dat hij zich onopvallend zou gedragen, werd hem door Van Mierlo een visum voor Nederland verstrekt. Het was de enige keer dat hij zijn geboorteland terug zag. Een tweede bezoek ging niet door vanwege zijn gezondheid. In 2002 overleed Princen niet lang nadat hij, in een rolstoel gezeten, nog had deelgenomen aan een studentenprotest.

Inmiddels zijn de meeste veteranen van de politionele acties overleden. De vraag is dus: is Nederland al rijp voor een Poncke Princenlaan?

~ Huibert Teekens

Lees ook: "Dekoloniseer Nederlandse straatnamen"
Boek: Roofstaat - Wat iedere Nederlander moet weten

# data[].attributes.attachment_link.title
Op zoek naar nieuwe helden in onze koloniale geschiedenis

# data[].attributes.attachment_link.description
De discussie rond onze controversiële, koloniale 'helden' is weer volop actueel sinds de verwijdering van een standbeeld van generaal Robert E. Lee aanleiding werd voor geweld in Charlottesville. Moeten we Jan Pieterszoon Coen, Piet Hein, Peter Stuyvesant en enkele anderen wel willen eren met pleinen, standbeelden, straten en tunnels?

# data[].attributes.attachment_link.title
Bowie: The Man Who Changed the World | Netflix

# data[].attributes.attachment_link.description
Watch Netflix movies & TV shows online or stream right to your smart TV, game console, PC, Mac, mobile, tablet and more. Start your free trial today.

# data[].attributes.body
hoofdstuk: morele helderheid uit het boek Morele helderheid goed en kwaad in de 21ste eeuw geschreven door Susan Neiman

# data[].attributes.body
hoofdstuk: Idealen en ideologie uit het boek Morele helderheid goed en kwaad in de 21ste eeuw geschreven door Susan Neiman

# data[].attributes.body
Voor alle onderdelen van de opdracht kan je gebruik maken of inspiratie halen uit de bronnen op deze padlet.

# data[].attributes.body
Wat moeten we nu met de helden van toen?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Karwan Fatah-Black, onderzoeker en docent gespecialiseerd in koloniale geschiedenis aan de Universiteit Leiden, ziet dat anders. Hij vindt het een goede zaak dat de J.P. Coenschool van naam verandert. "We hebben er niet zoveel aan om deze geschiedenis als een soort eerbetoon aan zo'n school te hangen. Natuurlijk moet je het in zijn tijd plaatsen, maar zo denken we nu niet meer", zei hij in De Wereld Draait Door (DWDD).

Volgens Fatah-Black zijn de meeste 'koloniale helden' pas honderden jaren na hun dood op een voetstuk geplaatst. "Het is het op een voetstuk plaatsen van iets dat we volgens mij niet op een voetstuk moeten plaatsen."

'Onderdeel van ons koloniaal verleden'

Piet Emmer, hoogleraar en specialist op het gebied van slavernij en immigratie, zat ook aan tafel in DWDD en was het deels met hem eens. "Op dit ogenblik zouden we geen school of tunnel meer voor J.P. Coen maken. Maar aan de andere kant is het onderdeel van ons koloniaal verleden en is het zinloos om voortdurend dingen die ons op dit ogenblik verkeerd voorkomen, zoals straatnamen of beelden, te veranderen."

De beste oplossing is volgens hem om die namen en standbeelden te laten staan en erover te praten. "Het is juist belangrijk om je aan sommige namen te stoten, dan komt daarover weer een discussie op gang. Zoals bijvoorbeeld over de panelen op de Gouden Koets met zwarte mensen in onderdanige posities. Door die koets een keer per jaar te laten rijden kun je daar met je kinderen een keer per jaar over discussiëren."

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat moeten we nu met de helden van toen?

# data[].attributes.attachment_link.description
Karwan Fatah-Black, onderzoeker en docent gespecialiseerd in koloniale geschiedenis aan de Universiteit Leiden, ziet dat anders. Hij vindt het een goede zaak dat de J.P. Coenschool van naam verandert. "We hebben er niet zoveel aan om deze geschiedenis als een soort eerbetoon aan zo'n school te hangen.